# شيط — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%B7/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D9%8A%D8%B7/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [شيط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%B7.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: شيط

(باب الشين والياء وما يثلثهما)
(شيأ) الشين والياء والهمزة كلمةٌ واحدة. يقال شَيَّأ الله وجْهَه؛ إِذا دعا عليه بالقُبح. ووجهٌ مُشَيَّأٌ.وأنشد:
إِنَّ بَنِي فزارةَ بنِ ذُبيانْ ***
قد طَرَّقَتْ ناقتُهم بإنسانْ
مُشَيَّأٍ أعجِبْ بِخَلْقِ الرَّحمن([1])
(شيب) الشين والياء والباء. هذا يقرب من باب الشين والواو والباء، وهما يتقاربان جميعاً في اختلاط الشّيء بالشيء. من ذلك الشَّيب: شَيب الرأس؛ يقال شاب يَشيب. قال الكسائيّ: شيّب الحُزنُ رأَسَه وبرأسه، وأشابَ الحُزْن رأسَه وبرأْسه. والرجل إِذا شابَ فهو أَشْيَب. والشِّيب: الجبال يسقُط عليها الثلج، وهو من الشَّيْب. وقال الشاعر:
شيوخٌ تَشِيب إِذا ما شتَت  *** وليسَ المشيبُ عليها معيبا
يريد الجبال إِذا ابيضَّت من الثلج. ووجدت في تفسير شعر عبيد في قوله:
* والشَّيبُ شَينٌ لمن يشِيبُ([2]) *
أنَّ الشَّيب والمَشِيب واحد. قال: وقال الأصمعيّ: الشَّيب: بياض الشَّعر، والمشيبُ: دخولُ الرَّجُل في حدِّ الشِّيبِ من الرِّجال ذوي الكِبَر والشَّيب. وقال أيضاً في هذا الموضع: قال ابن السّكّيت في قول عديٍّ:
* والرأسُ قد شابَهُ المَشِيبُ([3]) *
أراد بَيّضه المَشيب، وليس معناه خالَطَه، وأنشد:
قد رابَه ولِمِثْلِ ذلك رابَهُ  *** وَقَعَ المَشيبُ على المشيبِ فشابَهُ([4])أي بَيَّضَ مسوَدَّه. وشِيبان ومِلْحان: شهرا *قِماح، وهما أشدُّ الشتاء برداً؛ سمِّيا بذلك لبياض الأرض بما عليها من الصَّقيع.
ومما شذَّ عن هذا الباب قولُهم: باتت فلانة بليلةِ شَيْباءَ، إِذا افْتُضَّت. وباتَتْ بليلةِ حُرّةٍ، إِذا لم تُفْتَضّ.
(شيح) الشين والياء والحاء أصلان متباينان، يدلُّ أحدهما على جِدٍّ وحَذَرٍ، والآخر على إعراض.
فأمَّا الأوَّل فقول العرب: أشاحَ على الشيءِ، إِذا واظَبَ عليه وَجَدّ فيه قال الراجز:
* قُبَّاً أطاعَت راعياً مُشِيحاً([5]) *
وقال آخر:
* وشايَحْتَ قبل اليَومِ إِنَّكَ شِيحُ([6]) *
وأمَّا الشِّياح فالحِذَار. ورجل شائحٌ. وهو قوله:
* شايَحْن منه أَيَّما شِيَاحِ([7]) *
والمَشْيُوحاء: أَنْ  يكون القومُ في أمرٍ يَبْتَدِرونه؛  يقال هم في مَشْيُوحاءَ.
