# شيع (ش-ي-ع) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%B9
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D9%8A%D8%B9

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Sarmaşık demektir

- Harfler: ش - ي - ع
- Kur'an'da: 12 geçiş · 11 ayet · 7 sîga
- 11 sözlük

## Sîgalar (7)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [شِيَعًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%B9/siga/%D8%B4%D9%90%D9%8A%D9%8E%D8%B9%D9%8B%D8%A7.md) | فِعَلًا | Dayanılan kimseler | 4 | 4 | [6:65](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%B9/ayet/6:65.md) |
| [شِيعَتِهِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%B9/siga/%D8%B4%D9%90%D9%8A%D8%B9%D9%8E%D8%AA%D9%90%D9%87%D9%90.md) | فِعْلَتِهِ | Onun dayandığı kimse | 3 | 2 | [28:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%B9/ayet/28:15.md) |
| [أَشْيَاعَكُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%B9/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%B4%D9%92%D9%8A%D9%8E%D8%A7%D8%B9%D9%8E%D9%83%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | أَفْعَالَكُمْ | Dayandığınız kimseler | 1 | 1 | [54:51](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%B9/ayet/54:51.md) |
| [بِأَشْيَاعِهِمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%B9/siga/%D8%A8%D9%90%D8%A3%D9%8E%D8%B4%D9%92%D9%8A%D9%8E%D8%A7%D8%B9%D9%90%D9%87%D9%90%D9%85%D9%92.md) | بِأَفْعَالِهِمْ | Onların dayandığı kimseler ile | 1 | 1 | [34:54](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%B9/ayet/34:54.md) |
| [تَشِيعَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%B9/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%B4%D9%90%D9%8A%D8%B9%D9%8E.md) | تَفْعِيلَ | Yayılır | 1 | 1 | [24:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%B9/ayet/24:19.md) |
| [شِيعَةٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%B9/siga/%D8%B4%D9%90%D9%8A%D8%B9%D9%8E%D8%A9%D9%8D.md) | فِعْلَةٍ | Dayanılan kimse | 1 | 1 | [19:69](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%B9/ayet/19:69.md) |
| [شِيَعِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%B9/siga/%D8%B4%D9%90%D9%8A%D9%8E%D8%B9%D9%90.md) | فِعَلِ | Dayanılan kimseler | 1 | 1 | [15:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%B9/ayet/15:10.md) |

## Mücavir kökler — 70 mücavir (94 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [وكز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%83%D8%B2.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Şamar, açık elin iç tarafıdır
2. [دين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%8A%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 12 · Dane, inek yavrusuna denir
3. [رجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Rical ayak demektir
4. [فرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Fırka Kayalıktan kopan parça demektir
5. [غيث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Ğays (p.se), Yağmur suyu ile yetişen bitki demektir
6. [ذبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A8%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Zebih kesilmiş hayvan demektir
7. [عتو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Karşı gelmek
8. [فعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B9%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Fa’l “Fa’l” “yapmak” demektir
9. [شهو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%87%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Şeğefe” yağmur alan yüksek dağ demektir
10. [أهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%87%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Hilal yeni ay demektir
11. [شكك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%83%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · سكك : Olması ve olmaması şüphenin eşit olması ريب…
12. [حزب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Huzme” demet demektir
13. [فقه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Kavrarlar
14. [لبس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A8%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Lebas” kurulup gerilmiş ser yay, eğilmiş sert ağaç…
15. [نزع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Gerilmiş yay demektir
16. [فرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Ferh (ha) “Felah” çatlak toprak demektir, sonra toprağı…
17. [لدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Onların yanı
18. [فحش](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AD%D8%B4.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Fahşa (ha) “Üns” oku atan yayın insan tarafı; “vahş” ise…
19. [حول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ağaçlık yerleri çevreleyen topraktan tümsek ve çukur demetir
20. [صرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · (sad) “Sarim” toplanıp yığılmış meyve, “serm” meyve veya…
21. [حين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · İna (Elif) sütün sağıldığı kap demektir
22. [ريب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Ravb” kesik süt, “reyb” ise kesilip kesilmediği belli…
23. [طوف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Çeper demektir
24. [غفل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ğufl, “Ğefer” örtü demektir
25. [فوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Üst
26. [ضعف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B9%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Katlanmış deri demektir
27. [فسد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Fesad “Visad” yıkılmış uzanmış ağaç parçası, yastık…
28. [تحت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%AD%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ayağın alt tarafı demektir
29. [نسو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kadınlar
30. [قضي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Kadb” kesici alet; “ba” “va”va dönüşmüş “kadeve” ve…
31. [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Önce
32. [ذوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Sevik (Sin) özel bir un çorbasıdır
33. [إبراهيم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A5%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%87%D9%8A%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · İbrahim
34. [هلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Helek, ot bitmeyen tuzlu çorak yerdir
35. [بعث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Baas içtima etmiş askeri birlik demektir
36. [فرعون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B9%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Firavun
37. [علو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “A’leve” kökünden fiilin ismi olmuş ve “gel !” anlamındadır
38. [بأس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Bes besese dağınık taşlar demektir
39. [ألم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ürrem, erm çakıl taşları, azı dişi demektir
40. [شطن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B7%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Şetan, kuyudan su çekilen uzun iptir
41. [عذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Su yosunudur
42. [حبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Habbe حَبَّ tane demektir (Tahıl tanesi)
43. [ليس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Bu kelime “late”den dönüşmüştür
44. [بعض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Bu’sus kalça kemiği, buud kalça, türkçedeki but buradan…
45. [عدو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Mu’ted, “adeve”den iftial babından gelmektedir
46. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 4 ortak ayet · G² 2 · Kevn, tepe demektir
47. [شدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Sicim bağıdır
48. [وجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Su birikintisidir
49. [دخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Dahl: Kuytu yer demektir
50. [نظر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Korkuluk demektir
51. [قدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Kıdr kazandır
52. [قتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…
53. [دنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Dünya : “Dena” kelimesi ecveften nakısa dönüşmüştür
54. [موسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%89.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Musa
55. [بنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%86%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Oğullar
56. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Beyn topraktaki yarık demektir
57. [نبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
58. [أول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Alet kaldıraç demektir
59. [حيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Uyanık yılan demektir
60. [ضلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Fi Tadlil Dalle kaybolan deve demektir

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D9%8A%D8%B9/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | شيع |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef (orta harfi illetli ي) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [حزب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D8%A8.md), [فرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%82.md), [تبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%B9.md) |
| Zıt Kök | [فرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AF.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Birinin peşine takılıp ona arka çıkmak, refakat etmek; dağılarak etrafa yayılmak ve güç kazanmak |
| Çekirdek Özet 2 | Belli bir lider veya fikir etrafında kümelenerek bütünden kopan fırkalar ile aynı istikamette yürüyen ardıllar |
| Çekirdek Özet 3 | Toplumsal gövdenin ortak ilkelerden kopup alt hiziplere ayrışması veya aynı inanç izini takip eden zümre dayanışması |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca tarihsel-mezhebî bir fırka adı sanmak ve kelimenin yayılma, taraftarlık, takviye ve hizipleşme dinamiklerini gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| شي | Belirme, varlık alanına çıkma, yayılma ve başkalaşarak şekil alma ([شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md), [شيب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A8.md), [شيخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%AE.md), [شيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%AF.md)) | ع | Kökün yayılma ve belirme niteliğini insan ilişkileri, gözle görülür toplumsal taraftarlık, arka çıkma ve açık alanda yayılıp ses verme (شيع) yönünde somutlaştırmıştır. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ش | Diş; ısırma, parçalama, keskinlik | Bütünden kopma, çatallanma, ayrışarak kollara ve parçalara bölünme hareketini başlatır. |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma | Birbirine uzanma, el verme, tutunma, arka çıkma ve peşinden gitme fiilini kurar. |
| ع | Göz; görme, bilme, kaynak | Ayrışan ve birbirine tutunan yapının görünürlük kazanması, alenileşmesi ve çevreye yayılması etkisini tamamlar. |
| شيع | Parçalanarak uzanma ve aleniyet kazanma | Ana gövdeden ayrışarak birbirine el veren, birbirini destekleyip güçlendiren ve açık alanda yayılan zümre hareketini oluşturur. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir kimseye yola çıkarken eşlik etmek, uğurlamak (teşyî'); bir ateşe tutuşsun diye küçük çalı çırpı ekleyerek ateşi güçlendirmek; sütün suya damlayıp dağılarak yayılması ve devenin sidiğini etrafa saçması. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairi Ömer b. Ebî Rebîa öncesi ve klasik çöl şiirinde giden kervanın peşinden gitme, ayrılış günü eşlik etme ve çoban kavalının (şiyâ') sesine develerin toplanıp yayılması anlamında şahit getirilmiştir: قال الخليط غدا تصدعنا / أو شيعه أفلا تودعنا (Dostlar dedi ki: Yarın ayrılığımızdır yahut peşinden gelen gündür; bizi uğurlamayacak mısın?). |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Aişe'nin Bedir Savaşı sonrasını anlatırken kullandığı حديث عائشة: بعد بدر بشهر أو شيعه (Bedir'den bir ay sonra veya onun peşisıra / ona denk bir sürede) ifadesinde ve bir kimseye arka çıkan yardımcılar hakkında Şîa denilmesinde görülür. |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Tahdhīb al-Lugha, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Batı Sami dillerinde ve genel Sami dairesinde شيع kökü, iz sürme, eşlik etme, peşinden gitme ve bir şeyin ardınca yayılma semantik matrisine dayanır. İbranice ve Aramice katmanında doğrudan aynı kök sesleriyle korunan türevler sınırlı olmakla birlikte, kök Ge'ez ve Güney Sami dillerinde refakat etme ve taraftarlık bildiren biçimlerle fonetik ve anlamsal örtüşme gösterir. İbrancadaki ש-ו-ע (ş-v-ʿ) kökü bağırma, yardım isteme ve yardım çağrısında bulunma anlamlarını taşırken, Arapçada kök çift yönlü bir gelişim göstermiştir: Bir yandan bir kimsenin peşinden giderek ona destek olma (müşahedet, muâzadet), diğer yandan haberin, suyun veya grubun etrafa yayılması (şüyû', intişâr). Arapça bu iki katmanı birbirine bağlayarak, "birbirine destek olarak yayılan ve ardı ardına gelen topluluk" anlam alanını inşa etmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | شيع fiili ve türevleri | Teşyî' (uğurlama, eşlik etme), şüyû' (yayılma, duyulma) ve şîa (taraftarlar) biçimlerinde eşlik etme ve yayılma çekirdeğini korumuştur. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Sami ve İbranice שוע ilişkisi | Çağrıya uyarak arka çıkma, eşlik etme ve yardım çağrısında bulunma semantik ekseninde akrabalık bulunur. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik yayılma ve refakat kökleri | Topluluğun dağılması ve peşpeşe gitmesi üzerine kurulu ortak kök katmanları mevcuttur. | Muhtemel |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, David Cohen, Lane’s Lexicon.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| شيع | Anlamlı | Eşlik etmek, yayılmak, taraftar olmak | Birinin ardınca gidip ona arka çıkmak, haber veya grubun yayılması. | Hedef köktür; Kur'an'da geçer. |
| [شعي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B9%D9%8A.md) | Anlamlı | Dağılmak, saçılmak, yayılmak | Saçın veya sürünün darmadağınık olması; hedef kökle yayılma ekseninde birleşir. | Kur'an'da geçmez. |
| يشع | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilişte kök kaydı yoktur. | Kur'an'da geçmez. |
| يعش | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilişte kök kaydı yoktur. | Kur'an'da geçmez. |
| [عشي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D9%8A.md) | Anlamlı | Akşam karanlığı, zayıf görme, ateşe yönelme | Gece vaktinde ışığa yönelmek, gözün az görmesi; kök ateşe doğru gitmeyi içerir. | Kur'an'da geçmez. |
| [عيش](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D8%B4.md) | Anlamlı | Yaşamak, hayat sürmek, geçim | Biyolojik ve toplumsal dirilik, maişet ve hayat vasıtaları. | Kur'an'da geçer. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| شيع | Merkez | Taraftarlık ve yayılma | Bir şahsın veya davanın ardına düşüp ona arka çıkarak yayılmak ve fırkalaşmak. | Eşlik etme, peşinden gitme ve bütünden ayrılarak yayılma vurgusu taşır. |
| [حزب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D8%A8.md) | Komşu | Grup dayanışması | Katı örgütlenme, sert aidiyet ve ortak menfaat etrafında toplanmış zümre. | [حزب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D8%A8.md) kökünde sertlik, güç toplama ve kaba dayanışma ön plandadır. |
| [فرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%82.md) | Komşu | Ayrılma ve bölünme | Bir bütünü parçalarına ayırmak, hükümle iki şeyi birbirinden tefrik etmek. | [فرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%82.md) kökünde ayrılmanın kendisi esastır; ardıllık veya eşlik etme şart değildir. |
| [تبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%B9.md) | Komşu | Tabi olma ve izleme | Birinin ardından gitmek, emrine veya adımına bizzat uymak. | [تبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%B9.md) doğrudan bir yürüyüş ve itaat bağıdır; شيع ise hem peşinden gitme hem de güç ve yayılma verme boyutunu içerir. |
| [فرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AF.md) | Zıt | Teklik ve yalnızlık | Yanında eşlik edeni bulunmamak, tek başına kalmak, ayrışmış zümre oluşturmamak. | شيع kökünün gerektirdiği taraftar bulma, eşlik edilme ve yayılmanın tam karşıtıdır. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | شيع | Eşlik etmek, yayılmak, taraftar olmak | Bir kimsenin ardınca gidip ona arka çıkma, topluluğun kollara ayrılıp yayılması. | Kesin |
| Latince | secta, factio, propagare | Yol, taraftar grubu, yayılmak | secta takip edilen yolu ve fırkayı; factio hizipleşmeyi; propagare ise etrafa yayılmayı karşılar. | Güçlü |
| İngilizce | faction, partisan, to spread / diffuse | Hizip, yandaş, yayılmak | faction ayrılıkçı grubu, partisan arka çıkan taraftarı, spread ise şüyû' bulmayı verir. | Güçlü |
| Almanca | Partei, Anhängerschaft, sich verbreiten | Taraf, taraftarlar, yayılmak | Anhängerschaft birinin peşinden gidenleri; sich verbreiten haber veya durumun yayılmasını karşılar. | Güçlü |
| Fransızca | faction, partisans, se propager | Zümre, yandaşlar, yayılmak | Bir fikir veya şahıs etrafında toplanan taraftarlık ile haberin yayılma boyutunu ifade eder. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Robert Dictionnaire.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| شيع (şiya'an / fırkalar) | Dini parçalayıp hiziplere ayrılan zümreler | Din birliğini bozup her biri kendi tuttuğu yolla övünen ayrılıkçı gruplar bağlamında kullanılır (En'âm [6:65](https://lisan.digital/tr/ayet/6:65.md), [6:159](https://lisan.digital/tr/ayet/6:159.md), Rûm [30:32](https://lisan.digital/tr/ayet/30:32.md)). |
| شيع (şiya'an / sınıflar) | Firavun'un zayıflatmak için böldüğü halk kesimleri | Toplum mühendisliğiyle halkın birlikteliğini kırıp parçalara ayırma bağlamında geçer (Kasas [28:4](https://lisan.digital/tr/ayet/28:4.md)). |
| شيع (şî'atihî / yandaş) | Soy, kabile veya inanç açısından birine arka çıkan kimse | Hz. Musa'nın kendi kavminden olan kişiye arka çıkması veya Hz. İbrahim'in Nuh'un inanç çizgisine tabi olması (Kasas [28:15](https://lisan.digital/tr/ayet/28:15.md), Sâffât [37:83](https://lisan.digital/tr/ayet/37:83.md)). |
| شيع (eşyâ' / benzerler, yoldaşlar) | Geçmişte aynı inkâr ve isyan yolunu tutmuş benzer kavimler | Helak edilen eski inkârcı zümrelerin sonrakilerle aynı yolu paylaşması bağlamında geçer (Sebe' [34:54](https://lisan.digital/tr/ayet/34:54.md), Kamer [54:51](https://lisan.digital/tr/ayet/54:51.md)). |
| شيع (teşî'a / yayılmak) | Çirkinliğin, iftiranın ve fuhşiyatın toplumda alenileşmesi | Müminler arasında ahlaksızlığın duyulmasını ve yaygınlaşmasını arzulayanlar bağlamında kullanılır (Nûr [24:19](https://lisan.digital/tr/ayet/24:19.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ehl-i Sünnet dışı mezhebî fırkalaşma ve Şîa ıstılahı | Hz. Ali ve Ehl-i Beyt'e özel taraftarlık iddiasıyla fırkalaşan zümrenin nitelemesi; dinin fırkalara bölünmesinin yerilmesi. | Genel lügat anlamı olan "destekçi / taraftar", tarihsel süreçte özel bir itikadî ve siyasî mezhebin özel adına dönüşmüştür. |
| Fıkıh | Ortaklıkta şüyû' (hisseli mülkiyet) ve miras | Bir malın belirlenmiş somut bir parça olmaksızın bütün ortaklar arasında yaygın ve hisseli bulunması (mülk-i şâi'). | Ayrışmamış, bütün cüzlere dağılmış ortak mülkiyet payı anlamına yoğunlaşmıştır. |
| Tefsir | Ümmetin parçalanması ve peygamberlerin çizgisi | En'âm [6:159](https://lisan.digital/tr/ayet/6:159.md) ve Rûm [30:32](https://lisan.digital/tr/ayet/30:32.md) tefsirinde tefrika tehlikesi; Sâffât [37:83](https://lisan.digital/tr/ayet/37:83.md) tefsirinde İbrahim'in Nuh'un tevhit çizgisine taraftar olması. | Menfi bağlamda dini bölen hizipler, müspet bağlamda ise hakkın izini süren taraftarlar olarak ayrışır. |
| Hadis | Cenaze teşyîi ve rivayetin yayılması | Cenazeye kabre kadar eşlik etme (teşyî'u'l-cenâze) ve asılsız haberlerin yayılmasının menedilmesi. | Fiziksel olarak birinin ardından yürüme ve bilginin toplumda yayılması anlamlarına odaklanır. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhit eksenli vahdet ve fırkalaşma tehlikesi | Fırka / Taraftarlık | Bütüncül dini kimliği parçalayarak zümre asabiyetine dönüştürme. | Dinin ana ilkelerinden kopup alt gruplara bölünmek dini zayıflatır; peygambere tâbi olmak ise onu güçlendirir. | Kesin |
| İlmi | Bilgi ve ahlakın toplumsal dolaşımı | Şüyû' / Yayılma | Bilginin veya ahlaksızlığın açık iletişim ortamında aleniyet kazanması. | Doğru bilginin teşyîi ilmi çoğaltırken, çirkinliğin şüyûu zihinsel ve ahlakî yapıyı zehirler. | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ve toplumsal tabakalaşma | Hizip / Böl-yönet siyaseti | Toplumu karşıt gruplara ayırarak direnci kırma ve tahakküm kurma. | Otoriter rejimler kitleleri birbirine düşman şîalara (fırkalara) bölerek güçsüzleştirir (Kasas [28:4](https://lisan.digital/tr/ayet/28:4.md)). | Kesin |
| İktisadi | Mülkiyetin dağılımı ve ortaklık | Müşterek mülkiyet / Şüyû' | Sermayenin veya mülkün belirli paylarla ortaklara yayılması. | Hisseli mülkiyetin somut paylara ayrılmadan ortak paydada işletilmesini ifade eder. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Difüzyon (Yayılma) ve Çatallanma (Bifurcation) | Fizik ve kimyada bir maddenin yoğun olduğu bölgeden seyreltik alana doğru nüfuz ederek yayılması (şüyû') ve bir akış çizgisinin alt kollara ayrılması. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kutuplaşma ve Fraksiyonlaşma (Factionalism) | Sosyoloji ve siyasette ana gövdeden kopan alt grupların kendi iç dayanışmalarını artırarak bütüne karşı hizipleşmesi süreci. | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi sadece tarihsel bir İslam mezhebi olan "Şiilik" kurumuna hasretmek veya Kur'an'daki tüm kullanımları mezhep kavgaları zemininde okumak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Bir fikrin, kişinin veya davanın ardına düşen her türlü zümre; hakkın izini süren nebevî ardıllar; toplumu parçalara bölen zalim düzenler ve çirkinliğin yayılması (şüyû'). |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kur'an'ın "dinlerini parça parça edip hiziplere ayrılanlar" uyarısını evrensel bir toplumsal parçalanma uyarısı olarak görmek yerine sadece mezhep tarihine indirgemek; ayrıca Hz. İbrahim'in Hz. Nuh'un "şîasından" oluşundaki saf tevhidi ardıllık bağını kavrayamamak. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın toplumsal birlik (tevhit/vahdet) ile parçalanma (tefrika/hizipleşme) arasındaki dinamiği hangi sosyolojik mekanizmayla açıkladığını gösterir. İnsanın taraftarlık psikolojisini ve bu psikolojinin dini yozlaştırma potansiyelini deşifre eder. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Dini parçalara ayıranların yerildiği ayetlerde (En'âm [6:65](https://lisan.digital/tr/ayet/6:65.md), [6:159](https://lisan.digital/tr/ayet/6:159.md); Rûm [30:32](https://lisan.digital/tr/ayet/30:32.md)), Firavun'un despotik yönetim modelini anlatan kıssalarda (Kasas [28:4](https://lisan.digital/tr/ayet/28:4.md)), nebevî tebliğ çizgisinin sürekliliğinde (Sâffât [37:83](https://lisan.digital/tr/ayet/37:83.md)) ve toplumsal ahlakı savunan emirlerde (Nûr [24:19](https://lisan.digital/tr/ayet/24:19.md)). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kur'an'ın kınadığı fırkalaşmanın sadece doktriner ayrışmalardan ibaret olmadığını; asıl tehlikenin her grubun kendi benimsediği göreli doğruyla yetinip diğerini dışlaması ve bütünü tahrip etmesi olduğunu ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir kimsenin peşine düşüp ona refakat etmek, arkasından yürüyerek ona güç katmak; sütün suda yayılması veya çoban çağrısıyla sürünün dağılması gibi etrafa yayılmak.
- Soyut anlam: Ortak bir duygu, önder veya dava etrafında kenetlenerek ana gövdeden kopan fırka; bir inanç çizgisini bütünüyle takip eden ardıllık; ahlakın veya haberin açık alanda yayılıp aleniyet kazanması.
- Sistematik karşılık: Bütüncül bir sistemin alt fraksiyonlara bölünmesi, her fraksiyonun kendi iç bağlarını sıkılaştırıp sisteme yabancılaşması ve bu durumun toplumsal bünyede entropiyi (bölünmeyi) artırması.
- LaTeX modeli: $$S \longrightarrow \bigcup_{i=1}^{n} F_i \quad \text{veya} \quad \frac{dF}{dt} = \alpha P - \beta S$$

