# شيط (ش-ي-ط) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%B7
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D9%8A%D8%B7

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ش - ي - ط
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%B7/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الشين والطاء و و ا ي ء معهما
ش ط و، ش و ط، ش ي ط، ط ي ش، ش ط أ، ط ش أ مستعملات
شطو:
الشَّطويّة: ضربٌ من ثياب الكتان، يعمل بأرضٍ يقالُ لها: شطا.
شوط:
الشَّوط: جريُ مرةٍ، إلى الغاية، والجميعُ: الأشواط، ويستعمل في غير هذا، قال الراجز:
وبارحٍ معتكر الأشواطِ
يعني: الرَّيح.
شيط:
الشَّيط: شيطوطة الحم إذا مستّه النّار، يتشيَّطُ منه، فيحترق بعضه، كما يتشيط الشَّعر أو الحبل. وتشيط الدم إذا إلى بصاحبه وشاط دمه وأشاط بدمه.
واستشاط فلانٌ غضباً، إذا استقتل، قال:
أشاط دماءَ المستشيطين كلِّـهـم		وغُلَّ رؤوسُ القوم فيهم وسُلسِلوا
والتَّشيُّط: الغضب. والتَّشييطُ: أن حُرق شعر الرأس أو الكُراع، يقال: شيط الرأس بلهب النار على رأس التّنانير أو غيرها. وكلّ شيء أحرقته رطباً فقد شظَّطته. وقيل: لا يقال للمليل: شيطا، ولكن ما يحرق باللَّهب.
والشائط: الرُّبُّ والدُّهن، إذا طُبخ فوق القِدر فاحترق، فاصفر أو اسود، قال أبو النَّجم:
كشائط الرُّبِّ عليه الأشكلِ
يقال: شاط الرُّبُّ وشاطت الأدوية وهي الطَّبخةُ من الزُّبدِ إذا أرادوا أن يتخذوا منه سمناً.
طيش:
الطَّيشُ: جِفةُ العقل. والفعل: طاش يطيشُ، وقومٌ طائةٌ: خفاف العقول: ويقال: طائش السَّهم يطيش، أي: عدل عن الرَّميَّة، قال:
رمتني أمّ عـيّاشِ		بسهمٍ غيرِ طيّاشِ
شطأ:
الشَّطأ من الشَّجر والنَّبات: ما خرج حول الأصل، والجميع: أشطاء.
وأشطأت الشجرة: خرج أشطاؤها. وشاطئُ الوادي: شفتهُ، اسم من غير فعل.
طشأ:
طشأ الرجل أمره ورأيه: مثل: رهيأ، سواء.. قال: لا أعرف طشأ رأيه، إنما أعرف: طشأ رأيهُ، أي: لينلإ، كما يُطشأُ المريض، وهو أن يرفق به حتى يستد ويقوى.
ومرّ فلانٌ يتطشأُ إذا مر مراً ضعيفاً كمشي المريض.

##### Türkçe

باب **الشين** ve **الطاء** ve **و** ve **ا** ve **ي** ve **ء** onlarla birlikte

**ش ط و**، **ش و ط**، **ش ي ط**، **ط ي ش**، **ش ط أ**، **ط ش أ** kullanımdadırlar.

**شطو**:
**الشَّطويّة**: keten elbiselerden bir tür; **شطا** denilen bir yerde yapılır.

**شوط**:
**الشَّوط**: bir defalık koşu, hedefe kadar; çoğulu: **الأشواط**; bunun dışında da kullanılır. **الراجز** dedi ki:
وبارحٍ معتكر الأشواطِ
Yani: **الرَّيح**.

**شيط**:
**الشَّيط**: ateş ona dokunduğunda etin yanmasıdır; ondan **يتشيَّطُ** olur; böylece onun bir kısmı yanar; tıpkı saçın veya ipin **يتشيط** olması gibi. Ve kan, sahibine (yani ona) (… ) olduğunda **تشيط** olur; ve kanı **شاط** oldu ve kanıyla **أشاط** oldu.
Ve falan kimse öfkeyle **استشاط** etti; **استقتل** ettiği zaman. Dedi ki:
أشاط دماءَ المستشيطين كلِّـهـم		وغُلَّ رؤوسُ القوم فيهم وسُلسِلوا
Ve **التَّشيُّط**: öfke. Ve **التَّشييطُ**: başın saçının veya **الكُراع**’ın yakılmasıdır; “baş, tandırların başı üzerinde veya başkası üzerinde ateşin aleviyle **شيط** oldu” denir. Ve her şeyi yaş iken yaktıysan, onu **شظَّطته** etmişsindir. Ve denildi ki: **المليل** için **شيطا** denilmez; ancak alevle yakılan şey (için denir).
Ve **الشائط**: **الرُّبُّ** ve yağdır; tencerenin üzerinde pişirildiğinde yanar da sararır veya kararır. **أبو النَّجم** dedi ki:
كشائط الرُّبِّ عليه الأشكلِ
“**الرُّبُّ** yandı” denir; ve ilaçlar yandı; o, ondan sade yağ yapmak istediklerinde tereyağından olan pişirmedir.

**طيش**:
**الطَّيشُ**: aklın leşidir. Fiil: **طاش يطيشُ**. Ve **قومٌ طائةٌ**: akılları hafif olanlar. Ve “ok **طائش** olur, **يطيش**” denir; yani: hedef atışından saptı. Dedi ki:
رمتني أمّ عـيّاشِ		بسهمٍ غيرِ طيّاشِ

**شطأ**:
Ağaçtan ve bitkiden **الشَّطأ**: kökün çevresinde çıkan şeydir; çoğulu: **أشطاء**.
Ve ağaç **أشطأت**: onun **أشطاؤها**’sı çıktı. Ve vadinin **شاطئُ**’i: onun dudağıdır; fiilsiz bir isimdir.

**طشأ**:
Adam işini ve görüşünü **طشأ** etti: **رهيأ** gibi; eşittir. Dedi ki: “Onun görüşünü **طشأ** etti”yi bilmem; ancak “onun görüşü **طشأ** etti”yi bilirim; yani: doldu; tıpkı hastanın **يُطشأُ** edilmesi gibi; o da, iyileşip güçleninceye kadar ona yumuşak davranmaktır.
Ve falan kimse **يتطشأُ** ederek geçti; hasta yürüyüşü gibi zayıf bir geçişle geçtiğinde.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%B7/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

شاطَ الرجل يَشيطُ، أي هلك. ومنه قول الأعشى:
قد نَخْضِبُ العَيرَ من مَكْنونِ فائِلِهِ		وقد يَشيطُ على أَرْماحِنا البَطَـلُ
والإشاطَةُ: الإهلاكُ. وقولهم: شاطَتِ الجَزورُ، أي لم يبقَ منها نصيبٌ إلاّ قُسِمَ. وأَشاطَها فلان، وذلك أنَّهم إذا اقتسموها وبقي بينهم سَهمٌ فيقال من يُشيطُ الجَزورَ? أي مَن ينفق هذا السهم. فإذا لم يبق منها نصيب قالوا: شاطَتِ الجَرورُ، أي نَفَقَتْ. وشاطَ فلانٌ الدماءَ، أي خلطها، كأنَّه سفَكَ دمَ القاتل على دم المقتول. قال الشاعر:
أَحارِثُ إِنَّا لو تُشاطُ دِماؤُناتَزَيَّلْنَ حتى لا يَمَسَّ دَمٌ دَما
وشاطَ فلانٌ، أي ذهبَ دمُه هَدَراً. ويقال أَشاطَهُ وأَشاطَ بدمه وأَشاطَ دمه، أي عرَّضه للقتل. وشاطَ، بمعنى عَجِلَ. وشاطَ السمنُ، إذا نضِجَ حتَّى يحترق، وكذلك الزيت. وشاطَتِ القدرُ، أي احترقتْ ولصِق بها الشيءُ، وأَشَطْتُها أنا. والشِياطُ: ريحُ قُطنةٍ مخترقةٍ. يقال: شَيَّطْتُ رأسَ الغنم وشَوَّطْتُهُ، إذا أحرقت صُوفَه لتنظِّفه. يقال: شَيَّطَ فلانٌ اللَّحْمَ، إذا دخَّنهُ ولم يُنْضِجُهُ. وغَضِبَ فلانٌ فاسْتَشاطَ، أي احتدمَ، كأنَّه التهَبَ في غضَبه. قال الأصمعيُّ: هو من قولهم ناقةٌ مِشْياط، وهي التي يسرع فيه السِمَنُ. وإبلٌ مَشايِيطٌ. واسْتَشاطَ البعيرُ، أي سَمِنَ.

##### Türkçe

**شاطَ** adam **يَشيطُ**, yani helâk oldu. Ondan A‘şâ’nın sözü:
قد نَخْضِبُ العَيرَ من مَكْنونِ فائِلِهِ		وقد **يَشيطُ** على أَرْماحِنا البَطَـلُ

Ve **الإشاطَةُ**: helâk etme. Ve onların sözü: **شاطَتِ الجَزورُ**, yani ondan bir pay kalmadı, ancak taksim edildi. Ve falan onu **أَشاطَ**; bu da şudur ki: onu paylaştıkları zaman ve aralarında bir hisse kaldığı zaman “**مَن يُشيطُ الجَزورَ?**” denir; yani bu hisseyi kim harcar? Ondan bir pay kalmadığı zaman dediler ki: **شاطَتِ الجَرورُ**, yani telef oldu. Ve falan **شاطَ** kanları, yani onları karıştırdı; sanki katilin kanını maktulün kanı üzerine döktü. Şair dedi ki:
أَحارِثُ إِنَّا لو تُشاطُ دِماؤُناتَزَيَّلْنَ حتى لا يَمَسَّ دَمٌ دَما

Ve falan **شاطَ**, yani kanı heder olarak gitti. Ve denir: onu **أَشاطَهُ** ve kanıyla **أَشاطَ** ve kanını **أَشاطَ**, yani onu öldürülmeye maruz bıraktı. Ve **شاطَ**, acele etti mânâsınadır. Ve **شاطَ** yağ, piştiği zaman ta ki yanıncaya kadar; aynı şekilde zeytinyağı. Ve **شاطَتِ** tencere, yani yandı ve şey ona yapıştı; ve ben onu **أَشَطْتُ**. Ve **الشِياطُ**: delinmiş bir pamuğun rüzgârı. Denir: koyunun başını **شَيَّطْتُ** ve onu **شَوَّطْتُ**, yününü temizlemek için yaktığın zaman. Denir: falan eti **شَيَّطَ**, onu tütsülediği ve onu pişirmediği zaman. Ve falan öfkelendi de **فاسْتَشاطَ**, yani alevlendi; sanki öfkesinde tutuştu. Asma‘î dedi ki: bu, onların “**ناقةٌ مِشْياط**” sözündendir; o, semizliğin onda çabuk olduğu (deve)dir. Ve “**إبلٌ مَشايِيطٌ**”. Ve deve **اسْتَشاطَ**, yani semizledi.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%B7/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ش ط ( و ا ي ء )
شوط ، شيط ، شطأ ، طاش ، وطش ، طشأ .
شوط شيط : قال الأصمعي : شاط يشُوطُ شَوْطاً ، إذا عَدَا شوطاً .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : شوَّطَ الرجل إذا طَوَّلَ سَفَرَه .
وقال الليث : الشوْطُ : جَرْيُ مَرَّة إلى الغاية ، والجميع الأَشواط .
وقال رؤبة :
وبَاكرٍ مُعْتَكرِ الأَشواط
يعني الريح . ويقال : الشوطُ بَطِينٌ ، أي بَعيد . وفي الحديث : ( أَنَّ سفينةَ أَشاطَ دَمَ جَزُورٍ بجَذْلٍ فَأَكَلَه ) .
قال الأصمعي : أشاطَ دَمَ جَزْورٍ ، أي سَفَكه ، فشاط يَشيطُ ، وأَشاط فلانٌ فُلاناً إذا أَهْلَكَهُ .
وقال غيره : أَصْلُ الإشاطة الإحْراق ، يقال : أَشاط فلانٌ دم فلان ، إذا عَرَّضَهُ للقَتْل .
وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( إذا اسْتشاطَ السُّلطان تَسَلَّطَ الشيطان ) .
قوله : اسْتَشاطَ السُّلطان ، أي تَحَرَّق من شدَّةِ الغضب ، وتَلَهَّبَ وصار كأنه نارٌ .
ويقال : شاطَ السَّمْنُ يشيطُ ، إذا نَضِجَ حتى يحترق ، وشيَّطَ الطَّاهي الرأْسَ والكُراع إذا أَشعل فِيهما النَّار حتى يَتَشيَّط ما عليهما من الشَّعرِ والصوف ، ومنهم مَنْ يَقولُ : شَوَّطَ .
وقال الليث : التشيُّط شَيْطُوطَةُ اللّحم إذا مَسَّتْه النار ، يَتشيَّطُ فيحترِقُ أعلاه تشيُّطَ الصُّوف .
قال : وتشيَّط الدّم ، إذا غَلَى بصاحبه ، وشاط دَمُه .
وقال الأصمعيّ : شاطت الجزُور ، إِذَا لم يَبْق منها تصيبٌ إلا قُسِمَ .
وقال ابن شميل : أَشاطَ فلانٌ الجزور ، إذا قَسَمَها ، بعد التَّقْطيع . قال : والتَّقْطيعُ نفسه إشاطَةٌ أَيْضاً .
واسْتَشاطَ فلانٌ ، إذا اسْتَقْتَل ، وأنشد :
أسال دماء المسْتِشيطين كلَّهم
وغُلَّ رُؤُوسُ الْقوم فيهم وسُلْسِلُوا
ورَوَى ابن شميل بإسناد له : أن النَّبي ( صلى الله عليه وسلم ) مارُئي ضاحِكاً مُسْتَشيطاً ، قال : معناه : ضاحِكاً ضَحِكاً شديداً .
واسْتشاط الحَمام ، إذا طارَ ، وهو نَشيط .
وقال الأصمعيّ : الْمَشايِيط من الإبل : اللواتي يُسْرِعن السِّمَن . يقال : ناقة مِشْياطٌ .
وقال أبو عمرو : هي الإبل التي تجعل للنَّحر من قولهم : شَاطَ دَمُه . قال : ويقال : شَيَّطَ فلانٌ من الْهِبَّة ، أي نَحِلَ من كَثْرة الجِماع .
وروي عن عمر أنه قال : إنَّ أَخْوفَ ما أَخَافُ عليكم أن يُؤْخَذَ الرَّجل المسلم الْبريءُ ، فيقال : عاصٍ ، وليس بعاصٍ ، فيشاط لحمه كما يُشاطُ الجُزُور .
وقال الكميت :
نطعم لجيئلَ اللَّهِيدَ من الكُوم ولم تَدْعُ من يُشيطُ الجزورا
قلت : وهذا من أَشَطْتُ الجزورَ ، إذا قَسَمْتَ لحمها ، وقد شَاطَ ، إذا لم يبقَ فيه نصيبُ إلا قُسِمَ .
والشَّيّطَانِ : قاعان بالصَّمَّانِ ، فيهما حَوايَا لماءِ السَّمَاء .
ويقال للغُبار السَّاطع في السَّماء : شَيْطِيّ .
وقال القطامي :
تَعادِي الْمَراخِي ضُمَّرا في جُنوحِها
وهُنَّ من الشَّيْطيِّ عارٌ ولاَ لِبسُ
يَصف الخيلَ وإثارَتَها الغُبار بسَنَابِكها .
أبو تراب ، عن الكلابيّ : شَوَّطَ القِدْرَ ، وشيَّطَها ، إذا أَغْلاَها .
وقال ابن شميل فيما قرأت بخطَّ شمر له : الشوْطُ مكانٌ بين شَرَفَيْن من الأرض يأْخُذ فيه الماءُ والنَّاس كأَنَّه طريقٌ طوله مِقدار الدَّعْوة ثم يَنْقَطع ، وجمعه الشِّياط ، ودُخولُه في الأرض : أَنْ يُوَارِي البَعيرَ ورَاكِبَه ، ولا يكون إلاّ في سُهول الأرض يَنْبُتُ نَبْتاً حَسَناً .
شطأ : الأصمعيّ : شَطَأَ الناقةَ يَشطَؤُوها شطْأ ، إذا شدَّها بالرَّحْل .
وقال أبو زيد : شَطَأَ جاريَته ، ورَطَأَها ونَطَأَها ، إذا نَكَحها .
وقال الفراء في قول الله : ( الإِنجِيلِ كَزَرْعٍ أَخْرَجَ ) ( الفتح : 29 ) ، قال : شَطْأَهُ : السُّنْبل تُنْبِتُ الحبَّة عَشْراً وثمانية وسَبْعاً ، فيقْوَى بعضُه ببعض فذلك قوله : ( فازره ، أي فأعانه .
وقال أبو زيد : أَشطَأت الشجرة بغُصونها ، إذا أَخْرجت غُصونَها .
وقال الزجاج : كَزَرْعٍ أَخْرَجَ ( تَنَسَّمْتُ : أخرج نَباتَه .
وقال ابن الأعرابيّ : شطْأَه : فِراخه ، وجمعُه أَشطاء . وأَشطَأ الزَّرع ، إذا فَرَّخَ .
أبو خيرة : شاطِيءُ الوادي : شَفَتُه ، وجمعه شُطْآن وشواطىء . والشَّطّ : مثلُ الشاطىء .
وقال ابن الأعرابيّ : الشَّطْوُ : الْجَانِب .
وقال الليث : الثِّيَابُ الشَّطَوِيَّةِ : ضربٌ من الكَتَّان ، يُعمل بأرض يقال لها الشَّطَاة .
ورَوى أبو تُراب ، عن الضّبابِي : لَعَنَ الله أُمّاً شطأَتْ به ، وفَطَأَتْ به ، أي طَرَحَتْه .
وقال ابن السكيت : شطَأْتُ بالْحِمْل ، أي قَوِيَتُ عليه ، وأنشد :
كَشَطْئِكَ بالْعِبْءِ ما تَشْطَؤُه
وفي ( النوادر ) : مَا شَطَّيْنَا هذا الطَّعام ، أي ما رَزَأْنَا منه شَيْئاً وقد شَطّيْنا الجزور ، أي سَلَخْناه وفَرَّقْنا لَحْمه .
طشأ : ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : الطُّشْأَةُ : الزُّكام ، وقد طَشِيءَ ، إذا زُكِمَ ، وأَطْشَأَ ، إذا أَخَذَتْهُ الطُّشْأَة .
وقال الليث : طَشْيَأَ الرجلُ أَمْرَه ورأيَه ، مثل : رَهْيَأَهُ وفي ( نوادر الأعراب ) : رجل طَشَةٌ ، وتصغيره طُشَّيَّةٌ ، إذا كان ضَعيفاً ، قال : ويقال : الطُّشَة : أُمُّ الصِّبيان ، ورجل مَطْشِيٌّ ومَطْشُوّ .
طيش : قال الليث : الطَّيْش : خِفَّةُ العقل ، والفعل طاش يَطِيش ، وقوم طَاشَة : خِفافُ العقول ، ويقال : طاش السَّهم يطيش ، إذا لم يَقْصِدْ للرَّمِيَّة .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : طاش الرَّجل بعد رَزَانَتِه .
وقال شِمر : طَيْش الْعقل : ذَهابُه حتى يَجهل صاحبُه ما يُحاول ، وطَيش الحِلْم : خِفَّتُه ، وطَيش السَّهم : جَوْرُه عن سَنَنِه .
( طوش ) : ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ :
الطَّوْش : خِفَّةُ العَقل .
( وطش ) : ثعلب ، عنه : يقال : سألته عن شيء فَما وَطَشَ ، وما وَطَّش ، وما ذَرَّع ، أي ما بَيَّنَ لي شَيئاً .
وقال اللحياني : يقال : وَطِّشْ لي شَيْئاً ، وغَطِّشْ لي شيئاً ، معناه : افْتَحْ لي شيئاً .
وقال ابن الأعرابيّ : الْوَطْش : بيان طَرَفٍ من الحديث .
وقال اللَّحيانيّ : يقال : ضَربوه فما وَطَّش إليهم بشيء ، أَي لم يُعْطِهم .
وقال الفراء : وَطَّشَ له ، إذا هَيّأَ له وَجْه الْكلام والْعمل والرَّأي ، وطَوَّش ، إذا مَطَل غَريمَه .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ ، قال : التَّطْويش : الإِعْطاءُ القليل ، وأنشد :
سِوَى أَنَّ أَقْوَاماً من النَّاسِ وَطَّشوا
بأَشْيَاءَ لم يَذْهَبْ ضَلالاً طَريقُها
أي لم يَضِعْ فَعالُهم عِنْدنا .