وأما الآخر فيقال: أشاحَ بوجهه، أي أعرض. ويقال إِنَّ اشتقاقَه من قولهم أشاحَ  الفرسُ بذنَبه، إذا أرخاه.
ومما شذَّ عن البابين جميعاً: الشِّيح، وهو نبتٌ.
(شيخ) الشين والياء والخاء كلمة واحدة، وهي الشَّيخ. تقول: هو شيخٌ، وهو معروف، بيِّن الشَّيخوخة([8]) والشَّيَخ والتّشييخ. وقد قالوا أيضاً كلمةً، قالوا: شَيَّخت عليه([9]).
(شيد) الشين والياء والدال أصلٌ واحدٌ يدلُّ على رفعِ الشّيء. يقال شِدْت القَصر أَشِيدُهُ شَيْداً. وهو قصرٌ مَشِيدٌ، أي معمولٌ بالشِّيد. وسمِّي شِيداً  لأنَّ به يُرفَعُ البناء. يقال قَصرٌ مَشِيدٌ أي مُطَوّل. والإشادة: رفْع الصَّوت والتنويه.
(شيص) الشين والياء والصاد. يقال إنَّ الشِّيص أردأ التَّمْر.
(شيط) الشين والياء والطاء أصلٌ يدلُّ على ذَهاب الشيء، إمّا احتراقاً وإما غَيْرَ ذلك. فالشَّيْط مِنْ شاط الشَّيءُ، إِذا احترق. يقال شيَّطت اللَّحم. ويقولون: شَيَّطه، إذا دَخَّنه ولم يُنْضِجْه. والأوَّلُ أصحُّ وأقيَس.
ومن المشتقّ من هذا : استشاط الرَّجلُ، إذا احتدَّ غضَباً. ويقولون: ناقةٌ مِشياط، وهي التي يطير فيها السِّمَن.
ومن الباب الشَّيطان، يقارب الياء فيه الواو، يقال شَاط يَشِيط، إِذا بَطَل. وأشاطَ السُّلطانُ دمَ فلانٍ، إِذا أبطَلَه. وقد مضى الكلامُ في اشتقاقِ اسم الشَّيطان.
(شيع) الشين والياء والعين أصلان، يدلُّ أحدُهما على معاضدة ومساعفة، والآخر على بَثٍّ وإشادة.
فالأوّل: قولُهم شَيَّعَ فلانٌ فلاناً عند شُخوصه. ويقال آتِيكَ غداً أو شَيْعَه، أي اليوم الذي بعده، كأنَّ الثاني مُشَيِّع للأوّل في المضيّ. وقال الشّاعر([10]):
قال الخليطُ غداً تَصَدُّعُنا  *** أو شَيْعَه أفلا تُوَدِّعُنا
وقال للشجاع : المشيَّع؛ كأنَّه لقُوَّته قد قَوِي وشُيِّع بغيره، أو شُيِّع بقُوّة.
وزعم ناسٌ أنَّ الشَّيْعَ شِبل الأسد، ولم أسمْعه من عالمٍ سَماعاً. ويقول ناس: إنَّ  الشَّيْع المِقدار، في قولهم: أقام شهراً أو شَيْعَه. والصَّحيح ما قلته، في أنَّ المشيِّع هو الذي يُساعِد الآخَر ويقارنه. والشِّيعة: الأعوان والأنصار.
وأما الآخر [فقولهم] : شاع الحديث، إِذا ذاع وانتشر. ويقال شَيَّع الراعي إِبلَه، إِذا صاح فيها. والاسم الشِّيَاع: القصبة التي ينفُخُ فيها الراعي. قال:
* حنينَ النِّيبِ تَطربُ للشِّياع *
ومن الباب قولهم في ذلك: له سهم شائع، إذا كان غير مقسومٍ. وكأنَّ من لـه([11]) سهمٌ ونَصِيب انتشرَ في السَّهم حتَّى أخذه، كما يَشِيعُ الحديثُ في الناس فيأخذ سَمع كلِّ أحد.
