# شيخ — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%AE/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D9%8A%D8%AE/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [شيخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%AE.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: شيخ

الشيخ والشيخون، قال شيخنا الثاني غريب غير معروف في الأمهات المشهورة، وأورده بعض شراح الفصيح وقالوا: هو مبالغة في الشيخ: من استبانت فيه السن وظهر عليه الشيب، أو شيخ من خمسسين إلى آخره، أو هو من إحدى وخمسين إلى آخر عمره، وقد ذكرهما شراح الفصيح، أو هو من الخمسين إلى الثمانين، حكاه ابن سيده في المخصص، والقزاز في الجامع، وكراع، وغير واحد. ج شيوخ، بالضم على القياس، وشيوخ، بالكسر لمناسبة التحتية، كما في بيوت وبابه، وأشياخ مبيت وأبيات، وشيخة بكسر ففتح، وشيخة كصبية، ذكره ابن سيده وكراع. وشيخان، بالكسر كضيفان ومشيخة، بفتح الميم وكسرها وسكون الشين وفتح الحتية وضمها، وقد ذكر الروايتين اللحياني في النوادر ومشيخة، بفتح الميم وكسر المعجمة، ومشيوخاء، وقد مر في الجيم أنه لا نظير له إلا ألفاظ ثلاثة، ويزاد معبوداء، وسيأتي ذكرهما. ومشيخاء، بحذف الواو منها، ولم يذكره ابن منظور. ومشايخ، وأنكره ابن دريد، وقال القزاز في الجامع: لا أصل له في كلام العرب. وقال الزمخشري: المشايخ ليست جمعا لشيخ، وتصلح أن تكون جمع الجمع. ونقل شيخنا عن عناية الخفاجي أثناء المائدة: قيل مشايخ جمع شيخ لا على القياس، والتحقيق أنه جمع مشيخة كمأسدة، وهي جمع شيخ. ومما أغفله من جموع الشيخ الأشاييخ. قال الزمخشري: ويقولون: هؤلاء الأشاييخ، يراد جمع أشياخ، مثل أناييب وأنياب، نقله شراح الفصيح، قاله شيخنا. وتصغيره شييخ بالضم، على الأصل، وشييخ، بالكسر على ما جوزوه في اليائي العين، كبييت وشويخ بالواو، قليلة، بل أنكرها جماعة، ولم يعرفها الجوهري الذي نص عبارته: ولا تقل شويخ. فانظره مع عبارة المصنف. وعبد اللطيف بن نصر، وعبد الله ابن محمد بن عبد الجليل، المدثان الشيخيان: نسبة إلى الشيخ القطب الإمام أبي نصر الميهني، بكسر الميم، نسبة إلى ميهنة بلدة بالعجم. وهي شيخة، ولو قال: وهي بهاء كفى، وكأنه صرح لبعد ذكر المذكر الذي يحال عليه، قاله شيخنا. ثم إن إثباتها نقله القزاز وغيره من أئمة الغة، وأنشدوا قوا عبيد بن الأبرص:
  كأنها لـقـوة طـلـوب                      تيبس في وكرها القلوب
  باتت على أرم عـذوبـا                      كأنها شـيخة رقـوب

