# شيص — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%B5/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D9%8A%D8%B5/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [شيص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%B5.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: شيص

(باب الشين والياء وما يثلثهما)
(شيأ) الشين والياء والهمزة كلمةٌ واحدة. يقال شَيَّأ الله وجْهَه؛ إِذا دعا عليه بالقُبح. ووجهٌ مُشَيَّأٌ.وأنشد:
إِنَّ بَنِي فزارةَ بنِ ذُبيانْ ***
قد طَرَّقَتْ ناقتُهم بإنسانْ
مُشَيَّأٍ أعجِبْ بِخَلْقِ الرَّحمن([1])
(شيب) الشين والياء والباء. هذا يقرب من باب الشين والواو والباء، وهما يتقاربان جميعاً في اختلاط الشّيء بالشيء. من ذلك الشَّيب: شَيب الرأس؛ يقال شاب يَشيب. قال الكسائيّ: شيّب الحُزنُ رأَسَه وبرأسه، وأشابَ الحُزْن رأسَه وبرأْسه. والرجل إِذا شابَ فهو أَشْيَب. والشِّيب: الجبال يسقُط عليها الثلج، وهو من الشَّيْب. وقال الشاعر:
شيوخٌ تَشِيب إِذا ما شتَت  *** وليسَ المشيبُ عليها معيبا
يريد الجبال إِذا ابيضَّت من الثلج. ووجدت في تفسير شعر عبيد في قوله:
* والشَّيبُ شَينٌ لمن يشِيبُ([2]) *
أنَّ الشَّيب والمَشِيب واحد. قال: وقال الأصمعيّ: الشَّيب: بياض الشَّعر، والمشيبُ: دخولُ الرَّجُل في حدِّ الشِّيبِ من الرِّجال ذوي الكِبَر والشَّيب. وقال أيضاً في هذا الموضع: قال ابن السّكّيت في قول عديٍّ:
* والرأسُ قد شابَهُ المَشِيبُ([3]) *
أراد بَيّضه المَشيب، وليس معناه خالَطَه، وأنشد:
قد رابَه ولِمِثْلِ ذلك رابَهُ  *** وَقَعَ المَشيبُ على المشيبِ فشابَهُ([4])أي بَيَّضَ مسوَدَّه. وشِيبان ومِلْحان: شهرا *قِماح، وهما أشدُّ الشتاء برداً؛ سمِّيا بذلك لبياض الأرض بما عليها من الصَّقيع.
ومما شذَّ عن هذا الباب قولُهم: باتت فلانة بليلةِ شَيْباءَ، إِذا افْتُضَّت. وباتَتْ بليلةِ حُرّةٍ، إِذا لم تُفْتَضّ.
(شيح) الشين والياء والحاء أصلان متباينان، يدلُّ أحدهما على جِدٍّ وحَذَرٍ، والآخر على إعراض.
فأمَّا الأوَّل فقول العرب: أشاحَ على الشيءِ، إِذا واظَبَ عليه وَجَدّ فيه قال الراجز:
* قُبَّاً أطاعَت راعياً مُشِيحاً([5]) *
وقال آخر:
* وشايَحْتَ قبل اليَومِ إِنَّكَ شِيحُ([6]) *
وأمَّا الشِّياح فالحِذَار. ورجل شائحٌ. وهو قوله:
* شايَحْن منه أَيَّما شِيَاحِ([7]) *
والمَشْيُوحاء: أَنْ  يكون القومُ في أمرٍ يَبْتَدِرونه؛  يقال هم في مَشْيُوحاءَ.
وأما الآخر فيقال: أشاحَ بوجهه، أي أعرض. ويقال إِنَّ اشتقاقَه من قولهم أشاحَ  الفرسُ بذنَبه، إذا أرخاه.
ومما شذَّ عن البابين جميعاً: الشِّيح، وهو نبتٌ.
(شيخ) الشين والياء والخاء كلمة واحدة، وهي الشَّيخ. تقول: هو شيخٌ، وهو معروف، بيِّن الشَّيخوخة([8]) والشَّيَخ والتّشييخ. وقد قالوا أيضاً كلمةً، قالوا: شَيَّخت عليه([9]).
(شيد) الشين والياء والدال أصلٌ واحدٌ يدلُّ على رفعِ الشّيء. يقال شِدْت القَصر أَشِيدُهُ شَيْداً. وهو قصرٌ مَشِيدٌ، أي معمولٌ بالشِّيد. وسمِّي شِيداً  لأنَّ به يُرفَعُ البناء. يقال قَصرٌ مَشِيدٌ أي مُطَوّل. والإشادة: رفْع الصَّوت والتنويه.
(شيص) الشين والياء والصاد. يقال إنَّ الشِّيص أردأ التَّمْر.
(شيط) الشين والياء والطاء أصلٌ يدلُّ على ذَهاب الشيء، إمّا احتراقاً وإما غَيْرَ ذلك. فالشَّيْط مِنْ شاط الشَّيءُ، إِذا احترق. يقال شيَّطت اللَّحم. ويقولون: شَيَّطه، إذا دَخَّنه ولم يُنْضِجْه. والأوَّلُ أصحُّ وأقيَس.
ومن المشتقّ من هذا : استشاط الرَّجلُ، إذا احتدَّ غضَباً. ويقولون: ناقةٌ مِشياط، وهي التي يطير فيها السِّمَن.
ومن الباب الشَّيطان، يقارب الياء فيه الواو، يقال شَاط يَشِيط، إِذا بَطَل. وأشاطَ السُّلطانُ دمَ فلانٍ، إِذا أبطَلَه. وقد مضى الكلامُ في اشتقاقِ اسم الشَّيطان.