ومن هذا الباب: شيَّعت النّارَ في الحطب، إِذا ألهَبْتَها.
(شيق) الشين والياء والقاف كلمة. يقال إنَّ الشِّيق الشّق الضّيق في رأس الجبل. قال:
* شغْواء تُوطنُ بين الشِّيقِ والنِّيقِ([12]) *
(شيم) الشين والياء والميم أصلان متباينان، وكأنَّهما من باب الأضداد إِذْ أحدُهما يدلُّ على الإظهار، والآخَر يدلُّ على خلافه.
فالأول قولهم: شِمْت السّيفَ، إذا سللَتَه. ويقال للتُّراب الذي يُحفَر فيستخرج من الأرض الشِّيمة، والجمع الشِّيَم.* ومن الباب: شِمْت البرقَ أشِيمُه شَيماً، إِذا رَقَبْتَه تنظر أينَ يَصُوب. وهذا محمول على الذي ذكرناه من شَيْم السَّيف. وقال الأعشى:
فقلتُ للشَّرْبِ في دَُرْنا وقد ثَمِلوا *** شيموا وكيف يَشيم الشَّارِبُ الثَّمِلُ([13])كأنّه لما رَقَبَ السَّحاب شام بَرقَه كما يُشامُ السَّيف.
والأصل الآخَر: قولُهم شِمت السّيفَ، إِذا قَرَبْتَه([14]). ومن الباب الشِّيمة: خَلِيقة الإنسان، سمِّيت شيمةً لأنَّها كأنها مُنْشامة فيه داخلةٌ مستكِنّة. والانشيام: الدُّخول في الشيء؛ يقال: انشام في الأمر، إذا دخلَ فيه. والمَشِيمَة: غِشاءُ وَلَدِ الإنسان، وهو الذي يقال لـه مِنْ غيرِهِ السَّلَى. وسمِّيت بذلك كأن الولد قد انشام فيها.
فأمَّا الشَّامَة فيمكن أن يكون من الباب الأول؛ لأنَّها شيء بارزٌ، يقال منها رجلٌ أشيم، وهو الذي به شامة.
(شين): الشين والياء والنون كلمةٌ تدلُّ على خلاف الزينة. يقال شانَه خلافُ زانه. والله أعلم بالصواب.
--------------ـــــ
([1]) الرجز لسالم بن دارة، كما في الخزانة (1: 293).
([2]) ديوان عبيد بن الأبرص 6 والقصائد العشر 304 وصدره:
* إِما قتيل وإما هالك *
([3]) صدره في اللسان (شيب):  * تصبو وأنى لك التصابي*
    على أنَّ الصواب نسبته إلى عبيد بن الأبرص. انظر المرجعين السابقين.
([4]) البيت في المجمل واللسان (شيب).
([5]) لأبي النجم العجلي، كما في اللسان (شيح).
([6]) لأبي ذؤيب الهذلي في ديوانه 116، واللسان (شيح) وصدره:
* بدرت إلى أولاهم فسبقتهم *
([7]) لأبي السوداء العجلي، كما في اللسان (شيح). وقبله :
* إذا سمعن الرز من رباح *.
([8]) في المجمل: "الشيخ معروف، وهو بين الشيخوخة".
([9]) في المجمل: "وذكر أبو عبيد: شيَّخت عليه، أي عبت وشنعت".
([10]) هو عمرو بن أبي ربيعة. ديوانه 106 واللسان (شيع).
([11]) في الأصل: "وكأنَّه من الأول".
([12]) أنشده في اللسان (شيق).
([13]) البيت من معلقته المشهورة.
([14]) قرب السيف: جعله في قرابه، وهو الغمد.