  قال ابن بري: الضمير في باتت يعود إلى اللقوة، وهي العقاب، شبه بها فرسه إذا انقضت للصيد. وعذوب: لم لم تأكل شيئا. والرقوب: التي ترقب ولدها خوفا أن يموت. وقد شاخ يشيخ شيخا محركة، وشيوخة بضم، الشين وكسرها كسهولة وشيوخية، بضم الشين وكسرها، حكاه اليزيدي في نوادره. وزاد اللحياني شيخوخة وشيخوخية. فهو شيخ. وشيخ تشييخا وتشيخ: شاخ. وفي اللسان: أصل الياء في شيخوخة متحركة فسكنت، لأنه ليس في الكلام فعلول، وما جاء على هذا من الواو مثل كينونة وقيدودة وهيعوعة فأصله كينونة، بالتشديد، فخفف، ولولا ذلك لقالوا كونونة وقودودة، ولا يجب ذلك في ذوات الياء مثل الحيدودة والطيرورة والشيخوخة. وأشياخ النجوم هي الدراري قال ابن الأعرابي: أشياخ النجوم هي التي لا تنزل في منازل القمر المسماة بنجوم الأخذ. قال ابن سيده: أرى أنه عنى بالنجوم الكواكب الثابتة. وقال ثعلب: إنما هي أسناخ النجوم، وهي أصولها التي عليها مدار الكواكب وسيرها، وقد تقدم في س-ن-خ. والشيخ: شجرة، قال أبو زيد: ومن الأشجار الشيخ، وهي شجرة يقال لها شجرة الشيوخ، وثمرتها جرو وكجرو الخريع. قال: وهي شجرة العصفر، منبتها الرياض والقريان. والشيخ للمرأة: زوجها. ورستاق الشيخ: ع بأصفهان وشيخان: لقب مصعب بن عبد الله المحدث. وشيخان مبنيا على الكسر على ما ضبطه ابن الأثير: ع بالمدينة، على ساكنها أفضل الصلاة والسلام، وهو معسكره صلى الله عليه وسلم يوم أحد، وبه عرض الناس. وشيخة تشييخا: دعاه شيخا، تبجيلا وتعظيما. وشيخ عليه: عابه وشنع عليه. وشيخ به: فضحه. قال أبو زيد: شيخت بالرجل تشييخا وسمعت به تسميعا، ونددت به تنديدا، إذا فضحته. والشيخة، مقتضى إطلاقه أنه بالفتح، وقد حقق غير واحد أنه بالكسر: رملة بيضاء ببلاد أسد وحنظلة، وهكذا رواه الجرمي وغيره، ومنه قول ذي الخرق خليفة بن حمل الطهوي - نسبة لطهية بالضم، قبيلة يأتي ذكرها، وإنما لقب بيت أو شعر - على الصحيح، خلافا لأبي عمر الزاهد وابن الأعرابي، فإنهما روياه بالحاء المهملة:
  ويستخرج اليربوع من نافقائه                      ومن جحره بالشيخة اليتقصع وهو من أبيات سبعة أوردها أبو زيد في نوادره لذي الخرق، وبسطه في شرح شواهد الرضي لعبد القادر البغدادي. والشيخة، بكسر الشين: ثنية، كذا في سائر الأصول الموجودة عندنا، وفي نسخة أخرى بنية، بكسر الموحدة وسكون النون وفتح الياء التحتية، وصحح شيخنا الأولى والصواب على ما في اللسان وغيره من الامهات نبتة، واحدة النبت، بالنون ثم الموحدة، لبياضها، كما قالوا في ضرب من الحمض: الهرم. والشاخة: المعتدل، قال ابن سيده: وإنما قضينا على أن ألف شاخة ياء لعدم ش-و-خ، وإلا فقد كان حقها الواو لكونها عينا، كذا في اللسان. ومما يستدرك عليه: قال أبو العباس: شيخ بين التشيخ والتشييخ والشيخوخة. والشيخ: وطب اللبن، والشيخ: الوعل المسن. ومن المجاز: ورث من مشخته الكرم ومن أشياخه: آبائه، كذا في الأساس.