##### Türkçe

ش ط ( و ا ي ء )
**شوط** , **شيط** , **شطأ** , **طاش** , **وطش** , **طشأ** .
**شوط شيط**: el-Asmaʿî dedi: **شاط يشُوطُ شَوْطاً**; bir **شوط** koştuğu zaman.
Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **شوَّطَ** adam, seferini uzattığı zaman.
el-Leys dedi: **الشوْطُ**: bir defa, gayeye kadar koşmadır; çoğulu **الأَشواط**.
Rüʾbe dedi:
وبَاكرٍ مُعْتَكرِ الأَشواط
Rüzgârı kastediyor. Ve denilir: **الشوطُ** **بَطِينٌ**; yani uzak. Hadiste: (Bir geminin, bir deve kurbanının kanını bir kütüğe **أَشاطَ** da onu yediği).
el-Asmaʿî dedi: **أشاطَ** bir deve kurbanının kanını; yani onu döktü; böylece **شاط يَشيطُ**; ve falan, falanı **أَشاط** etti: onu helâk ettiği zaman.
Başkası dedi: **الإشاطة**’nın aslı yakmadır; denilir: falan, falanın kanını **أَشاط** etti; onu öldürülmeye maruz bıraktığı zaman.
Peygamber’den (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet edildi ki dedi: (Sultan **اسْتشاطَ** ettiği zaman şeytan musallat olur).
Sözü: sultan **اسْتَشاطَ**; yani şiddetli öfkeden yandı, alevlendi ve sanki ateş oldu.
Ve denilir: **شاطَ السَّمْنُ يشيطُ**; pişip yanıncaya kadar piştiği zaman. Ve aşçı başı ve paçayı **شيَّطَ** eder; ikisinde ateşi tutuşturduğu zaman, üzerlerindeki kıl ve yünün **يَتَشيَّط** olması için. Onlardan kimisi der ki: **شَوَّطَ**.
el-Leys dedi: **التشيُّط**: etin, ateş ona dokunduğu zaman **شَيْطُوطَةُ**’sıdır; **يَتشيَّطُ** da üstü, yünün **تشيُّط**’u gibi yanar.
Dedi: Kan **تشيَّط** etti; sahibiyle kaynadığı zaman; ve kanı **شاط** etti.
el-Asmaʿî dedi: Deve kurbanı **شاطت**; ondan bir pay kalmayıp ancak taksim edildiği zaman.
İbn Şümeyl dedi: Falan, deve kurbanını **أَشاطَ** etti; parçaladıktan sonra onu taksim ettiği zaman. Dedi: Parçalamanın kendisi de **إشاطَةٌ**’dır.
Ve falan **اسْتَشاطَ** etti; öldürüşmeye giriştiği zaman. Ve şu beyit okundu:
أسال دماء المسْتِشيطين كلَّهم
وغُلَّ رُؤُوسُ الْقوم فيهم وسُلْسِلُوا
İbn Şümeyl, kendisine ait bir isnadla rivayet etti: Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) hiç **مُسْتَشيطاً** gülerken görülmedi. Dedi: manası: şiddetli bir gülüşle gülerken.
Ve güvercin **اسْتشاط** eder; uçtuğu zaman; ve o, canlıdır.
el-Asmaʿî dedi: Develerden **الْمَشايِيط**: semirmeyi çabuklaştıranlardır. Denilir: **ناقة مِشْياطٌ**.
Ebû ʿAmr dedi: O, boğazlama için ayrılan develerdir; onların “kanı **شَاطَ** etti” sözünden. Dedi: Ve denilir: falan, bağıştan **شَيَّطَ** etti; yani çok cinsel ilişkiden zayıfladı.
Ömer’den rivayet edildi ki dedi: Sizin üzerinize korktuğum en korkunç şey, suçsuz Müslüman adamın alınmasıdır; sonra “âsî” denilmesidir; hâlbuki âsî değildir; sonra eti, deve kurbanının **يُشاطُ** edildiği gibi **يُشاط** edilir.
el-Kümeyt dedi:
نطعم لجيئلَ اللَّهِيدَ من الكُوم ولم تَدْعُ من يُشيطُ الجزورا
Dedim: Bu, **أَشَطْتُ الجزورَ**’dandır; onun etini taksim ettiğin zaman. Ve **شَاطَ**; onda bir pay kalmayıp ancak taksim edildiği zaman.
**والشَّيّطَانِ**: es-Sammân’da iki çukurdur; ikisinde gök suyuna ait havuzcuklar vardır.
Ve gökte parlayan toza: **شَيْطِيّ** denilir.
el-Katamî dedi:
تَعادِي الْمَراخِي ضُمَّرا في جُنوحِها
وهُنَّ من الشَّيْطيِّ عارٌ ولاَ لِبسُ
Atları ve onların toynaklarıyla tozu kaldırmalarını vasfeder.
Ebû Turâb, el-Kilâbî’den: **شَوَّطَ** tencereyi ve onu **شيَّطَ**; onu kaynattığı zaman.
İbn Şümeyl, Şemr’in hattıyla okuduğum şeyde dedi: **الشوْطُ**: yerden iki yükselti arasında bir yerdir; orada su ve insanlar, sanki bir yol gibi toplanır; uzunluğu bir davet miktarıdır, sonra kesilir. Çoğulu **الشِّياط**tır. Onun yere girişi: deveyi ve binicisini gizlemesidir. Ancak düz arazide olur; güzel bir bitki biter.

**شطأ**: el-Asmaʿî: **شَطَأَ** deveyi, onu **يَشطَؤُوها شطْأ**; onu semerle sıktığı zaman.
Ebû Zeyd dedi: **شَطَأَ** cariyesini, ve **رَطَأَها** ve **نَطَأَها**; onunla cinsel ilişkide bulunduğu zaman.
el-Ferrâ, Allah’ın sözü hakkında: ( **الإِنجِيلِ كَزَرْعٍ أَخْرَجَ** ) (el-Feth: 29), dedi: **شَطْأَهُ**: başak, taneyi on, sekiz ve yedi (kat) bitirir; böylece onun bir kısmı bir kısmıyla güçlenir; işte O’nun sözü: ( **فازره** ), yani ona yardım etti.
Ebû Zeyd dedi: Ağaç, dallarıyla **أَشطَأت**; dallarını çıkardığı zaman.
ez-Zeccâc dedi: **كَزَرْعٍ أَخْرَجَ**: ( **تَنَسَّمْتُ** ): bitkisini çıkardı.
İbnü’l-Aʿrâbî dedi: **شطْأَه**: yavruları; çoğulu **أَشطاء**. Ve ekin **أَشطَأ** eder; yavruladığı zaman.
Ebû Hayra: **شاطِيءُ الوادي**: onun kenarıdır; çoğulu **شُطْآن** ve **شواطىء**. Ve **الشَّطّ**: **الشاطىء** gibidir.
İbnü’l-Aʿrâbî dedi: **الشَّطْوُ**: yan.
el-Leys dedi: **الثِّيَابُ الشَّطَوِيَّةِ**: ketenden bir türdür; **الشَّطَاة** denilen bir yerde yapılır.
Ebû Turâb, ed-Dabbâbî’den rivayet etti: Allah, onunla onu **شطأَتْ** eden ve onunla onu **فَطَأَتْ** edeni lânetlesin; yani onu attı.
İbnü’s-Sikkît dedi: Yükle **شطَأْتُ**; yani ona karşı güçlendim. Ve şu beyit okundu:
كَشَطْئِكَ بالْعِبْءِ ما تَشْطَؤُه
Ve ( **النوادر** )’de: Bu yemeği **شَطَّيْنَا** etmedik; yani ondan hiçbir şey eksiltmedik. Ve deve kurbanını **شَطّيْنا** ettik; yani onu yüzdük ve etini ayırdık.

**طشأ**: Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **الطُّشْأَةُ**: nezledir. Ve **طَشِيءَ**; nezle olduğu zaman. Ve **أَطْشَأَ**; **الطُّشْأَة** onu tuttuğu zaman.
el-Leys dedi: Adam, işini ve görüşünü **طَشْيَأَ** etti; **رَهْيَأَهُ** gibi. Ve ( **نوادر الأعراب** )’da: **رجل طَشَةٌ** ve onun küçültmesi **طُشَّيَّةٌ**; zayıf olduğu zaman. Dedi: Ve denilir: **الطُّشَة**: çocukların anasıdır. Ve **رجل مَطْشِيٌّ** ve **مَطْشُوّ**.

**طيش**: el-Leys dedi: **الطَّيْش**: aklın hafifliğidir. Fiil: **طاش يَطِيش**. Ve **قوم طَاشَة**: akılları hafif olanlardır. Ve denilir: Ok **طاش يطيش**; hedefe yönelmediği zaman.
Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: Adam, ağırbaşlılığından sonra **طاش** etti.
Şimr dedi: Aklın **طَيْش**’i: onun gitmesidir; ta ki sahibi, neye giriştiğini bilmez. Ve hilm’in **طَيش**’i: onun hafifliğidir. Ve okun **طَيش**’i: yolundan sapmasıdır.

( **طوش** ): Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den:
**الطَّوْش**: aklın hafifliğidir.