ـ

### Türkçe

(باب **الشين** و**الياء** وما يثلثهما)
(**شيأ**) **الشين** ve**الياء** ve**الهمزة** tek bir kelimedir. Denir: **شَيَّأ** الله yüzünü; ona çirkinlikle beddua ettiği zaman. Ve **وجهٌ مُشَيَّأٌ**. Ve inşad etti:
İnne benî Fezârate bni Zübyân ***
Kad tarrakat nâkatuhum bi-insân
Muşeyye’in a‘cib bi-halki’r-Rahmân([1])

(**شيب**) **الشين** ve**الياء** ve**الباء**. Bu, **الشين** ve**الواو** ve**الباء** بابına yaklaşır; ve ikisi, şeyin şeyle karışmasında bütünüyle birbirine yaklaşır. Bundan: **الشَّيب**: başın ağarması; denir: **شاب** **يَشيب**. **الكسائيّ** dedi: Hüzün onun başını **شيّب** etti ve başıyla; ve hüzün onun başını **أشابَ** etti ve başıyla. Ve adam, **شابَ** olduğu zaman o **أَشْيَب**’dir. Ve **الشِّيب**: üzerine kar düşen dağlar; ve o, **الشَّيْب**’dendir. Şair dedi:
Şüyûhun teşîbu izâ mâ şetet  *** ve leyse’l-meşîbu ‘aleyhâ me‘îbâ
Dağları kasteder; kar sebebiyle beyazladıkları zaman. Ve Ubeyd’in şiirinin tefsirinde, onun şu sözünde buldum:
* **والشَّيبُ شَينٌ لمن يشِيبُ**([2]) *
Şu ki: **الشَّيب** ve**المَشِيب** birdir. Dedi: Ve **الأصمعيّ** dedi: **الشَّيب**: saçın beyazlığıdır; **المشيبُ** ise: adamın, yaşlı ve ağarmış erkeklerin **حدِّ الشِّيبِ**’ine girmesidir. Ve yine bu yerde dedi: **ابن السّكّيت** **عديّ**’nin şu sözünde dedi:
* **والرأسُ قد شابَهُ المَشِيبُ**([3]) *
**المَشِيب** ile onu beyazlattı demek istedi; manası onu karıştırdı değildir. Ve inşad etti:
Kad râbehu ve li-misli zâlike râbehu  *** veka‘a’l-meşîbu ‘ale’l-meşîbi fe-şâbehu([4])yani onun siyahını beyazlattı. Ve **شِيبان** ve**مِلْحان**: iki **قِماح** ayı; ve ikisi, kışın en şiddetli soğuğudur; üzerindeki kırağı sebebiyle yerin beyazlığından dolayı böyle adlandırıldılar.
Ve bu babdan şâz olan şeylerden: onların sözü: falanca kadın **بليلةِ شَيْباءَ** gecesiyle geceledi; **افْتُضَّت** olduğu zaman. Ve **بليلةِ حُرّةٍ** gecesiyle geceledi; **تُفْتَضّ** edilmediği zaman.

(**شيح**) **الشين** ve**الياء** ve**الحاء** iki ayrı asıldır; bunlardan biri ciddiyet ve sakınmaya delalet eder, diğeri yüz çevirmeye delalet eder.
Birincisine gelince: Arapların sözü: **أشاحَ** bir şey üzerine; ona devam ettiği ve onda ciddiyet gösterdiği zaman. **الراجز** dedi:
* Kubbân atâ‘at râ‘iyen **مُشِيحاً**([5]) *
Ve bir başkası dedi:
* Ve şâyahte kable’l-yevmi inneke **شِيحُ**([6]) *
Ve **الشِّياح** ise sakınmadır. Ve **رجل شائحٌ**. Ve o, şu sözüdür:
* Şâyahn minhu eyyemâ **شِيَاحِ**([7]) *
Ve **المَشْيُوحاء**: kavmin, kendisine atıldıkları bir işte olmalarıdır; denir: onlar **في مَشْيُوحاءَ**’dadır.
Diğerine gelince: denir: **أشاحَ بوجهه**; yani yüz çevirdi. Ve denir: onun اشتقاقı, onların sözü olan: at **أشاحَ** kuyruğuyla; onu salıverdiği zaman, sözündendir.
Ve iki babın da dışına çıkan şeylerden: **الشِّيح**; ve o bir bitkidir.

(**شيخ**) **الشين** ve**الياء** ve**الخاء** tek bir kelimedir; ve o **الشَّيخ**’tir. Dersin: o **شيخٌ**’tir; ve o bilinen, **الشَّيخوخة**’si açık olandır([8]); ve **الشَّيَخ** ve**التّشييخ**. Ve ayrıca bir kelime de söylediler; dediler: **شَيَّخت عليه**([9]).