### Türkçe

**الشيخ** ve **الشيخون**; şeyhimiz dedi ki: ikincisi, meşhur ana kaynaklarda garip, bilinmeyendir. Bazı **الفصيح** şârihleri onu zikrettiler ve dediler ki: o, **الشيخ** hakkında mübalağadır: kendisinde yaşın belirginleştiği ve üzerinde ak saçın göründüğü kimse; yahut elliden sonrasına kadar şeyh; yahut elli birden ömrünün sonuna kadar olan; ve ikisini de **الفصيح** şârihleri zikretmiştir; yahut elliden seksene kadar olandır; bunu İbn Sîde **المخصص**’ta, el-Kazzâz **الجامع**’da, Kurâ‘ ve birden fazla kimse nakletti. Çoğulu **شيوخ**; damme ile kıyasa göre; ve **شيوخ**; kesre ile, alttaki (harfe) uygunluk için; tıpkı **بيوت** ve onun babı gibi. Ve **أشياخ**; **مبيت** ve **أبيات** (gibi). Ve **شيخة**; kesre sonra fetha ile; ve **شيخة**; **صبية** gibi; bunu İbn Sîde ve Kurâ‘ zikretti. Ve **شيخان**; kesre ile, **ضيفان** gibi. Ve **مشيخة**; mîm’in fethasıyla ve kesresiyle; şîn’in sükûnu, alttakinin fethası ve dammesiyle; iki rivayeti de el-Lihyânî **النوادر**’de zikretmiştir. Ve **مشيخة**; mîm’in fethası ve mu‘cemenin kesresiyle. Ve **مشيوخاء**; ve cim maddesinde geçti ki onun benzeri ancak üç lafızdır; ve **معبوداء** da artırılır; ikisinin zikri gelecektir. Ve **مشيخاء**; ondan vâvın hazfiyle; İbn Manzûr onu zikretmedi. Ve **مشايخ**; İbn Düreyd onu inkâr etti; el-Kazzâz **الجامع**’da dedi ki: Arapların كلامında onun aslı yoktur. ez-Zemahşerî dedi ki: **المشايخ** **شيخ**’in cemi değildir; cemu’l-cem‘ olmaya elverişlidir. Şeyhimiz, **عناية الخفاجي**’den **المائدة** esnasında nakletti: denildi ki **مشايخ**, kıyasa göre olmaksızın **شيخ**’in cemidir; tahkik şudur ki o, **مشيخة**’nin cemidir; **مأسدة** gibi; o da **شيخ**’in cemidir. **الشيخ**’in cemilerinden onun ihmal ettiklerinden: **الأشاييخ**. ez-Zemahşerî dedi ki: derler: **هؤلاء الأشاييخ**; **أشياخ**’ın cemini kastederler; **أناييب** ve **أنياب** gibi; bunu **الفصيح** şârihleri nakletti; şeyhimiz söyledi. Küçültmesi **شييخ**; damme ile, asıl üzere; ve **شييخ**; kesre ile, yâî ‘ayn’da cevaz verdikleri üzere; **بييت** gibi. Ve **شويخ**; vâv ile; azdır; bilakis bir cemaat onu inkâr etti; el-Cevherî onu bilmedi; onun ibaresinin nassı: “**ولا تقل شويخ**.” Öyleyse onu, musannifin ibaresiyle birlikte gör.

Ve ‘Abdü’l-Latîf b. Nasr ve ‘Abdullâh b. Muhammed b. ‘Abdi’l-Celîl, **المدثان الشيخيان**: şeyh kutub imam Ebû Nasr el-Mîhenî’ye nisbet; mîm’in kesresiyle; **ميهنة**’ye nisbet; Acem’de bir beldedir. Ve o, **شيخة**’dir; “ve o, hâ ile (yani **ة** ile)” deseydi yeterdi; sanki, kendisine havale edilecek müzekkerin uzak zikri sebebiyle tasrih etti; şeyhimiz söyledi. Sonra, onun ispatını el-Kazzâz ve lugat imamlarından başkaları nakletti; ve ‘Ubeyd b. el-Ebras’ın **لقوة**’sunu inşad ettiler:
  كأنها لـقـوة طـلـوب                      تيبس في وكرها القلوب
  باتت على أرم عـذوبـا                      كأنها شـيخة رقـوب

İbn Berrî dedi ki: **باتت**’teki zamir **اللقوة**’ya döner; o, **العقاب**’dır; av için atıldığı vakit atını ona benzetti. Ve **عذوب**: hiçbir şey yememiş. Ve **الرقوب**: çocuğunun ölmesinden korkarak onu gözetleyendir.

Ve gerçekten **شاخ** eder: **يشيخ**; **شيخا**; harekeli; ve **شيوخة**; şîn’in dammesi ve kesresiyle; **سهولة** gibi. Ve **شيوخية**; şîn’in dammesi ve kesresiyle; bunu el-Yezîdî **نوادر**’inde nakletti. el-Lihyânî **شيخوخة** ve **شيخوخية**’yi artırdı. O hâlde o, **شيخ**’tir. Ve **شيخ**: **تشييخا**; ve **تشيخ**: **شاخ** etti. **اللسان**’da: **شيخوخة**’deki yânın aslı harekeli idi, sonra sâkin kılındı; çünkü كلامda **فعلول** yoktur; ve vâvdan bunun üzere gelen, **كينونة** ve **قيدودة** ve **هيعوعة** gibidir; aslı **كينونة**’dir; teşdîd ile; sonra hafifletildi; öyle olmasaydı **كونونة** ve **قودودة** derlerdi. Bu, yâ sahiplerinde vacip değildir; **الحيدودة** ve **الطيرورة** ve **الشيخوخة** gibi.

