# شيز (ش-ي-ز) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%B2
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D9%8A%D8%B2

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ش - ي - ز
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%B2/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الشين والزاي و و ا ي ء معهما
و ش ز، ش ي ز، ش أ ز مستعملات
وشز:
الوشز: من الشدة، يقال: أصابتهم أوشاز الأمور، أي: شدائدها.
شيز:
الشيزُ: خشبةٌ سوداء يتخذُ منها الأمشاط وغيرها.
شأز:
الشَّأز والشأس واحد.. شئز المكان، إذا غلُظ وارتفع، قال رؤبة:
بجورِ لا مسقى ولا مؤيَّهِ
جدبِ المندَّى شئز المعوَّهِ
المعوه: المناخ.. لا مسقى، أي: ليس فيه ماء يُسقى.
والشَّيزي: الجفنة والقصعة، قال:
فتى يملأ الشِّيزى ويروى سنانه

##### Türkçe

باب **الشين** و**الزاي** و**و** **ا** **ي** **ء** معهما
Ve onlarla birlikte **الشين** ve**الزاي** ve **و** **ا** **ي** **ء** bâbı.

و **ش ز**، **ش ي ز**، **ش أ ز** مستعملات
Ve **ش ز**، **ش ي ز**، **ش أ ز** kullanımdadır.

**وشز**:
**الوشز**: şiddettendir; denilir ki: **أصابتهم أوشاز الأمور**, yani: onun şiddetleri.

**شيز**:
**الشيزُ**: siyah bir tahta; ondan taraklar ve başkası yapılır.

**شأز**:
**الشَّأز** ve **الشأس** birdir.. **شئز المكان**; kalınlaşıp yükseldiği zaman. Rü’be dedi ki:
بجورِ لا مسقى ولا مؤيَّهِ
جدبِ المندَّى شئز المعوَّهِ
**المعوه**: konaklama yeri.. **لا مسقى**; yani: içinde sulanacak su yoktur.

Ve **الشَّيزي**: büyük çanak ve kâse; dedi ki:
فتى يملأ الشِّيزى ويروى سنانه

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%B2/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الشيزُ والشيزى: خشَبٌ أسود يتَّخذ منه قصاعٌ.

##### Türkçe

**الشيزُ** ve **الشيزى**: Ondan çanaklar yapılan siyah ağaçtır.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%B2/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ش ز ( و ا ي ء )
شأز ، وشز ، شيز ، زوش .
شأز : في حديث مُعاوية أنَّه دخل على خَالِه وقد طُعنَ ، فبكى . فقال : ما يُبْكيكَ يا خال ؟ أَوَجَعٌ يُشئِزُكَ ، أم حِرْصٌ عَلَى الدنيا ؟
قال أبو عُبيد : قوله : يُشْئِزُكَ أي يُقْلِقُكَ يقال : شَئِزْتُ أي قَلِقْتُ ، وأَشأَزَني غَيْرِي . وقال ذُو الرَّمّة يصف ثوراً وحشياً :
فَباتَ يُشْئِزُهُ ثَأْدٌ ويُسْهِرُه
تَذَاؤُبُ الرِّيح والوَسْواسُ والهضَبُ
وقال الليث : شَئِزَ المكانُ ، إذا غَلظَ وارْتَفَعَ ، وأَنْشَد لرؤبة :
جَذْبَ الملَهَّى شَئِزَ المعَوَّهْ
قلَبه في موضع آخر ، فقال :
شَازٍ بِمَنْ عَوَّه جَذْبَ المُنْطَلِق
ترك الهمز وأَخْرجه مَخْرج : عاثٍ وعايِثٍ وعاقٍ وعايِقٍ .
أبو عمرو : وأَشأَزَ الرَّجل عن كذا ، أي ارْتفع عنه . وأنشد :
فلو شَهِدْتَ عُقَبِي وتَقْفازِي
أَشأَزْتَ عن قَولك أَيَّ إشآزِ
شمر ، عن ابن شميل : الشَّأْزُ : الموضِعُ الغليظ الكثير الحجارة ، وليست الشُّؤْزَةُ إلا في حجارة وخُشُونة ، فأما أرض غليظة
وهي طينٌ فلا تُعَدُّ شَأْزاً .
وشز : قال الليث : الْوَشْزُ من الشِّدَّة ، يقال : أصابَهم أَوْشَازُ الأمور ، أي شَدائِدُها .
وقال غيره : لَجأْت إلى وَشَزٍ ، أي تَحَصَّنْتُ به .
أبو عبيد ، عن الأصمعيّ : قال : الْوَشَزُ والنَّشَزُ ، كلُّه ما ارْتفع من الأرض ، وأنشد غيره :
يَا مُرَّ قاتِلْ سَوْفَ أَكْفيك الرَّجَزْ
إنَّكَ مِنِّي مُلْجَأ إلى وشَزْ
قلت : وقد جعله رؤبة وَشْزاً مُخَفَّفة ، وقال :
وإنْ حَبَتْ أَوْشازُ كلِّ وشْزِ
حَبَتْ ، أي سالت بعدد كثير .
وقال ابن الأعرابيّ ، يقال : إنَّ أمامك أَوْشَازاً فاحْذَرها ، أي أموراً شِداداً مَخُوفَةً . والأوشازُ من الأمور : غَلْظُها .
شيز : قال الليث : الشِّيزُ : خَشبَةٌ سوداءُ ، يُتَّخذ منها الأمشاط وغيرُها .
وقال غيره : يقال لِلْجِفان التي تُسَوَّى من هذه الشجرة : الشِّيزَى .
وقال ابن الزِّبَعْرَيّ :
إلى رُدُحٍ من الشِّيزَى مِلاَءٍ
لُبَابَ الْبُرِّ يُلْبَكُ بالشِّهادِ
أبو عبيد ، في باب فِعْلَى : الشِّيزى : شجرة .
عمرو ، عن أبيه ، قال : الشِّيزَى يقال : الآبَنُوس ويقال : السَّاسَم ، قال : والأَشوَزُ مثل الأَشوَس ، وهو المتكبر .
زوش : سلمة ، عن الفرّاء ، قال الكسائيّ : الزَّوْشُ : العَبْدُ اللَّئيم ، والعامة تقول : زُوش .