( **وطش** ): Saʿleb, ondan: denilir: Ona bir şey sordum da ne **وَطَشَ**, ne **وَطَّش** etti, ne de **ذَرَّع** etti; yani bana hiçbir şey açıklamadı.
el-Lihyânî dedi: Denilir: Bana bir şey **وَطِّشْ** et ve bana bir şey **غَطِّشْ** et; manası: Bana bir şey aç.
İbnü’l-Aʿrâbî dedi: **الْوَطْش**: sözün bir ucunu açıklamaktır.
el-Lihyânî dedi: Denilir: Onu dövdüler de onlara hiçbir şey **وَطَّش** etmedi; yani onlara vermedi.
el-Ferrâ dedi: Ona **وَطَّشَ** etti; sözün, işin ve görüşün yönünü ona hazırladığı zaman. Ve **طَوَّش**; borçlusunu oyaladığı zaman.
Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den, dedi: **التَّطْويش**: az vermektir. Ve şu beyit okundu:
سِوَى أَنَّ أَقْوَاماً من النَّاسِ وَطَّشوا
بأَشْيَاءَ لم يَذْهَبْ ضَلالاً طَريقُها
Yani: onların fiilleri, yanımızda zayi olmadı.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%B7/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الشين والياء وما يثلثهما)
(شيأ) الشين والياء والهمزة كلمةٌ واحدة. يقال شَيَّأ الله وجْهَه؛ إِذا دعا عليه بالقُبح. ووجهٌ مُشَيَّأٌ.وأنشد:
إِنَّ بَنِي فزارةَ بنِ ذُبيانْ ***
قد طَرَّقَتْ ناقتُهم بإنسانْ
مُشَيَّأٍ أعجِبْ بِخَلْقِ الرَّحمن([1])
(شيب) الشين والياء والباء. هذا يقرب من باب الشين والواو والباء، وهما يتقاربان جميعاً في اختلاط الشّيء بالشيء. من ذلك الشَّيب: شَيب الرأس؛ يقال شاب يَشيب. قال الكسائيّ: شيّب الحُزنُ رأَسَه وبرأسه، وأشابَ الحُزْن رأسَه وبرأْسه. والرجل إِذا شابَ فهو أَشْيَب. والشِّيب: الجبال يسقُط عليها الثلج، وهو من الشَّيْب. وقال الشاعر:
شيوخٌ تَشِيب إِذا ما شتَت  *** وليسَ المشيبُ عليها معيبا
يريد الجبال إِذا ابيضَّت من الثلج. ووجدت في تفسير شعر عبيد في قوله:
* والشَّيبُ شَينٌ لمن يشِيبُ([2]) *
أنَّ الشَّيب والمَشِيب واحد. قال: وقال الأصمعيّ: الشَّيب: بياض الشَّعر، والمشيبُ: دخولُ الرَّجُل في حدِّ الشِّيبِ من الرِّجال ذوي الكِبَر والشَّيب. وقال أيضاً في هذا الموضع: قال ابن السّكّيت في قول عديٍّ:
* والرأسُ قد شابَهُ المَشِيبُ([3]) *
أراد بَيّضه المَشيب، وليس معناه خالَطَه، وأنشد:
قد رابَه ولِمِثْلِ ذلك رابَهُ  *** وَقَعَ المَشيبُ على المشيبِ فشابَهُ([4])أي بَيَّضَ مسوَدَّه. وشِيبان ومِلْحان: شهرا *قِماح، وهما أشدُّ الشتاء برداً؛ سمِّيا بذلك لبياض الأرض بما عليها من الصَّقيع.
ومما شذَّ عن هذا الباب قولُهم: باتت فلانة بليلةِ شَيْباءَ، إِذا افْتُضَّت. وباتَتْ بليلةِ حُرّةٍ، إِذا لم تُفْتَضّ.
(شيح) الشين والياء والحاء أصلان متباينان، يدلُّ أحدهما على جِدٍّ وحَذَرٍ، والآخر على إعراض.
فأمَّا الأوَّل فقول العرب: أشاحَ على الشيءِ، إِذا واظَبَ عليه وَجَدّ فيه قال الراجز:
* قُبَّاً أطاعَت راعياً مُشِيحاً([5]) *
وقال آخر:
* وشايَحْتَ قبل اليَومِ إِنَّكَ شِيحُ([6]) *
وأمَّا الشِّياح فالحِذَار. ورجل شائحٌ. وهو قوله:
* شايَحْن منه أَيَّما شِيَاحِ([7]) *
والمَشْيُوحاء: أَنْ  يكون القومُ في أمرٍ يَبْتَدِرونه؛  يقال هم في مَشْيُوحاءَ.
وأما الآخر فيقال: أشاحَ بوجهه، أي أعرض. ويقال إِنَّ اشتقاقَه من قولهم أشاحَ  الفرسُ بذنَبه، إذا أرخاه.
ومما شذَّ عن البابين جميعاً: الشِّيح، وهو نبتٌ.
(شيخ) الشين والياء والخاء كلمة واحدة، وهي الشَّيخ. تقول: هو شيخٌ، وهو معروف، بيِّن الشَّيخوخة([8]) والشَّيَخ والتّشييخ. وقد قالوا أيضاً كلمةً، قالوا: شَيَّخت عليه([9]).
(شيد) الشين والياء والدال أصلٌ واحدٌ يدلُّ على رفعِ الشّيء. يقال شِدْت القَصر أَشِيدُهُ شَيْداً. وهو قصرٌ مَشِيدٌ، أي معمولٌ بالشِّيد. وسمِّي شِيداً  لأنَّ به يُرفَعُ البناء. يقال قَصرٌ مَشِيدٌ أي مُطَوّل. والإشادة: رفْع الصَّوت والتنويه.
(شيص) الشين والياء والصاد. يقال إنَّ الشِّيص أردأ التَّمْر.
(شيط) الشين والياء والطاء أصلٌ يدلُّ على ذَهاب الشيء، إمّا احتراقاً وإما غَيْرَ ذلك. فالشَّيْط مِنْ شاط الشَّيءُ، إِذا احترق. يقال شيَّطت اللَّحم. ويقولون: شَيَّطه، إذا دَخَّنه ولم يُنْضِجْه. والأوَّلُ أصحُّ وأقيَس.
ومن المشتقّ من هذا : استشاط الرَّجلُ، إذا احتدَّ غضَباً. ويقولون: ناقةٌ مِشياط، وهي التي يطير فيها السِّمَن.
ومن الباب الشَّيطان، يقارب الياء فيه الواو، يقال شَاط يَشِيط، إِذا بَطَل. وأشاطَ السُّلطانُ دمَ فلانٍ، إِذا أبطَلَه. وقد مضى الكلامُ في اشتقاقِ اسم الشَّيطان.
(شيع) الشين والياء والعين أصلان، يدلُّ أحدُهما على معاضدة ومساعفة، والآخر على بَثٍّ وإشادة.
فالأوّل: قولُهم شَيَّعَ فلانٌ فلاناً عند شُخوصه. ويقال آتِيكَ غداً أو شَيْعَه، أي اليوم الذي بعده، كأنَّ الثاني مُشَيِّع للأوّل في المضيّ. وقال الشّاعر([10]):
قال الخليطُ غداً تَصَدُّعُنا  *** أو شَيْعَه أفلا تُوَدِّعُنا
وقال للشجاع : المشيَّع؛ كأنَّه لقُوَّته قد قَوِي وشُيِّع بغيره، أو شُيِّع بقُوّة.
وزعم ناسٌ أنَّ الشَّيْعَ شِبل الأسد، ولم أسمْعه من عالمٍ سَماعاً. ويقول ناس: إنَّ  الشَّيْع المِقدار، في قولهم: أقام شهراً أو شَيْعَه. والصَّحيح ما قلته، في أنَّ المشيِّع هو الذي يُساعِد الآخَر ويقارنه. والشِّيعة: الأعوان والأنصار.
وأما الآخر [فقولهم] : شاع الحديث، إِذا ذاع وانتشر. ويقال شَيَّع الراعي إِبلَه، إِذا صاح فيها. والاسم الشِّيَاع: القصبة التي ينفُخُ فيها الراعي. قال:
* حنينَ النِّيبِ تَطربُ للشِّياع *
ومن الباب قولهم في ذلك: له سهم شائع، إذا كان غير مقسومٍ. وكأنَّ من لـه([11]) سهمٌ ونَصِيب انتشرَ في السَّهم حتَّى أخذه، كما يَشِيعُ الحديثُ في الناس فيأخذ سَمع كلِّ أحد.
ومن هذا الباب: شيَّعت النّارَ في الحطب، إِذا ألهَبْتَها.
(شيق) الشين والياء والقاف كلمة. يقال إنَّ الشِّيق الشّق الضّيق في رأس الجبل. قال:
* شغْواء تُوطنُ بين الشِّيقِ والنِّيقِ([12]) *
(شيم) الشين والياء والميم أصلان متباينان، وكأنَّهما من باب الأضداد إِذْ أحدُهما يدلُّ على الإظهار، والآخَر يدلُّ على خلافه.
فالأول قولهم: شِمْت السّيفَ، إذا سللَتَه. ويقال للتُّراب الذي يُحفَر فيستخرج من الأرض الشِّيمة، والجمع الشِّيَم.* ومن الباب: شِمْت البرقَ أشِيمُه شَيماً، إِذا رَقَبْتَه تنظر أينَ يَصُوب. وهذا محمول على الذي ذكرناه من شَيْم السَّيف. وقال الأعشى:
فقلتُ للشَّرْبِ في دَُرْنا وقد ثَمِلوا *** شيموا وكيف يَشيم الشَّارِبُ الثَّمِلُ([13])كأنّه لما رَقَبَ السَّحاب شام بَرقَه كما يُشامُ السَّيف.
والأصل الآخَر: قولُهم شِمت السّيفَ، إِذا قَرَبْتَه([14]). ومن الباب الشِّيمة: خَلِيقة الإنسان، سمِّيت شيمةً لأنَّها كأنها مُنْشامة فيه داخلةٌ مستكِنّة. والانشيام: الدُّخول في الشيء؛ يقال: انشام في الأمر، إذا دخلَ فيه. والمَشِيمَة: غِشاءُ وَلَدِ الإنسان، وهو الذي يقال لـه مِنْ غيرِهِ السَّلَى. وسمِّيت بذلك كأن الولد قد انشام فيها.
فأمَّا الشَّامَة فيمكن أن يكون من الباب الأول؛ لأنَّها شيء بارزٌ، يقال منها رجلٌ أشيم، وهو الذي به شامة.
(شين): الشين والياء والنون كلمةٌ تدلُّ على خلاف الزينة. يقال شانَه خلافُ زانه. والله أعلم بالصواب.
--------------ـــــ
([1]) الرجز لسالم بن دارة، كما في الخزانة (1: 293).
([2]) ديوان عبيد بن الأبرص 6 والقصائد العشر 304 وصدره:
* إِما قتيل وإما هالك *
([3]) صدره في اللسان (شيب):  * تصبو وأنى لك التصابي*
    على أنَّ الصواب نسبته إلى عبيد بن الأبرص. انظر المرجعين السابقين.
([4]) البيت في المجمل واللسان (شيب).
([5]) لأبي النجم العجلي، كما في اللسان (شيح).
([6]) لأبي ذؤيب الهذلي في ديوانه 116، واللسان (شيح) وصدره:
* بدرت إلى أولاهم فسبقتهم *
([7]) لأبي السوداء العجلي، كما في اللسان (شيح). وقبله :
* إذا سمعن الرز من رباح *.
([8]) في المجمل: "الشيخ معروف، وهو بين الشيخوخة".
([9]) في المجمل: "وذكر أبو عبيد: شيَّخت عليه، أي عبت وشنعت".
([10]) هو عمرو بن أبي ربيعة. ديوانه 106 واللسان (شيع).
([11]) في الأصل: "وكأنَّه من الأول".
([12]) أنشده في اللسان (شيق).
([13]) البيت من معلقته المشهورة.
([14]) قرب السيف: جعله في قرابه، وهو الغمد.

ـ

##### Türkçe

(باب **الشين** و**الياء** وما يثلثهما)
(**شيأ**) **الشين** ve**الياء** ve**الهمزة** tek bir kelimedir. Denir: **شَيَّأ** الله yüzünü; ona çirkinlikle beddua ettiği zaman. Ve **وجهٌ مُشَيَّأٌ**. Ve inşad etti:
İnne benî Fezârate bni Zübyân ***
Kad tarrakat nâkatuhum bi-insân
Muşeyye’in a‘cib bi-halki’r-Rahmân([1])

(**شيب**) **الشين** ve**الياء** ve**الباء**. Bu, **الشين** ve**الواو** ve**الباء** بابına yaklaşır; ve ikisi, şeyin şeyle karışmasında bütünüyle birbirine yaklaşır. Bundan: **الشَّيب**: başın ağarması; denir: **شاب** **يَشيب**. **الكسائيّ** dedi: Hüzün onun başını **شيّب** etti ve başıyla; ve hüzün onun başını **أشابَ** etti ve başıyla. Ve adam, **شابَ** olduğu zaman o **أَشْيَب**’dir. Ve **الشِّيب**: üzerine kar düşen dağlar; ve o, **الشَّيْب**’dendir. Şair dedi:
Şüyûhun teşîbu izâ mâ şetet  *** ve leyse’l-meşîbu ‘aleyhâ me‘îbâ
Dağları kasteder; kar sebebiyle beyazladıkları zaman. Ve Ubeyd’in şiirinin tefsirinde, onun şu sözünde buldum:
* **والشَّيبُ شَينٌ لمن يشِيبُ**([2]) *
Şu ki: **الشَّيب** ve**المَشِيب** birdir. Dedi: Ve **الأصمعيّ** dedi: **الشَّيب**: saçın beyazlığıdır; **المشيبُ** ise: adamın, yaşlı ve ağarmış erkeklerin **حدِّ الشِّيبِ**’ine girmesidir. Ve yine bu yerde dedi: **ابن السّكّيت** **عديّ**’nin şu sözünde dedi:
* **والرأسُ قد شابَهُ المَشِيبُ**([3]) *
**المَشِيب** ile onu beyazlattı demek istedi; manası onu karıştırdı değildir. Ve inşad etti:
Kad râbehu ve li-misli zâlike râbehu  *** veka‘a’l-meşîbu ‘ale’l-meşîbi fe-şâbehu([4])yani onun siyahını beyazlattı. Ve **شِيبان** ve**مِلْحان**: iki **قِماح** ayı; ve ikisi, kışın en şiddetli soğuğudur; üzerindeki kırağı sebebiyle yerin beyazlığından dolayı böyle adlandırıldılar.
Ve bu babdan şâz olan şeylerden: onların sözü: falanca kadın **بليلةِ شَيْباءَ** gecesiyle geceledi; **افْتُضَّت** olduğu zaman. Ve **بليلةِ حُرّةٍ** gecesiyle geceledi; **تُفْتَضّ** edilmediği zaman.

(**شيح**) **الشين** ve**الياء** ve**الحاء** iki ayrı asıldır; bunlardan biri ciddiyet ve sakınmaya delalet eder, diğeri yüz çevirmeye delalet eder.
Birincisine gelince: Arapların sözü: **أشاحَ** bir şey üzerine; ona devam ettiği ve onda ciddiyet gösterdiği zaman. **الراجز** dedi:
* Kubbân atâ‘at râ‘iyen **مُشِيحاً**([5]) *
Ve bir başkası dedi:
* Ve şâyahte kable’l-yevmi inneke **شِيحُ**([6]) *
Ve **الشِّياح** ise sakınmadır. Ve **رجل شائحٌ**. Ve o, şu sözüdür:
* Şâyahn minhu eyyemâ **شِيَاحِ**([7]) *
Ve **المَشْيُوحاء**: kavmin, kendisine atıldıkları bir işte olmalarıdır; denir: onlar **في مَشْيُوحاءَ**’dadır.
Diğerine gelince: denir: **أشاحَ بوجهه**; yani yüz çevirdi. Ve denir: onun اشتقاقı, onların sözü olan: at **أشاحَ** kuyruğuyla; onu salıverdiği zaman, sözündendir.
Ve iki babın da dışına çıkan şeylerden: **الشِّيح**; ve o bir bitkidir.

(**شيخ**) **الشين** ve**الياء** ve**الخاء** tek bir kelimedir; ve o **الشَّيخ**’tir. Dersin: o **شيخٌ**’tir; ve o bilinen, **الشَّيخوخة**’si açık olandır([8]); ve **الشَّيَخ** ve**التّشييخ**. Ve ayrıca bir kelime de söylediler; dediler: **شَيَّخت عليه**([9]).

(**شيد**) **الشين** ve**الياء** ve**الدال** tek bir asıldır; şeyin yükseltilmesine delalet eder. Denir: **شِدْت** sarayı, onu **أَشِيدُهُ** **شَيْداً**. Ve o, **قصرٌ مَشِيدٌ**’dir; yani **بالشِّيد** ile yapılmış. Ve **شِيداً** diye adlandırıldı; çünkü onunla bina yükseltilir. Denir: **قَصرٌ مَشِيدٌ**; yani uzatılmış. Ve **الإشادة**: sesin yükseltilmesi ve anmadır.

(**شيص**) **الشين** ve**الياء** ve**الصاد**. Denir: **الشِّيص** en kötü hurmadır.

(**شيط**) **الشين** ve**الياء** ve**الطاء** bir asıldır; şeyin gitmesine delalet eder; ya yanma ile ya da başka bir şeyle. Şu halde **الشَّيْط**: şeyin **شاط** olmasındandır; yandığı zaman. Denir: eti **شيَّطت**. Ve derler: onu **شَيَّطه**; onu tütsülediği ve pişirmediği zaman. Birincisi daha sahih ve daha kıyasîdir.
Ve bundan türeyenlerden: adam **استشاط**; öfkeyle şiddetlendiği zaman. Ve derler: **ناقةٌ مِشياط**; ve o, içinde semizliğin uçuştuğu (taştığı) olandır.
Ve babdandır **الشَّيطان**; onda **الياء**’a **الواو** yaklaşır; denir: **شَاط** **يَشِيط**; bâtıl olduğu zaman. Ve sultan falancanın kanını **أشاطَ** etti; onu iptal ettiği zaman. **الشَّيطان** adının اشتقاقı hakkında söz geçmişti.

(**شيع**) **الشين** ve**الياء** ve**العين** iki asıldır; bunlardan biri yardımlaşma ve desteklemeye, diğeri yaymaya ve yükseltmeye delalet eder.
Birincisi: onların sözü: falanca, falancayı ayrılışı sırasında **شَيَّعَ** etti. Ve denir: yarın sana gelirim, yahut **شَيْعَه**; yani ondan sonraki gün; sanki ikincisi, gitmede birincinin **مُشَيِّع**’idir. Şair([10]) dedi:
Kâle’l-halîtu gaden tesaddu‘unâ  *** ev **شَيْعَه** e-fe-lâ تُوَدِّعُنا
Ve **الشجاع** için **المشيَّع** denildi; sanki kuvveti sebebiyle kuvvetlenmiş ve başkasıyla **شُيِّع** edilmiş, yahut bir kuvvetle **شُيِّع** edilmiştir.
Bir topluluk, **الشَّيْع**’ın aslan yavrusu olduğunu iddia etti; onu bir âlimden işitme olarak işitmedim. Ve bir topluluk der: **الشَّيْع** miktardır; onların sözü olan: bir ay kaldı yahut **شَيْعَه** sözünde. Doğru olan, benim söylediğimdir: **المشيِّع** başkasına yardım eden ve ona eşlik edendir. Ve **الشِّيعة**: yardımcılar ve destekçilerdir.
Diğerine gelince [onların sözü]: **شاع** haber; yayıldığı ve dağıldığı zaman. Ve denir: çoban develerini **شَيَّع** etti; onlara bağırdığı zaman. İsim **الشِّيَاع**’dır: çobanın içine üflediği kamış. Dedi:
* Hanîne’n-nîbi tatrabu li’ş-**شِّياع** *
Ve babdandır onların bu husustaki sözü: onun **سهم شائع**’ı vardır; bölünmemiş olduğu zaman. Sanki kimin([11]) bir payı ve nasibi varsa, ok içinde yayılmıştır da onu almıştır; tıpkı haberin insanlar içinde **يَشِيعُ** olup herkesin işitmesini alması gibi.
Ve bu babdandır: odunu içinde ateşi **شيَّعت**; onu alevlendirdiğin zaman.