(شيع) الشين والياء والعين أصلان، يدلُّ أحدُهما على معاضدة ومساعفة، والآخر على بَثٍّ وإشادة.
فالأوّل: قولُهم شَيَّعَ فلانٌ فلاناً عند شُخوصه. ويقال آتِيكَ غداً أو شَيْعَه، أي اليوم الذي بعده، كأنَّ الثاني مُشَيِّع للأوّل في المضيّ. وقال الشّاعر([10]):
قال الخليطُ غداً تَصَدُّعُنا  *** أو شَيْعَه أفلا تُوَدِّعُنا
وقال للشجاع : المشيَّع؛ كأنَّه لقُوَّته قد قَوِي وشُيِّع بغيره، أو شُيِّع بقُوّة.
وزعم ناسٌ أنَّ الشَّيْعَ شِبل الأسد، ولم أسمْعه من عالمٍ سَماعاً. ويقول ناس: إنَّ  الشَّيْع المِقدار، في قولهم: أقام شهراً أو شَيْعَه. والصَّحيح ما قلته، في أنَّ المشيِّع هو الذي يُساعِد الآخَر ويقارنه. والشِّيعة: الأعوان والأنصار.
وأما الآخر [فقولهم] : شاع الحديث، إِذا ذاع وانتشر. ويقال شَيَّع الراعي إِبلَه، إِذا صاح فيها. والاسم الشِّيَاع: القصبة التي ينفُخُ فيها الراعي. قال:
* حنينَ النِّيبِ تَطربُ للشِّياع *
ومن الباب قولهم في ذلك: له سهم شائع، إذا كان غير مقسومٍ. وكأنَّ من لـه([11]) سهمٌ ونَصِيب انتشرَ في السَّهم حتَّى أخذه، كما يَشِيعُ الحديثُ في الناس فيأخذ سَمع كلِّ أحد.
ومن هذا الباب: شيَّعت النّارَ في الحطب، إِذا ألهَبْتَها.
(شيق) الشين والياء والقاف كلمة. يقال إنَّ الشِّيق الشّق الضّيق في رأس الجبل. قال:
* شغْواء تُوطنُ بين الشِّيقِ والنِّيقِ([12]) *
(شيم) الشين والياء والميم أصلان متباينان، وكأنَّهما من باب الأضداد إِذْ أحدُهما يدلُّ على الإظهار، والآخَر يدلُّ على خلافه.
فالأول قولهم: شِمْت السّيفَ، إذا سللَتَه. ويقال للتُّراب الذي يُحفَر فيستخرج من الأرض الشِّيمة، والجمع الشِّيَم.* ومن الباب: شِمْت البرقَ أشِيمُه شَيماً، إِذا رَقَبْتَه تنظر أينَ يَصُوب. وهذا محمول على الذي ذكرناه من شَيْم السَّيف. وقال الأعشى:
فقلتُ للشَّرْبِ في دَُرْنا وقد ثَمِلوا *** شيموا وكيف يَشيم الشَّارِبُ الثَّمِلُ([13])كأنّه لما رَقَبَ السَّحاب شام بَرقَه كما يُشامُ السَّيف.
والأصل الآخَر: قولُهم شِمت السّيفَ، إِذا قَرَبْتَه([14]). ومن الباب الشِّيمة: خَلِيقة الإنسان، سمِّيت شيمةً لأنَّها كأنها مُنْشامة فيه داخلةٌ مستكِنّة. والانشيام: الدُّخول في الشيء؛ يقال: انشام في الأمر، إذا دخلَ فيه. والمَشِيمَة: غِشاءُ وَلَدِ الإنسان، وهو الذي يقال لـه مِنْ غيرِهِ السَّلَى. وسمِّيت بذلك كأن الولد قد انشام فيها.
فأمَّا الشَّامَة فيمكن أن يكون من الباب الأول؛ لأنَّها شيء بارزٌ، يقال منها رجلٌ أشيم، وهو الذي به شامة.
(شين): الشين والياء والنون كلمةٌ تدلُّ على خلاف الزينة. يقال شانَه خلافُ زانه. والله أعلم بالصواب.
--------------ـــــ
([1]) الرجز لسالم بن دارة، كما في الخزانة (1: 293).
([2]) ديوان عبيد بن الأبرص 6 والقصائد العشر 304 وصدره:
* إِما قتيل وإما هالك *
([3]) صدره في اللسان (شيب):  * تصبو وأنى لك التصابي*
    على أنَّ الصواب نسبته إلى عبيد بن الأبرص. انظر المرجعين السابقين.
([4]) البيت في المجمل واللسان (شيب).
([5]) لأبي النجم العجلي، كما في اللسان (شيح).
([6]) لأبي ذؤيب الهذلي في ديوانه 116، واللسان (شيح) وصدره:
* بدرت إلى أولاهم فسبقتهم *
([7]) لأبي السوداء العجلي، كما في اللسان (شيح). وقبله :
* إذا سمعن الرز من رباح *.
([8]) في المجمل: "الشيخ معروف، وهو بين الشيخوخة".
([9]) في المجمل: "وذكر أبو عبيد: شيَّخت عليه، أي عبت وشنعت".
([10]) هو عمرو بن أبي ربيعة. ديوانه 106 واللسان (شيع).
([11]) في الأصل: "وكأنَّه من الأول".
([12]) أنشده في اللسان (شيق).
([13]) البيت من معلقته المشهورة.
([14]) قرب السيف: جعله في قرابه، وهو الغمد.