Basit sembolik gösterimle:

$$X \xrightarrow{\quad} \sum x_i \quad \text{ile} \quad x_i \cap x_j = \emptyset$$

Doğrudan kökün hareketini veren sade model:

$$U \to \{G_1, G_2, \dots, G_n\}, \quad \forall i \; (G_i \subset U \land G_i \cdot G_j^{\complement})$$

- LaTeX açıklaması:

$U$ simgesi ana toplumsal veya dinî gövdeyi (bütünlüğü) temsil eder. Kökün içerdiği parçalanma ve taraftarlık hareketi sonucunda bu bütün, $G_1, G_2, \dots, G_n$ şeklindeki alt hiziplere (şiyâ') ayrışır. Her bir alt grup kendi içinde kenetlenmiş alt küme niteliğindedir ancak diğer gruplarla kesişimi dışlayarak ($G_i \cdot G_j^{\complement}$) bütünü parçalamakta ve her grup kendi sahip olduğuyla böbürlenmektedir. Yayılma ve şüyû' boyutu ise tekil bir unsurun alanın tümüne difüzyonunu ifade eder.

## Geçtiği ayetler (11 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D9%8A%D8%B9/occurrences?meal=IK

### [En'am 6:65](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%B9/ayet/6:65.md) — شِيَعًا

قُلْ هُوَ الْقَادِرُ عَلَى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذَابًا مِنْ فَوْقِكُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعًا وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الْآيَاتِ لَعَلَّهُمْ يَفْقَهُونَ

Meal (IK): De ki: Üstünüzden ve altınızdan size azab göndermeye, sizi fırka fırka yapıp kiminizin hıncını kimine tattırmaya Kadir olan O’dur. Bak; onlar iyice anlasınlar diye ayetlerimizi nasıl açıklıyoruz.

### [En'am 6:159](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%B9/ayet/6:159.md) — شِيَعًا

إِنَّ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكَانُوا شِيَعًا لَسْتَ مِنْهُمْ فِي شَيْءٍ إِنَّمَا أَمْرُهُمْ إِلَى اللَّهِ ثُمَّ يُنَبِّئُهُمْ بِمَا كَانُوا يَفْعَلُونَ

Meal (IK): Dinlerini parça parça edenler, bölük bölük olanlar yok mu? Senin onlarla hiçbir alakan yoktur. Onların işi Allah’a kalmıştır. Sonra O, ne yapmakta idiklerini kendilerine haber verecektir.

### [Hicr 15:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%B9/ayet/15:10.md) — شِيَعِ

وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ فِي شِيَعِ الْأَوَّلِينَ

Meal (IK): Andolsun ki; senden önce çeşitli milletler içinde de peygamberler göndermiştik.

### [Meryem 19:69](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%B9/ayet/19:69.md) — شِيعَةٍ

ثُمَّ لَنَنْزِعَنَّ مِنْ كُلِّ شِيعَةٍ أَيُّهُمْ أَشَدُّ عَلَى الرَّحْمَنِ عِتِيًّا

Meal (IK): Sonra her toplumdan Rahman’a karşı en çok başkaldıranları ortaya koyacağpız.

### [Nur 24:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%B9/ayet/24:19.md) — تَشِيعَ

إِنَّ الَّذِينَ يُحِبُّونَ أَنْ تَشِيعَ الْفَاحِشَةُ فِي الَّذِينَ آمَنُوا لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ

Meal (IK): Mü’minler arasında kötülüğün ve hayasızlığın yayılmasını arzu edenlere, işte onlara, dünya ve ahirette elim bir azab vardır ve Allah bilir, siz bilmezsiniz.

### [Kasas 28:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%B9/ayet/28:4.md) — شِيَعًا

إِنَّ فِرْعَوْنَ عَلَا فِي الْأَرْضِ وَجَعَلَ أَهْلَهَا شِيَعًا يَسْتَضْعِفُ طَائِفَةً مِنْهُمْ يُذَبِّحُ أَبْنَاءَهُمْ وَيَسْتَحْيِي نِسَاءَهُمْ إِنَّهُ كَانَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ

Meal (IK): Gerçekten, Firavun, yeryüzünde zorbalığa yöneldi ve halkını sınıflara ayırdı. İçlerinden bir zümreyi güçsüz bularak oğullarını boğazlıyor, kızlarını diri bırakıyordu. Çünkü o, bozgunculardandı.

### [Kasas 28:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%B9/ayet/28:15.md) — شِيعَتِهِ

وَدَخَلَ الْمَدِينَةَ عَلَى حِينِ غَفْلَةٍ مِنْ أَهْلِهَا فَوَجَدَ فِيهَا رَجُلَيْنِ يَقْتَتِلَانِ هَذَا مِنْ شِيعَتِهِ وَهَذَا مِنْ عَدُوِّهِ فَاسْتَغَاثَهُ الَّذِي مِنْ شِيعَتِهِ عَلَى الَّذِي مِنْ عَدُوِّهِ فَوَكَزَهُ مُوسَى فَقَضَى عَلَيْهِ قَالَ هَذَا مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ إِنَّهُ عَدُوٌّ مُضِلٌّ مُبِينٌ

Meal (IK): O, halkının haberi olmadığı bir sırada şehre girdi ve birbiriyle dövüşen iki adam gördü. Şu, kendi adamlarından, bu da düşmanlarındandı. Kendi tarafından olan, düşmanına karşı ondan yardım istedi. Bunun üzerine Musa düşmanına bir yumruk indirdi ve ölümüne sebep oldu. Bu, şeytanın işidir. Zira o, apaçık saptıran bir düşmandır, dedi.

### [Rum 30:32](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%B9/ayet/30:32.md) — شِيَعًا

مِنَ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكَانُوا شِيَعًا كُلُّ حِزْبٍ بِمَا لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ

Meal (IK): Onlar ki; dinlerinde ayrılığa düşüp fırka fırka olmuşlardır. Her zümre kendi yanında olanla sevinir durur.

### [Sebe 34:54](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%B9/ayet/34:54.md) — بِأَشْيَاعِهِمْ

وَحِيلَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ مَا يَشْتَهُونَ كَمَا فُعِلَ بِأَشْيَاعِهِمْ مِنْ قَبْلُ إِنَّهُمْ كَانُوا فِي شَكٍّ مُرِيبٍ

Meal (IK): Onlarla arzuladıkları şeylerin arasına bir engel konulmuştur. Daha önce benzerlerine yapıldığı gibi. Şüphesiz onlar şiddetli bir tereddüt ve şüphe içindedirler.

### [Saffat 37:83](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%B9/ayet/37:83.md) — شِيعَتِهِ

وَإِنَّ مِنْ شِيعَتِهِ لَإِبْرَاهِيمَ

Meal (IK): Muhakkak ki İbrahim de onun yolunda olanlardandı.

### [Kamer 54:51](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%B9/ayet/54:51.md) — أَشْيَاعَكُمْ

وَلَقَدْ أَهْلَكْنَا أَشْيَاعَكُمْ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ

Meal (IK): Andolsun ki; Biz, sizin benzerlerinizi hep helak etmişizdir. Şu halde bir düşünen var mı?

## Sözlükler (11)

### ★ Akevler Sözlüğü

Sarmaşık demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%B9/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين والشّين وواي معهما
ع ش و، ع ش ي، ع ي ش، ش ع و، ش و ع، ش ي ع، و ش ع مستعملات
عشو، عشي:
العَشْوُ: إيتانُك ناراً ترجو عندها خيراً وهدىً. عَشَوْتُها أَعْشُوها عَشْواً وعُشُوّا. قال الحطيئة:
متى تأتِهِ تعشو إلى ضَوْءِ نارِه		تَجِدْ خَيْرَ نارٍ عندها خيرُ مُوقِدِ
والعاشيةُ: كلُّ شيءٍ يعشو إلى ضوء نارٍ بالليل كالفَراشِ وغيره، وكذلك الإبل والعواشي، قال:
وعاشيةٍ حوشٍ بطانٍ ذَعَرْتُها		بضربِ قتيلٍ وَسْطَها يَتَسَيَّفُ
وأوطأته عَشْوَة وعِشْوَةُ وعُشْوَةً ثلاث لغات، وذلك في معنى أن تحملَه على أن يركب أمراً على غير بيانٍ. تقول: ركب فلانٌ عشوة من الأمر، وأوطأني فلان عَشْوةً، أي: حملني على أمرٍ غير رشيدٍ، ولقيته في عَشْوةِ العَتَمَة وعَشْوةِ السَّحَر. وأصله من عشواء اللّيل، والعشواء بمنزلة الظّلماء، وعَشْواء اللّيل ظُلْمَتُهُ.
والعِشاءُ: أوّلُ ظلام اللّيلِ، وعشّيتُ الإبل فتعشّت إذا رعيتُها اللّيلِ كلَّه. وقولهم: عَشِّ ولا تغترّ، أي: عشِّ إبلَكَ ههنا، ولا تطلبْ أفضل منه فلعلّك تغترّ.
ويقال: العواشي: الإبل والغنم تُرعَى باللّيل.
العشيّ؛ آخر النّهار، فإذا قلت: عَشِيّة فهي ليومٍ واحد، تقول لقيتُه عشيّةَ يوم كذا، وعشيّةً من العَشِيّاتِ، وإذا صغّروا العشيّ قالوا: عُشَيشِيان، وذلك عند الشَّفَى وهو آخر ساعة من النّهار عند مُغَيْرِبان الشّمس.
ويجوز في تصغير عَشيّة: عُشَيَّة، وعُشَيشِيَة.
والعَشاءُ ممدود مهموز: الأكلُ في وقت العشيّ. والعِشاءُ عند العامّة بعد غروب الشّمس من لدُنْ ذلك إلى أن يولّي صدر اللّيل، وبعض يقول: إلى طلوع الفجر، ويحتجّ بما ألغز الشّاعرُ فيه:
غدونا غدوة سَحَراً بـلـيلٍ		عشاء بعدما انتصف النهار
والعَشَى - مقصوراً - مصدر الأعشَى، والمرأة عَشْواءُ، ورجال عُشْوٌ، والأعشى هو الذي لا يبصر باللّيل وهو بالنّهار بصير، وقد يكون الذي ساء بَصَرُه من غير عمىً، وهو عَرَض حادثٌ ربّما ذهب. وتقول: هما يَعْشَيانِ، وهم يَعْشَوْن، والنّساء يَعْشَيْنَ، والقياس الواو، وتعاشَى تعاشياً مثله، لأنّ كلّ واوٍ من الفعل إذا طالت الكلمة فإنّها تقلب ياءً.
وناقةٌ عَشْواءُ لا تُبصِرُ ما أمامَها فَتَخْبِطُ كلَّ شيءٍ بيدها، أو تقعُ في بئرٍ أو وهْدةٍ، لأنّها لا تَتَعاهدُ موضعَ أخْفافِها. قال زهير:
رأيتُ المنايا خبطَ عشواءَ من تُصِبْ		تُمِتْهُ ومَنْ تُخْطِئْ يُعَمَّرْ فَـيَهْـرَمِ
وتقول: إنّهم لفي عَشْواء من أمرهم، أو في عمياء.
وتعاشَى الرّجلُ في الأمر، أي: تجاهل. قال:
تَعُدُ التّعاشِيَ في دينها		هدىً لا تقبّل قُربانها
عيش:
العيشُ: الحياةُ. والمعيشة: الّتي يعيش بها الإنسان من المطعم والمشرب، والعِيشة: ضربٌ من العيش، مثل: الجِلْسة، والمِشْية، وكلّ شيء يعاشُ به أو فيه فهو معاش؛ النّهار معاش، والأرض معاش للخلق يلتمسون فيها معايشهم. والعِيش في الشعر بطرح الهاء: العيشة. قال:
إذا أمّ عِيشٍ ما تَـحُـلُّ إزارَهـا		من الكَيْس فيها سَوْرَةٌ وهي قاعد
بنو عيش: قبيلة، وإنّهم بنو عائشة، كما قال:
عَبْدَ بني عائشةَ الهُلابعا
وقال آخر:
يا أمّنا عائش لا تراعي
كلّ بنيك بطل شجاعِ
خَفَضَ العَيْنَ بشُفعةِ الكافِ المكسورة.
شعو:
الشَّعْواءُ: الغارة الفاشية. وأشعى القومُ الغارة إشعاءً، أي: أشعلوها. قال:
كيف نَوْمي على الفراش ولمّا		تشملِ الشّامَ غارةٌ شَـعْـواءُ
شيع وشوع:
الشُّوعُ: شجرُ البانِ، الواحدة: شُوعةٌ. قال الطّرمّاح:
جَنَى ثَمَرٍ بالواديين وشُوعُ
فمن قال بفتح الواو وضمّ الشين: فالواو نسق، وشُوع: شجر البان، ومن قال: وُشُوع بضمّها، أراد: جماعةَ وَشْعٍ، وهو زهر البقول. والشَّيْعُ: مقدارٌ من العَدَد: أقمت شهراً أو شيْعَ شهرٍ، ومعه ألفُ رجلٍ، أو شَيْعُ ذاك.
والشَّيْعُ من أولاد الأسد.
وشاعَ الشّيءُ يَشِيعُ مَشاعاً وشَيْعُوعَةً فهو شائعٌ، إذا ظهر. وأشعْتُهُ وشعْتُ به: أذعته. وفي لغة: أشعت به. ورجلٌ مِشْياعٌ مِذْياعٌ، وهو الذي لا يكْتُمُ شيئاً.
والمُشايَعةُ: متابعتُك إنساناً على أمرٍ.
وشَيَّعتُ النارَ في الحَطَبِ: أضرمتُه إضراماً شديداً، قال رؤبة:
شدّا كما يشيّع التَّضْرِيمُ
والشّياعُ: صوتُ قَصَبةِ الرّاعي. قال:
حَنِين النّيبِ تَطْرَبُ للشِّياعِ
وشيَّع الرّاعي في الشِّياعِ: نَفَخَ في القَصَبة.
ورجل مُشَيَّعُ القَلبِ إذا كان شجاعاً، قد شُيّع قلبه تشييعاً إذا ركب كلَّ هولٍ، قال سليمان:
مُشَيَّع القلبِ ما منْ شأنِهِ الفَرَقُ
وقال الرّاجز:
والخزرجيُّ قلبُه مُشَيَّعُ
ليس من الأمر الجليل يَفْزَعُ
والشِّيعةُ: قوم يتشيّعون، أي: يهوون أهواء قوم ويتابعونهم. وشيعةُ الرّجلِ: أصحابه وأتباعه. وكلّ قومٍ اجتمعوا على أمرٍ فهم شيعة وأصنافهم: شِيَع. قال الله تعالى: "كما فَعَلَ بأشياعهم من قبل". أي: بأمثالِهِمْ من الشِّيَعِ الماضية.
وشَيَّعْتَ فلاناً إذا خرجت معَه لتُودِّعَه وتُبْلِغَه منزِلَهُ.
والشِّياعُ: دعاءُ الإبل إذا استأخرت. قال:
وألاّ تخلدَ الإبل الصّفـايا		ولا طول الإهابة والشِّياعِ
وشع:
الوَشِيعَةُ: خَشَبَة يُلَفُّ عليها الغَزْلُ من ألوان الوَشْي، فكلُّ لفيفةٍ وَشِيعةٌ، ومن هنالك سُمِّيتْ قَصَبَةُ الحائكِ وَشِيعَة، لأنّ الغَزْلَ يُوَشَّعُ فيه. قال ذو الرّمة:
به مَلْعَبٌ من مُعْصِفاتٍ نَسَجْنَهُ		كنَسْجِ اليَمانِي بُرْدَهُ بالوَشائِعِ
وقال:
نَدْفَ القِياس القُطُنَ المُوَشَّعا
والوَشْعُ من زهر البقول: ما اجتمع على أطرافها، فهي وَشْعٌ ووُشُوع.
وأَوْشَعَتِ البُقولُ خرجت زهرتها قبل أن تتفرّق.