(**شيق**) **الشين** ve**الياء** ve**القاف** bir kelimedir. Denir: **الشِّيق** dağın başındaki dar yarıktır. Dedi:
* Şağvâ’u تُوطنُ بين **الشِّيقِ** و**النِّيقِ**([12]) *

(**شيم**) **الشين** ve**الياء** ve**الميم** iki ayrı asıldır; ve sanki zıtlar babındandır; çünkü bunlardan biri ortaya çıkarmaya delalet eder, diğeri bunun tersine delalet eder.
Birincisi onların sözü: kılıcı **شِمْت**; onu kınından çektiğin zaman. Ve yerden kazılıp çıkarılan toprağa **الشِّيمة** denir; çoğulu **الشِّيَم**’dir.* Ve babdandır: şimşeği **شِمْت**; onu **أشِيمُه** **شَيماً**; nereye yağacağını bakıp gözettiğin zaman. Bu, bizim kılıcı **شَيْم** etmeyi zikrettiğimize hamledilmiştir. **الأعشى** dedi:
Fe-kultu li’ş-şerbi fî dârinâ ve kad semilû *** şîmû ve keyfe yeşîmu’ş-şâribu’s-semilu([13])Sanki bulutu gözetlediğinde, kılıcın gözetlendiği gibi onun şimşeğini gözetledi.
Diğer asıl: onların sözü: kılıcı **شِمت**; onu yaklaştırdığın zaman([14]). Ve babdandır **الشِّيمة**: insanın huyu; ona **شيمة** denildi; çünkü o, sanki onda işaretlenmiş, içine girmiş, gizlenmiş gibidir. Ve **الانشيام**: bir şeyin içine girmektir; denir: işin içine **انشام** etti; ona girdiği zaman. Ve **المَشِيمَة**: insan yavrusunun zarıdır; ve ona, ondan başkası olarak **السَّلَى** denir. Böyle adlandırıldı; sanki çocuk onun içinde **انشام** etmiş gibidir.
**الشَّامَة**’ye gelince: birinci babdan olabilir; çünkü o, belirgin bir şeydir; ondan: **رجلٌ أشيم** denir; ve o, üzerinde ben olan kimsedir.

(**شين**): **الشين** ve**الياء** ve**النون** süsün zıddına delalet eden bir kelimedir. Denir: onu **شانَه**; **زانه**’nin zıddıdır. Ve Allah doğruyu daha iyi bilendir.
--------------ـــــ
([1]) Recez, Sâlim b. Dâre’nindir; el-Hizâne’de (1: 293) olduğu gibi.
([2]) Ubeyd b. el-Ebras divanı 6 ve el-Kasâid el-‘Aşr 304; ve صدرُه:
* İmmâ katîl ve immâ hâlik *
([3]) صدرُه Lisân’da (**شيب**):  * Tasbû ve ennâ leke’t-tasâbî*
    Şu var ki doğru olan, onu Ubeyd b. el-Ebras’a nispet etmektir. Önceki iki kaynağa bak.
([4]) Beyit el-Mücmel ve Lisân’da (**شيب**).
([5]) Ebû’n-Necm el-‘Aclî’nindir; Lisân’da (**شيح**) olduğu gibi.
([6]) Ebû Züeyb el-Hüzelî’nindir; divanında 116, ve Lisân’da (**شيح**); ve صدرُه:
* Bedertu ilâ ûlâhum fe-sebaktuhum *
([7]) Ebû’s-Sevdâ el-‘Aclî’nindir; Lisân’da (**شيح**) olduğu gibi. Ve ondan önce:
* İzâ semi‘ne’r-rezze min Rebâh *.
([8]) el-Mücmel’de: "**الشيخ** bilinen biridir; ve o **الشيخوخة**’de açıktır."
([9]) el-Mücmel’de: "Ve Ebû Ubeyd zikretti: **شيَّخت عليه**; yani ayıpladım ve çirkinledim."
([10]) O, Amr b. Ebî Rebî‘a’dır. Divanı 106 ve Lisân’da (**شيع**).
([11]) Asılda: "Ve sanki o birincidendir."
([12]) Lisân’da (**شيق**) içinde inşad etti.
([13]) Beyit, meşhur muallakasındandır.
([14]) Kılıcı yaklaştırmak: onu kınına koymaktır; ve o, kılıfıdır.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%B7/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ش ي ط
شيط اللحم في الشيّ إذا دخنه وأحرق بعضه ولم ينضجه وشاط لحم الشاوي وتشيط‏.‏
ومن المجاز‏:‏ شاط دمه إذا بطل‏.‏
قال الأعشى‏:‏ وقد يشيط على أرماحنا البطل وأشاط السلطان دمه‏:‏ أهدره‏.‏
وأشاطوا لحم الجزور‏.‏
إذا بضعوه وقسموه وشاط لحم الجزور‏:‏ ذهب مقسماً لم يبق منه شيء ويقال‏:‏ أشيط فلان كما يشاط لحم الجزور‏.‏
وشيط الصقيع النبت‏.‏
وشيط الدواء الجرح‏:‏ أحرقه‏.‏
وتشيط فلان من الهبة‏:‏ نحل من كثرة الجماع وهلك‏.‏
واستشاط غضباً‏.‏
واستشاط في الحرب‏:‏ استقتل‏.‏
قال‏:‏ أشاط دماء المستشيطين كلهم وغل رءوس القوم فيها وسلسلوا وناقة مشياط‏:‏ يطير فيها السمن أي يسرع سمنها وهو من إسراع المشيط وعجلته لا يصبر بالشواء حتى يسكن لسان النار‏.‏

##### Türkçe

ش ي ط
**شيط** eti **الشيّ** içinde: onu tütsüleyip bir kısmını yakıp onu pişirmediği zaman; ve kızartanın eti **شاط**; ve **تشيط**.

Mecazdan: kanı **شاط**: bâtıl olduğu zaman.

A‘şâ dedi:
“Ve yiğit, mızraklarımız üzerinde **يشيط** olabilir.”
Ve sultan onun kanını **أشاط**: onu heder etti.

Ve onlar deve etini **أشاطوا**.

Onu parçaladıkları ve böldükleri zaman; ve deve eti **شاط**: bölünmüş olarak gitti, ondan hiçbir şey kalmadı; ve “Falanca, deve eti **يشاط** edildiği gibi **أشيط** edildi” denir.

Ve kırağı bitkiyi **شيط** etti.

Ve ilaç yarayı **شيط** etti: onu yaktı.

Ve falanca, bağıştan dolayı **تشيط** etti: çok cinsel birleşmeden dolayı zayıfladı ve helâk oldu.

Ve öfkeden **استشاط** etti.

Ve savaşta **استشاط** etti: kendini ölüme attı.

Dedi:
“**أشاط** bütün **المستشيطين**in kanlarını; ve kavmin başlarını onun içinde kaynattı; ve zincire vuruldular.”
Ve **مشياط** bir dişi deve: onda içyağı uçar; yani içyağı çabuk olur; ve bu, **المشيط**in süratinden ve aceleciliğindendir; kızartmada sabretmez, ta ki ateşin dilinin sükûnet bulmasına kadar.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%B7/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

شاطَ الشيءُ شَيْطاً وشِياطةً وشَيْطُوطةً: احترق، وخصَّ بعضهم به الزيتَ والرُّبَّ؛ قال:
كَشائطِ الرُّبِّ عليه الأَشْكَلِ
وأَشاطَه وشَيَّطَه، وشاطَتِ القِدْر شَيْطاً: احتَرقَتْ، وقيل: احترقت ولَصِقَ بها الشيء، وأَشاطَها هو وأَشَطْتُها إِشاطة؛ ومنه قولهم: شاطَ دمُ فلان أَي ذهب، وأَشَطْتُ بدَمِه. وفي حديث عمر، رضي اللّه عنه: القسامةُ تُوجِبُ العَقْلَ ولا تُشِيطُ الدَّمَ أَي تؤخذ بها الدِّيَةُ ولا يُؤْخَذُ بها القِصاصُ، يعني لا تُهْلِكُ الدم رأْساً بحيث تُهْدِرُه حتى لا يجب فيه شيء من الديّة. الكلابي: شَوَّط القِدْرَ وشَيَّطَها إِذا أَغْلاها. وأَشاطَ اللحم: فَرَّقه. وشاطَ السمْنُ والزَّيْتُ: خَثُرَ. وشاطَ السمنُ إِذا نَضِجَ حتى يَحْتَرِقَ وكذلك الزيت؛ قال نِقادةُ الأَسدي يصف ماء آجِناً:
أَوْرَدْتُه قَلائصاً أَعْلاطا،
أَصْفَرَ مِثْل الزَّيْتِ، لَمّا شاطا
والتَشْيِيطُ: لحم يُصْلَح للقوم ويُشْوى لهم، اسم كالتَّمْتِين، والمُشَيَّطُ مِثْلُه، وقال الليث: التشَيُّطُ شَيْطُوطةُ اللحم إِذا مسَّته النار يَتَشَيَّطُ فيَحْتَرِقُ أَعْلاه، وتَشَيَّطَ الصوفُ. والشِّياطُ: رِيح قُطنة مُحْتَرِقةٍ. ويقال: شَيَّطْتُ رأْس الغنم وشوَّطْتُه إِذا أَحْرَقْت صُوفه لتُنظِّفه. يقال: شَيَّطَ فلان اللحم إِذا دَخَّنه ولم يُنْضِجُه؛ قال الكميت:
لَمّا أَجابَتْ صَفِيراً كان آيَتَها
مِنْ قابِسٍ شَيَّطَ الوَجْعاء بالنارِ
وشَيَّطَ الطَّاهي الرأْس والكُراعَ إِذا أَشْعَل فيهما النار حتى يَتَشَيَّطَ ما عليهما من الشعرَ والصُّوفِ، ومنهم من يقول شَوّطَ. وفي الحديث في صفةِ أَهل النار: أَلم يَرَوْا إِلى الرأْسِ إِذا شُيِّطَ؛ من قولهم شَيَّطَ اللحمَ أَو الشعَرَ أَو الصُّوفَ إِذا أَحرقَ بعضَه. وشاطَ الرجلُ يَشيطُ: هلَك؛ قال الأَعشى:
قد نَخْضِبُ العَيْرَ في مَكْنُون فائِله،
وقد يَشِيطُ على أَرْماحِنا البَطَلُ
(* في قصيدة الأَعشى: قد نطعنُ العيرَ بدلَ قد نخضِب العير.) والإِشاطةُ: الإِهْلاكُ. وفي حديث زيد بن حارثة: أَنه قاتلَ بِرايةِ رسولِ اللّه، صلّى اللّه عليه وسلّم، حتى شاطَ في رِماحِ القوم أَي هلَك؛ ومنه حديث عمر، رضي اللّه عنه: لما شَهِدَ على المُغيرة ثلاثةُ نَفَرٍ بالزِّنا قال: شاطَ ثلاثةُ أَرباع المُغيرة. وكلُّ ما ذهَب، فقد شاطَ. وشاطَ دَمُه وأَشاطَ دمَه وبدَمِه: أَذْهَبَه، وقيل: أَشاطَ فلان فلاناً إِذا أَهْلَكه، وأَصلُ الإِشاطةِ الإِحْراقُ؛ يقال: أَشاط بدَمِه عَمِل في هَلاكِه، وتَشَيَّطَ دمُه. وأَشاطَ فلان دمَ فلانٍ إِذا عَرَّضه للقتل. ابن الأَنباري: شاطَ فلانٌ بدم فلانٍ معناه عَرَّضه للهَلاك. ويقال: شاط دمُ فلان إِذا جُعل الفعل للدّمِ، فإِذا كان للرجلِ قيل: شاط بدمِه وأَشاط دمَه. وتشيَّطَ الدمُ إِذا عَلا بصاحبه، وشاط دمُه. وشاط فلانٌ الدِّماء أَي خلَطَها كأَنه سَفَكَ دمَ القاتل على دم المقتول؛ قال المتلَمِّسُ: أَحارِثُ إِنَّا لو تُشاطُ دِماؤنا،
تَزَيَّلْن حتى ما يَمَسّ دَمٌ دَما
ويروى: تُساطُ، بالسين، والسَّوْطُ: الخَلْط. وشاطَ فلان أَي ذهب دمُه هَدَراً. ويقال: أَشاطَه وأَشاطَ بدمِه. وشاطَ بمعنى عَجِلَ. ويقال للغُبار السَّاطِعِ في السماء: شَيْطِيٌّ؛ قال القطامي: تَعادِي المَراخِي ضُمَّراً في جُنوحِها،
وهُنَّ من الشَّيطِيّ عارٍ ولابِسُ
يصف الخيل وإِثارَتَها الغُبارَ بسنابِكها. وفي الحديث: أَنَّ سَفِينةَ أَشاطَ دمَ جَزُورٍ بِجِذْلٍ فأَكَله؛ قال الأَصمعي: أَشاطَ دمَ جَزُورٍ أَي سَفَكَه وأَراقه فشاطَ يَشِيطُ يعني أَنه ذبحه بعُود، والجذل العود. واشْتاطَ عليه: الْتَهَب. والمُسْتَشِيطُ: السَّمين من الإِبل. والمِشْياطُ من الإِبل: السريعةُ السِّمَنِ، وكذلك البعير. الأَصمعي: المَشايِيطُ من الإِبل اللَّواتي يُسْرِعن السِّمَن، يقال: ناقةِ مِشْياطٌ، وقال أَبو عمرو: هي الإِبل التي تجعل للنَّحْر من قولهم شاطَ دمُه. غيره: وناقة مِشْياطٌ إِذا طارَ فيها السِّمنُ؛ وقال العجاج: بوَلْقِ طَعْنٍ كالحَرِيقِ الشّاطي
قال: الشّاطي المُحْتَرِق، أَرادَ طَعْناً كأَنه لَهَبُ النار من شدَّته؛ قال أَبو منصور: أَراد بالشاطي الشائطَ كما يقال للهائر هارِ. قال اللّه عزّ وجلّ: هارٍ فانْهارَ به.
ويقال: شاطَ السَّمْنُ يَشِيطُ إِذا نَضِجَ حتى يحترق.
الأَصمعي: شاطَتِ الجَزُور إِذا لم يبق فيها نصيب إِلا قُسم. ابن شميل: أَشاطَ فلان الجزور إِذا قسَمها بعد التقطيع. قال: والتقطيعُ نفْسه إِشاطةٌ أَيضاً. ويقال: تَشَيَّطَ فلان من الهِبّةِ أَي نَحِلَ من كثرة الجماع. وروي عن عمر، رضي اللّه عنه، أَنه قال: إِنَّ أَخْوفَ ما أَخافُ عليكم أَن يؤخذ الرجلُ المسلمُ البريء فيقالَ عاصٍ وليس بعاص فيُشاطَ لحمُه كما تُشاطُ الجَزُور؛ قال الكميت:
نُطْعِمُ الجَيْأَلَ اللَّهِيدَ من الكوُ
مِ، ولم نَدْعُ من يُشِيطُ الجَزُورا
قال: وهذا من أَشَطْتُ الجزور إِذا قطَّعْتها وقسَّمت لحمها، وأَشاطَها فلان، وذلك أَنهم إِذا اقْتَسَمُوها وبقي بينهم سهم فيقال: من يُشِيطُ الجَزُور أَي من يُنَفِّقُ هذا السهمَ، وأَنشد بيت الكميت، فإِذا لم يبق منها نصيب قالوا: شاطت الجزور أَي تنَفَّقَتْ.
واسْتَشاطَ الرجلُ من الأَمر إِذا خَفّ له. وغَضِبَ فلان واسْتشاطَ أَي احْتَدَم كأَنه التهب في غضَبِه؛ قال الأَصمعي: هو من قولهم ناقة مِشْياط وهي التي يُسْرِع فيها السِّمَن. واسْتَشاطَ البعير أَي سَمِن. واستشاط فلان أَي احْتَدَّ وخَفّ وتحرّقَ. ويقال: استشاط أَي احتدَّ وأَشرف على الهَلاكِ من قولك شاطَ فلان أَي هلَك. وفي الحديث: إِذا اسْتَشاطَ السُّلْطان تَسَلَّطَ الشيطان، يعني إِذا استشاط السلطان أَي تحرَّقَ من شدَّة الغضَب وتلهَّب وصار كأَنه نار تسلَّط عليه الشيطانُ فأَغْراه بالإِيقاع بمن غَضب عليه، وهو اسْتَفْعَلَ من شاطَ يَشِيط إِذا كاد يحترق. واستشاط فلان إِذا اسْتَقْتَل؛ قال:
أَشاطَ دِماء المُسْتَشِيطِين كلِّهم،
وغُلَّ رُؤوسُ القومِ فيهم وسُلْسِلُوا
وروى ابن شميل بإِسناده إِلى النبي، صلّى اللّه عليه وسلّم: ما رؤي ضاحِكاً مُسْتَشِيطاً، قال: معناه ضاحكاً ضَحِكاً شديداً كالمُتَهالِكِ في ضَحِكه. واسْتشاطَ الحَمامُ إِذا طارَ وهو نشِيطٌ.
والشيْطان، فَعْلان: من شاطَ يَشِيط. وفي الحديث: أَعُوذ بك من شرِّ الشيطان وفُتونه وشِيطاه وشجونه، قيل: الصواب وأَشْطانِه أَي حِبالِه التي يَصِيد بها. والشيطانُ إِذا سمّي به لم ينصرف؛ وعلى ذلك قول طُفيل الغَنَوي:
وقد مَتَّتِ الخَدْواءُ مَتّاً عليهِمُ،
وشَيْطانُ إِذ يَدْعوهُمُ ويُثَوِّبُ
فلم يصرف شيطانَ وهو شَيْطانُ بن الحكَمِ بن جلهمة، والخَذْواء فرسه. والشَّيِّطُ: فرس أُنَيْفِ بن جبَلةَ الضّبّي. والشَّيِّطانِ: قاعانِ بالصَّمّانِ فيهما مساكاتٌ لماء السماء.