ـ

### Türkçe

(باب **الشين** ve **الياء** ve ikisini üçleyen şeyler)

(**شيأ**) **الشين** ve **الياء** ve **الهمزة** bir tek kelimedir. Denir: Allah onun yüzünü **شَيَّأ** etti; ona çirkinlikle beddua ettiği zaman. Ve **مُشَيَّأٌ** bir yüz. Ve inşad etti:
İnne benî Fezârate bni Zübyân ***
kad tarrakat nâkatuhum bi-insân
**مُشَيَّأٍ** a‘cib bi-ḫalqi’r-Raḥmân([1])

(**شيب**) **الشين** ve **الياء** ve **الباء**. Bu, **الشين** ve **الواو** ve **الباء** بابına yakındır; ve ikisi de bütünüyle bir şeyin bir şeyle karışmasında birbirine yaklaşır. Bundan: **الشَّيب**: başın **شَيب**i; denir: **شاب** **يَشيب**. **الكسائيّ** dedi: Hüzün onun başını ve başında **شيّب** etti; ve hüzün onun başını ve başında **أشابَ** etti. Ve adam **شابَ** olduğu zaman o **أَشْيَب**tir. Ve **الشِّيب**: üzerine kar düşen dağlar; ve o, **الشَّيْب**dendir. Şair dedi:
Şüyûḫun teşîbu izâ mâ şetet *** ve leyse’l-meşîbu ‘aleyhâ me‘îbâ
Dağları kasteder; kar sebebiyle beyazladıkları zaman. Ve **عبيد** şiirinin tefsirinde, onun şu sözünde buldum:
* **والشَّيبُ شَينٌ لمن يشِيبُ**([2]) *
**الشَّيب** ile **المَشِيب**in bir olduğunu. Dedi: Ve **الأصمعيّ** dedi: **الشَّيب**: saçın beyazlığıdır; **المشيبُ**: adamın, yaşlılık ve **الشَّيب** sahibi erkeklerden **الشِّيب** haddine girmesidir. Ve yine bu yerde dedi: **ابن السّكّيت** **عديّ**’nin şu sözünde dedi:
* **والرأسُ قد شابَهُ المَشِيبُ**([3]) *
**المَشِيب** ile onu beyazlattı demek istedi; manası onu karıştırdı değildir. Ve inşad etti:
kad râbahu ve li-miṯli ḏâlike râbahu *** waqa‘a’l-meşîbu ‘ale’l-meşîbi fe-şâbahu([4])
yani onun siyahını beyazlattı. Ve **شِيبان** ve **مِلْحان**: iki **قِماح** ayıdır; ve ikisi kışın en şiddetli soğuğudur; üzerindeki kırağı sebebiyle yerin beyazlığından dolayı böyle adlandırıldılar.