##### Türkçe

باب **العين** ve **الشّين** ve **واي** onlarla birlikte
**ع ش و**، **ع ش ي**، **ع ي ش**، **ش ع و**، **ش و ع**، **ش ي ع**، **و ش ع** kullanımdadırlar.

**عشو**، **عشي**:
**العَشْوُ**: Senin, yanında hayır ve hidayet umduğun bir ateşe gelmendir. **عَشَوْتُها أَعْشُوها عَشْواً وعُشُوّا**. Hutay’e dedi ki:
Ne zaman ona, ateşinin ışığına doğru **تعشو** olarak gelirsen,
Onun yanında yakıcısı hayır olan en hayırlı ateşi bulursun.

**والعاشيةُ**: Geceleyin ateş ışığına doğru **يعشو** eden her şey; pervane ve başkası gibi; develer ve **العواشي** de böyledir. Dedi ki:
Şişman, ürkek bir **عاشية**yi ürküttüm,
Ortası kılıç sallanır hâlde bir öldürülmüşe vuruşla.

Ve onu **عَشْوَة** ve **عِشْوَةُ** ve **عُشْوَةً** olarak ayak bastırdım; üç lehçedir; bu, onu açıklık olmaksızın bir işe binmeye yüklemen manasındadır. Dersin ki: Falan, işten bir **عشوة** bindi; ve falan bana **عَشْوةً** ayak bastırdı; yani: beni doğru olmayan bir işe yükledi. Ve onu, karanlığın **عَشْوةِ**sinde ve seherin **عَشْوةِ**sinde gördüm. Aslı, gecenin **عشواء**sındandır; **العشواء** **الظّلماء** menzilesindedir; gecenin **عَشْواء**sı onun karanlığıdır.

**والعِشاءُ**: gecenin karanlığının ilki. Ve develeri **عشّيتُ** de, onları bütün gece otlattığımda **فتعشّت**. Ve onların sözü: **عَشِّ ولا تغترّ**; yani: develerini burada **عشِّ** et ve ondan daha iyisini arama; belki aldanırsın.

Ve denilir: **العواشي**: develer ve koyunlar; geceleyin otlatılır.

**العشيّ**; gündüzün sonu. **عَشِيّة** dediğinde, o bir gün içindir; dersin: onu falan günün **عشيّة**sinde gördüm; ve **عشيّةً** **من العَشِيّاتِ**. **العشيّ**yi küçülttüklerinde: **عُشَيشِيان** derler; bu, **الشَّفَى** yanındadır; o, güneşin iki batışı vaktinde gündüzün son saatidir.

**عَشيّة**nin küçültmesinde caizdir: **عُشَيَّة** ve **عُشَيشِيَة**.

**والعَشاءُ** (uzatılmış, hemzeli): **العشيّ** vaktinde yemek. **العِشاءُ** avam katında, güneşin batışından sonra, oradan gecenin başı dönüp gidinceye kadardır; bazıları der ki: fecrin doğuşuna kadar. Ve şairin onda bilmece yaptığıyla delil getirir:
Sabahleyin, seher vakti, bir gece ile sabahladık;
Gündüz yarılandıktan sonra **عشاء**.

**والعَشَى** - kısaltılmış olarak - **الأعشَى**nın mastarıdır. Kadın **عَشْواءُ**dur; erkekler **عُشْوٌ**dur. **الأعشى**: geceleyin görmeyen, gündüz ise gören kimsedir. Ve bazen, körlük olmaksızın görmesi kötüleşen kimse olur; o, sonradan meydana gelen bir arazdır; bazen gider. Dersin: onlar ikisi **يَعْشَيانِ**, onlar **يَعْشَوْن**, kadınlar **يَعْشَيْنَ**; kıyas **الواو**dur. Ve **تعاشَى تعاشياً** da onun gibidir; çünkü fiilden her **واو** kelime uzadığında **ياء**ya çevrilir.

Ve bir dişi deve **عَشْواءُ**dur: önündekini görmez de eliyle her şeye çarpar; yahut bir kuyuya veya çukura düşer; çünkü ayaklarının yerini gözetmez. Züheyr dedi ki:
Ölümleri, vurup çarpan bir **عشواء** çarpması gibi gördüm; kimi vurursa öldürür,
Kimi ıskalarsan yaşatılır da yaşlanır.

Ve dersin: onlar, işlerinden bir **عَشْواء** içindedir; yahut bir **عمياء** içindedir.

Ve adam işte **تعاشَى** etti; yani: bilmezden geldi. Dedi ki:
Dininde **التّعاشِي**yi,
Hidayet sayar; kurbanını kabul etmez.

**عيش**:
**العيشُ**: hayat. **المعيشة**: insanın onunla yaşadığı; yiyecek ve içecekten. **العِيشة**: **العيش**ten bir tür; **الجِلْسة** ve **المِشْية** gibi. Ve onunla veya içinde yaşanan her şey **معاش**tır; gündüz **معاش**tır; yer, yaratıklar için **معاش**tır; onda rızıklarını ararlar. Şiirde **العِيش** (هاء’yı atarak): **العيشة**dir. Dedi ki:
Bir **عِيش** anası, izarını çözmezse,
Onda otururken bir şiddet vardır, bir de akıllılık.

**بنو عيش**: bir kabiledir; ve onlar **بنو عائشة**dir; şu dediği gibi:
**عَبْدَ بني عائشةَ الهُلابعا**

Bir başkası dedi ki:
Ey anamız **عائش**; kaygılanma,
Bütün oğulların yiğit bir kahramandır.

**خَفَضَ العَيْنَ**: kesreli **الكاف**’ın şef‘asıyladır.

**شعو**:
**الشَّعْواءُ**: yaygın baskın. Kavim baskını **أشعى** etti, **إشعاءً**; yani: onu alevlendirdiler. Dedi ki:
Yatağın üzerinde uykum nasıl olur, hâlbuki henüz
Şam’ı bir **شَـعْـواءُ** baskın kaplamadı.

**شيع** ve **شوع**:
**الشُّوعُ**: **البان** ağacı; teki: **شُوعةٌ**. Tırimmâh dedi ki:
İki vadide meyve devşirdi ve **شُوعُ**.

Kim **الواو**’yu fetha ile, **الشين**’i damme ile söylerse: **الواو** atıftır; ve **شُوع**: **البان** ağacıdır. Kim de onu damme ile **وُشُوع** söylerse, muradı: **وَشْع** topluluğudur; o da baklagillerin çiçeğidir. **والشَّيْعُ**: sayıdan bir miktardır: bir ay veya bir ayın **شيْعَ**ı kadar kaldım; ve onunla bin adam; yahut onun **شَيْعُ**ı.

Ve **الشَّيْعُ**, aslan yavrularındandır.

Ve şey **شاعَ** eder, **يَشِيعُ** **مَشاعاً** ve **شَيْعُوعَةً**; o **شائعٌ**dir; ortaya çıktığında. Ve onu **أشعْتُهُ** ve onunla **شعْتُ**: onu yaydım. Bir dilde: onunla **أشعت**. Ve adam **مِشْياعٌ مِذْياعٌ**dur; o, hiçbir şeyi gizlemeyen kimsedir.

**والمُشايَعةُ**: bir insanı bir iş üzerinde takip etmendir.

Ve odunu ateşte **شَيَّعتُ**: onu şiddetli bir tutuşturma ile tutuşturdum. Ru’be dedi ki:
Sıkıca; tıpkı **التَّضْرِيمُ**un **يشيّع** ettiği gibi.

**والشّياعُ**: çobanın kamışının sesi. Dedi ki:
Develerin iniltisi, **الشِّياعِ**a coşar.

Ve çoban **الشِّياعِ** içinde **شيَّع** etti: kamışa üfledi.

Ve adam **مُشَيَّعُ القَلبِ**tir; şecaatli olduğunda. Kalbi **تشييعاً** ile **شُيّع** edilmiştir; her dehşete bindiğinde. Süleyman dedi ki:
**مُشَيَّع القلبِ**; korku onun şanından değildir.

Ve recez söyleyen dedi ki:
Ve Hazrecî; kalbi **مُشَيَّعُ**dur,
Yüce işten korkmaz.

**والشِّيعةُ**: bir kavme meyledip onları takip eden bir topluluk; yani: bir kavmin hevalarını severler ve onları takip ederler. Adamın **شيعةُ**si: dostları ve tâbileridir. Herhangi bir iş üzerinde toplanan her kavim **شيعة**dir; sınıfları: **شِيَع**dir. Allah Teâlâ dedi ki: "**كما فَعَلَ بأشياعهم من قبل**". Yani: geçmiş **الشِّيَع**den onların benzerleriyle.

Ve falanı **شَيَّعْتَ**: onunla birlikte çıkıp onu uğurladığında ve onu menziline ulaştırdığında.

**والشِّياعُ**: develer geri kaldığında onların çağrısı. Dedi ki:
Ve develer, saf kayalara yerleşmesin,
Ne de derinin uzunluğu ve **الشِّياعِ**.

**وشع**:
**الوَشِيعَةُ**: üzerine, **الوَشْي** renklerinden ipliğin sarıldığı bir tahta; her sarılı şey **وَشِيعةٌ**dir. Oradan dokumacının kamışına **وَشِيعَة** adı verildi; çünkü iplik onda **يُوَشَّعُ** edilir. Zü’r-Rumme dedi ki:
Onda, şiddetli rüzgârlardan bir oyun yeri vardır; onu dokudular,
Yemenînin hırkasını **الوَشائِعِ** ile dokuması gibi.

Ve dedi ki:
Ölçünün atığı; **المُوَشَّعا** pamuğu atmak.

**والوَشْعُ** baklagillerin çiçeğindendir: uçlarında toplanan şey; o, **وَشْعٌ** ve **وُشُوع**dur.

Ve baklagiller **أَوْشَعَتِ**: çiçeği, dağılmadan önce çıktı.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%B9/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

شاعَ الخبرُ يَشِيعُ شَيْعوعَةً، أي ذاع. وسهمٌ مُشاعٌ وسهمٌ شائِعٌ، أي غير مقسومٍ. وسهمٌ شاعٌ أيضاً. وأَشاعَ الخبر، أي أذاعه فهو رجلٌ مِشْياعٌ، أي مِذياعٌ. وقولهم: حيَّاكم الله وأَشاعَكُمُ السلامَ، أي جعله الله صاحباً لكم وتابعاً. وشاعَكُمُ السلامُ، كما تقول عليكم السلام. وهذا إنّما يقوله الرجل لأصحابه إذا أراد أن يفارقهم. وأَشاعَتِ الناقةُ ببولها، إذا رمتْ به وقَطَّعَتْهُ، مثل أوزعتْ ببولها. والشَيْعُ: المِقدارُ؛ يقال: أقام فلانٌ شهراً أو شَيْعَهُ. وقولهم: آتيك غداً أو شَيْعَهُ، أي بعده. والشَيْعُ أيضاً: ولد الأسد. وشَيَّعْتُهُ عند رحيله. والمُشَيَّعُ: الشجاعُ. وشيعَةُ الرجلِ: أتباعُه وأنصارُه. يقال: شايَعَهُ، كما يقال والاهُ من الوليِّ. والمُشايِعُ أيضاً: اللاحقُ. وشَيَّعْتُهُ بالنار، أي أحرقته. قال ابن السكيت: شَيَّعْتُ النارَ، إذا ألقيتَ عليها حطباً تُذكيها به. وتَشَيَّعَ الرجل، أي ادَّعى دعوى الشيعَةِ. وتَشايَعَ القومُ، من الشيعَةِ. وكلُّ قومٍ أمرهم واحدٌ يتبع بعضُهم رأيَ بعض فهم شِيَعٌ. وقوله تعالى: "كما فُعِلَ بِأَشْياعِهِمْ مِنْ قَبْلُ"، أي بأمثالهم من الشِيَعِ الماضية. قال ذو الرمة:
أستحدثَ الركبُ عن أَشْياعِهِمْ خَبَراً		أم راجَعَ القلبَ من أَطْرابِهِ طَرَبُ
يعني عن أصحابهم.
وشاعَهُ شِياعاً، أي تَبِعَهُ. وشايَعَ الراعي بإبله مُشايَعَةً وشِياعاً، أي صاح بها ودعاها إسا استأخَرَ بعضُها. قال لبيد:
فيَمْضونَ أَرْسالاً ونَخْلُفُ بعدهم		كما ضَمَّ أخرى التالياتِ المُشايعُ
والمِشْياعُ: دِقُّ الحطب تُشَيَّعُ به النار، كما يقال شِبابٌ للنار، وجِلاءٌ للعين. والشِياعُ: صوت مزمار الراعي، ومنه قول الشاعر:
حَنينَ النيبِ تَطْرَبُ للشِياعِ

##### Türkçe

**شاعَ** haber **يَشِيعُ** **شَيْعوعَةً**, yani yayıldı. Ve **سهمٌ مُشاعٌ** ve **سهمٌ شائِعٌ**, yani bölünmemiş. Ve **سهمٌ شاعٌ** da. Ve **أَشاعَ** haberi, yani onu yaydı; o da **رجلٌ مِشْياعٌ**, yani **مِذياعٌ**. Ve onların sözü: “Hayyâkumullâh ve **أَشاعَكُمُ السلامَ**”, yani Allah onu size yoldaş ve tâbi kıldı. Ve “**شاعَكُمُ السلامُ**”, “**عليكم السلام**” dediğin gibi. Bu, ancak adamın, onlardan ayrılmak istediğinde, arkadaşlarına söylediği şeydir. Ve dişi deve, idrarıyla **أَشاعَتِ**; onu attığında ve parçaladığında; “**أوزعتْ** idrarıyla” gibi.

Ve **الشَيْعُ**: miktar; denir ki: falan bir ay veya onun **شَيْعَهُ** kadar ikamet etti. Ve onların sözü: “Yarın sana gelirim veya onun **شَيْعَهُ**”, yani ondan sonra. Ve **الشَيْعُ** ayrıca: aslan yavrusu. Ve onun ayrılışı sırasında onu **شَيَّعْتُ**. Ve **المُشَيَّعُ**: yiğit. Ve adamın **شيعَةُ**si: onun tâbileri ve yardımcılarıdır. Denir ki: onu **شايَعَهُ**, “**الوليِّ**”den “onu **والاهُ**” denildiği gibi. Ve **المُشايِعُ** ayrıca: sonradan yetişen.

Ve onu ateşle **شَيَّعْتُ**, yani onu yaktım. İbnü’s-Sikkît dedi: **شَيَّعْتُ النارَ**, üzerine onu harlandıracağın odun attığında.

Ve adam **تَشَيَّعَ**, yani **الشيعَةِ** davasını iddia etti. Ve kavim **تَشايَعَ** etti, **الشيعَةِ**den. Ve her kavim ki işleri birdir; bazısı bazısının görüşüne uyar; işte onlar **شِيَعٌ**dir. Ve Yüce Allah’ın sözü: “كما فُعِلَ بِأَشْياعِهِمْ مِنْ قَبْلُ”, yani geçmiş **الشِيَعِ**den onların benzerleriyle. Zü’r-Rumme dedi:

أستحدثَ الركبُ عن أَشْياعِهِمْ خَبَراً		أم راجَعَ القلبَ من أَطْرابِهِ طَرَبُ

Yani arkadaşları hakkında.