Ve **أشياخ النجوم**: **الدراري**’dir. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **أشياخ النجوم**, kamerin menzillerinde, **نجوم الأخذ** diye adlandırılan (menzillerde) inmeyenlerdir. İbn Sîde dedi ki: zannederim ki yıldızlarla sabit kevkebleri kastetti. Sa‘leb dedi ki: ancak o, **أسناخ النجوم**’dur; o, kevkeblerin devri ve seyri üzerinde olduğu kökleridir; ve **س-ن-خ**’ta ilerledi.

Ve **الشيخ**: bir ağaçtır. Ebû Zeyd dedi ki: ağaçlardan **الشيخ** vardır; o, **شجرة الشيوخ** denilen bir ağaçtır; meyvesi **جرو**’dur; ve **جرو الخريع** gibi. Dedi ki: o, **شجرة العصفر**’dır; bitiş yeri **الرياض** ve **القريان**’dır.

Ve **الشيخ** kadına göre: onun kocasıdır.

Ve **رستاق الشيخ**: İsfahân’da bir yer. Ve **شيخان**: muhaddis Mus‘ab b. ‘Abdullâh’ın lakabıdır. Ve **شيخان**; kesre üzere mebnî; İbnü’l-Esîr’in ضبط ettiği üzere: Medine’de bir yer; sakinine en faziletli salât ve selâm (olsun); ve o, onun (sallallahu aleyhi ve sellem) Uhud günü ordugâhıdır; ve orada insanlar arz olundu.

Ve **شيخة**: **تشييخا**; ona şeyh dedi; tebcil ve tazim olarak. Ve **شيخ عليه**: onu ayıpladı ve onun aleyhine çirkinledi. Ve **شيخ به**: onu rezil etti. Ebû Zeyd dedi ki: **شيخت بالرجل**: **تشييخا**; ve **سمعت به**: **تسميعا**; ve **نددت به**: **تنديدا**; onu rezil ettiğin zaman.

Ve **الشيخة**; onun إطلاقının مقتضası, fetha iledir; hâlbuki birden fazla kimse tahkik etti ki kesre iledir: Esed ve Hanzala diyarında beyaz bir kum. Cerrmî ve başkaları onu böyle rivayet etti. Ondandır, Zü’l-Hırk Halîfe b. Hamel et-Tahavî’nin sözü — **طهية**’ye nisbet; damme ile; zikri gelecek bir kabiledir; ve ancak bir ev yahut şiir lakabıdır — sahih olan üzere; Ebû ‘Umer ez-Zâhid ve İbnü’l-A‘râbî’ye muhalefetle; çünkü ikisi onu muhmelenin (yani **ح**) ile rivayet ettiler:
  ويستخرج اليربوع من نافقائه                      ومن جحره بالشيخة اليتقصع

Ve o, Zü’l-Hırk’a ait yedi beyitten (biridir); Ebû Zeyd onu **نوادر**’inde Zü’l-Hırk için getirdi; ve Abdülkâdir el-Bağdâdî onu er-Radî’nin şevâhid şerhinde genişletti.

Ve **الشيخة**; şîn’in kesresiyle: bir **ثنية**; bizde mevcut diğer bütün asıllarda böyle. Başka bir nüshada **بنية**; muvahhadenin kesresi, nûn’un sükûnu ve alttakinin fethasıyla. Şeyhimiz birincisini tashih etti; ve doğru olan, **اللسان** ve ana kaynaklardan başkasında olduğu üzere: **نبتة**; **النبت**’in bir tanesi; nûn sonra muvahhade ile; beyazlığından dolayı; tıpkı **الحمض**’dan bir tür için **الهرم** dedikleri gibi.

Ve **الشاخة**: mutedil (olan). İbn Sîde dedi ki: **شاخة**’nin elifinin yâ olduğuna hükmettik; **ش-و-خ**’un bulunmamasından dolayı; yoksa onun hakkı vâv idi; ‘ayn olması sebebiyle; **اللسان**’da böyle.

Ve onun üzerine istidrâk olunacaklardan: Ebû’l-‘Abbâs dedi ki: **شيخ**; **التشيخ** ile **التشييخ** ve **الشيخوخة** arasında (olan). Ve **الشيخ**: sütün tulumu. Ve **الشيخ**: yaşlı dağ keçisi.

Ve mecazdan: onun **مشخته**’sinden keremi miras aldı; ve onun **أشياخه**’sinden: babaları; **الأساس**’ta böyle.