Ve bu babdan şâz olan şeylerden: onların “Falan kadın **شَيْباءَ** bir gece ile geceledi” sözüdür; **افْتُضَّت** olduğu zaman. Ve “**حُرّةٍ** bir gece ile geceledi”; **تُفْتَضّ** edilmediği zaman.

(**شيح**) **الشين** ve **الياء** ve **الحاء** iki ayrı asıldır; birisi ciddiyet ve sakınmaya delalet eder, diğeri yüz çevirmeye delalet eder.
Birincisine gelince: Arapların “şeye karşı **أشاحَ** etti” sözü; ona devam ettiği ve onda ciddiyet gösterdiği zaman. **الراجز** dedi:
* qubbân aṭâ‘at râ‘iyen **مُشِيحاً**([5]) *
Ve bir başkası dedi:
* ve şâyahte qabla’l-yevmi inneke **شِيحُ**([6]) *
**الشِّياح** ise sakınmadır. Ve **شائحٌ** bir adam. Ve o, şu sözüdür:
* şâyahna minhu eyyemâ **شِيَاحِ**([7]) *
Ve **المَشْيُوحاء**: kavmin, kendisine atıldıkları bir iş içinde olmalarıdır; denir: onlar **مَشْيُوحاءَ** içindedir.

Diğerine gelince: denir: yüzüyle **أشاحَ** etti; yani yüz çevirdi. Ve denir: onun اشتقاقı, onların “at kuyruğuyla **أشاحَ** etti” sözündendir; onu salıverdiği zaman.

Ve iki babın da dışına çıkan şeylerden: **الشِّيح**; o bir bitkidir.

(**شيخ**) **الشين** ve **الياء** ve **الخاء** bir tek kelimedir; o da **الشَّيخ**tir. Dersin: o bir **شيخٌ**tir; ve o bilinir, **الشَّيخوخة**si açık-seçiktir([8]); ve **الشَّيَخ** ve **التّشييخ**. Ve ayrıca bir kelime de söylediler; dediler: ona karşı **شَيَّخت** ettim([9]).

(**شيد**) **الشين** ve **الياء** ve **الدال** tek bir asıldır; bir şeyin yükseltilmesine delalet eder. Denir: sarayı **شِدْت** ederim, onu **أَشِيدُهُ**; **شَيْداً**. Ve o, **مَشِيدٌ** bir saraydır; yani **الشِّيد** ile yapılmış. Ve bina onunla yükseltildiği için **شِيداً** diye adlandırıldı. Denir: **مَشِيدٌ** bir saray; yani uzatılmış/yükseltilmiş. Ve **الإشادة**: sesin yükseltilmesi ve anmadır.

(**شيص**) **الشين** ve **الياء** ve **الصاد**. Denir: **الشِّيص** hurmanın en kötüsüdür.

(**شيط**) **الشين** ve **الياء** ve **الطاء** bir asıldır; şeyin gitmesine delalet eder; ya yanma ile ya da başka bir şeyle. **الشَّيْط** ise, şey yandığı zaman “şey **شاط** etti”dendir. Denir: eti **شيَّطت** ettim. Ve derler: onu **شَيَّطه**; onu dumanlandırdığı ve pişirmediği zaman. Birincisi daha sahih ve daha kıyasîdir.

Bundan türeyenlerden: adam **استشاط** etti; öfkeyle sertleştiği zaman. Ve derler: **مِشياط** bir deve; o, içinde semizliğin uçuştuğu (çok olduğu) devedir.

Babdan: **الشَّيطان**; onda **الياء** **الواو**ya yaklaşır. Denir: **شاط** **يَشِيط**; bâtıl olduğu zaman. Ve sultan falanın kanını **أشاطَ** etti; onu iptal ettiği zaman. **الشَّيطان** isminin اشتقاقında söz daha önce geçti.