Ve onu **شِياعاً** **شاعَهُ**, yani ona tâbi oldu. Ve çoban, develeriyle **مُشايَعَةً** ve **شِياعاً** **شايَعَ**, yani bazısı geri kaldığında onlara seslendi ve onları çağırdı. Lebîd dedi:

فيَمْضونَ أَرْسالاً ونَخْلُفُ بعدهم		كما ضَمَّ أخرى التالياتِ المُشايعُ

Ve **المِشْياعُ**: ateşin onunla **تُشَيَّعُ** edildiği odunun ince kırıntısı; ateş için **شِبابٌ**, göz için **جِلاءٌ** denildiği gibi. Ve **الشِياعُ**: çobanın kavalının sesi; şairin sözü de bundandır:

حَنينَ النيبِ تَطْرَبُ للشِياعِ

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%B9/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والشين من معتل العين
عشا ، عيش ، شعا ، شيع ، شوع ، وشع
عشا : أخبرنا أبو الفضل بن أبي جعفر عن أبي الحسن الطوسيّ عن الخزاز قال : سمعت ابن الأعرابيّ يقول : العُشْو من الشعراء سبعة : أعشى بني قيس أبو بصير ، وَأعشى باهلة أبو قحافة ، وَأعشى بني نَهْشل الأسود بن يَعْفر ، وَفي الإسلام أعشى بني ربيعة من بني شيبان ، وَأعشى هَمْدان ، وَأعشى تغلب بن جاوَان ، وَأعشى طِرْوَد من سُلَيم .
وَقال غيره : وَأعشى بني مازن من تميم . قلت : وَالعُشْو جمع الأعشى ، وقد عَشِي الرجل يعشى عشاً فهو أَعشى وَامرأة عشواء ، وَرجلان أعشيان وَامرأتان عشواوَان وَرجال عُشْو وَأَعشون .
وقال الليث : العشا يكون سوء البصر من غير عمى ، ويكون الذي لا يبصر بالليل ويبصر بالنهار .
وقال أبو زيد : الأعشى هو السيّء البصر بالنهار وبالليل ، وقد عشا يعشو عَشْواً ، وهو أدنى بصره ، وإنما يعشو بعد ما يَعْشَى .
أبو العباس عن ابن الأعرابي : عشا يعشو إذا أتى ناراً للضيافة ، وعشا يعشو إذا ضعف بصره .
وقال أبو زيد : عشِي الرجل عن حقّ أصحابه يَعْشَى عَشاً شديداً إذا ظلمهم ، وهو كقولك : عمى عن حقه ، وأصله من العشا ، وأنشد :
ألا رُبَّ أعشى ظالمٍ متخمّط
جعلتُ لعينيه ضياءً فأبصرا
أبو عبيد عن أبي زيد : عَشِيَ عليَّ فلان يَعْشَى عشاً منقوص : ظلمني .
وقال الليث : يقال للرجال : يعشَوْن ، وهما يعشيان ، وفي النساء هن يعشَيْن ، قال : ولمَّا صارت الواو في عشي ياء لكسرة الشين تركت في يعشَيَانِ ياء على حالها ، وكان قياسه يعشَوَانِ ، فتركوا القياس ، قال : وتعاشى الرجُل في أمري إذا تجاهل .
الحراني عن ابن السكيت : عَشِي فلان يعشى إذا تعشّى فهو عاشٍ . ويقال في مثل : العاشقةِ تَهِيج الآبية ، أي إذا رأت
التي تأبى الرَعْي التي تتعشّى هاجتها للرعي فرعت .
والعِشْيُ : ما يُتعشّى به ، وجمعه أَعْشاء .
قال الحطيئة :
وقد نظرتكم أعشاء صادرةٍ
للخِمْس طال بها حَوْزِي وَتَنْسَاسي
قال شمر أراد انتظرتكم طويلاً قدر ما تَعَشَى إبل صدرت عن الماء لخمس وطال عشاؤُها .
يقول انتظرتكم انتظار إبل خوامِسَ ؛ لأنها إذا صدرت تعشَّت طويلاً وفي بطونها ماء كثير فهي تحتاج إلى ثَقَل كثير . قال : وواحد الأعشاء عِشْي .
وقال الليث : العَشْواء من النوق : التي لا تبصر ما أمامها ، وذلك لأنها ترفع رأسها فلا تتعاهد موضع أخفافها .
وقال زهير
رأيت المنايا خبط عشواء من تصب
تُمِته ومن تخطىء يُعمَّر فيهرَم
ومن أمثالهم السائرة : هو يخبِط خَبْط عشواء ، يُضرب مثلاً للسادر الذي يركب رأسه ولا يهتم لعاقبته ، كالناقة العشواء التي لا تبصر ، فهي تخبط بيديها كل ما مرَّت به ، وشَبَّه زهير المنايا بخبط عشواء لأنها تعمّ الكلّ ولا تخصّ .
وقال ابن الأعرابي : العُقَاب العشواء : التي لا تبالي كيف خَبَطت وأين ضربت بمخالبها كالناقة العشواء لا تدري كيف تضع يدها .
أبو العباس عن ابن الأعرابيّ : عشا يعشو : إذا أتى ناراً للضيافة ، وعشا يعشو : إذا ضعف بصره .
وقال الليث : العَشْو : إتيانك ناراً ترجو عندها هدى أو خيراً . تقول : عشوتها أعشوها عَشْواً وعُشُوَّاً .
قال : والعاشية : كل شيء يعشو بالليل إلى ضوء نار من أصناف الْخَلْق ؛ كالفَرَاش وغيره ، وكذلك الإبل العواشي تعشو إلى ضوء نار . وأنشد :
وعاشية حُوشٍ يِطانٍ ذعرتُها
بضربِ قتيلٍ وسطَها يتسيَّفُ
قلت : غلط في تفسير الإبل العواشي أنها التي تعشو إلى ضوء النار . والإبل العواشي جمع العاشية وهي التي ترعى ليلاً وتتعشّى ، ومنه قولهم : العاشية تهيج الآبية .
وقول الله جل عزّ : ( لِلْمُتَّقِينَ وَمَن يَعْشُ عَن ذِكْرِ الرَّحْمَانِ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطَاناً فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ ) ( الزّخرُف : 36 ) . قال الفراء في كتابه في المعاني ولم أسمع هذا الفصل من المنذري لأن بعض هذه السورة كان فات أبا الفضل معناه : من يعرض عن ذكر الرحمن ، قال ومن قرأ ( ومن يَعْشَ عن ذكر الرحمن ) فمعناه من يَعْمَ عنه . وقال القتيبي معنى قوله : ( لِلْمُتَّقِينَ وَمَن يَعْشُ عَن ذِكْرِ الرَّحْمَانِ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطَاناً فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ ( أي يُظلم بصرُه ، قال : وهذا قول أبي عبيدة ثم ذهب يردّ قول الفراء ويقول : لم أر أحداً يجيز عشوت عن الشيء أعرضت عنه ، إنما يقال : تعاشيت عن الشيء : تغافلت عنه ، كأني لم أره وكذلك تعاميت .
قال : وعشوت إلى النار إذا استدللت عليها ببصر ضعيف .
قلت : أغفل القتيبي موضع الصواب ، واعترض مع غفلته على الفراء يردّ عليه فذكرت قوله لأبين عواره فلا يغتر به الناظر في كتابه ، والعرب تقول : عَشَوت إلى النار أعشو عَشْواً أي قصدتها مهتدياً بها ، وعشوت عنها أي أعرضت عنها ، فيفرقون بين إلى وعن موصولين بالفعل .
وقال أبو زيد : يقال : عشا فلان إلى النار يعشو عَشْواً إذا رأى ناراً في أوَّل الليل فيعشو إليها يستضيء بضوئها ، وعشا الرجل إلى أهله يعشو ، وذلك من أول الليل إذا علم مكان أهله فقصد إليهم .
وأخبرن المنذريّ عن أبي الهيثم أنه قال : عَشِي الرجل يَعْشَى إذا صار أعشى لا يبصر ليلاً ، عَشَا عن كذا وكذا يعشو عنه إذا مضى عنه ، وعَشَا إلى كذا وكذا يعشوا إليه عَشْواً وعُشوَّاً إذا قصد إليه مهتدياً بضوء ناره ، وأنشد قول الحطيئة :
متى تأته تعشو إلى ضوء ناره
تجد خير نار عندها خيرُ موقد
قال : ويقال : استعشى فلان ناراً إذا اهتدى بها ، وأنشد :
يتبعن جِرْوَياً إذا هِبْن قَدَمْ
كأنه بالليل مُسْتَعْشِى ضَرَم
يقول : هو نشيط صادق الطَرْف جريء على الليل ، كأنه مستعشٍ ضَرَمَةً وهي النار . وهو الرجل الذي قد ساق الخارب إبله فطردها فعَمَد إلى ثوب فشقّه وفتله فتْلاً شديداً ثم غمسه في زيت أو دهن فروّاه ثم أَشْعَل في طَرَفه النار فاهتدى بها ، واقتصّ أثر الخارب ليستنقذ إبله .
قلت : وهذا كله صحيح وإنما أَتَى القتيبي في وهمه الخطأُ من جهة أنه لم يفرق بين عشا إلى النار وعشا عنها ، ولم يعلم أن كل واحد منهما ضدّ الآخر في باب الميل إلى الشيء والميل عنه ، كقولك : عدلت إلى بني فلان إذا قصدتهم ، وعدلت عنهم إذا مضيتَ عنهم ، وكذلك ملت إليهم وملت عنهم ، ومضيت إليهم ومضيت عنهم وهكذا .
قال أبو إسحاق الزّجاج في قوله جلّ وعزّ : ( لِلْمُتَّقِينَ وَمَن يَعْشُ عَن ذِكْرِ الرَّحْمَانِ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطَاناً فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ ) ( الزّخرُف : 36 ) أي يُعرض عنه كما قال الفراء .
قال أبو إسحاق : ومعنى الآية أن من أعرض عن القرآن وما فيه من الحكمة إلى أباطيل المضلّين فعقابُه بشيطان نقيّضه له حتى يضلّه ويلازمه قريناً له فلا يهتدي ؛ مجازاة له حين آثر الباطل على الحقّ البيّن .
قلت : وأبو عُبيدة صاحب معرفة بالغريب وأيّام العرب ، وهو بليد النظر في باب النحو ومقاييسه .
وفي حديث ابن عمر أن رجلاً أتاه فقال له : كما لا ينفع مع الشرك عمل هل يضرّ مع الإيمان ذنب ؟ فقال ابن عمر : عَشِّ ولا تَغْتَرَّ . قال أبو عبيد : هذا مثل ، وأصله فيما يقال أن رجلاً أراد أن يقطع مفازة بإبله فاتّكل على ما فيها من الكلأ ، فقيل له عشِّ إبلك قبل أن تفوِّز ، وخذ
بالاحتياط ، فإن كان فيها كلأ لم يضرك ما صنعت ، وإن لم يكن فيها شيء كنت قد أخَذت بالثقة ، فأَراد ابن عمر بقوله هذا اجتنب الذنوب ولا تركبها اتّكالاً على الإسلام ، وخذ في ذلك بالثقة والاحتياط . يقال عشّيت الإبل إذا رعيتها بعد غروب الشمس إلى ثلث الليل ، وعشيتها أيضاً إذا رعيتها بعد الزوال إلى غروب الشمس ، وعشّيت الرجل إذا أطعمته العشاء ، وهو الطعام الذي يؤكل بعد العِشاء ، ومنه قول النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( إذا قُرِّب العَشَاء وأقيمت الصلاة فابدؤا بالعَشَاء ، فالعَشَاء : الطعام وقت العِشاء ) .
وقال ابن السكيت : إذا قيل لك تَعشَّ قلت : ما بي تَعشَ يا هذا . ولا تقل : ما بي عَشاء ، قال : ورجل عَشْيان وهو من ذوات الواو لأنه يقال عَشَيْتُه وعَشَوْتُه فأنا أعشوه أي عشَّيته ، وقد عَشِي يَعْشَى إذا تَعَشَّى ، فهو عاش .
وقال أبو حاتم : يقال من الغَدَاء والعشاء : رجل غَدْيان وعَشْيان ، قال : والأصل غدوان وعشوان ؛ لأن أصلهما الواو ، ولكن الواو تقلب إلى الياء كثيراً ؛ لأن الياء أخفّ من الواو .
أبو عبيد عن أبي زيد : ضَحَيْتُ عن الشيء وعَشَيْتُ عنه معناهما : رَفَقْت به . وصلاة العِشَاء ، هي التي بعد صلاة المغرب ، ووقتها حين يغيب الشفق ، وهو قول الله جلّ وعزّ : ( وَمِن بَعْدِ صَلَواةِ الْعِشَآءِ ) ( النُّور : 58 ) . وأمّا العَشِيُّ فإن المنذري أخبرني عن أبي الهيثم أنه قال : إذا زالت الشمس دُعي ذلك الوقت العشيّ ، فتحول الظل شرقياً وتحولت الشمس غربية .
قلت : وصلاتا العشِيّ هما الظهر والعصر ، وحدَّثنا السعديّ عن عمر بن شَبَّة عن عبد الوهاب عن أيوب عن محمد عن أبي هريرة قال : صلّى بنا رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) إحدى صلاتي العشيّ ، وأكبر ظني أنها الظهر ، ثم ذكر الحديث . قلت : ويقع العِشِيّ على ما بين زوال الشمس إلى وقت غروبها ، كل ذلك عِشيّ ، فإذا غابت الشمس فهو العِشاء .
وقال الليث : العَشِيّ بغير هاء : آخرُ النهار . فإذا قلت : عشيّة فهو ليوم واحد ، يقال لقيته عشية يوم كذا وكذا ، ولقيته عشيَّة من العشيَّات . قال أبو عبيد : يقال لصلاتي المغرب والعشاء العشاءان ، والأصل العِشاء فغُلّب على المغرب ، كما قالوا : الأبوان وهما الأب والأم . ومثله كثير . قال النضر : العِشاء : حين يصلي الناس لعتمة وأنشد :
ومجوّل مَلَث العشاء دعَوتُه
والليل منتشر السقيط بهيم
قال : وإذا صغّروا العشيّ قالوا : عُشَيْشيَان ، وذلك عند شفًى وهو آخر ساعة من النهار . قال : ويجوز في تصغير عشِيَّة عُشَيَّة وعُشَيشية .
قلت : كلام العرب في تصغير عشية : عُشَيشية ، جاء نادراً على غير قياس . ولم أسمع عُشَيَّة في تصغير عشِيّة ، وذلك أن عُشية تصغير العَشْوة وهي أوَّل ظلمة الليل ، فأرادوا أن يفرقوا بين تصغير
العَشِيَّة وتصغير العَشْوة .
وقال الفراء في قول الله جلّ وعزّ : ( يَرَوْنَهَا لَمْ يَلْبَثُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ إِلاَّ عَشِيَّةً أَوْ ) ( النَّازعَات : 46 ) يقول القائل : وهل للعشية ضحى ؟
قال : وهذا جيّد من كلام العرب . يقال : آتيك العشِيّة أو غداتَها ، وآتيك الغداة عشِيّتها ، فالمعنى لم يلبثوا إلاّ عشية أو ضحى العشية ، فأضاف الضحى إلى العشية .
وأخبرني المنذري عن أبي العباس أن ابن الأعرابي أنشده :
ألاَ ليت حظّي من زيارة أُمِّيَهْ
غِديَّاتُ قيظ أو عَشِياتُ أشتيه
وقال : الغَدَوات في القيظ أطول وأطيب ، والعشِيَّات في الشتاء أطول وأطيب ، وقال : غَدِية وغدِيات ؛ مثل عَشِية وعَشِيَّات .
الحراني عن ابن السكيت : يقال : لقيته عُشَيشية وعشيشِيات وعشيشيانات وعُشَيَّانَات ، ولقيته مغيربان الشمس ومغيربانات الشمس . وذكر ابن السكيت عن أبي عبيدة وابن الأعرابي أنهما قالا :
يقال : أوطأته عَشْوَةً وعِشْوَةً وعُشوة . والمعنى فيه : أنه حمله على أن يركب أمراً غير مستبين الرشد ، فربما كان فيه عطَبُه ، وأصله من عَشْواء الليل وعُشوته مثل ظلماء الليل وظلمته ، فأمّا العِشاء فهو أول ظلام الليل .
ورَوَى شمر حديثاً بإسناد له عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : يا معشر العرب احمدوا الله الذي رفع عنكم العُشوة . وقال شمر : أراد بالعُشْوة ظلمة الكفر ، كلَّما ركب الإنسان أمراً بجهل لا يبصر وجهه فهو عُشوة ، مأخوذ من عُشوة الليل ، ومنه يقال : أوطأته عُشْوة . وقال شمر : قال أبو عمرو : العُشْوة أيضاً في غير هذا : الشعلة من النار . وأنشد :
حتى إذا اشتال سُهَيل بسحر
كعُشوة القابس تَرْمِي بالشرر
عيش : يقال : عاش يعيش عيشاً ومعاشاً ومعيشة وعِيشة ومعيشاً بغير هاء .
وقال الليث : العَيْش : المطعم والمشرب وما يكون به الحياة . والمعِيشة : اسم ما يعاش به ، والعيشة : ضرب من العيش ، يقال . عاش عِيشة صدق ، وعيشة سَوْءٍ ، وكلّ شيء يعاش به فهو معاش ، والأرض معاش للخلق . ويقال : عيش آل فلان اللبن إذا كانوا يعيشون به ، وعيش آل فلان الخبز ، وعيشهم التمر ، وربما سموا الخبز عَيْشاً .
وقال المؤرج : هي المعيشة ؛ قال والمَعُوشة لغة الأَزْد . وأنشد لحاجز بن الجُعَيْد :
من الخفِرات لا يُتْمٌ غَذَاها
ولا كدُّ المعوشة والعلاجُ
وقال ابن السكيت : تقول : هي عائشة ؛ ولا تقل عَيْشَة ، وتقول هي رَيْطة ؛ ولا تقل رائطة ؛ وتقول : هو من بني عَيِّذ الله ولا تقل : عائذ الله .
وقال الليث فلان العائشيّ ؛ ولا تقل :
العَيْشيّ ؛ منسوب إلى بني عائشة . وأنشد :
عبدَ بني عائشة الهُلاَبعا
ويقال إنهم ليتعيّشون إذا كانت لهم بُلْغة من العيش ؛ ورجل عائش : حاله حسنة .
وقال أكثر المفسرين في قوله جلّ وعزّ : ( فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنكاً ) ( طاه : 124 ) : إن المعيشة الضنك عذاب القبر ، وقيل : إن هذه المعيشة الضنك في نار جهنّم ، والضنك في اللغة : الضيق والشدة . وقول الله جلّ وعزّ : ( وَجَعَلْنَا لَكُمْ فِيهَا مَعَايِشَ ) ( الأعرَاف : 10 ) فيحتمل أن يكون : ما يعيشون به ، ويمكن أن يكون الوُصْلة إلى ما يعيشون به ، قال ذلك أبو إسحاق ، قال : وأكثر القراء على ترك الهمز في ( معايش ) ، إلا ما رُوي عن نافع أنه همزها ، والنحويّون على أن همزها خطأ . وذكروا أن الهمزة إنما تكون في هذه الياء إذا كانت زائدة ؛ نحو صحيفة وصحائف ، فأمّا معايش فمن العيش ، الياء أصلية .
شيع : قال الليث : شاع الشيءُ يشِيع مَشَاعاً وشَيْعُوعةً فهو شائع : إذا ظهر وتفرق . وأجاز غيره شاع شُيُوعاً . وتقول : تَقْطُر قطرة من لبن في الماء فتشيع فيه أي تَفَرَّقُ فيه ، قال : ونصيب فلان شائع في جميع هذه الدار ، ومُشَاع فيها أي ليس بمقسوم ولا معزول . وقال غيره : أشعت المال بين القوم ، والقِدْرَ في الحي إذا فرّقته فيهم . وأنشد أبو عبيدة :
فقلت أشيعا مَشرا القِدْرَ حولنا
وأيَّ زمان قِدْرُنا لم تُمَشَّر
أبو عبيد عن الأصمعي : أشاعت الناقة ببولها وأوزغت وأزغلت كل هذا إذا رمت به رمياً وقطّعته ، ولا يكون ذلك إلاَّ إذا ضربها الفحل . وقال أبو عبيد : يقال هذا شَيْعُ هذا أي مثله .
وقال شمر : لم أره منذ شهر وشَيْعِه أراد : ونحوه ، وأنشدني أبو بكر :
قال الخليط غداً تصدُّعُنا
أو شَيْعَهُ أفلا تودّعنا
قال أبو شيعه : أو بعد غد .
وقال الليث : الشَّيْع من أولاد الأسد ، ورجل مشياع : مذياع لا يكتم سرّاً . يقال : أشعت السرّ وشِعْتُ به إذا أذعت به وفي لغة أشعت به .
وأما قول الله جلّ وعزّ : ( أَغْرَقْنَا الاَخَرِينَ وَإِنَّ مِن ) ( الصَّافات : 83 ) فإن ابن الأعرابي قال : الهاء لمحمد ( صلى الله عليه وسلم ) أي إبراهيم خُبِّر بخبره فاتّبعه ودعا له . وكذلك قال الفراء . يقول : هو على منهاجه ودينه وإن كان إبراهيم سابقاً له .
وقال أبو الهيثم في قوله ) أَغْرَقْنَا الاَخَرِينَ وَإِنَّ مِن ( إن من شيعته نوح ومن أهل مّلته .
قلت : وهذا القول أقرب ؛ لأنه معطوف على قصّة نوح ، وهو قول الزَّجاج . والشيعة : أنصار الرجل وأَتْباعه . وكلّ قوم اجتمعوا على أمر فهم شِيعة . والجماعة شِيَع وأشياع ، وقال الله جلّ وعزّ : ( مَا يَشْتَهُونَ كَمَا فُعِلَ بِأَشْيَاعِهِم ) ( سَبَإ : 54 ) والشيعة : قوم يَهْوَوْن هوى عِتْرة النبي محمد ( صلى الله عليه وسلم ) ويوالونهم .
أبو عبيد عن أبي عبيدة قال : المُشَايِع : اللاحق ، وقال لَبيد :
كما ضم أخرى التالياتِ المُشَايِعُ
أبو عبيد عن الأصمعي : شيّعت النار تشييعاً إذا ألقيت عليها ما تُذَكِّيها به ، ويقال : شيعت فلاناً أي خرجت معه لأودّعه ، ويقال : شيعنا شهر رمضان بستّ من شوال أي أتبعناه بها . وقال أبو عبيد المُشَيَّع : الشجاع من الرجال ، قال وقال الأموي يقال شايعت بالإبل شِيَاعاً إذا دعوتها ، وقال غيره : شايعت بها إذا دعوت بها لتجتمع وتنساق وأنشد قول جرير يخاطب الراعي :
فألقِ استك الهَلْباءَ فوق قَعُودها
وشايعْ بها واضمم إليك التواليا
يقول صوِّت بها ليلحق أخراها أولاها .
روي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( إن مريم بنت عمران سألت ربها أن يُطعمها لحماً لا دم فيه فأطعمها الجراد ، فقالت : أَعِشه بغير رضاع ، وتابع بينه بغير شِياع ) ، المعنى تابع بينه في الطيران حتى يتتابع من غير أن يُشَايَعَ به كما يشايعُ الراعي بإبله لتجتمع ولا تتفرّق عليه .
وقال الليث : الشِّياع : صوت قصبة ينفخ فيها الراعي . وأنشد :
حَنين النِيب تطرب للشِّياع
أبو العباس عن الأعرابي قال : الشِّياع : زَمَّارة الراعي . وهو قول مريم في دعائها للجراد : اللهم سُقْه بلا شِيَاع أي بلا زَمَّارة راع .
وقيل : الشِّياع : الدعاء ، ويقال : أشاعكم الله السلامَ . وشاعكم السلامُ لُغَتان ، وقال الشاعر :
ألا يا نخلة من ذات عرق
بَرُودَ الظل شاعكم السلام
وقال أبو إسحاق : معنى شيَّعت فلاناً في اللغة اتَّبعت ، والعرب تقول : شاعكم السلام أي تبعكم السلام وتقول : آتيك غداً أو شَيْعه أي اليوم الذي يَتبعه . قال ومعنى الشيعة : الذي يتبع بعضهم بعضاً ومعنى الشِّيَع : الفرق التي كل فرقة منهم يتبع بعضهم بعضاً وليس كلهم متفقين قال الله تعالى : ( إِنَّ الَّذِينَ فَرَّقُواْ دِينَهُمْ وَكَانُواْ شِيَعًا ) ( الأنعَام : 159 ) قال معنى قوله : ( وَكَانُواْ شِيَعًا ( أي كانوا فرقاً في دينهم ، كل فرقة تكفّر الفرق المخالفة لها ، يعني اليهود والنصارى بعضها يكفر بعضاً ، وكذلك اليهود ، والنصارى تكفر اليهود ، واليهود تكفرهم ، وكانوا أُمروا بشيء واحد .
اللحيانيّ عن الكسائي : قال يونس : شاعكم الله بالسلام يشاعكم شَيْعاً أي ملأكم . وقد قيل : أشاعكم الله بالسلام يُشيعكم إشاعة .
ويقال : شاعك الخير أي لا فارقك ، قال لبيد :
فشاعهم حمد وزانت قبورهم
أَسِرَّةُ رَيْحانٍ بقاعٍ مُنَوِّرِ
ويقال فلان يُشيِّعه على ذلك مال أي يقوّيه . قال الأصمعي : ومنه تشييع النار بإلقاء الحطب عليها يقويها . أبو سعيد : هما متشايعان ومشتاعان في دار أو أرض
إذا كانا شريكين فيها ، وهم شُيعاء فيها ، وكل واحد منهم شُيِّع لصاحبه ، وهذه الدار شَيِّعة بينهم أي مُشَاعة ، وقال : كل شيء يكون به تمام الشيء أو زيادته فهو شِيَاع له .
وقال الأصمعي : يقال لما انتشر من أبوال الإبل إذا ضربها الفحل فأشاعت ببولها : شاعٌ ، وأنشد :
يقطّعن للإبْسَاس شاعاً كأنه
جَدَايا على الأنساء منها بصائر
والجمل أيضاً يقطِّع ببوله إذا هاج ، وبوله شاعٌ . وأنشد :
ولقد رمى بالشاع عند مُنَاخِه
ورغا وهدَّر أيَّما تهدير
أبو عبيد عن الأصمعي : جاءت الخيل شواعيّ وشوائع ، متفرقة ، وأنشد للأجدع ابن مالك أبي مسروق بن الأجدع .
وكأن صرعاها كِعَابُ مقامر
ضُرِبَتْ على شُزُنٍ فهنّ شواعي
وقال شمر : شاعة الرجل : امرأته ، وقال رجل لعبد المطلب : هل لك شاعة ؟ أي امرأة .
ثعلب عن ابن الأعرابي أنه سمع أبا المكارم يذمّ رجلاً فقال : ضَبّ مَشِعٌ ، أراد أنه مثل الضبّ الحقود لا ينتفع به ، المَشِيع من قولك : شِعْتُه أشِيعه شَيْعاً إذا ملأته . قال : والشاعة : الأخبار المنتشِرة .
شوع : أبو العباس عن ابن الأعرابي : شَوُع رأسه يَشْوُعُ شَوَعاً إذا اشعانّ .
قلت : هكذا رواه أبو عمر عنه ، والقياس : شَوِع رأسه يَشْوَع شَوَعاً .
وقال ابن الأعرابي : يقال للرجل : شُعْ شُع إذا أمرته بالتقشّف وتطويل الشعر ، ومنه قيل فلان ابن أشوع . أبو عبيد عن الأصمعيّ قال : الشُّوع : شجر البان . وقال قيس بن الخَطِيم :
بحافتيه الشُّوع والغِرْيَفِ
شعا : أبو العباس عن ابن الأعرابي : الشاعي البعيد . قال : والشَّعْو : انتفاش الشَعَر . الشُعَا خُصَل الشعر المشْعانّ .
وقال أبو عبيد قال الأصمعي : الغارة الشعواء : المتفرقة ، وأنشد ابن الأعرابي :
ماويّ يا ربّمّا غارةٍ
شعواء كاللذعة بالمِيسَم
وقال الليث : أشعى القوم الغارة وأشعلوها . عمرو عن أبيه : الشَّعْوانَة الجُمَّة من الشعر المُشعانِّ .
قال أبو الهيثم : شَعِيَت الغارة تَشْعَى شَعاً إذا انتشرت فهي شعواء ، كما يقال : عَشِيت المرأة تعشى عَشاً فهي عَشْواء .
وشع : أخبرني المنذري عن أبي العباس عن سَلَمة عن الفراء : يقال : توشَّعَ فلان في الجبل إذا صعَّد فيه ، وأنشد :
وَيْلُمِّها لِقْحَةَ شِيخ قد نَحَلْ
حَوْسَاءُ في السهل وشُوعٌ في الجبل
قال وأخبرنا عن ثعلب عن ابن الأعرابي يقال وَشَع في الجبل يَشَعُ وُشُوعاً مثله .
أبو عبيد عن الفراء وَشَعَ فلان الجبل يَشَعُ وشْعاً إذا علاه .
أبو العباس عن ابن الأعرابي : الوشيع :
عَلَم للثوب . والوشيع : كُبَّة الغزل . والوشيع : خشبة الحائك التي يسميها الناس الحَفَّ ، وهو عند العرب الحِلْوُ إذا كانت صغيرة ، والوشيع إذا كانت كبيرة قال : والوشيع الخُصُّ . والوشيع : سقف البيت . والوشيع : عريش يبنى للرئيس في المعسكر يُشرف منه على عسكره . أبو عبيد : الوَشِيع : القصبة التي يجعل النسَّاج فيها لُحْمة الثوب للنسج .
وقال الليث : الوَشِيعة ، وجمعها وشائع وهي خشبة يُلْوى عليها الغزل من ألوان شتّى من الوَشْي وغير ألوان الوشي . وكلُّ لَفِيفة منها وشيعة . ومن هناك سُمّيت قصبة الحائك وشيعة ؛ لأن فيها يُوَشَّع الغزل . وأنشد قوله :
نَدْف القِياس القُطْن الموشَّعا
قال : وتوشيعه : أن يُلفّ بعد الندْفِ .
أبو سعيد الوشِيع : خشبة غليظة توضع على رأس البئر يقوم عليها الساقي ، وقال الطرماح يصف صائداً :
فأزَلّ السهمَ عنها كما
زلّ بالسّاقي وشيعُ المُقَامْ
قال وَوَشَّعَ كَرْمَهُ إذا بنى جداره بقَصَب أو سعف يُشَبِّكُ الجدار به ، وهو التوشيع ، ووشّعت المرأةُ قطنها إذا فَرَّصَتْه وهيّأته للندف بعد الحَلْج . وهو مثل التزبيد والتسبيخ وتوشّع الشيبُ رَأْسَهُ إذا علاه .
وقال ابن شميل : توزّع بنو فلان ضيوفهم وتوشّعوهم سواءٌ ، أي ذهبوا بهم إلى بيوتهم كلّ رجل منهم بطائفة . قال : ويقال : وَشَع فيه القَتِيرُ ووشَّع وأتلعَ فيه القتيرُ وسبّل فيه الشيب ونصل بمعنى واحد ، ويقال لِمَا كِسا الغازلُ المِغْزَلَ . وَشِيعةٌ ووَلِيعة وسَليخة ونصْلَه ويقال وَشْعٌ من خبر ووَشْم ووُشُوم وشمع وشموع وكذلك أثر وآثار .
الليث : الوَشْعُ : شجر البان ، والجميع الوشُوع . قال : والوَشْع من زهر البقول ما اجتمع على أطرافها فهو وَشْعٌ ووشوع ، قال وَوَشَّعَتْ البقلةُ إذا انفرجت زَهَرتها ، قال : والشُّوع أيضاً : شجرة البان ، الواحدة شُوعَة ، وأنشد قول الطرماح :
فما جَلسُ أبكارٍ أطاع لسَرْحها
جَنَى ثمر بالواديين وَشُوعُ
قال ويروى : وُشوع بضم الواو ، فمن رواه بفتح الواو : وَشوع فالواو واو النسق ، ومن رواه : وُشوع فهو جمع وَشْع وهو زهر زَهَر البقول .