##### Türkçe

**شاطَ الشيءُ** **شَيْطاً** ve **شِياطةً** ve **شَيْطُوطةً**: yandı; ve bazıları bunu özellikle **الزيتَ** ve **الرُّبَّ** için tahsis etti; dedi ki:
كَشائطِ الرُّبِّ عليه الأَشْكَلِ

Ve **أَشاطَه** ve **شَيَّطَه**; ve **شاطَتِ القِدْر** **شَيْطاً**: yandı, ve denildi ki: yandı ve ona şey yapıştı; ve onu o **أَشاطَها** ve ben onu **أَشَطْتُها** **إِشاطة** (ile); ve bundan onların sözü: **شاطَ دمُ فلان** yani gitti, ve **أَشَطْتُ بدَمِه**. Ve Ömer’in hadîsinde, Allah ondan razı olsun:
القسامةُ تُوجِبُ العَقْلَ ولا تُشِيطُ الدَّمَ
yani onunla diyet alınır ve onunla kısas alınmaz; yani kanı baştan helâk etmez; öyle ki onu boşa çıkarır da onda diyetten hiçbir şey gerekmez. **الكلابي**: **شَوَّط القِدْرَ** ve **شَيَّطَها** onu kaynattığı zaman. Ve **أَشاطَ اللحم**: onu parçaladı. Ve **شاطَ السمْنُ والزَّيْتُ**: koyulaştı. Ve **شاطَ السمنُ** onu pişirdiği zaman, ta ki yanıncaya kadar; aynı şekilde yağ; **نِقادةُ الأَسدي** bayat bir suyu vasfederek dedi:
أَوْرَدْتُه قَلائصاً أَعْلاطا،
أَصْفَرَ مِثْل الزَّيْتِ، لَمّا شاطا

Ve **التَشْيِيطُ**: kavim için hazırlanıp onlara kızartılan et; **التَّمْتِين** gibi bir isimdir; ve **المُشَيَّطُ** onun gibidir. Ve **الليث** dedi: **التشَيُّطُ** etin **شَيْطُوطةُ**’sıdır; ateş ona dokunduğu zaman **يَتَشَيَّطُ** da üstü yanar. Ve **تَشَيَّطَ الصوفُ**. Ve **الشِّياطُ**: yanmış bir pamuğun rüzgârıdır. Ve denilir: **شَيَّطْتُ رأْس الغنم** ve **شوَّطْتُه** yününü yakıp temizlediğim zaman. Denilir: **شَيَّطَ فلان اللحم** eti tütsülediği ve onu pişirmediği zaman; **الكميت** dedi:
لَمّا أَجابَتْ صَفِيراً كان آيَتَها
مِنْ قابِسٍ شَيَّطَ الوَجْعاء بالنارِ

Ve **شَيَّطَ الطَّاهي الرأْس والكُراعَ**: ikisinde ateşi tutuşturduğu zaman, ta ki üzerlerindeki kıl ve yünden olan şey **يَتَشَيَّطَ** oluncaya kadar; ve onlardan kimi **شَوّطَ** der. Ve cehennem ehlinin sıfatı hakkında hadîste:
أَلم يَرَوْا إِلى الرأْسِ إِذا شُيِّطَ
onların sözü olan **شَيَّطَ اللحمَ** yahut **الشعَرَ** yahut **الصُّوفَ**’tan; bir kısmını yaktığı zaman. Ve **شاطَ الرجلُ يَشيطُ**: helâk oldu; **الأَعشى** dedi:
قد نَخْضِبُ العَيْرَ في مَكْنُون فائِله،
وقد يَشِيطُ على أَرْماحِنا البَطَلُ
(* **في قصيدة الأَعشى**: **قد نطعنُ العيرَ** بدلَ **قد نخضِب العير.**)

Ve **الإِشاطةُ**: helâk etme. Ve Zeyd b. Hârise hadîsinde: Resûlullah’ın, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, sancağıyla savaştı; ta ki **شاطَ في رِماحِ القوم** yani helâk oldu; ve bundan Ömer’in hadîsi, Allah ondan razı olsun: Muğîre aleyhine zinâ ile üç kişi şahitlik edince dedi: **شاطَ ثلاثةُ أَرباع المُغيرة**. Ve her ne giderse, muhakkak **شاطَ** olmuştur. Ve **شاطَ دَمُه** ve **أَشاطَ دمَه** ve **بدَمِه**: onu giderdi; ve denildi ki: **أَشاطَ فلان فلاناً** onu helâk ettiği zaman; ve **الإِشاطةِ**’nın aslı yakmadır; denilir: **أَشاط بدَمِه** onun helâkinde çalıştı; ve **تَشَيَّطَ دمُه**. Ve **أَشاطَ فلان دمَ فلانٍ**: onu öldürülmeye maruz bıraktığı zaman. **ابن الأَنباري**: **شاطَ فلانٌ بدم فلانٍ** manası: onu helâke maruz bıraktı. Ve denilir: **شاط دمُ فلان** fiil kana nispet edildiği zaman; erkek için olursa denilir: **شاط بدمِه** ve **أَشاط دمَه**. Ve **تشيَّطَ الدمُ**: sahibine yükseldiği zaman; ve **شاط دمُه**. Ve **شاط فلانٌ الدِّماء**: onları karıştırdı; sanki katilin kanını maktulün kanı üzerine dökmüş gibi; **المتلَمِّسُ** dedi:
أَحارِثُ إِنَّا لو تُشاطُ دِماؤنا،
تَزَيَّلْن حتى ما يَمَسّ دَمٌ دَما

Ve **تُساطُ** diye de rivayet edilir, **بالسين**; ve **السَّوْطُ**: karıştırmadır. Ve **شاطَ فلان** yani kanı boşa gitti. Ve denilir: **أَشاطَه** ve **أَشاطَ بدمِه**. Ve **شاطَ** “acele etti” manasındadır.

Ve gökte parlayan toza denilir: **شَيْطِيٌّ**; **القطامي** dedi:
تَعادِي المَراخِي ضُمَّراً في جُنوحِها،
وهُنَّ من الشَّيطِيّ عارٍ ولابِسُ
Atları ve toynaklarıyla tozu kaldırmalarını vasfeder. Ve hadîste: **سَفِينةَ** bir **جَزُورٍ**’un kanını bir **جِذْلٍ** ile **أَشاطَ** da onu yedi; **الأَصمعي** dedi: **أَشاطَ دمَ جَزُورٍ** yani onu döktü ve akıttı; böylece **شاطَ يَشِيطُ**; yani onu bir değnekle boğazladı; ve **الجذل** değnektir. Ve **واشْتاطَ عليه**: alevlendi. Ve **المُسْتَشِيطُ**: develerden semiz olan.

Ve develerden **المِشْياطُ**: çabuk semiren; aynı şekilde deve. **الأَصمعي**: develerden **المَشايِيطُ** semirmeyi çabuklaştıran dişi develerdir; denilir: **ناقةِ مِشْياطٌ**. Ve **أَبو عمرو** dedi: o, boğazlama için ayrılan develerdir; onların sözü **شاطَ دمُه**’dandır. Başkası: ve **ناقة مِشْياطٌ** semizliğin onda uçuştuğu zaman. Ve **العجاج** dedi:
بوَلْقِ طَعْنٍ كالحَرِيقِ الشّاطي
Dedi ki: **الشّاطي** yanmış olandır; şiddetinden dolayı sanki ateşin alevi gibi bir saplama kastetti. **أَبو منصور** dedi: **الشاطي** ile **الشائطَ**ı kastetti; tıpkı **الهائر** için **هارِ** denildiği gibi. Aziz ve celil Allah dedi: **هارٍ فانْهارَ به**.

Ve denilir: **شاطَ السَّمْنُ يَشِيطُ** piştiği zaman, ta ki yanıncaya kadar. **الأَصمعي**: **شاطَتِ الجَزُور** onda pay kalmayıp ancak taksim edildiği zaman. **ابن شميل**: **أَشاطَ فلان الجزور** onu parçaladıktan sonra taksim ettiği zaman. Dedi ki: parçalama bizzat **إِشاطةٌ**dır da. Ve denilir: **تَشَيَّطَ فلان من الهِبّةِ** yani çok cinsel ilişkiden zayıfladı. Ve Ömer’den, Allah ondan razı olsun, rivayet edildi: dedi ki: Sizin üzerinize korktuğum en korkunç şey, suçsuz Müslüman adamın alınmasıdır; sonra “âsî” denilmesidir, hâlbuki âsî değildir; böylece onun eti, **تُشاطُ الجَزُور** gibi **يُشاطَ** edilir; **الكميت** dedi:
نُطْعِمُ الجَيْأَلَ اللَّهِيدَ من الكوُ
مِ، ولم نَدْعُ من يُشِيطُ الجَزُورا
Dedi ki: bu, **أَشَطْتُ الجزور** onu parçalayıp etini taksim ettiğim zamandandır; ve falan onu **أَشاطَها**; bu da şundandır: onu paylaştıkları zaman ve aralarında bir hisse kalırsa denilir: **من يُشِيطُ الجَزُور** yani bu hisseyi kim elden çıkarır; ve **الكميت**’in beytini okudu; ondan pay kalmayınca dediler: **شاطت الجزور** yani elden çıktı.

Ve **واسْتَشاطَ الرجلُ من الأَمر**: ona hafif geldiği zaman. Ve falan kızdı ve **واسْتشاطَ** yani harlandı; sanki öfkesinde alevlendi; **الأَصمعي** dedi: bu, onların sözü **ناقة مِشْياط**’tandır; o, semizliğin onda çabuklaştığıdır. Ve **اسْتَشاطَ البعير** yani semizledi. Ve **استشاط فلان** yani sertleşti ve hafifledi ve yandı. Ve denilir: **استشاط** yani sertleşti ve helâke yaklaştı; senin sözün **شاطَ فلان** yani helâk oldu’dandır. Ve hadîste: **إِذا اسْتَشاطَ السُّلْطان تَسَلَّطَ الشيطان**; yani sultan **استشاط** ettiği zaman, yani şiddetli öfkeden yandı ve alevlendi ve sanki ateş oldu; şeytan ona musallat olur da öfkelendiği kimseye musallat olmayı ona kışkırtır; ve o, **اسْتَفْعَلَ** babıdır; **شاطَ يَشِيط**’ten; yanmaya yaklaşınca. Ve **استشاط فلان**: **اسْتَقْتَل** ettiği zaman; dedi ki:
أَشاطَ دِماء المُسْتَشِيطِين كلِّهم،
وغُلَّ رُؤوسُ القومِ فيهم وسُلْسِلُوا

Ve İbn Şümeyl, isnadıyla Peygamber’e, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, rivayet etti: **ما رؤي ضاحِكاً مُسْتَشِيطاً**; dedi ki: manası, gülüşünde kendini helâk eder gibi şiddetli bir gülüşle gülerken görülmedi. Ve **واسْتشاطَ الحَمامُ**: canlı iken uçtuğu zaman.

Ve **والشيْطان**; **فَعْلان**: **شاطَ يَشِيط**’ten. Ve hadîste: **أَعُوذ بك من شرِّ الشيطان وفُتونه وشِيطاه وشجونه**; denildi ki: doğrusu **وأَشْطانِه**’dir; yani onunla avladığı ipleri. Ve **الشيطانُ** onunla isimlendirildiği zaman munsarif olmaz; ve bunun üzerine **طُفيل الغَنَوي**’nin sözü:
وقد مَتَّتِ الخَدْواءُ مَتّاً عليهِمُ،
وشَيْطانُ إِذ يَدْعوهُمُ ويُثَوِّبُ
Böylece **شيطانَ**’ı munsarif kılmadı; hâlbuki o, **شَيْطانُ بن الحكَمِ بن جلهمة**’dir; ve **الخَذْواء** onun atıdır. Ve **الشَّيِّطُ**: **أُنَيْفِ بن جبَلةَ الضّبّي**’nin atıdır. Ve **الشَّيِّطانِ**: **بالصَّمّانِ**’da iki düzlük; ikisinde gök suyuna ait su tutacak yerler vardır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%B7/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ش ي ط * * شَاطَ * هلك وبابه باع و * أشاطَهُ * غيره أهلكه و * شاطَ * السمن والزيت نضج حتى احترق و * شاطَتِ * القدر احترقت ولصق بها الشيء و * أَشاطَها * هو وباب الكل باع

##### Türkçe

* ش ي ط * **شَاطَ** helâk oldu; bâbı **باع**’dır. Ve **أشاطَهُ**: başkası onu helâk etti. Ve **شاطَ** içyağı ve zeytinyağı: pişti, ta ki yandı. Ve **شاطَتِ** tencere: yandı ve şey ona yapıştı. Ve **أَشاطَها**: o (kimse) onu (tencereyi) yaktı; hepsinin bâbı **باع**’dır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%B7/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

شاط الشيء يشيط شيطا، وشيطوطة، وشياطة، بالكسر: احترق، وخص بعضهم به الزيت والرب، قال:
  كشائط الرب عليه الأشكل وشاط السمن، والزيت، إذا خثرا، أو شاط السمن، إذا نضج حتى كاد أن يهلك. وفي الصحاح حتى يحترق. وزاد في العباب؛ لأنه يهلك حينئذ. قال نقادة الأسدي يصف ماء آجنا:
  أوردته قلائصا أعلاطا
  أصفر مثل الزيت لما شاطا وشاط فلان يشيط، أي هلك، ومنه حديث غزوة مؤتة  إن زيد بن حارثة رضي الله عنه، قاتل براية رسول الله صلى الله عليه وسلم حتى شاط في رماح القوم  . قال الأعشى:
  قد نخضب العيرفي مكنون فائله                      وقد يشيط على أرماحنا البطل