##### Türkçe

ش ز ( و ا ي ء )
**شأز** , ve **وشز** , **شيز** , **زوش** .

**شأز** : Muâviye’nin hadîsinde: O, dayısının yanına girdi; hâlbuki o, mızraklanmıştı; bunun üzerine ağladı. O da dedi ki: “Ey dayı, seni ne ağlatıyor? Seni rahatsız eden bir acı mı, yoksa dünyaya hırs mı?”
Ebû Ubeyd dedi ki: Onun sözü: **يُشْئِزُكَ** yani seni tedirgin eder; denilir: **شَئِزْتُ** yani tedirgin oldum; ve beni başkası **أَشأَزَني** (tedirgin etti). Zü’r-Rumme, vahşî bir boğayı vasfederek dedi:
فَباتَ يُشْئِزُهُ ثَأْدٌ ويُسْهِرُه
تَذَاؤُبُ الرِّيح والوَسْواسُ والهضَبُ
Leys dedi ki: **شَئِزَ** mekân, kalınlaşıp yükseldiği zaman (böyledir). Ve Ru’be’ye ait olarak rivayet etti:
جَذْبَ الملَهَّى شَئِزَ المعَوَّهْ
Onu başka bir yerde ters çevirdi; şöyle dedi:
شَازٍ بِمَنْ عَوَّه جَذْبَ المُنْطَلِق
Hemzeyi terk etti ve onu şu kalıptan çıkardı: **عاثٍ** ve **عايِثٍ** ve **عاقٍ** ve **عايِقٍ**.
Ebû Amr: Ve adam, şundan **أَشأَزَ** etti; yani ondan yükseldi (uzaklaştı). Ve okudu:
فلو شَهِدْتَ عُقَبِي وتَقْفازِي
أَشأَزْتَ عن قَولك أَيَّ إشآزِ
Şemmer, İbn Şümeyl’den: **الشَّأْزُ**: taşları çok olan kalın yer; **الشُّؤْزَةُ** ise ancak taşlarda ve pürüzlülükte olur. Ama kalın bir arazi olup da çamur ise, **شَأْزاً** sayılmaz.

**وشز** : Leys dedi ki: **الْوَشْزُ** şiddettendir; denilir: Onlara işlerin **أَوْشَازُ**’u isabet etti; yani onun şiddetleri.
Başkası dedi ki: **وَشَزٍ**’e sığındım; yani onunla tahassun ettim (korundum).
Ebû Ubeyd, Asmaî’den: Dedi ki: **الْوَشَزُ** ve **النَّشَزُ**; hepsi yerden yükselen şeydir. Ve başkası okudu:
يَا مُرَّ قاتِلْ سَوْفَ أَكْفيك الرَّجَزْ
إنَّكَ مِنِّي مُلْجَأ إلى وشَزْ
Ben dedim ki: Ru’be onu hafifletilmiş olarak **وَشْزاً** kılmıştır; ve dedi:
وإنْ حَبَتْ أَوْشازُ كلِّ وشْزِ
**حَبَتْ**; yani çok sayıda olarak aktı.
İbnü’l-A‘râbî dedi ki: Denilir: Şüphesiz önünde **أَوْشَازاً** vardır; onlardan sakın; yani korkulan çetin işler. İşlerden **الأوشازُ**: onların kabalığıdır.