_Türkçe çeviri henüz yok_

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%B9/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الشين والياء وما يثلثهما)
(شيأ) الشين والياء والهمزة كلمةٌ واحدة. يقال شَيَّأ الله وجْهَه؛ إِذا دعا عليه بالقُبح. ووجهٌ مُشَيَّأٌ.وأنشد:
إِنَّ بَنِي فزارةَ بنِ ذُبيانْ ***
قد طَرَّقَتْ ناقتُهم بإنسانْ
مُشَيَّأٍ أعجِبْ بِخَلْقِ الرَّحمن([1])
(شيب) الشين والياء والباء. هذا يقرب من باب الشين والواو والباء، وهما يتقاربان جميعاً في اختلاط الشّيء بالشيء. من ذلك الشَّيب: شَيب الرأس؛ يقال شاب يَشيب. قال الكسائيّ: شيّب الحُزنُ رأَسَه وبرأسه، وأشابَ الحُزْن رأسَه وبرأْسه. والرجل إِذا شابَ فهو أَشْيَب. والشِّيب: الجبال يسقُط عليها الثلج، وهو من الشَّيْب. وقال الشاعر:
شيوخٌ تَشِيب إِذا ما شتَت  *** وليسَ المشيبُ عليها معيبا
يريد الجبال إِذا ابيضَّت من الثلج. ووجدت في تفسير شعر عبيد في قوله:
* والشَّيبُ شَينٌ لمن يشِيبُ([2]) *
أنَّ الشَّيب والمَشِيب واحد. قال: وقال الأصمعيّ: الشَّيب: بياض الشَّعر، والمشيبُ: دخولُ الرَّجُل في حدِّ الشِّيبِ من الرِّجال ذوي الكِبَر والشَّيب. وقال أيضاً في هذا الموضع: قال ابن السّكّيت في قول عديٍّ:
* والرأسُ قد شابَهُ المَشِيبُ([3]) *
أراد بَيّضه المَشيب، وليس معناه خالَطَه، وأنشد:
قد رابَه ولِمِثْلِ ذلك رابَهُ  *** وَقَعَ المَشيبُ على المشيبِ فشابَهُ([4])أي بَيَّضَ مسوَدَّه. وشِيبان ومِلْحان: شهرا *قِماح، وهما أشدُّ الشتاء برداً؛ سمِّيا بذلك لبياض الأرض بما عليها من الصَّقيع.
ومما شذَّ عن هذا الباب قولُهم: باتت فلانة بليلةِ شَيْباءَ، إِذا افْتُضَّت. وباتَتْ بليلةِ حُرّةٍ، إِذا لم تُفْتَضّ.
(شيح) الشين والياء والحاء أصلان متباينان، يدلُّ أحدهما على جِدٍّ وحَذَرٍ، والآخر على إعراض.
فأمَّا الأوَّل فقول العرب: أشاحَ على الشيءِ، إِذا واظَبَ عليه وَجَدّ فيه قال الراجز:
* قُبَّاً أطاعَت راعياً مُشِيحاً([5]) *
وقال آخر:
* وشايَحْتَ قبل اليَومِ إِنَّكَ شِيحُ([6]) *
وأمَّا الشِّياح فالحِذَار. ورجل شائحٌ. وهو قوله:
* شايَحْن منه أَيَّما شِيَاحِ([7]) *
والمَشْيُوحاء: أَنْ  يكون القومُ في أمرٍ يَبْتَدِرونه؛  يقال هم في مَشْيُوحاءَ.
وأما الآخر فيقال: أشاحَ بوجهه، أي أعرض. ويقال إِنَّ اشتقاقَه من قولهم أشاحَ  الفرسُ بذنَبه، إذا أرخاه.
ومما شذَّ عن البابين جميعاً: الشِّيح، وهو نبتٌ.
(شيخ) الشين والياء والخاء كلمة واحدة، وهي الشَّيخ. تقول: هو شيخٌ، وهو معروف، بيِّن الشَّيخوخة([8]) والشَّيَخ والتّشييخ. وقد قالوا أيضاً كلمةً، قالوا: شَيَّخت عليه([9]).
(شيد) الشين والياء والدال أصلٌ واحدٌ يدلُّ على رفعِ الشّيء. يقال شِدْت القَصر أَشِيدُهُ شَيْداً. وهو قصرٌ مَشِيدٌ، أي معمولٌ بالشِّيد. وسمِّي شِيداً  لأنَّ به يُرفَعُ البناء. يقال قَصرٌ مَشِيدٌ أي مُطَوّل. والإشادة: رفْع الصَّوت والتنويه.
(شيص) الشين والياء والصاد. يقال إنَّ الشِّيص أردأ التَّمْر.
(شيط) الشين والياء والطاء أصلٌ يدلُّ على ذَهاب الشيء، إمّا احتراقاً وإما غَيْرَ ذلك. فالشَّيْط مِنْ شاط الشَّيءُ، إِذا احترق. يقال شيَّطت اللَّحم. ويقولون: شَيَّطه، إذا دَخَّنه ولم يُنْضِجْه. والأوَّلُ أصحُّ وأقيَس.
ومن المشتقّ من هذا : استشاط الرَّجلُ، إذا احتدَّ غضَباً. ويقولون: ناقةٌ مِشياط، وهي التي يطير فيها السِّمَن.
ومن الباب الشَّيطان، يقارب الياء فيه الواو، يقال شَاط يَشِيط، إِذا بَطَل. وأشاطَ السُّلطانُ دمَ فلانٍ، إِذا أبطَلَه. وقد مضى الكلامُ في اشتقاقِ اسم الشَّيطان.
(شيع) الشين والياء والعين أصلان، يدلُّ أحدُهما على معاضدة ومساعفة، والآخر على بَثٍّ وإشادة.
فالأوّل: قولُهم شَيَّعَ فلانٌ فلاناً عند شُخوصه. ويقال آتِيكَ غداً أو شَيْعَه، أي اليوم الذي بعده، كأنَّ الثاني مُشَيِّع للأوّل في المضيّ. وقال الشّاعر([10]):
قال الخليطُ غداً تَصَدُّعُنا  *** أو شَيْعَه أفلا تُوَدِّعُنا
وقال للشجاع : المشيَّع؛ كأنَّه لقُوَّته قد قَوِي وشُيِّع بغيره، أو شُيِّع بقُوّة.
وزعم ناسٌ أنَّ الشَّيْعَ شِبل الأسد، ولم أسمْعه من عالمٍ سَماعاً. ويقول ناس: إنَّ  الشَّيْع المِقدار، في قولهم: أقام شهراً أو شَيْعَه. والصَّحيح ما قلته، في أنَّ المشيِّع هو الذي يُساعِد الآخَر ويقارنه. والشِّيعة: الأعوان والأنصار.
وأما الآخر [فقولهم] : شاع الحديث، إِذا ذاع وانتشر. ويقال شَيَّع الراعي إِبلَه، إِذا صاح فيها. والاسم الشِّيَاع: القصبة التي ينفُخُ فيها الراعي. قال:
* حنينَ النِّيبِ تَطربُ للشِّياع *
ومن الباب قولهم في ذلك: له سهم شائع، إذا كان غير مقسومٍ. وكأنَّ من لـه([11]) سهمٌ ونَصِيب انتشرَ في السَّهم حتَّى أخذه، كما يَشِيعُ الحديثُ في الناس فيأخذ سَمع كلِّ أحد.
ومن هذا الباب: شيَّعت النّارَ في الحطب، إِذا ألهَبْتَها.
(شيق) الشين والياء والقاف كلمة. يقال إنَّ الشِّيق الشّق الضّيق في رأس الجبل. قال:
* شغْواء تُوطنُ بين الشِّيقِ والنِّيقِ([12]) *
(شيم) الشين والياء والميم أصلان متباينان، وكأنَّهما من باب الأضداد إِذْ أحدُهما يدلُّ على الإظهار، والآخَر يدلُّ على خلافه.
فالأول قولهم: شِمْت السّيفَ، إذا سللَتَه. ويقال للتُّراب الذي يُحفَر فيستخرج من الأرض الشِّيمة، والجمع الشِّيَم.* ومن الباب: شِمْت البرقَ أشِيمُه شَيماً، إِذا رَقَبْتَه تنظر أينَ يَصُوب. وهذا محمول على الذي ذكرناه من شَيْم السَّيف. وقال الأعشى:
فقلتُ للشَّرْبِ في دَُرْنا وقد ثَمِلوا *** شيموا وكيف يَشيم الشَّارِبُ الثَّمِلُ([13])كأنّه لما رَقَبَ السَّحاب شام بَرقَه كما يُشامُ السَّيف.
والأصل الآخَر: قولُهم شِمت السّيفَ، إِذا قَرَبْتَه([14]). ومن الباب الشِّيمة: خَلِيقة الإنسان، سمِّيت شيمةً لأنَّها كأنها مُنْشامة فيه داخلةٌ مستكِنّة. والانشيام: الدُّخول في الشيء؛ يقال: انشام في الأمر، إذا دخلَ فيه. والمَشِيمَة: غِشاءُ وَلَدِ الإنسان، وهو الذي يقال لـه مِنْ غيرِهِ السَّلَى. وسمِّيت بذلك كأن الولد قد انشام فيها.
فأمَّا الشَّامَة فيمكن أن يكون من الباب الأول؛ لأنَّها شيء بارزٌ، يقال منها رجلٌ أشيم، وهو الذي به شامة.
(شين): الشين والياء والنون كلمةٌ تدلُّ على خلاف الزينة. يقال شانَه خلافُ زانه. والله أعلم بالصواب.
--------------ـــــ
([1]) الرجز لسالم بن دارة، كما في الخزانة (1: 293).
([2]) ديوان عبيد بن الأبرص 6 والقصائد العشر 304 وصدره:
* إِما قتيل وإما هالك *
([3]) صدره في اللسان (شيب):  * تصبو وأنى لك التصابي*
    على أنَّ الصواب نسبته إلى عبيد بن الأبرص. انظر المرجعين السابقين.
([4]) البيت في المجمل واللسان (شيب).
([5]) لأبي النجم العجلي، كما في اللسان (شيح).
([6]) لأبي ذؤيب الهذلي في ديوانه 116، واللسان (شيح) وصدره:
* بدرت إلى أولاهم فسبقتهم *
([7]) لأبي السوداء العجلي، كما في اللسان (شيح). وقبله :
* إذا سمعن الرز من رباح *.
([8]) في المجمل: "الشيخ معروف، وهو بين الشيخوخة".
([9]) في المجمل: "وذكر أبو عبيد: شيَّخت عليه، أي عبت وشنعت".
([10]) هو عمرو بن أبي ربيعة. ديوانه 106 واللسان (شيع).
([11]) في الأصل: "وكأنَّه من الأول".
([12]) أنشده في اللسان (شيق).
([13]) البيت من معلقته المشهورة.
([14]) قرب السيف: جعله في قرابه، وهو الغمد.