  هكذا هو في الصحاح. وروى أبو عمرو:  قد نطعن العير  وفي حديث عمر لما شهد على المغيرة ثلاثة نفر بالزنا، قال:  شاط ثلاثة أرباع المغيرة  . وكل ما ذهب فقد شاط. ومنه: الشيطان فعلان في قول من قال: إن اشتقاقه من شاط، واختلفوا فقيل: بمعنى احترق، وقيل: بمعنى هلك، وقيل: بمعنى ذهب، وقيل: بمعنى بطل؛ لأن من أسمائه المذهب والباطل، ويدل على ذلك قراءة الحسن البصري والأعمش وسعيد بن جبير، وأبو البرهسم، وطاووس، وما  تنزلت به الشياطون  وقال بعضهم: هو فيعال من شطن، إذا بعد. قال شيخنا: وقد جعل سيبويه - رحمه الله تعالى - في الكتاب نونه زائدة تارة، وأصلية أخرى، بناء على ما ذكرناه من الاشتقاق، وإياه تبع المصنف، فإنه ذكره هنا وأعاده في شطن إيماء لذلك على عادته فيما فيه من الألفاظ اشتقاق أو أكثر، والله أعلم. قلت: بقي عليه أمران: الأول أنه إذا كان من شاط يشيط بمعنى احترق فهو على حقيقته، وإن كان من الشيط بمعنى الذهاب والبطلان والهلاك فإنه مجاز. والثاني: الشيطان منصرف، فإذا سمي به لم ينصرف، وعلى ذلك قول طفيل الغنوي:
  وقد منت الخذواء منا عليهم                      وشيطان إذ يدعوهم ويثوب فلم يصرف شيطان، وهو شيطان بن الحكم بن جلهمة، والخذواء: فرسه. ومن المجاز: شاطت الجزور، أي تنفقت، وفي الصحاح: أي لم يبق منها نصيب إلا قسم. قلت: وهو قول الأصمعي. وفي الأساس: شاط لحم الجزور، إذا ذهب مقسما لم يبق منه شيء. ومن المجاز: شاط الدماء، إذا خلطها، كأنه سفك دم القاتل على دم المقتول، كما في الصحاح. وأنشد للشاعر، وهو المتلمس يخاطب الحارث بن قتادة ابن التوأم اليشكري:
  أحارث إنا لو تشاط دماؤنا                      تزيلن حتى لا يمس دم دما ويروى: تساط، بالسين المهملة، من السوط، وهو الخلط، وقد تقدم. ومن المجاز: شاط فلان في الأمر بمعنى عجل. ومن المجاز: شاط دمه، أي ذهب هدرا وبطل، وكل ما ذهب فقد شاط. وشاطت القدر، إذا لصق بأسفلها شيء محترق، كما في العباب، وفي الصحاح: إذا احترقت ولصق بها الشيء. وأشاطه، إشاطة: أحرقه، يقال: أشاط الزيت، وأشاط القدر، كشيطه تشييطا. وأشاطه إشاطة: أهلكه. ومن المجاز: أشاط اللحم، أي لحم الجزور: فرقه وبضعه وقسمه، وفي الصحاح: شاطت الجزور، وأشاطها فلان، وذلك أنهم إذا اقتسموها وبقي بينهم سهم فيقال: من يشيط الجزور? أي من ينفق هذا السهم? قال الكميت:
  نطعم الجيأل اللهيد من الكـو                      م ولم ندع من يشيط الجزورا

  ومن ذلك حديث عمر رضي الله عنه أنه خطب فقال:  أخوف ما أخاف عليكم أن يؤخذ الرجل المسلم البريء فيدسر كما تدسر الجزور، ويشاط لحمه كما يشاط لحم الجزور، ويقال: عاص، وليس بعاص. فقال: علي رضي الله عنه: وكيف ذاك ولما تشتد البلية، وتظهر الحمية، وتسب الذرية، وتدقهم الفتن دق الرحى بثفالها? فقال عمر رضي الله عنه: متى يكون ذلك يا علي? قال: إذا تفقهوا لغير الدين وتعلموا لغير العمل، وطلبوا الدنيا بعمل الآخرة  هو من أشاط الجزار الجزور، إذا قطعها وقسم لحمها، كما في العباب واللسان. ومن المجاز: أشاط السلطان دمه، أي أهدره. ويقال: أشاط دمه وبدمه، أي أذهبه، وكذلك: أشاطه، ومنه حديث عمر:  القسامة توجب العقل ولا تشيط الدم  ، أي يؤخذ بها الدية ولا يؤخذ بها القصاص، يعني: لا تهلك الدم رأسا بحيث تهدره حتى لا يجب فيه شيء من الدية. أو أشاط بدمه، إذا عمل في هلاكه، أو أشاطه، وأشاط بدمه، وأشاط دمه، إذا عرضه للقتل، وهذا نقله الجوهري. وقال ابن الأنباري: شاط فلان بدم فلان: معناه عرضه للهلاك، ويقال: شاط دم فلان إذا جعل الفعل للدم، فإذا كان للرجل قيل: شاط بدمه، وأشاط دمه. وأشاط دم الجزور، هو مأخوذ من حديث سفينة مولى رسول الله صلى الله عليه وسلم ورضي الله عنه  أنه أشاط دم جزور بجذل فأكله  قال الأصمعي: أي سفكه وأراقه، وأراد بالجذل عودا أحده للذبح. ومن المجاز: استشاط فلان عليه، إذا التهب غضبا. وفي الصحاح: وغضب فلان واستشاط، أي احتدم، كأنه التهب في غضبه. قال الأصمعي: هو من قولهم: ناقة مشياط، وفي الحديث: إذا استشاط السلطان تسلط عليه الشيطان، أي تحرق من شدة الغضب وتلهب وصار كأنه نار، تسلط عليه الشيطان فأغراه بالإيقاع بمن غضب عليه، وهو استفعل من شاط يشيط، إذا كاد أن يحترق. ومن المجاز: استشاط الحمام، إذا طار نشيطا. ومن المجاز: استشاط الرجل من الأمر، إذا خف له واحتد وتحرق. ومن المجاز: المستشيط: المبالغ في الضحك، وروى ابن شميل بإسناده إلى النبي صلى الله عليه وسلم أنه ما رئي ضاحكا مستشيطا قال معناه: ضاحكا ضحكا شديدا كالمتهالك في ضحكه. ومن المجاز: المستشيط من الجمال: السمين. وقد استشاط البعير، أي سمن، كما في الصحاح، وفي شرح الديوان: أي، تطاير السمن فيه. والمشياط، كمحراب: السريعة السمن منها، يقال: ناقة مشياط، وهي التي يسرع فيها السمن وهو مجاز من إسراع المشيط وعجلته لا يصبر بالشواء حتى يسكن لسان النار، كما في الأساس، ج مشاييط، وفي بعض نسخ الصحاح: مشايط، وقال غيره: بعير مشياط، وإبل شياط، وقال أبو عمرو: المشاييط: هي الإبل التي تجعل للنحر، من قولهم: شاط دمه. والتشييط لحم يصلح ويشوى للقوم، اسم كالتمتين. والمشيط، كمعظم اسم مثله. والشيط، كسيد، على فيعل: فرس خزز بن لوذان السدوسي الشاعر، وهو ابن النعامة، والشيط أيضا، فرس أنيف بن جبلة الضبي، كما في العباب، وهو جد داحس من قبل أمه فيما زعم العبسيون، وله يقول الشاعر:
  أنيف لقد بخلت بعسب عود                      على جار لضبة مستـراد

  كما في أنساب الخيل لابن الكلبي. وتشيط اللحم: احترق، وأنشد الأصمعي:
  بعد انشواء الجلد أو تشيطه ومن المجاز: تشيط فلان إذا نحل من كثرة الجماع وهلك، عن أبي عمرو. والشيطي، كصيفي: الغبار الساطع في السماء، قال القطامي:
  تعادي المراخي ضمرا وفي جنوبها                      وهن من الشيطي عـار ولابـس يصف الخيل وإثارتها الغبار بسنابكها. وشيطى، كضيزى: علم من الأعلام. والشياط، ككتاب: ريح قطنة محترقة، كما في الصحاح. والشيطان، ككيس مثنى شيط: قاعان بالصمان في أرض تميم لبني دارم، أحدهما طويلع أو قريب منه فيهما مساكات للمطر، قال النابغة الجعدي يصف ناقة:
  كأنها بعد ما طال النجاء بهـا                      بالشيطين مهاة سرولت رملا ويروى: سربلت، ويروى: بعد ما أفضى النجاء بها، أراد خطوطا سودا تكون على قوائم بقر الوحش. ومما يستدرك عليه: شيط القدر تشييطا: أغلاها، كشوطها، عن الكلابي. وقال الليث: التشيط شيطوطة اللحم إذا مسته النار يتشيط فيحرق أعلاه ويشيط الصوف. ويقال: شيطت رأس الغنم وشوطته، إذا أحرقت صوفه لتنظفه. وشيط فلان اللحم، إذا دخنه ولم ينضجه، نقله الجوهري وأنشد للكميت، يهجو بني كرز:
  لما أجابت صفيرا كان آيتهـا                      من قابس شيط الوجعاء بالنار وشيط الطاهي الرأس والكراع، إذا أشعل فيهما النار حتى يتشيط ما عليهما من الشعر والصوف، كشوط. وتشيط الدم، إذا علا بصاحبه. ولحم شائط: محترق كالشاطي، كما يقال في الهائر هار. قال العجاج:
  بولق طعن كالحريق الشاطي والإشاطة: تقطيع لحم الجزور قبل التقسيم، عن ابن شميل. والتقسيم أيضا، وقد ذكره المصنف. وقال أبو عمرو: شيط فلان من الهبة، نحل من كثرة الجماع، وهو مجاز، كتشيط، وهذه قد ذكرها المصنف. واستشاط فلان: تحرق، وأيضا، أشرف على الهلاك. وفي الحرب: استقتل، وهو مجاز، وأنشد ابن شميل:
  أشاط دماء المستشيطين كـلـهـم                      وغل رؤوس القوم فيهم وسلسلوا وشيط الصقيع النبت، والدواء الجرح: أحرقه، وهو مجاز، كما في الأساس. ووسم مستشاط: طلب منه أن يشيط فشاط، أي طار كل مطير، وانتشر في الساعد، وبه فسر قول المتنخل الهذلي:
  كوشم المعصم المغتال علت                      نواشره بوشم مستـشـاط وعن ابن الأعرابي: يقال: بينهما مشايطة، أي كلام مختلف، أورده الصاغاني في غ ي ط. وشيطان الطاق: لقب أبي جعفر محمد بن علي بن النعمان الكوفي، كان في حدود الثمانين ومائة، وطائفة من الرافضة يعرفون بالشيطانية، منسوبون إليه، ذكره الشهرستاني. ونهر الشيطان، ذكره ياقوت في المعجم. وشيطان العراق: لقب أنوشروان الضرير، الشاعر، كان ببغداد في سنة 555.

##### Türkçe

شاط الشيء يشيط شيطا، وشيطوطة، وشياطة، بالكسر: yandı; ve bazıları bunu özellikle **الزيت** ve **الرب**’e tahsis etti; dedi ki:
  “**كشائط الرب عليه الأشكل** ve **شاط السمن** ve **الزيت**: ikisi koyulaştığı zaman; yahut **شاط السمن**: piştiği zaman, ta ki neredeyse helâk olacak gibi oluncaya kadar.” Ve **الصحاح**’ta: ta ki yanıncaya kadar. Ve **العباب**’da artırdı: çünkü o vakit helâk olur. **نقادة الأسدي** bayat suyu vasfederek dedi:
  أوردته قلائصا أعلاطا
  أصفر مثل الزيت لما شاطا وشاط فلان يشيط: yani helâk oldu; ve ondan, **غزوة مؤتة** hadisi: “**زيد بن حارثة** رضي الله عنه, **رسول الله** صلى الله عليه وسلم’in sancağıyla savaştı, ta ki **شاط في رماح القوم**.” **الأعشى** dedi:
  قد نخضب العيرفي مكنون فائله                      وقد يشيط على أرماحنا البطل

  İşte bu, **الصحاح**’taki gibidir. **أبو عمرو** rivayet etti: “**قد نطعن العير**”. Ve **عمر** hadisi: **المغيرة** aleyhine zinadan üç kişi şahitlik edince dedi ki: “**شاط ثلاثة أرباع المغيرة**.” Ve her ne giderse, muhakkak **شاط** olmuştur. Ve ondan: **الشيطان**; **فعلان** veznindedir, “onun اشتقاقı **شاط**’tandır” diyenin sözüne göre. Ve ihtilaf ettiler: denildi ki “**احترق**” manasındadır; denildi ki “**هلك**” manasındadır; denildi ki “**ذهب**” manasındadır; denildi ki “**بطل**” manasındadır; çünkü onun isimlerindendir **المذهب** ve **الباطل**. Ve buna delâlet eder: **الحسن البصري** ve **الأعمش** ve **سعيد بن جبير** ve **أبو البرهسم** ve **طاووس** kıraati: “**وما تنزلت به الشياطون**”. Ve bazıları dedi ki: o, **شطن**’dan **فيعال**’dır; “uzaklaştı” manasında. Şeyhimiz dedi ki: **سيبويه** -Allah تعالى ona rahmet etsin- **الكتاب**’ta onun **النون**’unu bazen زائد, başka bir sefer أصلî kıldı; bizim zikrettiğimiz اشتقاقa binaen. Ve musannif de ona tâbi oldu; çünkü onu burada zikretti ve **شطن**’da onu iade etti; buna işaret olarak, içinde bir اشتقاق yahut daha fazlası bulunan lafızlarda âdeti üzere. Ve Allah daha iyi bilir. Dedim ki: onun üzerinde iki iş kaldı: birincisi, eğer **شاط يشيط** “**احترق**” manasında ise o, hakikati üzeredir; eğer **الشيط** “gitme ve bâtıl olma ve helâk” manasında ise o, mecazdır. İkincisi: **الشيطان** munsarıftır; onunla isimlendirilince munsarıf olmaz. Ve bunun üzerine **طفيل الغنوي**’nin sözü:
  وقد منت الخذواء منا عليهم                      وشيطان إذ يدعوهم ويثوب فلم يصرف **شيطان**; ve o, **شيطان بن الحكم بن جلهمة**’dir. Ve **الخذواء**: onun atıdır. Ve mecazdan: **شاطت الجزور**: yani telef oldu. Ve **الصحاح**’ta: yani ondan bir pay kalmadı, ancak taksim edildi. Dedim ki: bu, **الأصمعي**’nin sözüdür. Ve **الأساس**’ta: **شاط لحم الجزور**: taksim edilmiş olarak gittiği zaman, ondan hiçbir şey kalmaz. Ve mecazdan: **شاط الدماء**: onları karıştırdığı zaman; sanki katilin kanını maktulün kanı üzerine döktü; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve şaire inşad etti; o, **المتلمس**’tir; **الحارث بن قتادة ابن التوأم اليشكري**’ye hitap ederek:
  أحارث إنا لو تشاط دماؤنا                      تزيلن حتى لا يمس دم دما ve rivayet olunur: **تساط**; **السين** المهملة ile; **السوط**’tan, o da karıştırmadır; ve geçti. Ve mecazdan: **شاط فلان في الأمر**: acele etti manasında. Ve mecazdan: **شاط دمه**: yani heder olarak gitti ve bâtıl oldu; ve her ne giderse muhakkak **شاط** olmuştur. Ve **شاطت القدر**: altına yanmış bir şey yapıştığı zaman; **العباب**’da olduğu gibi. Ve **الصحاح**’ta: yandığı ve ona şey yapıştığı zaman. Ve **أشاطه**، **إشاطة**: onu yaktı; denir: **أشاط الزيت** ve **أشاط القدر**; **شيطه تشييطا** gibi. Ve **أشاطه إشاطة**: onu helâk etti. Ve mecazdan: **أشاط اللحم**: yani **لحم الجزور**: onu ayırdı, parçaladı ve taksim etti. Ve **الصحاح**’ta: **شاطت الجزور** ve falan onu **أشاطها**; ve bu, onları taksim ettikleri ve aralarında bir سهم kaldığı zaman olur; denir ki: “**من يشيط الجزور?**” yani “bu سهم’i kim tüketir?” **الكميت** dedi:
  نطعم الجيأل اللهيد من الكـو                      م ولم ندع من يشيط الجزورا