**شيز** : Leys dedi ki: **الشِّيزُ**: siyah bir ağaç parçası; ondan taraklar ve başkaları yapılır.
Başkası dedi ki: Bu ağaçtan düzlenen çanaklara **الشِّيزَى** denilir.
İbnü’z-Zib‘arâ dedi ki:
إلى رُدُحٍ من الشِّيزَى مِلاَءٍ
لُبَابَ الْبُرِّ يُلْبَكُ بالشِّهادِ
Ebû Ubeyd, **فِعْلَى** bâbında: **الشِّيزى**: bir ağaçtır.
Amr, babasından: Dedi ki: **الشِّيزَى**; **الآبَنُوس** denilir ve **السَّاسَم** denilir. Dedi ki: **الأَشوَزُ** , **الأَشوَس** gibidir; o da kibirli olandır.

**زوش** : Seleme, Ferrâ’dan: Kisâî dedi ki: **الزَّوْشُ**: alçak (soysuz) köle; avam ise: **زُوش** der.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%B2/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ش ي ز
مشط من الشيز وهو خشبة سوداء يعمل منها وجفان من الشيزى وهي شجر تعمل منه‏.‏
قال الشماخ‏:‏ فتى يملأ الشيزى ويروى سنانه ويضرب في رأس الكميّ المدجج

##### Türkçe

ش ي ز
**مشط**: **الشيز**’den (yapılmış) tarak; o, kendisinden **وجفان** yapılan siyah bir ağaç parçasıdır. **الشيزى**’dan **وجفان**; o, kendisinden (kaplar) yapılan bir ağaçtır.‏
**قال الشماخ**:
Bir delikanlı ki **الشيزى**’yı doldurur ve mızrağının ucunu sular; ve zırhlı yiğidin başına vurur.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%B2/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الشِّيزُ: خشب أَسود تتخذ منه الأَمْشاط وغيرها. والشِّيزَى: شجر تُعْمل منه القِصَاع والجِفَان، وقيل: هو شجر الجَوْز، وقيل: إِنما هي قِصاع من خَشَب الجَوْز فَتَسْوَدّ من الدَّسَم. الجوهري: الشِّيزُ والشِّيزَى خشب أَسود تتخذ منه القصاع؛ قال لبيد:
وصَباً غَداةَ مُقامَةٍ وزَّعْتُها
بِجِفانِ شِيزَى،فوقهنَّ سَنامُ
التهذيب: ويقال للجفان التي تسوَّى من هذه الشجرة الشِّيزَى؛ قال ابن الزِّبَعْرَى:
إِلى رُدُحٍ من الشِّيزى مِلاءٍ،
لُبابَ البُرِّ يُلْبَكُ بالشِّهادِ
أَبو عبيد في باب فِعْلى: الشِّيزى شجرة. أَبو عمرو: الشِّيزى يقال له الآبَنُوس ويقال السَّاسَم؛ وفي حديث بدر في شعر ابن سَوادَةَ: فماذا بالقَلِيبِ قَلِيبِ بَدْرٍ،
من الشِّيزَى، يُزَيَّنُ بالسَّنَام
الشِّيزَى: شجر تتخذ منه الجِفان، وأَراد بالجِفان أَربابها الذين كانوا يُطْعِمون فيها وقُتِلُوا بِبَدْر وأُلْقوا في القليب، فهو يَرْثِيهم، وسَمَّى الجِفانَ شِيْزَى باسم أَصلها، والله تعالى أَعلم.