(**شيد**) **الشين** ve**الياء** ve**الدال** tek bir asıldır; şeyin yükseltilmesine delalet eder. Denir: **شِدْت** sarayı, onu **أَشِيدُهُ** **شَيْداً**. Ve o, **قصرٌ مَشِيدٌ**’dir; yani **بالشِّيد** ile yapılmış. Ve **شِيداً** diye adlandırıldı; çünkü onunla bina yükseltilir. Denir: **قَصرٌ مَشِيدٌ**; yani uzatılmış. Ve **الإشادة**: sesin yükseltilmesi ve anmadır.

(**شيص**) **الشين** ve**الياء** ve**الصاد**. Denir: **الشِّيص** en kötü hurmadır.

(**شيط**) **الشين** ve**الياء** ve**الطاء** bir asıldır; şeyin gitmesine delalet eder; ya yanma ile ya da başka bir şeyle. Şu halde **الشَّيْط**: şeyin **شاط** olmasındandır; yandığı zaman. Denir: eti **شيَّطت**. Ve derler: onu **شَيَّطه**; onu tütsülediği ve pişirmediği zaman. Birincisi daha sahih ve daha kıyasîdir.
Ve bundan türeyenlerden: adam **استشاط**; öfkeyle şiddetlendiği zaman. Ve derler: **ناقةٌ مِشياط**; ve o, içinde semizliğin uçuştuğu (taştığı) olandır.
Ve babdandır **الشَّيطان**; onda **الياء**’a **الواو** yaklaşır; denir: **شَاط** **يَشِيط**; bâtıl olduğu zaman. Ve sultan falancanın kanını **أشاطَ** etti; onu iptal ettiği zaman. **الشَّيطان** adının اشتقاقı hakkında söz geçmişti.

(**شيع**) **الشين** ve**الياء** ve**العين** iki asıldır; bunlardan biri yardımlaşma ve desteklemeye, diğeri yaymaya ve yükseltmeye delalet eder.
Birincisi: onların sözü: falanca, falancayı ayrılışı sırasında **شَيَّعَ** etti. Ve denir: yarın sana gelirim, yahut **شَيْعَه**; yani ondan sonraki gün; sanki ikincisi, gitmede birincinin **مُشَيِّع**’idir. Şair([10]) dedi:
Kâle’l-halîtu gaden tesaddu‘unâ  *** ev **شَيْعَه** e-fe-lâ تُوَدِّعُنا
Ve **الشجاع** için **المشيَّع** denildi; sanki kuvveti sebebiyle kuvvetlenmiş ve başkasıyla **شُيِّع** edilmiş, yahut bir kuvvetle **شُيِّع** edilmiştir.
Bir topluluk, **الشَّيْع**’ın aslan yavrusu olduğunu iddia etti; onu bir âlimden işitme olarak işitmedim. Ve bir topluluk der: **الشَّيْع** miktardır; onların sözü olan: bir ay kaldı yahut **شَيْعَه** sözünde. Doğru olan, benim söylediğimdir: **المشيِّع** başkasına yardım eden ve ona eşlik edendir. Ve **الشِّيعة**: yardımcılar ve destekçilerdir.
Diğerine gelince [onların sözü]: **شاع** haber; yayıldığı ve dağıldığı zaman. Ve denir: çoban develerini **شَيَّع** etti; onlara bağırdığı zaman. İsim **الشِّيَاع**’dır: çobanın içine üflediği kamış. Dedi:
* Hanîne’n-nîbi tatrabu li’ş-**شِّياع** *
Ve babdandır onların bu husustaki sözü: onun **سهم شائع**’ı vardır; bölünmemiş olduğu zaman. Sanki kimin([11]) bir payı ve nasibi varsa, ok içinde yayılmıştır da onu almıştır; tıpkı haberin insanlar içinde **يَشِيعُ** olup herkesin işitmesini alması gibi.
Ve bu babdandır: odunu içinde ateşi **شيَّعت**; onu alevlendirdiğin zaman.