ـ

##### Türkçe

(Şîn, yâ ve bunların ikisinin üçlülenmesi babı)
(**شيأ**) **الشين** ve **الياء** ve **الهمزة** tek bir kelimedir. Denir: Allah onun yüzünü **شَيَّأ** etti; çirkinlikle ona beddua ettiği zaman. Ve **مُشَيَّأٌ** bir yüz. Ve inşad etti:
Şüphesiz **فزارة** oğulları, **ذُبيان** oğlu… ***
Onların devesi bir insanla geceleyin geldi ***
**مُشَيَّأٍ**; Rahmân’ın yaratışına hayran ol!([1])

(**شيب**) **الشين** ve **الياء** ve **الباء**. Bu, **الشين** ve **الواو** ve **الباء** babına yaklaşır; ve ikisi, şeyin şeyle karışmasında bütünüyle birbirine yaklaşır. Bundan: **الشَّيب**: başın ağarması; denir: **شاب** **يَشيب**. **الكسائيّ** dedi: Hüzün onun başını, ve başında, **شيّب** etti; ve hüzün onun başını, ve başında, **أشابَ** etti. Ve adam, **شابَ** olduğu zaman, o **أَشْيَب**tir. Ve **الشِّيب**: üzerine kar düşen dağlar; ve o, **الشَّيْب**dendir. Şair dedi:
İhtiyarlar; kışladığı vakit ağarır  *** ve ağarma onda ayıp değildir
Dağları kasteder; kar sebebiyle beyazladığı zaman. Ve **عبيد**’in şiirinin tefsirinde, onun şu sözünde buldum:
* **والشَّيبُ شَينٌ لمن يشِيبُ**([2]) *
Şu ki: **الشَّيب** ve **المَشِيب** birdir. Dedi: Ve **الأصمعيّ** dedi: **الشَّيب**: saçın beyazlığıdır; **المشيبُ** ise: adamın, büyükler ve ağ saçlı erkeklerden olan **الشِّيب** sınırına girmesidir. Ve yine bu yerde dedi: **ابن السّكّيت** **عديّ**’nin şu sözünde dedi:
* **والرأسُ قد شابَهُ المَشِيبُ**([3]) *
**المَشِيب** ile onu beyazlattı demek istedi; manası onu karıştırdı değildir. Ve inşad etti:
Onu şüphelendirdi; ve bunun benzeri için onu şüphelendirdi  *** **المَشيبُ** **المشيبِ** üzerine düştü de onu **شابَهُ**([4])
Yani: onun siyahını beyazlattı. Ve **شِيبان** ve **مِلْحان**: iki **قِماح** ayıdır; ve ikisi, kışın en şiddetli soğuğudur; üzerindeki kırağı sebebiyle yerin beyazlığından dolayı böyle adlandırıldılar.
Ve bu babdan şâz olan şeylerden: onların şu sözü: Falan kadın **بليلةِ شَيْباءَ** gecesinde geceledi; **افْتُضَّت** olduğu zaman. Ve **بليلةِ حُرّةٍ** gecesinde geceledi; **تُفْتَضّ** edilmediği zaman.

(**شيح**) **الشين** ve **الياء** ve **الحاء** iki ayrı asıldır; bunlardan biri ciddiyet ve sakınmaya delalet eder, diğeri yüz çevirmeye delalet eder.
Birincisine gelince: Arapların sözü: Bir şeye **أشاحَ** etti; ona devam ettiği ve onda ciddiyet gösterdiği zaman. **الراجز** dedi:
* Bir çadır; **مُشِيحاً** bir çobana itaat etti([5]) *
Bir başkası dedi:
* Bugünden önce **شايَحْتَ**; şüphesiz sen **شِيحُ**sun([6]) *
**الشِّياح** ise sakınmadır. Ve **شائحٌ** bir adam. Ve o, şu sözüdür:
* Ondan, her ne sakınma ise, **شايَحْن**([7]) *
Ve **المَشْيُوحاء**: kavmin, atılacakları bir iş içinde olmalarıdır; denir: onlar **مَشْيُوحاءَ** içindedir.
Diğerine gelince: denir: yüzüyle **أشاحَ** etti; yani yüz çevirdi. Ve denir: onun iştikakı, onların “at **أشاحَ** etti kuyruğuyla” sözündendir; onu salıverdiği zaman.
Ve iki babın da tamamından şâz olan şeylerden: **الشِّيح**; ve o bir bitkidir.

(**شيخ**) **الشين** ve **الياء** ve **الخاء** tek bir kelimedir; ve o **الشَّيخ**tir. Dersin: o bir **شيخٌ**tir; ve o bilinen bir şeydir; **الشَّيخوخة**si açık-seçiktir([8]); ve **الشَّيَخ** ve **التّشييخ**. Ve ayrıca bir kelime de söylediler; dediler: onun aleyhine **شَيَّخت** ettim([9]).

(**شيد**) **الشين** ve **الياء** ve **الدال** tek bir asıldır; bir şeyin yükseltilmesine delalet eder. Denir: köşkü **شِدْت**; onu **أَشِيدُهُ**; **شَيْداً**. Ve o, **مَشِيدٌ** bir köşktür; yani **الشِّيد** ile yapılmış. Ve **شِيداً** diye adlandırıldı; çünkü onunla bina yükseltilir. Denir: **مَشِيدٌ** bir köşk; yani uzatılmış. Ve **الإشادة**: sesin yükseltilmesi ve anmadır.

(**شيص**) **الشين** ve **الياء** ve **الصاد**. Denir: **الشِّيص** en kötü hurmadır.

(**شيط**) **الشين** ve **الياء** ve **الطاء** bir asıldır; şeyin gitmesine delalet eder; ya yanma ile ya da bunun dışındaki bir şeyle. **الشَّيْط** ise, şey **شاط** olduğu zamandandır; yandığı zaman. Denir: eti **شيَّطت**. Ve derler: onu **شَيَّطه**; onu dumanlandırdığı ve pişirmediği zaman. Birincisi daha sahih ve daha kıyasîdir.
Ve bundan türeyenlerden: adam **استشاط** etti; öfkeyle sertleştiği zaman. Ve derler: **مِشياط** bir deve; onda semizliğin uçuştuğu (taştığı) devedir.
Ve babdandır **الشَّيطان**; onda **الياء** **الواو**ya yaklaşır; denir: **شَاط يَشِيط**; boşa çıktığı zaman. Ve sultan falanın kanını **أشاطَ** etti; onu iptal ettiği zaman. **الشَّيطان** isminin iştikakı hakkında söz daha önce geçti.

(**شيع**) **الشين** ve **الياء** ve **العين** iki asıldır; bunlardan biri yardımlaşma ve destekleşmeye delalet eder, diğeri yayma ve yükseltmeye (duyurmaya) delalet eder.
Birincisi: onların sözü: Falan, ayrılışı sırasında falanı **شَيَّعَ** etti. Ve denir: Yarın sana geleceğim, yahut **شَيْعَه**; yani ondan sonraki gün; sanki ikincisi, gidişte birincinin **مُشَيِّع**idir. Şair([10]) dedi:
Dost topluluğu dedi: yarın ayrılışımızdır  *** yahut **شَيْعَه**; bizi uğurlamaz mısın?
Ve yiğide **المشيَّع** denildi; sanki kuvvetinden dolayı kuvvetlenmiş ve başkasıyla **شُيِّع** edilmiş; yahut bir kuvvetle **شُيِّع** edilmiş.
Ve birtakım kimseler, **الشَّيْع**ın aslan yavrusu olduğunu ileri sürdü; onu bir âlimden işiterek işitmedim. Ve birtakım kimseler der: **الشَّيْع** miktardır; onların “bir ay kaldı yahut **شَيْعَه**” sözlerinde. Doğru olan, benim söylediğimdir: **المشيِّع** başkasına yardım eden ve ona eşlik edendir. Ve **الشِّيعة**: yardımcılar ve destekçilerdir.
Diğerine gelince [onların sözü]: **شاع** haber; yayıldığı ve dağıldığı zaman. Ve denir: çoban develerini **شَيَّعَ** etti; onlara bağırdığı zaman. İsim **الشِّيَاع**tır: çobanın üflediği kamış. Dedi:
* **الشِّياع** için, dişi develerin iniltisi coşar *
Ve bu hususta onların şu sözü de babdandır: onun **شائع** bir hissesi vardır; bölünmemiş olduğu zaman. Sanki, kimin([11]) bir hissesi ve nasibi varsa, hisse içinde yayıldı da onu aldı; tıpkı haberin insanlar içinde yayılması gibi; her birinin işitmesi onu alır.
Ve bu babdandır: odunu içinde ateşi **شيَّعت** ettim; onu alevlendirdiğin zaman.

(**شيق**) **الشين** ve **الياء** ve **القاف** bir kelimedir. Denir: **الشِّيق** dağın başındaki dar yarıktır. Dedi:
* **شغْواء**; **الشِّيقِ** ile **النِّيقِ** arasında barınır([12]) *

(**شيم**) **الشين** ve **الياء** ve **الميم** iki ayrı asıldır; ve sanki onlar zıtlar babındandır; zira bunlardan biri ortaya çıkarmaya delalet eder, diğeri bunun tersine delalet eder.
Birincisi onların sözü: kılıcı **شِمْت**; onu kınından çektiğin zaman. Ve yerden kazılıp çıkarılan toprağa **الشِّيمة** denir; çoğulu **الشِّيَم**dir. Ve babdandır: şimşeği **شِمْت**; onu **أشِيمُه**; **شَيماً**; nereye yöneldiğine bakarak onu gözetlediğin zaman. Bu, bizim kılıcı **شَيْم** etmeye dair zikrettiğimize hamledilmiştir. **الأعشى** dedi:
Dedim içki arkadaşlarına, evimizde, sarhoş olmuşken: *** **شيموا**; sarhoş içen nasıl **يَشيم** eder?([13])
Sanki bulutu gözetlediğinde, kılıcın gözetlenmesi gibi onun şimşeğini gözetledi.
Diğer asıl: onların sözü: kılıcı **شِمت**; onu yaklaştırdığın zaman([14]). Ve babdandır **الشِّيمة**: insanın huyu; ona **شيمة** denildi; çünkü sanki onda işaretlenmiş, içine girmiş, gizlenmiş bir şeydir. Ve **الانشيام**: bir şeyin içine girmektir; denir: işin içine **انشام** etti; onun içine girdiği zaman. Ve **المَشِيمَة**: insan yavrusunun zarıdır; ve ona başkasından **السَّلَى** denir. Böyle adlandırıldı; sanki çocuk onun içinde **انشام** etmiş gibidir.
**الشَّامَة**ya gelince: birinci babdan olabilir; çünkü o, belirgin bir şeydir; ondan: **أشيم** bir adam denir; ve o, üzerinde ben olan kimsedir.

(**شين**): **الشين** ve **الياء** ve **النون** ziynetin zıddına delalet eden bir kelimedir. Denir: onu **شانَه**; **زانه**’nin zıddıdır. Ve Allah doğruyu en iyi bilendir.
--------------ـــــ
([1]) Recez, **سالم بن دارة**’yadır; **الخزانة**’de (1: 293) olduğu gibi.
([2]) **عبيد بن الأبرص** divanı 6 ve **القصائد العشر** 304; ve صدرُه:
* Ya öldürülmüş ya da helâk olmuş *
([3]) صدرُه **اللسان**’da (**شيب**):  * Heves eder; sana heveslenmek nerede*
    Şu var ki doğru olan, onu **عبيد بن الأبرص**’a nispet etmektir. Önceki iki kaynağa bak.
([4]) Beyit **المجمل** ve **اللسان**’da (**شيب**).
([5]) **أبي النجم العجلي**’yedir; **اللسان**’da (**شيح**) olduğu gibi.
([6]) **أبي ذؤيب الهذلي**’yedir; divanında 116; ve **اللسان** (**شيح**); ve صدرُه:
* İlklerine doğru atıldım da onları geçtim *
([7]) **أبي السوداء العجلي**’yedir; **اللسان**’da (**شيح**) olduğu gibi. Ve ondan önce:
* **رباح**’tan **الرز**’i işittikleri zaman *.
([8]) **المجمل**’de: “**الشيخ** bilinir; ve o, **الشيخوخة**de açıktır.”
([9]) **المجمل**’de: “Ve **أبو عبيد** zikretti: onun aleyhine **شيَّخت** ettim; yani ayıpladım ve çirkinledim.”
([10]) O, **عمرو بن أبي ربيعة**’dır. Divanı 106 ve **اللسان** (**شيع**).
([11]) Asılda: “Sanki o birincidendir.”
([12]) Onu **اللسان**’da (**شيق**) inşad etti.
([13]) Onun meşhur muallakasındandır.
([14]) Kılıcı yaklaştırmak: onu kınına koymaktır; ve o, kılıfıdır.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%B9/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الشياع: الانتشار والتقوية. يقال: شاع الخبر، أي: كثر وقوي، وشاع القوم: انتشروا وكثروا، وشيعت النار بالحطب: قويتها، والشيعة: من يتقوى بهم الإنسان وينتشرون عنه، ومنه قيل للشجاع: مشيع، يقال: شيعة وشيع وأشياع، قال تعالى: ﴿وإن من شيعته لإبراهيم﴾ [الصافات/83]، ﴿هذا من شيعته وهذا من عدوه﴾ [القصص/15]، ﴿وجعل أهلها شيعا﴾ [القصص/4]، ﴿في شيع الأولين﴾ [الحجر/10]، وقال تعالى: ﴿ولقد أهلكنا أشياعكم﴾ [القمر/ 51].

##### Türkçe

- **الشياع**: yayılma ve güçlendirme. Denir ki: **شاع الخبر**; yani: çoğaldı ve güçlendi. Ve **شاع القوم**: yayıldılar ve çoğaldılar. Ve **شيعت النار بالحطب**: onu odunla güçlendirdim. Ve **الشيعة**: insanın kendileriyle güç kazandığı ve onun hakkında yayılan kimselerdir. Ondandır ki yiğide **مشيع** denilmiştir. Denir ki: **شيعة** ve **شيع** ve **أشياع**. Yüce Allah dedi: ﴿وإن من شيعته لإبراهيم﴾ [الصافات/83]، ﴿هذا من شيعته وهذا من عدوه﴾ [القصص/15]، ﴿وجعل أهلها شيعا﴾ [القصص/4]، ﴿في شيع الأولين﴾ [الحجر/10]، ve Yüce Allah dedi: ﴿ولقد أهلكنا أشياعكم﴾ [القمر/ 51].