##### Türkçe

**الشِّيزُ**: siyah ağaçtır; ondan taraklar ve başkası yapılır. **والشِّيزَى**: ağaçtır; ondan **القِصَاع** ve **الجِفَان** yapılır; ve denildi: o, **الجَوْز** ağacıdır; ve denildi: ancak o, **خَشَب الجَوْز**dan **قِصَاع**tır; sonra **الدَّسَم**den dolayı kararır. el-Cevherî: **الشِّيزُ** ve **الشِّيزَى** siyah ağaçtır; ondan **القصاع** yapılır; Lebîd dedi:
وصَباً غَداةَ مُقامَةٍ وزَّعْتُها
بِجِفانِ شِيزَى،فوقهنَّ سَنامُ
**التهذيب**: ve bu ağaçtan düzleştirilen **الجفان**a **الشِّيزَى** denilir; İbn ez-Zib‘arâ dedi:
إِلى رُدُحٍ من الشِّيزى مِلاءٍ،
لُبابَ البُرِّ يُلْبَكُ بالشِّهادِ
Ebû Ubeyd, **فِعْلى** babında: **الشِّيزى** bir ağaçtır. Ebû Amr: **الشِّيزى**a **الآبَنُوس** denilir ve **السَّاسَم** denilir; ve Bedir hadîsinde, İbn Sevâde’nin şiirinde:
فماذا بالقَلِيبِ قَلِيبِ بَدْرٍ،
من الشِّيزَى، يُزَيَّنُ بالسَّنَام
**الشِّيزَى**: ağaçtır; ondan **الجِفان** yapılır; ve **الجِفان** ile onun sahiplerini kastetti; onlar onda yedirirlerdi ve Bedir’de öldürüldüler ve kuyuya atıldılar; o da onlara mersiye söylüyor; ve **الجِفان**ı, aslının adıyla **شِيْزَى** diye adlandırdı; ve Allah Teâlâ daha iyi bilendir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%B2/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ش ي ز * * الشِّيزُ * بالكسر و * الشِّيزَى * مكسور مقصور خشب أسود تتخذ منه قصاع

##### Türkçe

* ش ي ز * * **الشِّيزُ** * kesre ile ve * **الشِّيزَى** * (kesreli, maksûr): siyah ağaç; ondan çanaklar yapılır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%B2/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الشيز، بالكسر: خشب أسود للقصاع، كالشيزى، هذه عبارة الجوهري بتغيير. وقال أبو حنيفة: قال الأصمعي في الشيزى التي سمت بها العرب الجفان والقصاع والبكر: إنها خشب الجوز ولكن تسود بالدسم فقيل لها شيزى وليست من الشيز، قال: والأمر كما وصف، والشيز، لا يغلظ حتى تنحت منه الجفان، هكذا نقله الصاغاني. أو هو أي الشيزى الآبنوس أو الساسم، قالهما أبو عمرو، أو خشب الجوز. كما قاله الأصمعي، ونقله عنه الدينوري، وهو الذي صوبوه، فإن الشيز الذي ذكر إنما تتخذ منه الأمشاط ونحوها، وهو أسود. والشيزى هو الذي تتخذ منه القصاع والجفان، وهو شجر الجوز، وأنشد الجوهري للبيد:
  وصبا غداة مقامة وزعتها                      بجفان شيزى فوقهن سنام وفي التهذيب: ويقال للجفان التي تسوى من هذه الشجرة: الشيزى، قال ابن الزبعرى:
  إلى ردح من الشيزى ملاء                      لباب البر يلبك بالشـهـاد وفي حديث بدر في شعر ابن سوادة:
  فماذا بالقليب قليب بـدر                      من الشيزى يربى بالسنام أراد بالجفان أربابها الذين كانوا يطعمون فيها وقتلوا ببدر وألقوا في القليب، فهو يرثيهم، وسمى الجفان شيزى باسم أصلها. الشيزى: ناحية بأذربيجان من فتوح المغيرة بن شعبة رضي الله عنه، صلحا، وفيه يقول حمدون نديم المتوكل حيت وليها:
  ولاية الشيز عـزل                      والعزل عنها ولايه
  فولني العزل عنهـا                      إن كنت بي ذا عنايه كذا قرأته في تاريخ حلب لابن العديم. يقال: برد مشيز، كمعظم: مخطط بحمرة، وقد شيزه تشييزا، كأنه شبهه بلن خشب الجوز، لأنه أحمر.

##### Türkçe

**الشيز**، kesre ile: kaseler için siyah ağaç; **الشيزى** gibi; bu, Cevherî’nin ibaresidir, değişiklikle. Ebû Hanîfe dedi: Asma‘î **الشيزى** hakkında dedi ki—Arapların onunla leğenleri, kaseleri ve **البكر**’i adlandırdığı—: O, ceviz ağacıdır; fakat yağ ile kararır; bu yüzden ona **شيزى** denildi; **الشيز**’den değildir. Dedi: İş, vasfettiği gibidir; ve **الشيز** kalınlaşmaz ki ondan leğenler yontulsun; Sâgânî bunu böyle nakletti. Yahut o—yani **الشيزى**—abanoz yahut **الساسم**’dır; ikisini de Ebû ‘Amr söyledi; yahut ceviz ağacıdır; Asma‘î’nin dediği gibi; Dîneverî onu ondan nakletti; ve onların isabetli gördüğü budur; çünkü zikredilen **الشيز** ancak taraklar ve benzerleri ondan yapılır; ve o siyahtır. Ve **الشيزى** kaselerin ve leğenlerin ondan yapıldığı şeydir; ve o ceviz ağacıdır. Cevherî Lebîd’den şu beyti şahit getirdi:
  وصبا غداة مقامة وزعتها                      بجفان **شيزى** فوقهن سنام