(**شيق**) **الشين** ve**الياء** ve**القاف** bir kelimedir. Denir: **الشِّيق** dağın başındaki dar yarıktır. Dedi:
* Şağvâ’u تُوطنُ بين **الشِّيقِ** و**النِّيقِ**([12]) *

(**شيم**) **الشين** ve**الياء** ve**الميم** iki ayrı asıldır; ve sanki zıtlar babındandır; çünkü bunlardan biri ortaya çıkarmaya delalet eder, diğeri bunun tersine delalet eder.
Birincisi onların sözü: kılıcı **شِمْت**; onu kınından çektiğin zaman. Ve yerden kazılıp çıkarılan toprağa **الشِّيمة** denir; çoğulu **الشِّيَم**’dir.* Ve babdandır: şimşeği **شِمْت**; onu **أشِيمُه** **شَيماً**; nereye yağacağını bakıp gözettiğin zaman. Bu, bizim kılıcı **شَيْم** etmeyi zikrettiğimize hamledilmiştir. **الأعشى** dedi:
Fe-kultu li’ş-şerbi fî dârinâ ve kad semilû *** şîmû ve keyfe yeşîmu’ş-şâribu’s-semilu([13])Sanki bulutu gözetlediğinde, kılıcın gözetlendiği gibi onun şimşeğini gözetledi.
Diğer asıl: onların sözü: kılıcı **شِمت**; onu yaklaştırdığın zaman([14]). Ve babdandır **الشِّيمة**: insanın huyu; ona **شيمة** denildi; çünkü o, sanki onda işaretlenmiş, içine girmiş, gizlenmiş gibidir. Ve **الانشيام**: bir şeyin içine girmektir; denir: işin içine **انشام** etti; ona girdiği zaman. Ve **المَشِيمَة**: insan yavrusunun zarıdır; ve ona, ondan başkası olarak **السَّلَى** denir. Böyle adlandırıldı; sanki çocuk onun içinde **انشام** etmiş gibidir.
**الشَّامَة**’ye gelince: birinci babdan olabilir; çünkü o, belirgin bir şeydir; ondan: **رجلٌ أشيم** denir; ve o, üzerinde ben olan kimsedir.

(**شين**): **الشين** ve**الياء** ve**النون** süsün zıddına delalet eden bir kelimedir. Denir: onu **شانَه**; **زانه**’nin zıddıdır. Ve Allah doğruyu daha iyi bilendir.
--------------ـــــ
([1]) Recez, Sâlim b. Dâre’nindir; el-Hizâne’de (1: 293) olduğu gibi.
([2]) Ubeyd b. el-Ebras divanı 6 ve el-Kasâid el-‘Aşr 304; ve صدرُه:
* İmmâ katîl ve immâ hâlik *
([3]) صدرُه Lisân’da (**شيب**):  * Tasbû ve ennâ leke’t-tasâbî*
    Şu var ki doğru olan, onu Ubeyd b. el-Ebras’a nispet etmektir. Önceki iki kaynağa bak.
([4]) Beyit el-Mücmel ve Lisân’da (**شيب**).
([5]) Ebû’n-Necm el-‘Aclî’nindir; Lisân’da (**شيح**) olduğu gibi.
([6]) Ebû Züeyb el-Hüzelî’nindir; divanında 116, ve Lisân’da (**شيح**); ve صدرُه:
* Bedertu ilâ ûlâhum fe-sebaktuhum *
([7]) Ebû’s-Sevdâ el-‘Aclî’nindir; Lisân’da (**شيح**) olduğu gibi. Ve ondan önce:
* İzâ semi‘ne’r-rezze min Rebâh *.
([8]) el-Mücmel’de: "**الشيخ** bilinen biridir; ve o **الشيخوخة**’de açıktır."
([9]) el-Mücmel’de: "Ve Ebû Ubeyd zikretti: **شيَّخت عليه**; yani ayıpladım ve çirkinledim."
([10]) O, Amr b. Ebî Rebî‘a’dır. Divanı 106 ve Lisân’da (**شيع**).
([11]) Asılda: "Ve sanki o birincidendir."
([12]) Lisân’da (**شيق**) içinde inşad etti.
([13]) Beyit, meşhur muallakasındandır.
([14]) Kılıcı yaklaştırmak: onu kınına koymaktır; ve o, kılıfıdır.