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%B9/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ش ي ع
شيعته يوم رحيله‏.‏
وشايعتك على كذا‏:‏ تابعتك عليه‏.‏
وتشايعوا على الأمر وهم شيعته وشيعه وأشياعه‏.‏
وهذا الغلام شيع أخيه‏:‏ ولد بعده‏.‏
وآتيك غداً أو شيعه‏.‏
قال‏:‏ قال الخليط غداً تصدعنا أو شيعه أفلا تشيعنا وأقمت عنده شهراً أو شيع شهر‏.‏
وكان معه مائة رجل أو شيع ذلك‏.‏
ونزلوا موضع كذا أو شيعه‏.‏
وشاع الحديث والسر وأشاعه صاحبه‏.‏
ورجل مشياع مذياع‏.‏
وقطرت قطرة من اللبن في الماء فتشيع فيه‏:‏ تفرق‏.‏
وأشاعت الناقة بولها وأشاعت به‏.‏
وجاءت الخيل شوائع‏:‏ متفرقة‏.‏
وتشايعت الإبل‏.‏
وله سهم في الدار شائع ومشاع‏.‏
وشيع بالإبل وشايع بها‏:‏ صاح بها ومنه قيل لمنفاخ الراعي‏:‏ الشياع‏.‏
وشايع بهم الدليل فأبصروا الهدى‏:‏ نادى بهم‏.‏
ومن المجاز‏:‏ شيعنا شهر رمضان بصوم الستة‏.‏
وشيعت النار بالحطب‏.‏
وأعطني شياعاً كما تقول‏:‏ شباباً‏:‏ لما تشيع به وتشب‏.‏
وشيع هذا بهذا‏:‏ قوّه به‏.‏
قال الراعي‏:‏ إليك يقطع أجواز الفلاة بنا نص تشيعه الصهب المراسيل ورجل مشيع القلب‏:‏ للشجاع وقد شيع قلبه بما يركب كل هول‏.‏
وشاع في رأسه الشيب‏.‏
وشاعكم الله تعالى بالسلام وشاعكم السلام‏.‏
قال‏:‏ ألا يا نخلة في ذات عرق برود الظل شاعكم السلام وقال لبيد‏:‏ فشاعهم حمد وزانت قبورهم أسرة ريحان بقاع منور وقد شيعه الغضب‏:‏ استخفه وضرمه كما تشيع النار‏.‏
ورجل مشيع‏:‏ عجول‏.‏

##### Türkçe

ش ي ع
Onun **شيعته**’si, onun ayrılış günü(nde)dir.
Ve “Seni şu şeye **شايعتك**”: onu(n üzerinde) seni izledim.
Ve iş üzerinde **تشايعوا**; onlar onun **شيعته**’si, **شيعه**’si ve **أشياعه**’dır.
Ve bu oğlan, kardeşinin **شيع**’idir: ondan sonra doğdu.
Ve yarın sana gelirim, yahut onun **شيعه**’si.
Dedi ki: Halît yarın dedi: “Bizi ayırır mısın, yahut onun **شيعه**’si; öyleyse bizi **تشيعنا** etmez misin?” Ve onun yanında bir ay, yahut bir ayın **شيع**’i kadar kaldım.
Ve onunla birlikte yüz adam vardı, yahut bunun **شيع**’i kadar.
Ve şu yer(ler)e indiler, yahut onun **شيعه**’si.
Ve **شاع** oldu hadis ve sır; ve onu sahibi **أشاعه** etti.
Ve (bir) adam **مشياع** **مذياع**’dır.
Ve sütten bir damla suya damladı da onda **تشيع** etti: dağıldı.
Ve dişi deve idrarını **أشاعت** etti ve onunla **أشاعت** etti.
Ve atlar **شوائع** olarak geldi: dağınık.
Ve develer **تشايعت**.
Ve onun evde **شائع** ve **مشاع** bir hissesi vardır.
Ve develerle **شيع** etti ve onunla **شايع** etti: onunla bağırdı; bundan dolayı çobanın körüğüne: **الشياع** denildi.
Ve kılavuz onlarla **شايع** etti de hidayeti gördüler: onlara seslendi.
Ve mecazdan: Ramazan ayını altı (gün) orucuyla **شيعنا** ettik.
Ve ateşi odunla **شيعت** ettim.
Ve bana bir **شياعاً** ver; tıpkı “**شباباً**” dediğin gibi: onunla **تشيع** ettiğin ve tutuşturduğun şey için.
Ve bunu bununla **شيع** etti: onu onunla kuvvetlendirdi.
Çoban dedi ki: “Sana; bizimle çölün geçitlerini keser; (öyle bir) seçkin (ki) onu kızıl (atlar) salıverilmişler **تشيعه** eder.” Ve (bir) adam **مشيع القلب**’dir: yiğit için; ve onun kalbi, her dehşete bindiği şeyle **شيع** edilmiştir.
Ve başında ak saç **شاع** oldu.
Allah Teâlâ sizi selâmla **شاعكم** etsin; ve selâm sizi **شاعكم** etsin.
Dedi ki: “Dikkat edin ey Zât-ı Irk’ta bir hurma ağacı; gölgenin serinliği; selâm sizi **شاعكم** etsin.” Ve Lebîd dedi ki: “Derken onları hamd **شاعهم** etti; ve kabirlerini reyhan demetleri süsledi; aydınlık bir yerde.” Ve onu öfke **شيعه** etti: onu hafifletti ve onu tutuşturdu; tıpkı ateşin **تشيع** edilmesi gibi.
Ve (bir) adam **مشيع**’dir: aceleci.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%B9/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الشَّيْعُ: مِقدارٌ من العَدَد كقولهم: أَقمت عنده شهراً أَو شَيْعَ شَهْرٍ. وفي حديث عائشة، رضي الله عنها: بَعْدَ بَدْرٍ بِشهر أَو شَيْعِه أَي أَو نحو من شهرٍ. يقال: أَقمت به شهراً أَو شَيْعَ شهر أَي مِقْدارَه أَو قريباً منه. ويقال: كان معه مائةُ رجل أَو شَيْعُ ذلك، كذلك. وآتِيكَ غَداً أَو شَيْعَه أَي بعده، وقيل اليوم الذي يتبعه؛ قال عمر بن أَبي ربيعة:
قال الخَلِيطُ: غَداً تَصَدُّعُنا
أَو شَيْعَه، أَفلا تُشَيِّعُنا؟
وتقول: لم أَره منذ شهر وشَيْعِه أَي ونحوه. والشَّيْعُ: ولد الأَسدِ إِذا أَدْرَكَ أَنْ يَفْرِسَ.
والشِّيعةُ: القوم الذين يَجْتَمِعون على الأَمر. وكلُّ قوم اجتَمَعوا على أَمْر، فهم شِيعةٌ. وكلُّ قوم أَمرُهم واحد يَتْبَعُ بعضُهم رأْي بعض، فهم شِيَعٌ. قال الأَزهري: ومعنى الشيعة الذين يتبع بعضهم بعضاً وليس كلهم متفقين، قال الله عز وجل: الذين فرَّقوا دِينَهم وكانوا شِيَعاً؛ كلُّ فِرْقةٍ تكفِّر الفرقة المخالفة لها، يعني به اليهود والنصارى لأَنّ النصارى بعضُهُم بكفراً بعضاً، وكذلك اليهود، والنصارى تكفِّرُ اليهود واليهودُ تكفرهم وكانوا أُمروا بشيء واحد. وفي حديث جابر لما نزلت: أَو يُلْبِسَكُمْ شِيَعاً ويُذيقَ بعضَكم بأْس بعض، قال رسول الله، صلى الله عليه وسلم: هاتان أَهْوَنُ وأَيْسَرُ؛ الشِّيَعُ الفِرَقُ، أَي يَجْعَلَكُم فرقاً مختلفين. وأَما قوله تعالى: وإِنَّ من شيعته لإِبراهيم، فإِن ابن الأَعرابي قال: الهاءُ لمحمد، صلى الله عليه وسلم، أَي إِبراهيم خَبَرَ نَخْبَره، فاتَّبَعَه ودَعا له، وكذلك قال الفراء: يقول هو على مِناجه ودِينه وإِن كَان ابراهيم سابقاً له، وقيل: معناه أَي من شِيعة نوح ومن أَهل مِلَّتِه، قال الأَزهري: وهذا القول أَقرب لأَنه معطوف على قصة نوح، وهو قول الزجاج. والشِّيعةُ: أَتباع الرجل وأَنْصارُه، وجمعها شِيَعٌ، وأَشْياعٌ جمع الجمع. ويقال: شايَعَه كما يقال والاهُ من الوَلْيِ؛ وحكي في تفسير قول الأَعشى:
يُشَوِّعُ عُوناً ويَجْتابُها
يُشَوِّعُ: يَجْمَعُ، ومنه شيعة الرجل، فإِن صح هذا التفسير فعين الشِّيعة واو، وهو مذكور في بابه. وفي الحديث: القَدَرِيَّةُ شِيعةُ الدَّجَّالِ أَي أَولِياؤُه وأَنْصارُه، وأَصلُ الشِّيعة الفِرقة من الناس، ويقع على الواحد والاثنين والجمع والمذكر والمؤنث بلفظ واحد ومعنى واحد، وقد غلَب هذا الاسم على من يَتَوالى عَلِيًّا وأَهلَ بيته، رضوان الله عليهم أَجمعين، حتى صار لهم اسماً خاصّاً فإِذا قيل: فلان من الشِّيعة عُرِف أَنه منهم. وفي مذهب الشيعة كذا أَي عندهم. وأَصل ذلك من المُشايَعةِ، وهي المُتابَعة والمُطاوَعة؛ قال الأَزهري: والشِّيعةُ قوم يَهْوَوْنَ هَوى عِتْرةِ النبي، صلى الله عليه وسلم، ويُوالونهم. والأَشْياعُ أَيضاً: الأَمثالُ. وفي التنزيل: كما فُعِلَ بأَشْياعِهم من قبل؛ أَي بأَمْثالهم من الأُمم الماضية ومن كان مذهبُه مذهبهم؛ قال ذو الرمة:
أَسْتَحْدَثَ الرَّكْبُ عن أَشْياعِهِم خَبَراً،
أَمْ راجَعَ القَلْبَ من أَطْرابِه طَرَبُ؟
يعني عن أَصحابهم. يقال: هذا شَيْعُ هذا أَي مِثْله. والشِّيعةُ: الفِرْقةُ، وبه فسر الزجاج قوله تعالى: ولقد أَرسلنا من قبلك في شِيَعِ الأَوّلينَ. والشِّيعةُ: قوم يَرَوْنَ رأْيَ غيرهم. وتَشايَعَ القومُ: صاروا شِيَعاً. وشيَّعَ الرجلُ إِذا ادَّعى دَعْوى الشِّيعةِ. وشايَعَه شِياعاً وشَيَّعَه: تابَعه. والمُشَيَّعُ: الشُّجاعُ؛ ومنهم من خَصَّ فقال: من الرجال. وفي حديث خالد: أَنه كان رجُلاً مُشَيَّعاً؛ المُشَيَّع: الشُّجاع لأَنَّ قَلْبَه لا يَخْذُلُه فكأَنَّه يُشَيِّعُه أَو كأَنَّه يُشَيَّعُ بغيره. وشَيَّعَتْه نفْسُه على ذلك وشايَعَتْه، كلاهما: تَبِعَتْه وشجَّعَتْه؛ قال عنترة:
ذُلُلٌ رِكابي حَيْثُ كُنْتُ مُشايِعي
لُبِّي، وأَحْفِزُهُ بِرأْيٍ مُبْرَمٍ
(* في معلقة عنترة :
ذلُلٌ جِمالي حيث شِئتُ مشايعي)
قال أَبو إِسحق: معنى شَيَّعْتُ فلاناً في اللغة اتَّبَعْتُ. وشَيَّعه على رأْيه وشايَعه، كلاهما: تابَعَه وقَوَّاه؛ ومنه حديث صَفْوانَ: إِني أَرى مَوضِعَ الشَّهادةِ لو تُشايِعُني نفْسي أَي تُتابِعُني. ويقال: شاعَك الخَيرُ أَي لا فارقك؛ قال لبيد:
فَشاعَهُمُ حَمْدٌ، وزانَتْ قُبورَهُم
أَسِرَّةُ رَيْحانٍ بِقاعٍ مُنَوَّرِ
ويقال: فلان يُشَيِّعُه على ذلك أَي يُقَوِّيه؛ ومنه تَشْيِيعُ النار بإِلقاء الحطب عليها يُقَوِّيها. وشَيَّعَه وشايَعَه، كلاهما: خرج معه عند رحيله ليُوَدِّعَه ويُبَلِّغَه مَنْزِله، وقيل: هو أَن يخرج معه يريد صُحْبته وإِيناسَه إِلى موضع مّا. وشَيَّعَ شَهْرَ رمضان بستة أَيّامٍ من شَوَّال أَي أَتبَعَه بها، وقيل: حافظ على سِيرتِهِ فيها على المثل. وفلان شِيعُ نِساء: يُشَيِّعُهُنَّ ويُخالِطُهُنَّ. وفي حديث الضَّحايا: لا يُضَحَّى بالمُشَيِّعةِ من الغَنم؛ هي التي لا تزال تَتبَعُ الغنم عَجَفاً، أَي لا تَلْحَقُها فهي أَبداً تُشَيِّعُها أَي تمشي وراءها، هذا إِن كسرت الياء، وإِن فتحتها فهي التي تحتاج إِلى من يُشَيِّعُها أَي يَسُوقُها لتأَخّرها عن الغنم حتى يُتْبِعَها لأَنها لا تَقْدِرُ على ذلك. ويقال: ما تُشايِعُني رِجْلي ولا ساقي أَي لا تَتبَعُني ولا تُعِينُني على المَشْيِ؛ وأَنشد شمر:
وأَدْماءَ تَحْبُو ما يُشايِعُ ساقُها،
لدى مِزْهَرٍ ضارٍ أَجَشَّ ومَأْتَمِ
الضارِي: الذي قد ضَرِيَ من الضَّرْب به؛ يقول: قد عُقِرَتْ فهي تحبو لا تمشي؛ قال كثير:
وأَعْرَض مِنْ رَضْوى مَعَ الليْلِ، دونَهُم
هِضابٌ تَرُدُّ الطَّرْفَ مِمَّنْ يُشَيِّعُ
أَي ممن يُتبعُه طَرْفَه ناظراً.
ابن الأَعرابي: سَمِع أَبا المكارِمِ يَذُمُّ رجلاً فقال: هو ضَبٌّ مَشِيعٌ؛ أَراد أَنه مثل الضَّبِّ الحقود لا ينتفع به. والمَشِيعُ: من قولك شِعْتُه أَشِيعُه شَيْعاً إِذا مَلأتَه. وتَشَيَّعَ في الشيء: اسْتَهلك في هَواه. وشَيَّعَ النارَ في الحطبِ: أَضْرَمَها؛ قال رؤبة: شَداً كما يُشَيَّعُ التَّضْريمُ
(* قوله «شداً كذا بالأصل.)
والشَّيُوعُ والشِّياعُ: ما أُوقِدَتْ به النار، وقيل: هو دِقُّ الحطب تُشَيَّعُ به النار كما يقال شِبابٌ للنار وجِلاءٌ للعين. وشَيَّعَ الرجلَ بالنار: أَحْرَقَه، وقيل: كلُّ ما أُحْرِقَ فقد شُيِّعَ. يقال: شَيَّعْتُ النار إِذا أَلْقَيْتَ عليها حطباً تُذْكيها به، ومنه حديث الأَحنف: وإِن حَسَكى
(* قوله «حسكى كذا بالأصل، وفي نسخة من النهاية مضبوطة بسكون السين وبهاء تأْنيث ولعله سمي بواحدة الحسك محركة.) كان رجلاً مُشَيَّعاً؛ قال ابن الأَثير: أَراد به ههنا العَجولَ من قولك شَيَّعْتُ النارَ إِذا أَلقيت عليها حَطباً تُشْعِلُها به. والشِّياعُ: صوت قَصَبةٍ ينفخ فيها الراعي؛ قال:
حَنِين النِّيبِ تَطْرَبُ للشِّياعِ
وشَيَّعَ الراعي في الشِّياعِ: رَدَّدَ صَوْتَه فيها. والشاعةُ: الإِهابةُ بالإِبل. وأَشاعَ بالإِبل وشايَع بها وشايَعَها مُشايَعةً وأَهابَ بمعنى واحد: صاح بها ودَعاها إِذا استأْخَرَ بعضُها؛ قال لبيد: تَبكِّي على إِثْرِ الشَّبابِ الذي مَضَى،
أَلا إِنَّ إِخإوانَ الشّبابِ الرَّعارِعُ
(* في قصيدة لبيد: أخدان مكان إخوان.)
أَتَجْزَعُ مما أَحْدَثَ الدَّهْرُ بالفَتَى؟
وأَيُّ كرِيمٍ لم تُصِبْه القَوارِعُ؟
فَيَمْضُونَ أَرْسالاً ونَخْلُفُ بَعْدَهُم،
كما ضَمَّ أُخْرَى التالياتِ المُشايِعُ
(* قوله «فيمضون إلخ في شرح القاموس قبله:
وما المال والأَهلون إلا وديعة * ولا بد يوماً أن ترد
الودائع)
وقيل: شايَعْتُ بها إِذا دَعَوْتَ لها لتَجْتَمِعَ وتَنْساقَ؛ قال جرير يخاطب الراعي:
فأَلْقِ اسْتَكَ الهَلْباءَ فَوْقَ قَعودِها،
وشايِعْ بها، واضْمُمْ إِليك التَّوالِيا
يقول: صوّت بها ليلحَق أُخْراها أُولاها؛ قال الطرمّاح:
إِذا لم تَجِدْ بالسَّهْلِ رِعْياً، تَطَوَّقَتْ
شمارِيخَ لم يَنْعِقْ بِهِنَّ مُشَيِّعُ
وفي الحديث: أَن النبي، صلى الله عليه وسلم، قال: إِنَّ مَرْيم ابنة عِمْرانَ سأَلت ربها أَنْ يُطْعِمَها لحماً لا دم فيه فأَطْعَمها الجراد، فقالت: اللهم أَعِشْه بغير رَضاع وتابِعْ بينه بغير شِياعٍ؛ الشِّياعُ، بالكسر: الدعاء بالإِبل لتَنْساق وتجتمع؛ المعنى يُتابِعُ بينه في الطيران حتى يَتَتابع من غير أَنْ يُشايَع كما يُشايِعُ الراعي بإِبله لتجتمع ولا تتفرق عليه؛ قال ابن بري: بغير شِياعٍ أَي بغير صوت، وقيل لصوت الزَّمّارة شِياعٌ لأَن الراعي يجمع إِبله بها؛ ومنه حديث عليّ: أُمِرْنا بكسر الكُوبةِ والكِنّارةِ والشِّياعِ؛ قال ابن الأَعرابي: الشِّياعُ زَمّارةُ الراعي، ومنه قول مريم: اللهم سُقْه بلا شِياعٍ أَي بلا زَمّارة راع. وشاعَ الشيْبُ شَيْعاً وشِياعاً وشَيَعاناً وشُيُوعاً وشَيْعُوعةً ومَشِيعاً: ظهَرَ وتفرَّقَ، وشاعَ فيه الشيبُ، والمصدر ما تقدّم، وتَشَيَّعه، كلاهما: استطار. وشاعَ الخبَرُ في الناس يَشِيعُ شَيْعاً وشيَعاناً ومَشاعاً وشَيْعُوعةً، فهو شائِعٌ: انتشر وافترَقَ وذاعَ وظهَر. وأََشاعَه هو وأَشاعَ ذِكرَ الشيءِ: أَطارَه وأَظهره. وقولهم: هذا خبَر شائع وقد شاعَ في الناس، معناه قد اتَّصَلَ بكل أَحد فاستوى علم الناس به ولم يكن علمه عند بعضهم دون بعض. والشاعةُ: الأَخْبار المُنتشرةُ. وفي الحديث: أَيُّما رجلٍ أَشاع على رجل عَوْرة ليَشِينَه بها أَي أَظهر عليه ما يُعِيبُه. وأَشَعْتُ المال بين القوم والقِدْرَ في الحَيّ إِذا فرقته فيهم؛ وأَنشد أَبو عبيد:
فقُلْتُ: أَشِيعَا مَشِّرا القِدْرَ حَوْلَنا،
وأَيُّ زمانٍ قِدْرُنا لم تُمَشَّرِ؟
وأَشَعْتُ السِّرّ وشِعْتُ به إِذا أَذعْتَ به. ويقال: نَصِيبُ فلان شائِعٌ في جميع هذه الدار ومُشاعٌ فيها أَي ليس بمَقْسُوم ولا مَعْزول؛ قال الأَزهري: إِذا كان في جميع الدار فاتصل كل جزء منه بكل جزء منها، قال: وأَصل هذا من الناقة إِذا قَطَّعت بولها، قيل: أَوزَغَتْ به إِيزاغاً، وإِذا أَرسلته إِرسالاً متصلاً قيل: أَشاعت. وسهم شائِعٌ أَي غير مقسوم، وشاعٌ أَيضاً كما يقال سائِرُ اليوم وسارُه؛ قال ابن بري: شاهده قول ربيعة بن مَقْروم:
له وهَجٌ من التَّقْرِيبِ شاعُ
أَي شائعٌ؛ ومثله:
خَفَضُوا أَسِنَّتَهُمْ فكلٌّ ناعُ
أَي نائِعٌ. وما في هذه الدار سهم شائِعٌ وشاعٍ مقلوب عنه أَي مُشْتَهِرٌ مُنْتَشِرٌ.
ورجل مِشْياعٌ أَي مِذْياعٌ لا يكتم سِرّاً. وفي الدعاء: حَيّاكم اللهُ وشاعَكم السلامُ وأَشاعَكم السلامَ أَي عَمَّكم وجعله صاحِباً لكم وتابِعاً، وقال ثعلب: شاعَكم السلامُ صَحِبَكُم وشَيَّعَكم؛ وأَنشد: أَلا يا نَخْلةً مِن ذاتِ عِرْقٍ
بَرُودِ الظِّلِّ، شاعَكُمُ السلامُ
أَي تَبِعكم السلامُ وشَيَّعَكم. قال: ومعنى أَشاعكم السلامَ أَصحبكم إِيَّاه، وليس ذلك بقويّ. وشاعَكم السلامُ كما تقول عليكم السلامُ، وهذا إِنما بقوله الرجل لأَصحابه إِذا أَراد أَن يفارقهم كما قال قيس بن زهير لما اصطلح القوم: يا بني عبس شاعكم السلامُ فلا نظرْتُ في وجهِ ذُبْيانية قَتَلْتُ أَباها وأَخاها، وسار إِلى ناحية عُمان وهناك اليوم عقِبُه وولده؛ قال يونس: شاعَكم السلامُ يَشاعُكم شَيْعاً أَي مَلأَكم. وقد أَشاعكم اللهُ بالسلام يُشِيعُكم إِشاعةً. ونصِيبُه في الشيء شائِعٌ وشاعٍ على القلب والحذف ومُشاعٌ، كل ذلك: غير معزول. أَبو سعيد: هما مُتشايِعانِ ومُشتاعانِ في دار أَو أَرض إِذا كانا شريكين فيها، وهم شُيَعاءُ فيها، وكل واحد منهم شَيِّعٌ لصاحبه. وهذه الدار شَيِّعةٌ بينهم أَي مُشاعةٌ. وكلُّ شيء يكون به تَمامُ الشيء أَو زيادتُه، فهو شِياعٌ له. وشاعَ الصَّدْعُ في الزُّجاجة: استطارَ وافترق؛ عن ثعلب.
وجاءت الخيلُ شَوائِعَ وشَواعِيَ على القلب أَي مُتَفَرِّقة. قال الأَجْدَعُ بن مالك بن مسروق بن الأَجدع:
وكأَنَّ صَرْعاها قِداحُ مُقامِرٍ
ضُرِبَتْ على شَرَنٍ، فَهُنّ شَواعِي
ويروى: كِعابُ مُقامِرٍ. وشاعتِ القطرةُ من اللبن في الماء وتَشَيَّعَتْ: تَفَرَّقَت. تقول: تقطر قطرة من لبن في الماء (* قوله «تقول تقطر قطرة
من لبن في الماء كذا بالأصل ولعله سقط بعده من قلم الناسخ من مسودة المؤلف فتشيع أو تتشيع فيه أي تتفرق.). وشَيّع فيه أَي تفرَّق فيه. وأَشاعَ ببوله إِشاعةً: حذف به وفَرَّقه. وأَشاعت الناقة ببولها واشتاعَتْ وأَوْزَغَتْ وأَزْغَلَتْ، كل هذا: أَرْسَلَتْه متفَرِّقاً ورَمَتْه رَمْياً وقَطَّعَتْه ولا يكون ذلك إِلا إِذا ضَرَبَها الفحل. قال الأَصمعي: يقال لما انتشر من أَبوال الإِبل إِذا ضرَبَها الفحل فأَشاعَتْ ببولها: شاعٌ؛ وأَنشد:
يُقَطِّعْنَ لإِبْساسِ شاعاً كأَنّه
جَدايا، على الأَنْساءِ منها بَصائِر
قال: والجمل أَيضاً يُقَطِّعُ ببوله إِذا هاج، وبوله شاعٌ؛ وأَنشد: ولقد رَمَى بالشّاعِ عِنْدَ مُناخِه،
ورَغا وهَدَّرَ أَيَّما تَهْدِيرِ
وأَشاعَتْ أَيضاً: خَدَجَتْ، ولا تكون الإِشاعةُ إِلا في الإِبل. وفي التهذيب في ترجمة شعع: شاعَ الشيءُ يَشِيعُ وشَعَّ يَشِعُّ شَعّاً وشَعاعاً كلاهما إِذا تفرَّقَ.
وشاعةُ الرجلِ: امرأَتُه؛ ومنه حديث سيف بن ذي يَزَن قال لعبد المطلب: هل لك من شاعةٍ؟ أَي زوجة لأَنها تُشايِعُه أَي تُتابِعُه. والمُشايِعُ: اللاحِقُ؛ وينشد بيت لبيد أَيضاً:
فيَمْضُون أَرْسالاً ونَلْحَقُ بَعْدَهُم،
كما ضَمَّ أُخْرَى التالِياتِ المُشايِعُ
(* روي هذا البيت في سابقاً في هذه المادة وفيه: نخلف بعدهم؛ وهو هكذا في قصيدة لبيد.)
هذا قول أَبي عبيد، وعندي أَنه من قولك شايَعَ بالإِبل دعاها. والمِشْيَعة: قُفَةٌ تضَعُ فيها المرأة قطنها.
والمِشْيَعةُ: شجرة لها نَوْر أَصغرُ من الياسمين أَحمر طيب تُعْبَقُ به الثياب؛ عن أَبي حنيفة كذلك وجدناه تُعْبَق، بضم التاء وتخفيف الباء، في نسخة موثوق بها، وفي بعض النسخ تُعَبَّقُ، بتشديد الباء. وشَيْعُ اللهِ: اسم كتَيْمِ الله.
وفي الحديث: الشِّياعُ حرامٌ؛ قال ابن الأَثير: كذا رواه بعضهم وفسره بالمُفاخَرةِ بكثرة الجماع، وقال أَبو عمرو: إِنه تصحيف، وهو بالسين المهملة والباء الموحدة، وقد تقدم، قال: وإِن كان محفوظاً فلعله من تسمية الزوجة شاعةً.
وبَناتُ مُشيّع: قُرًى معروفة؛ قال الأَعشى:
من خَمْرِ بابِلَ أُعْرِقَتْ بمِزاجِها،
أَو خَمْرِ عانةَ أَو بنات مُشَيّعا