  Ve bundan, **عمر** رضي الله عنه hadisi: o hutbe irad etti ve dedi ki: “Sizin üzerinize en çok korktuğum şey: müslüman, berî adamın alınmasıdır; sonra **تدسر** edilir, **الجزور** nasıl **تدسر** edilirse; ve onun eti **يشاط** edilir, **لحم الجزور** nasıl **يشاط** edilirse; ve denir ki: ‘âsî’; hâlbuki âsî değildir.” Bunun üzerine **علي** رضي الله عنه dedi ki: “Bu nasıl olur; belâ şiddetlenmediği, hamiyet ortaya çıkmadığı, zürriyet sövülmediği ve fitneler onları değirmenin **ثفال**’ıyla öğütmesi gibi öğütmediği hâlde?” **عمر** رضي الله عنه dedi ki: “Bu ne zaman olur, ey Ali?” Dedi ki: “Dini olmayan için fıkıh edindikleri, amel olmayan için öğrendikleri ve âhiretin ameliyle dünyayı talep ettikleri zaman.” Bu, **أشاط الجزار الجزور**’dandır: onu kestiği ve etini taksim ettiği zaman; **العباب** ve **اللسان**’da olduğu gibi. Ve mecazdan: **أشاط السلطان دمه**: yani onu heder etti. Ve denir: **أشاط دمه وبدمه**: yani onu giderdi; ve aynı şekilde: **أشاطه**. Ve ondan **عمر** hadisi: “**القسامة توجب العقل ولا تشيط الدم**”: yani onunla diyet alınır, onunla kısas alınmaz; yani kanı baştan helâk etmez; öyle ki onu heder eder de diyetten hiçbir şey vacip olmaz. Yahut **أشاط بدمه**: onun helâkinde çalıştığı zaman; yahut **أشاطه** ve **أشاط بدمه** ve **أشاط دمه**: onu öldürülmeye arz ettiği zaman. Bu, **الجوهري**’nin naklidir. **ابن الأنباري** dedi ki: **شاط فلان بدم فلان**: manası, onu helâke arz etti. Ve denir: **شاط دم فلان**: fiili kana nisbet ettiği zaman; erkek için olursa denir: **شاط بدمه** ve **أشاط دمه**. Ve **أشاط دم الجزور**: o, **سفينة** hadîsinden alınmıştır; **رسول الله** صلى الله عليه وسلم’in mevlâsı ve رضي الله عنه: “**أنه أشاط دم جزور بجذل فأكله**”. **الأصمعي** dedi ki: yani onu döktü ve akıttı; ve **الجذل** ile muradı, boğazlamak için ucunu sivrilttiği bir ağaç parçasıdır. Ve mecazdan: **استشاط فلان عليه**: ona karşı öfkeyle alevlendiği zaman. Ve **الصحاح**’ta: falan öfkelendi ve **استشاط**: yani kızıştı; sanki öfkesinde alevlendi. **الأصمعي** dedi ki: bu, “**ناقة مشياط**” sözündendir. Ve hadiste: “Sultan **استشاط** ettiği zaman, şeytan ona musallat olur”: yani şiddetli öfkeden yandı ve alevlendi ve sanki ateş oldu; şeytan ona musallat olur da öfkelendiği kimseye saldırmaya onu kışkırtır. Ve o, **شاط يشيط**’tan **استفعل**’dir: neredeyse yanacak olduğu zaman. Ve mecazdan: **استشاط الحمام**: çevikçe uçtuğu zaman. Ve mecazdan: **استشاط الرجل من الأمر**: ona hafif geldiği, keskinleştiği ve yandığı zaman. Ve mecazdan: **المستشيط**: gülmede aşırı olan. Ve **ابن شميل** isnadıyla **النبي** صلى الله عليه وسلم’e rivayet etti: onun “gülerken **مستشيطا** görüldüğü olmadı.” Dedi ki: manası, şiddetli bir gülüşle gülen; gülüşünde helâk olur gibi olan. Ve mecazdan: develerden **المستشيط**: semiz olan. Ve **استشاط البعير**: yani semirdi; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve **شرح الديوان**’da: yani onda yağ sıçradı. Ve **المشياط**، **محراب** gibi: onlardan çabuk semizleşen; denir: **ناقة مشياط**; o, semizin onda çabuklaştığıdır. Ve o, mecazdır: **المشيط**’in süratinden ve aceleciliğinden; kızartmada ateş dilinin sükûn bulmasını beklemez; **الأساس**’ta olduğu gibi. Çoğulu: **مشاييط**. Ve **الصحاح**’ın bazı nüshalarında: **مشايط**. Ve başkası dedi ki: **بعير مشياط** ve **إبل شياط**. **أبو عمرو** dedi ki: **المشاييط**: boğazlamak için ayrılan develerdir; “**شاط دمه**” sözündendir. Ve **التشييط**: kavme uygun hâle getirilen ve kızartılan ettir; **التمتين** gibi bir isimdir. Ve **المشيط**، **معظم** gibi: onun gibi bir isimdir. Ve **الشيط**، **سيد** gibi, **فيعل** üzere: şair **خزز بن لوذان السدوسي**’nin atıdır; ve o, **ابن النعامة**’dır. Ve **الشيط** ayrıca: **أنيف بن جبلة الضبي**’nin atıdır; **العباب**’da olduğu gibi. Ve o, **العبسيون**’un zannettiklerine göre, anne tarafından **داحس**’in dedesidir. Ve şairin ona dair sözü:
  أنيف لقد بخلت بعسب عود                      على جار لضبة مستـراد

İbnü’l-Kelbî’nin atların nesebleri (kitabı)nde olduğu gibi. Ve **تشيط اللحم**: yandı; el-Asmaʿî inşad etti:
  derinin kızarmasından sonra yahut onun **تشيطه**’si. Ve mecazdan: **تشيط فلان**: çok cinsel birleşmeden dolayı zayıfladı ve helâk oldu; Ebû ʿAmr’dan. Ve **الشيطي**, **صيفي** gibi: gökte parlayan toz(dur); el-Kutâmî dedi:
  gevşekleri zayıflar olarak kovalar; ve onların güneylerinde                      ve onlar **الشيطي**’den çıplak ve giyinik (hâldedir)
Atları ve onların toynaklarıyla tozu kaldırmalarını vasfeder. Ve **شيطى**, **ضيزى** gibi: özel adlardan bir özel addır. Ve **الشياط**, **كتاب** gibi: yanmış pamuk rüzgârı(dır); **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve **الشيطان**, **كيس** gibi, **شيط**’un tesniyesi: Temîm diyarında Benî Dârim’e ait, es-Sammân’da iki çukur (yer)dir; ikisinden biri **طويلع** yahut ona yakın(dır); ikisinde yağmur için tutunmalar (su birikintileri) vardır; en-Nâbiğa el-Caʿdî bir dişi deveyi vasfederek dedi:
  sanki o, onunla kaçış uzadıktan sonra                      **الشيطين**’de, bir yaban sığırı (dişisi) gibi, kuma gömlek giydirilmiş
Ve şöyle rivayet olunur: **سربلت**; ve şöyle rivayet olunur: “kaçış onunla sona erdikten sonra”; yaban sığırının ayakları üzerinde bulunan siyah çizgileri kastetti. Ve ona ilâve olarak (şu da) istidrâk edilir: **شيط القدر تشييطا**: onu kaynattı; **شوطها** gibi; el-Kilâbî’den. Ve el-Leys dedi: **التشيط**: etin **شيطوطة**’sıdır; ateş ona dokunduğunda **يتشيط** olur da üstünü yakar; ve yün de **يشيط** olur. Ve denilir: **شيطت رأس الغنم وشوطته**: onun yününü temizlemek için yaktığında. Ve **شيط فلان اللحم**: onu tütsüledi de pişirmediğinde; el-Cevherî onu nakletti ve el-Kumeyt’ten, Benî Kurz’u hicvederek, inşad etti:
  bir ıslığa cevap verdiğinde, onun alâmeti                      ateşle **الوجعاء**’nın acısını **شيط** eden bir kıvılcımdan (idi)
Ve **شيط الطاهي الرأس والكراع**: ikisinde ateşi tutuşturduğunda; üzerlerindeki kıl ve yünden olan şey **يتشيط** oluncaya kadar; **شوط** gibi. Ve **تشيط الدم**: sahibinin üzerine çıktığında (galebe çaldığında). Ve **لحم شائط**: yanmış, **الشاطي** gibi; tıpkı **الهائر** hakkında **هار** denildiği gibi. el-ʿAccâc dedi:
  yanmış **الشاطي** yangın gibi bir delme ile
Ve **الإشاطة**: taksimden önce deve (kurban) etini parçalamadır; İbn Şümeyl’den. Ve taksim de (böyledir); musannif onu da zikretmiştir. Ebû ʿAmr dedi: **شيط فلان من الهبة**: çok cinsel birleşmeden dolayı zayıfladı; o mecazdır; **تشيط** gibi; ve bunu musannif zikretmiştir. Ve **استشاط فلان**: yandı; ayrıca helâke yaklaşmış oldu. Ve savaşta: öldürülmeyi göze aldı; o mecazdır. İbn Şümeyl inşad etti:
  **أشاط** bütün **المستشيطين**’in kanlarını                      ve kavmin başlarını içlerinde kaynattı; ve zincire vuruldular
Ve **شيط الصقيع النبت**: kırağı bitkiyi yaktı; ve (yine) ilaç yarayı (yaktı): onu yaktı; o mecazdır; **الأساس**’ta olduğu gibi. Ve **وسم مستشاط**: ondan **يشيط** etmesi istendi de o **شاط** etti; yani uçan her şey uçtu ve önkolda yayıldı; ve bununla el-Mütenahhil el-Hüzelî’nin sözü tefsir edilmiştir:
  öldürülmüş bileğin dövmesi gibi; yükseldi                      onun yayılışları, **مستشاط** bir dövme ile
İbnü’l-Aʿrâbî’den: denilir: **بينهما مشايطة**: yani farklı söz (vardır); es-Sâğânî onu **غ ي ط** maddesinde zikretti. Ve **شيطان الطاق**: Ebû Caʿfer Muhammed b. ʿAlî b. en-Nuʿmân el-Kûfî’nin lakabıdır; yüz seksen (yılı) civarında idi; ve Râfızîlerden bir taife **الشيطانية** diye bilinir; ona nisbet edilirler; eş-Şehristânî onu zikretti. Ve **نهر الشيطان**: Yâkût onu **المعجم**’de zikretti. Ve **شيطان العراق**: şair Anûşirvân ed-Darîr’in lakabıdır; 555 senesinde Bağdat’ta idi.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%B7/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

شَاطَ
1 شَاطَ ذ , (S, Msb, K,) aor. يَشِيطُ, (Msb, K,) inf. n. شَيْطٌ and شِيَاطَةٌ (K) and شَيْطُوطَةٌ, (Lth, K,) It (a thing, Msb, TA, or, as some say, particularly, olive-oil, and rob, TA) burned, or became burnt; (Msb, K, TA;) as also ↓ تشيّط, (K,) said of flesh-meat: (TA:) or both, said of flesh-meat, signify its upper part became burnt by the contact of fire: (Lth, TA:) the latter is also said of wool; and the former likewise, of wool, and of hair: (TA:) the former also signifies it was near to becoming burnt: (TA:) and, said of clarified butter, and of olive-oil, (S, K,) it became cooked so much that it burned; (S;) because, in that case, it perishes; (O;) [which implies that a signification hereafter to be mentioned is held to be the primary one;] or became thick; or became cooked so much that it almost perished. (K.) You say also, شَاطَتِ القِدْرُ The cooking-pot burned, and had something sticking in it: (S:) or had something burnt sticking in the bottom of it. (O, K.) ― -b2- شَاطَ, (S, K,) aor. as above, (S,) also signifies He (a man) perished, or died. (S, K.) [The art. in the S commences with this signification, which, as remarked above, seems to be regarded by some as the primary one.] ― -b3- Also He burned with anger. (TA in art. شطن.) ― -b4- And It was, or became, null, void, of no account, or of no force. (Msb, TA.) ― -b5- His (a man's) blood, (S,) or it, (his blood,) (Mgh, Msb, K,) went (S, Mgh, Msb, K) for nothing, unretaliated, and uncompensated by a mulct; it was, or became, of no account. (S, Mgh, * Msb.) ― -b6- And It (any- thing) went away; ― -b7- شَاطَتِ الجَزُورُ (tropical:) The slaughtered camel became dispensed; syn. تَنَفَّقَت; (S, K, TA;) there remained not of it any portion that was not divided and given: (As, S:) and شَاطَ لَحْمُ الجَزُورِ The flesh of the slaughtered camel went away divided and distributed, nothing thereof remaining. (A, TA.) ― -b8- شَاطَ also signifies (tropical:) He hastened (S, K, TA) in an affair. (K, TA.) -A2- [شَاطَهُ seems to be dial. var. of سَاطَهُ, as signifying He mixed it. ― -b2- And hence,] شَاطَ الدِّمَآءَ (tropical:) He mixed the bloods; as though he shed, or poured forth, the blood of the slayer upon that of the slain. (S, K, TA.) A poet, (S,) namely, El-Mutalemmis, (TA,) uses the expression لَوْ تُشَاطُ دِمَاؤُنَا [If our bloods were mixed]; (S, TA;) accord. to one relation; but accord. to another, the verb is with س. (TA.) ― -b3- شَاطَ بِدَمِهِ: see 4.

2 شَيَّطَ see the next paragraph, in five places.

اشاطهُ
4 اشاطهُ ذ , (Msb, K,) inf. n. اـِشَاطَةٌ, (Msb,) He burned it, or made it to burn; (Msb, K;) namely, a thing, (Msb,) as, for instance, olive-oil; (TA;) as also ↓ شيّطهُ, (K,) inf. n. تَشْيِيطٌ. (TA.) ↓ The latter also signifies He burned its wool, namely, that of a sheep, in order to cleanse it; and so شوّطهُ: (S, TA:) and each of these, he (a cook) set it on fire, namely the foot of a bull or cow, or of a sheep or goat, and the head, so that what was upon it, of hair, or wool, became burnt. (TA.) You say also, شاط القِدْرَ He made the cooking-pot to burn, and to have something sticking in it. (S.) And القِدْرَ ↓ شيّط He made the cooking-pot to boil; as also شوّطها. (ElKilلbee.) And اللَّحْمَ ↓ شيّط He cooked thoroughly the flesh-meat; as also شوّطهُ: (Ibn-'Abbلd:) or he smoked it, or made it smoky, and did not thoroughly cook it; (S;) and so the latter. (TA in art. شوط.) And الضَّبُعُ النَّبْتَ ↓ شيّط; and الدَّوَآءُ الجُرْحَ; (tropical:) The year of drought burned the herbage; and the medicine, the wound. (A, TA:) [See also شَوَّطَ.] ― -b2- Also, (K,) inf. n. as above, (S,) He destroyed him, or it. (S, K.) ― -b3- اشاط دَمَهُ, (S, Mgh, Msb, K,) and بِدَمِهِ, (S, K,) He (the Sultلn, Mgh, Msb) made his blood to go for nothing, unretaliated, and uncompensated by a mulct; made it to be of no account: (Mgh, Msb, K, * TA:) or the latter, (TA,) or both, (K,) he laboured to destroy him, or to kill him: (K, TA:) or both, he exposed him to slaughter: (S, K:) or, accord. to IAmb, you say, بِدَمِهِ ↓ شَاطَ, meaning he exposed him to destruction. (TA.) You say also, اشاط دَمَ الجَزُورِ He shed the blood of the camel that was to be slaughtered. (As, K.) ― -b4- اشاط اللَّحْمَ (tropical:) He distributed the flesh, (K, TA,) i. e. the flesh of a slaughtered camel: (TA:) or اشاط الجَزُورَ he dispensed the last remaining portion of the slaughtered camel, after all beside had been distributed. (S, TA.) Also (assumed tropical:) He cut up, or cut in pieces, the flesh of the slaughtered camel before the distribution. (ISh.)

5 تَشَيَّطَ see 1, first sentence.

استشاط
10 استشاط ذ (tropical:) He became inflamed by anger; عَلَيْهِ against him: (K, TA:) or he became as though he were inflamed in his anger; accord. to As, from مِشْيَاطٌ as applied to a she-camel: (S, TA:) [or] he burned, and became inflamed, by vehement anger. (TA.) ― -b2- (tropical:) He (a man, TA) became brisk, or sharp; (K, * TA;) he burned; (TA;) مِنَ الأَمْرِ by reason of the thing, or affair. (K, TA.) ― -b3- (tropical:) It (a pigeon) flew briskly. (K, TA.) ― -b4- (tropical:) He sought to be slain in war or fight. (TA.) ― -b5- (tropical:) He became at the point of destruction. (TA.) ― -b6- (tropical:) He (a camel) became fat: (S, TA:) [as though he desired, or demanded, that he should be slaughtered, and that his flesh should be distributed:] or fatness spread in him. (TA.)

شَيْطَان
شَيْطَان ذ [i. e. شَيْطَانٌ or شَيْطَانُ, accord. to different authorities, as shown below, A devil; and with the article ال, the devil, Satan;] is, accord. to some, from شَاطَ, (Msb, K, TA,) as signifying “ it was, or became, null, void, of no account; ” and the like: (Msb, TA:) or “ he perished: ” (K, TA:) or “ he went away: ” or “ it burned, ” or “ became burnt: ” two reasons given for this derivation are, that among the names of the devil are المُذْهَبُ and البَاطِلُ: and another is this; that several read, in the Kur xxvi. 210, الشَّيَاطُونَ [instead of الشَّيَاطِينُ]: but some say that it is from شَطَنَ, signifying “ he became distant, ” or “ remote: ” Sb gives both of these derivations: respecting the former of which, it should be observed that if from شاط as signifying “ it burned, ” or “ became burnt, ” it is proper; but if from the same in any of the other senses mentioned above, it is tropical: and if belonging to this art., it is imperfectly decl., being of the measure فَعْلَان: (S in art. شطن, in which see it:) [but in the Kur-لn it is always perfectly decl.: and SM says that] it is perfectly decl., unless used as a proper name; in the latter case being imperfectly decl. (TA.)

شِيَاطٌ
شِيَاطٌ ذ The smell of a piece of cotton burning, or burnt. (S, K.) -A2- See also مِشْيَاطٌ.