(**شيع**) **الشين** ve **الياء** ve **العين** iki asıldır; birisi yardımlaşma ve desteklemeye delalet eder, diğeri yaymaya ve yükseltmeye (duyurmaya) delalet eder.
Birincisi: onların “falan, ayrılışı sırasında falanı **شَيَّعَ** etti” sözüdür. Ve denir: yarın sana gelirim, yahut **شَيْعَه**; yani ondan sonraki gün; sanki ikincisi, gidişte birincinin **مُشَيِّع**idir. Şair([10]) dedi:
kâle’l-ḫalîṭu ġaden teṣeddu‘unâ *** ev **شَيْعَه** efelâ tuvaddi‘unâ
Ve yiğit için: **المشيَّع**; sanki kuvveti sebebiyle kuvvetlenmiş ve başkasıyla **شُيِّع** edilmiş, yahut bir kuvvetle **شُيِّع** edilmiştir.

Bir topluluk, **الشَّيْع**ın aslan yavrusu olduğunu iddia etti; onu bir âlimden işiterek işitmedim. Ve bir topluluk der: **الشَّيْع** miktardır; onların “bir ay kaldı yahut **شَيْعَه**” sözlerinde. Sahih olan, benim söylediğimdir: **المشيِّع** başkasına yardım eden ve ona eşlik edendir. Ve **الشِّيعة**: yardımcılar ve destekçilerdir.

Diğerine gelince [onların sözü]: haber **شاع** etti; yayıldığı ve dağıldığı zaman. Ve denir: çoban develerini **شَيَّعَ** etti; onlara bağırdığı zaman. İsim **الشِّيَاع**tır: çobanın içine üflediği kamış. Dedi:
* ḥanîna’n-nîbi taṭrabu li’ş-**شِّياع** *

Ve bu babdandır onların bu hususta sözleri: onun **شائع** bir oku vardır; bölüştürülmemiş olduğu zaman. Sanki onun([11]) bir oku ve nasibi olan kimsenin nasibi, ok içinde yayılmıştır da onu almıştır; tıpkı haberin insanlar içinde **يَشِيعُ** etmesi ve her birinin işitmesini alması gibi.

Ve bu babdandır: odunu içinde ateşi **شيَّعت** ettim; onu alevlendirdiğin zaman.

(**شيق**) **الشين** ve **الياء** ve **القاف** bir kelimedir. Denir: **الشِّيق** dağın başındaki dar yarıktır. Dedi:
* şaġvâ’u tuvṭinu beyne’ş-**الشِّيقِ** ve’n-**النِّيقِ**([12]) *

(**شيم**) **الشين** ve **الياء** ve **الميم** iki ayrı asıldır; ve sanki ikisi zıtlar babındandır; zira birisi ortaya çıkarmaya delalet eder, diğeri bunun tersine delalet eder.
Birincisi onların “kılıcı **شِمْت** ettim” sözüdür; onu çektiğin zaman. Ve yerden kazılıp çıkarılan toprağa **الشِّيمة** denir; çoğulu **الشِّيَم**dir. Ve babdandır: şimşeği **شِمْت** ederim, onu **أشِيمُه**; **شَيماً**; onu gözetlediğin zaman, nereye yağacağını görmek için. Bu, bizim kılıcı **شَيْم** etmeyi zikrettiğimize hamledilmiştir. **الأعشى** dedi:
fequltu li’ş-şerbi fî durnâ ve qad ṯamilû *** **شيموا** ve keyfe yeşîmu’ş-şâribu’ṯ-ṯamilu([13])
Sanki o, bulutu gözetlediği zaman, kılıcın **يُشامُ** edilmesi gibi onun şimşeğini gözetledi.

Diğer asıl: onların “kılıcı **شِمت** ettim” sözüdür; onu kınına yaklaştırdığın (kınına koyduğun) zaman([14]). Ve babdandır **الشِّيمة**: insanın huyudur; ona **شيمة** denildi; çünkü o, sanki onun içinde işaretlenmiş, içine girmiş, gizlenmiş yerleşik bir şeydir. Ve **الانشيام**: bir şeyin içine girmektir; denir: işte **انشام** etti; ona girdiği zaman. Ve **المَشِيمَة**: insan yavrusunun zarıdır; başkasında ona **السَّلَى** denilen şeydir. Böyle adlandırıldı; sanki çocuk onun içinde **انشام** etmiş gibidir.

**الشَّامَة**ya gelince: birinci babdan olabilir; çünkü o, belirgin bir şeydir; ondan “**أشيم** bir adam” denir; o, üzerinde ben olan kimsedir.

(**شين**): **الشين** ve **الياء** ve **النون** ziynetin zıddına delalet eden bir kelimedir. Denir: onu **شانَه** etti; **زانه** ettiğinin zıddı. Ve Allah doğruyu daha iyi bilendir.