Ve **التهذيب**’de: Bu ağaçtan düzlenen leğenlere **الشيزى** denilir, denir. İbn ez-Zeb‘arâ dedi:
  إلى ردح من **الشيزى** ملاء                      لباب البر يلبك بالشـهـاد

Ve Bedir hadîsinde, İbn Sevâde’nin şiirinde:
  فماذا بالقليب قليب بـدر                      من **الشيزى** يربى بالسنام

Leğenlerle onların sahiplerini kastetti; onlar, içinde yedirirlerdi; Bedir’de öldürüldüler ve kuyuya atıldılar; o da onlara ağıt yakar; ve leğenleri, asıllarının adıyla **شيزى** diye adlandırdı. **الشيزى**: Azerbaycan’da bir yöre; Muğîre b. Şu‘be’nin—Allah ondan razı olsun—fetihlerindendir; sulh ile. Ve onda, onu üstlendiği vakit Mütevekkil’in nedimi Hamdûn şöyle der:
  ولاية **الشيز** عـزل                      والعزل عنها ولايه
  فولني العزل عنهـا                      إن كنت بي ذا عنايه

Bunu, İbnü’l-‘Adîm’in Halep Tarihi’nde böyle okudum. Denilir: **برد مشيز**; **كمعظم** gibi: kırmızılı çizgili. Ve onu **شيّزه تشييزا**; sanki onu ceviz ağacının odun rengine benzetti; çünkü o kırmızıdır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%B2/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

شِيزٌ
شِيزٌ ذ and ↓ شِيزَى A kind of black wood, of which bowls (قِصَاع) are made: (S, K:) or the latter is a certain black wood of which combs and bowls (جِفَان) are made: (Mgh:) or ebony: or سَاسَم [a certain wood of which bows or arrows are made]: (AA, K:) or walnut-wood: (As, EdDeenنwaree [AHn], Mgh, K:) As says of the شيزى, by the name of which the Arabs call bowls (جفان and قصاع) and the sheaves of pulleys, that it is walnut-wood, but it becomes blackened by grease, and therefore is thus called, and it is not شيز: so says AHn: and he adds, the case is as he has described it; for the شيز does not become thick so as that bowls may be carved from it: (Sgh, TA:) of this latter, only combs and the like are made; and it is black: it is also said, in the T, that bowls made from the walnut-tree are called شِيزَى. (TA.)

شِيزَى
شِيزَى ذ : see the preceding paragraph.

##### Türkçe

شِيزٌ
**شِيزٌ** ذ ve aşağıda **شِيزَى**: Kâselerin (**قِصَاع**) yapıldığı siyah bir ağaç türü: (S, K:) yahut ikincisi, tarakların ve kâselerin (**جِفَان**) yapıldığı belirli bir siyah ağaçtır: (Mgh:) yahut abanoz: yahut **سَاسَم** [yayların veya okların yapıldığı belirli bir ağaç]: (AA, K:) yahut ceviz ağacı odunu: (As, EdDeenنwaree [AHn], Mgh, K:) As, Arapların kâselere (**جفان** ve **قصاع**) ve makara demetlerine ad verdikleri **شيزى** hakkında, onun ceviz ağacı odunu olduğunu, fakat yağ ile kararıp bu yüzden böyle adlandırıldığını, ve onun **شيز** olmadığını söyler: AHn böyle der: ve o ekler, durum onun tasvir ettiği gibidir; zira **شيز** kalınlaşmaz ki ondan kâseler oyulabilsin: (Sgh, TA:) bu ikincisinden yalnız taraklar ve benzerleri yapılır; ve o siyahtır: ayrıca T’de, ceviz ağacından yapılan kâselere **شِيزَى** denildiği de söylenmiştir. (TA.)

شِيزَى
**شِيزَى** ذ: önceki paragrafa bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%B2/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

شَازَ
شَازَ ( y )
a.  II, Striped with red .  شِيْز 2 ,  شِيْزَى 2ya , A kind of black   wood; walnut-wood; ebony.

b.  Cocoa-tree.

##### Türkçe

شَازَ
شَازَ ( y )
a. II, kırmızı ile çizgili. **شِيْز** 2, **شِيْزَى** 2ya, bir tür siyah ağaç; ceviz ağacı odunu; abanoz.

b. kakao ağacı.