شَائِطٌ
شَائِطٌ ذ and شَاطٍ, like هَائِرٌ and هَارٍ, [the latter being formed by transposition from the former, شَاطٍ and هَارٍ being for شَاطِىٌ and هَارِىٌ,] Flesh-meat [&c.] burning, or being burnt. (TA.)

تَشْيِيطٌ
تَشْيِيطٌ ذ Flesh-meat roasted, (K,) or made good, and roasted, (TA,) for a company of men: (K:) a subst., like تَمْتِينٌ. (K, TA.) [In the CK, for اِسْمٌ كَالتَّمْتِينِ, we find واسمٌ كالتَّمْتِينِ.]

مِشْيَاطٌ
مِشْيَاطٌ ذ (tropical:) A she-camel that quickly becomes fat: (As, S, A, K:) applied also to a he-camel: (TA:) pl. مَشَايِيطُ; (S, K;) in some of the copies of the S, مَشَايِطُ: and you say also ↓ اـِبِلٌ شياط [app. a mistake for مِشْيَاطٌ, which is fem., like اـِبِلٌ, as well as masc.]: AA says that مشايط, [or مَشَايِيطُ,] applied to camels, signifies assigned for slaughter; from شَاطَ said of a person's blood. (TA.)

مُسْتَشِيطٌ
مُسْتَشِيطٌ ذ (tropical:) A fat camel. (K.) [See 10.] ― -b2- (tropical:) Laughing exceedingly; (K;) laughing vehemently, like one exerting himself in his laughing. (ISh.)

##### Türkçe

شَاطَ
1 **شَاطَ** **ذ** , (S, Msb, K,) muzâri‘i **يَشِيطُ**, (Msb, K,) mastarı **شَيْطٌ** ve **شِيَاطَةٌ** (K) ve **شَيْطُوطَةٌ**, (Lth, K,) O (bir şey, Msb, TA, yahut bazılarınca özellikle zeytinyağı ve yağ, TA) yandı, yahut yanmış oldu; (Msb, K, TA;) bunun gibi ↓ **تشيّط**, (K,) et hakkında söylenir: (TA:) yahut her ikisi de, et hakkında söylenince, onun üst kısmının ateşin temasından yanmış olmasını ifade eder: (Lth, TA:) ikincisi yün hakkında da söylenir; birincisi de aynı şekilde, yün ve kıl hakkında: (TA:) birincisi ayrıca, yanmaya yakın oldu manasına gelir: (TA:) ve sade yağ ve zeytinyağı hakkında söylenince, (S, K,) o, yanacak kadar pişti; (S;) çünkü o durumda o bozulur; (O;) [bu, ileride zikredilecek bir mananın burada aslî sayıldığını ima eder;] yahut koyulaştı; yahut neredeyse bozulacak kadar pişti. (K.) Yine dersin ki, **شَاطَتِ القِدْرُ** Tencere yandı ve içinde bir şey yapışmış oldu: (S:) yahut dibinde yanmış bir şey yapışmış oldu. (O, K.) ― -b2- **شَاطَ**, (S, K,) muzâri‘i yukarıdaki gibi, (S,) ayrıca, O (bir adam) helâk oldu, yahut öldü manasına gelir. (S, K.) [S’de madde bu manayla başlar; yukarıda işaret edildiği üzere, bu mana bazılarınca aslî sayılıyor görünür.] ― -b3- Ayrıca, öfkeyle yandı. (TA, md. **شطن**’da.) ― -b4- Ve o, bâtıl oldu, hükümsüz oldu, itibarsız oldu, yahut etkisiz oldu. (Msb, TA.) ― -b5- Onun (bir adamın) kanı, (S,) yahut o (onun kanı), (Mgh, Msb, K,) boşa gitti (S, Mgh, Msb, K); kısas yapılmaksızın ve diyetle tazmin edilmeksizin; itibarsız oldu. (S, Mgh, * Msb.) ― -b6- Ve o (herhangi bir şey) gitti; ― -b7- **شَاطَتِ الجَزُورُ** (mecaz:) Kesilmiş deve tüketilip bitirildi; eş anlamlısı **تَنَفَّقَت**; (S, K, TA;) ondan bölünüp verilmemiş hiçbir parça kalmadı: (As, S:) ve **شَاطَ لَحْمُ الجَزُورِ** Kesilmiş devenin eti bölünüp dağıtılarak gitti, ondan hiçbir şey kalmadı. (A, TA.) ― -b8- **شَاطَ** ayrıca (mecaz:) O, bir işte acele etti (S, K, TA) manasına gelir. (K, TA.) -A2- [**شَاطَهُ**’nun, “onu karıştırdı” manasında **سَاطَهُ**’nun lehçe varyantı olması muhtemeldir. ― -b2- Ve bundan dolayı,] **شَاطَ الدِّمَآءَ** (mecaz:) Kanları karıştırdı; sanki öldürenin kanını öldürülenin kanı üzerine döktü yahut akıttı. (S, K, TA.) Bir şair, (S,) yani El-Mutalemmis, (TA,) **لَوْ تُشَاطُ دِمَاؤُنَا** [Eğer kanlarımız karıştırılsa] ifadesini kullanır; (S, TA;) bir rivayete göre; fakat başka bir rivayete göre fiil **س** iledir. (TA.) ― -b3- **شَاطَ بِدَمِهِ**: bk. 4.

2 **شَيَّطَ**: bir sonraki paragrafın beş yerinde bk.

**اشاطهُ**
4 **اشاطهُ** **ذ** , (Msb, K,) mastarı **اـِشَاطَةٌ**, (Msb,) Onu yaktı, yahut yanar hâle getirdi; (Msb, K;) yani bir şeyi, (Msb,) meselâ zeytinyağını; (TA;) bunun gibi ↓ **شيّطهُ**, (K,) mastarı **تَشْيِيطٌ**. (TA.) ↓ İkincisi ayrıca, onu (yününü) yaktı manasına gelir; yani bir koyunun yününü, onu temizlemek için; ve böylece **شوّطهُ**: (S, TA:) ve bunların her biriyle, o (bir aşçı) onu ateşe tuttu; yani bir öküzün yahut ineğin, yahut bir koyun yahut keçinin ayağını ve başını; böylece üzerinde bulunan kıl yahut yün yanmış oldu. (TA.) Yine dersin ki, **شاط القِدْرَ** Tencereyi yaktı ve içinde bir şey yapışır hâle getirdi. (S.) Ve **القِدْرَ** ↓ **شيّط** Tencereyi kaynattı; bunun gibi **شوّطها**. (ElKilلbee.) Ve **اللَّحْمَ** ↓ **شيّط** Eti iyice pişirdi; bunun gibi **شوّطهُ**: (Ibn-'Abbلd:) yahut onu tütsüledi, yahut dumanlı hâle getirdi ve iyice pişirmedi; (S;) ve böylece ikincisi. (TA, md. **شوط**’ta.) Ve **الضَّبُعُ النَّبْتَ** ↓ **شيّط**; ve **الدَّوَآءُ الجُرْحَ**; (mecaz:) Kıtlık yılı otu yaktı; ve ilaç yarayı (yaktı). (A, TA:) [Ayrıca **شَوَّطَ**’a da bk.] ― -b2- Ayrıca, (K,) mastarı yukarıdaki gibi, (S,) Onu helâk etti. (S, K.) ― -b3- **اشاط دَمَهُ**, (S, Mgh, Msb, K,) ve **بِدَمِهِ**, (S, K,) O (Sultân, Mgh, Msb) onun kanını boşa çıkardı; kısas yapılmaksızın ve diyetle tazmin edilmeksizin; onu itibarsız kıldı: (Mgh, Msb, K, * TA:) yahut ikincisi, (TA,) yahut her ikisi, (K,) onu helâk etmeye yahut öldürmeye çalıştı: (K, TA:) yahut her ikisi, onu boğazlanmaya maruz bıraktı: (S, K:) yahut IAmb’ye göre, **بِدَمِهِ** ↓ **شَاطَ** dersin; manası, onu helâke maruz bıraktı. (TA.) Yine dersin ki, **اشاط دَمَ الجَزُورِ** Kesilecek devenin kanını akıttı. (As, K.) ― -b4- **اشاط اللَّحْمَ** (mecaz:) Eti dağıttı, (K, TA,) yani kesilmiş devenin etini: (TA:) yahut **اشاط الجَزُورَ** kesilmiş devenin, geri kalan her şey dağıtıldıktan sonra, en son kalan kısmını dağıttı. (S, TA.) Ayrıca (varsayılan mecaz:) Dağıtımdan önce kesilmiş devenin etini parçaladı. (ISh.)

5 **تَشَيَّطَ**: bk. 1, ilk cümle.

**استشاط**
10 **استشاط** **ذ** (mecaz:) Öfkeyle alevlendi; **عَلَيْهِ** ona karşı: (K, TA:) yahut öfkesinde sanki alevlenmiş gibi oldu; As’a göre, dişi deveye uygulanan **مِشْيَاطٌ**’dan: (S, TA:) [yahut] şiddetli öfkeyle yandı ve alevlendi. (TA.) ― -b2- (mecaz:) O (bir adam, TA) çevik oldu, yahut keskin oldu; (K, * TA;) yandı; (TA;) **مِنَ الأَمْرِ** şeyden yahut işten dolayı. (K, TA.) ― -b3- (mecaz:) O (bir güvercin) çevikçe uçtu. (K, TA.) ― -b4- (mecaz:) O, savaşta yahut dövüşte öldürülmeyi aradı. (TA.) ― -b5- (mecaz:) O, helâk noktasına geldi. (TA.) ― -b6- (mecaz:) O (bir deve) semirdi: (S, TA:) [sanki boğazlanmasını ve etinin dağıtılmasını ister yahut talep eder gibi:] yahut semizlik onda yayıldı. (TA.)

**شَيْطَان**
**شَيْطَان** **ذ** [yani **شَيْطَانٌ** yahut **شَيْطَانُ**, aşağıda gösterildiği üzere farklı otoritelere göre; bir şeytan; ve başında **ال** ile, şeytan, İblîs;] bazılarına göre, “o bâtıl oldu, hükümsüz oldu, itibarsız oldu” manasında **شَاطَ**’tan gelir; (Msb, TA:) ve benzeri: (Msb, TA:) yahut “o helâk oldu:” (K, TA:) yahut “o gitti:” yahut “o yandı,” yahut “yanmış oldu:” bu türetmeye iki gerekçe verilmiştir: şeytanın adları arasında **المُذْهَبُ** ve **البَاطِلُ** bulunması; bir diğeri de şudur: bazıları Kur’ân xxvi. 210’da **الشَّيَاطُونَ** okur [**الشَّيَاطِينُ** yerine]: fakat bazıları onun **شَطَنَ**’dan olduğunu söyler; “uzak oldu” yahut “ırak oldu” manasında: Sb bu iki türetmeyi de verir: birincisi hakkında şuna dikkat edilmelidir ki, eğer “yandı” yahut “yanmış oldu” manasında **شاط**’tan ise, yerindedir; fakat yukarıda zikredilen diğer manalardan herhangi birinde aynı kökten ise, mecazdır: ve eğer bu maddeye ait ise, ölçüsü **فَعْلَان** olduğundan gayr-i munsariftir: (S, md. **شطن**’da; orada bk.): [fakat Kur’ân’da daima munsariftir: ve SM der ki] özel ad olarak kullanılmadıkça munsariftir; özel ad olunca gayr-i munsarif olur. (TA.)

**شِيَاطٌ**
**شِيَاطٌ** **ذ** Yanan yahut yanmış bir pamuk parçasının kokusu. (S, K.) -A2- Ayrıca **مِشْيَاطٌ**’a da bk.

**شَائِطٌ**
**شَائِطٌ** **ذ** ve **شَاطٍ**, **هَائِرٌ** ve **هَارٍ** gibi, [ikincisi birinciden takdim-te’hir ile yapılmıştır; **شَاطٍ** ve **هَارٍ**, **شَاطِىٌ** ve **هَارِىٌ** yerinedir,] Yanan yahut yanmakta olan et [vb.]. (TA.)

**تَشْيِيطٌ**
**تَشْيِيطٌ** **ذ** Bir topluluk erkek için kızartılmış et, (K,) yahut iyi yapılmış ve kızartılmış, (TA,) (K:) **تَمْتِينٌ** gibi bir isim. (K, TA.) [CK’de **اِسْمٌ كَالتَّمْتِينِ** yerine **واسمٌ كالتَّمْتِينِ** buluruz.]

**مِشْيَاطٌ**
**مِشْيَاطٌ** **ذ** (mecaz:) Çabucak semiren dişi deve: (As, S, A, K:) erkek deveye de uygulanır: (TA:) çoğulu **مَشَايِيطُ**; (S, K;) S’nin bazı nüshalarında **مَشَايِطُ**: ve yine dersin ki ↓ **اـِبِلٌ شياط** [görünüşe göre **مِشْيَاطٌ** yerine bir hatadır; çünkü o müennestir; **اـِبِلٌ** gibi, hem müzekker olarak da gelir]: AA der ki, develere uygulanan **مشايط** [yahut **مَشَايِيطُ**], boğazlanmak üzere ayrılmış manasına gelir; kişinin kanı hakkında söylenen **شَاطَ**’tan. (TA.)

**مُسْتَشِيطٌ**
**مُسْتَشِيطٌ** **ذ** (mecaz:) Semiz bir deve. (K.) [Bk. 10.] ― -b2- (mecaz:) Pek çok gülen; (K;) gülmesinde kendini zorlayan kimse gibi şiddetle gülen. (ISh.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%B7/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

شَاطَ
شَاطَ ( y )  I ( n. ac. شَيْط 1 ,  شِيَاْطَة 23t ,  شَيْطُوْطَة ),
a.  Burned, was burnt; burned with anger, fired up.

b.  Became thick, clotted ( oil &  c. ).

c.  [ Fī ], Made haste over, was quick about.

d.  Sold meat by retail.

e.  see IV (d) .

شَيَّطَ
شَيَّطَ II ,
a.  Set on fire; exposed to the fire; fried ( meat ).

b.  see IV (d) .

أَشْيَطَ
أَشْيَطَ IV ,
a.  Burned up, consumed.

b.  Made to perish, brought to nought, destroyed.

c.  [ acc. or Bi ], Shed the blood of; exposed to destruction.

d.  Cut up & sold by retail ( animal ).

تَشَيَّطَ
تَشَيَّطَ V ,
a.  see I (a) .

اِسْتَشْيَطَ
اِسْتَشْيَطَ X
a.  [ 'Ala ], Fired up at, was angry with.

b.  Flew swiftly ( pigeon ).

شِيَاْط
شِيَاْط 23 ,
a.  Smell of burning.

مُسْتَشِيْط
مُسْتَشِيْط [ N. Ag.
a.  X], Laughing, hilarious; in convulsions.

b.  Fat ( camel ).

شَيْطَن
شَيْطَن
a.  see under شَطَنَ

شَيْظَم
شَيْظَم
a.  Youthful; strong, vigorous; tall.

b.  [ art. ], Lion.

##### Türkçe

شَاطَ
شَاطَ ( y ) I ( n. ac. **شَيْط** 1 , **شِيَاْطَة** 23t , **شَيْطُوْطَة** ),
a. Yandı, yakıldı; öfkeyle yandı, alevlendi.

b. Kalınlaştı, pıhtılaştı (yağ vb.).

c. [ Fī ], Üzerinde acele etti, onun hakkında çabuk davrandı.

d. Eti perakende olarak sattı.

e. IV (d)’ye bak.

شَيَّطَ
شَيَّطَ II ,
a. Ateşe verdi; ateşe maruz bıraktı; kızarttı (et).

b. IV (d)’ye bak.

أَشْيَطَ
أَشْيَطَ IV ,
a. Yakıp tüketti, tüketti.

b. Helâk etti, yokluğa götürdü, yok etti.

c. [ acc. or Bi ], Kanını akıttı; yıkıma maruz bıraktı.

d. (Hayvanı) parçalara ayırdı ve perakende sattı.

تَشَيَّطَ
تَشَيَّطَ V ,
a. I (a)’ya bak.

اِسْتَشْيَطَ
اِسْتَشْيَطَ X
a. [ 'Ala ], -e karşı alevlendi, -e öfkelendi.

b. Hızla uçtu (güvercin).

شِيَاْط
شِيَاْط 23 ,
a. Yanık kokusu.

مُسْتَشِيْط
مُسْتَشِيْط [ N. Ag.
a. X], Gülen, kahkahalı; kasılmalar içinde.

b. Şişman (deve).

شَيْطَن
شَيْطَن
a. **شَطَنَ** maddesi altında bak.

شَيْظَم
شَيْظَم
a. Genç; güçlü, kuvvetli; uzun boylu.

b. [ art. ], Aslan.