##### Türkçe

**الشَّيْعُ**: sayıdan bir miktar; onların “Onun yanında bir ay kaldım yahut bir ayın **شَيْعَ**’ı” demeleri gibi. Ve Âişe’nin hadîsinde, Allah ondan razı olsun: Bedir’den sonra bir ay yahut onun **شَيْعِ**’i; yani yahut bir aya yakın. Denir: Onun yanında bir ay yahut bir ayın **شَيْعَ**’ı kaldım; yani onun miktarı yahut ona yakın. Ve denir: Onunla yüz adam vardı yahut bunun **شَيْعُ**’ı; böyledir. Ve “Yarın yahut onun **شَيْعَ**’i sana gelirim”; yani ondan sonra; ve “onu izleyen gün” denilmiştir; Ömer b. Ebî Rebîa dedi ki:
قال الخَلِيطُ: غَداً تَصَدُّعُنا
أَو شَيْعَه، أَفلا تُشَيِّعُنا؟
Ve dersin: Onu bir aydan ve onun **شَيْعِ**’inden beri görmedim; yani ve onun benzeri. Ve **الشَّيْعُ**: aslanın yavrusu; parçalayıp avlayacak çağa eriştiğinde.

Ve **الشِّيعةُ**: iş üzerinde toplanan kavim. Ve her kavim bir iş üzerinde toplansa, onlar **شِيعةٌ**’dir. Ve her kavim ki işleri birdir; bazısı bazısının görüşünü izler; onlar **شِيَعٌ**’dir. Ezherî dedi: **الشيعة**’nin mânası, bazısı bazısını izleyenlerdir; hepsi mutabık değildir; Aziz ve Celîl Allah dedi: “Dinlerini parçaladılar ve **شِيَعاً** oldular”; her fırka kendisine muhalif fırkayı tekfir eder; bununla Yahudileri ve Hristiyanları kasteder; çünkü Hristiyanların bazısı bazısını küfürle itham eder; Yahudiler de böyledir; Hristiyanlar Yahudileri tekfir eder, Yahudiler de onları tekfir eder; hâlbuki tek bir şeye emrolunmuşlardı. Câbir hadîsinde, “أَو يُلْبِسَكُمْ شِيَعاً ويُذيقَ بعضَكم بأْس بعض” inince, Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, dedi: “Bu ikisi daha hafif ve daha kolaydır”; **الشِّيَعُ** fırkalardır; yani sizi farklı fırkalar kılar. “وإِنَّ من شيعته لإِبراهيم” sözüne gelince: İbnü’l-A‘râbî dedi: **الهاءُ** Muhammed’e, sallallahu aleyhi ve sellem, aittir; yani İbrahim bizim haber verdiğimiz haberi haber verdi; ona uydu ve onun için dua etti. Ferrâ da böyle dedi: “O, onun yolu ve dini üzeredir; İbrahim ondan önce olsa bile.” Ve denildi: mânası, yani Nûh’un **شِيعة**’sinden ve onun milletinin ehlinden. Ezherî dedi: Bu söz daha yakındır; çünkü Nûh kıssasına atfedilmiştir; bu, Zeccâc’ın sözüdür. Ve **الشِّيعةُ**: adamın tâbileri ve yardımcıları; cem‘i **شِيَعٌ**’dir; **أَشْياعٌ** ise cem‘in cem‘idir. Ve denir: **شايَعَه**; **والاهُ** denildiği gibi, **الوَلْيِ**’den. A‘şâ’nın şu sözünün tefsirinde nakledildi:
يُشَوِّعُ عُوناً ويَجْتابُها
**يُشَوِّعُ**: toplar; bundan da adamın **شيعة**’si. Eğer bu tefsir sahihse, **الشِّيعة**’nin ayn’ı vavdır; o, kendi bâbında zikredilmiştir. Hadîste: **القَدَرِيَّةُ شِيعةُ الدَّجَّالِ**; yani onun velîleri ve yardımcıları. Ve **الشِّيعة**’nin aslı, insanlardan bir fırkadır; tek, iki, cem‘, müzekker ve müennes üzerine tek lafız ve tek mânayla kullanılır. Bu isim, Ali’yi ve Ehl-i beytini, Allah’ın rızası hepsinin üzerine olsun, dost edinen kimseye galip geldi; nihayet onlar için özel bir isim oldu; “Falan **الشِّيعة**’dendir” denilince, onlardan olduğu bilinir. “**مذهب الشيعة**’de şöyle” yani onların yanında. Bunun aslı **المُشايَعةِ**’dendir; o da tâbi olma ve itaat etmedir. Ezherî dedi: **الشِّيعةُ** Nebî’nin, sallallahu aleyhi ve sellem, itretinin hevasını seven ve onları dost edinen kavimdir. Ve **الأَشْياعُ** da: emsâl. Tenzîlde: “كما فُعِلَ بأَشْياعِهم من قبل”; yani geçmiş ümmetlerden onların emsâliyle ve mezhebi onların mezhebi olanlarla; Zü’r-Rumme dedi ki:
أَسْتَحْدَثَ الرَّكْبُ عن أَشْياعِهِم خَبَراً،
أَمْ راجَعَ القَلْبَ من أَطْرابِه طَرَبُ؟
Yani, onların arkadaşları hakkında. Denir: “Bu, bunun **شَيْعُ**’udur”; yani onun misli. Ve **الشِّيعةُ**: fırka; Zeccâc, “ولقد أَرسلنا من قبلك في شِيَعِ الأَوّلينَ” âyetini bununla tefsir etti. Ve **الشِّيعةُ**: başkasının görüşünü gören kavim. **تَشايَعَ** kavim: **شِيَعاً** oldular. Ve adam **شيَّعَ** ettiğinde: **دَعْوى الشِّيعةِ** iddiasında bulundu. Ve **شايَعَه شِياعاً** ve **شَيَّعَه**: ona tâbi oldu. Ve **المُشَيَّعُ**: yiğit; onlardan kimi tahsis edip “erkeklerden” dedi. Hâlid hadîsinde: onun **مُشَيَّعاً** bir adam olduğu; **المُشَيَّع**: yiğittir; çünkü kalbi onu yüzüstü bırakmaz; sanki onu **يُشَيِّعُ** eder yahut sanki başkasıyla **يُشَيَّعُ** edilir. Ve nefsi onu buna **شَيَّعَتْ** ve **شايَعَتْه**; ikisi de: ona tâbi oldu ve onu cesaretlendirdi; Antere dedi ki:
ذُلُلٌ رِكابي حَيْثُ كُنْتُ مُشايِعي
لُبِّي، وأَحْفِزُهُ بِرأْيٍ مُبْرَمٍ
(* في معلقة عنترة :
ذلُلٌ جِمالي حيث شِئتُ مشايعي)
Ebû İshâk dedi: dilde “Falanı **شَيَّعْتُ**” mânası “tâbi oldum”dur. Ve onu görüşü üzerinde **شَيَّعه** ve **شايَعه**; ikisi de: ona tâbi oldu ve onu güçlendirdi; bundan Safvân hadîsi: “Şehâdet yerini görüyorum; keşke nefsim beni **تُشايِعُني** etse”; yani bana tâbi olsa. Ve denir: “Sana hayır **شاعَك**”; yani senden ayrılmasın; Lebîd dedi ki:
فَشاعَهُمُ حَمْدٌ، وزانَتْ قُبورَهُم
أَسِرَّةُ رَيْحانٍ بِقاعٍ مُنَوَّرِ
Ve denir: “Falan onu buna **يُشَيِّعُه**”; yani onu güçlendirir; bundan ateşi, üzerine odun atmakla **تَشْيِيعُ** etmek onu güçlendirir. Ve **شَيَّعَه** ve **شايَعَه**; ikisi de: ayrılışı sırasında onunla çıktı; onu uğurlamak ve onu menziline ulaştırmak için. Ve denildi: onunla çıkar; onun sohbetini ve ünsiyetini bir yere kadar ister. Ve Ramazan ayını Şevvâl’den altı günle **شَيَّعَ** etti; yani onu onlarla tâbi kıldı; ve denildi: onda onun sîretini misal üzere korudu. Ve “Falan **شِيعُ نِساء**”dır: onları **يُشَيِّعُ** eder ve onlarla karışır. **الضَّحايا** hadîsinde: koyundan **المُشَيِّعةِ** ile kurban kesilmez; o, zayıflıktan dolayı koyunu durmadan tâbi olan (koyuna yetişemeyen)dir; o, daima onu **تُشَيِّعُها** eder; yani arkasından yürür; bu, yâ’yı kesreli okursan böyledir; fetha ile okursan, o, kendisini **يُشَيِّعُها** edecek; yani geciktikçe onu sürecek kimseye muhtaç olandır; çünkü koyuna yetişmek için buna güç yetiremez. Ve denir: “Ayağım ve baldırım beni **تُشايِعُني** etmiyor”; yani bana tâbi olmuyor ve yürümeye yardım etmiyor. Şemmer inşâd etti:
وأَدْماءَ تَحْبُو ما يُشايِعُ ساقُها،
لدى مِزْهَرٍ ضارٍ أَجَشَّ ومَأْتَمِ
**الضارِي**: onunla dövülmekten **ضَرِيَ** olmuş olan; der ki: o, sakatlanmıştır; bu yüzden emekler, yürümez. Kesîr dedi ki:
وأَعْرَض مِنْ رَضْوى مَعَ الليْلِ، دونَهُم
هِضابٌ تَرُدُّ الطَّرْفَ مِمَّنْ يُشَيِّعُ
Yani, bakışını ona tâbi kılıp bakan kimseden.

İbnü’l-A‘râbî: Ebü’l-Mekârim’in bir adamı yerdiğini işitti; dedi ki: “O, **ضَبٌّ مَشِيعٌ**’dur”; onunla, kinci kertenkele gibi, kendisinden fayda olmayan (kimse) olduğunu kastetti. Ve **المَشِيعُ**: “Onu **شِعْتُه أَشِيعُه شَيْعاً**” sözündendir; onu doldurduğunda. Ve bir şeyde **تَشَيَّعَ**: hevasında tüketildi. Ve odun içinde ateşi **شَيَّعَ**: onu alevlendirdi; Ru’be dedi ki:
شَداً كما يُشَيَّعُ التَّضْريمُ
(* قوله «شداً كذا بالأصل.)
Ve **الشَّيُوعُ** ve **الشِّياعُ**: ateşin yakıldığı şey; ve denildi: odunun kırıntısıdır; ateş onunla **تُشَيَّعُ** edilir; ateş için **شِبابٌ** ve göz için **جِلاءٌ** denildiği gibi. Ve adamı ateşle **شَيَّعَ**: onu yaktı; ve denildi: yakılan her şey **شُيِّعَ** edilmiştir. Denir: ateşi **شَيَّعْتُ**; yani onu alevlendirmek için üzerine odun attığında. Bundan Ahnef hadîsi: “Ve **حَسَكى**
(* قوله «حسكى كذا بالأصل، وفي نسخة من النهاية مضبوطة بسكون
السين وبهاء تأْنيث ولعله سمي بواحدة الحسك محركة.)
**مُشَيَّعاً** bir adam idi.” İbnü’l-Esîr dedi: Burada onunla aceleciyi kastetti; “Ateşi **شَيَّعْتُ**” sözünden; yani onu tutuşturacağın odunu üzerine attığında. Ve **الشِّياعُ**: çobanın içine üflediği kamışın sesi; dedi ki:
حَنِين النِّيبِ تَطْرَبُ للشِّياعِ
Ve çoban **الشِّياعِ** içinde **شَيَّعَ** etti: sesini onda tekrarladı. Ve **الشاعةُ**: develeri çağırma. Ve develerle **أَشاعَ** etti ve onunla **شايَع** etti ve onları **شايَعَها مُشايَعةً** etti ve **أَهابَ** etti; hepsi bir mânada: bazısı geri kaldığında onlara bağırdı ve onları çağırdı; Lebîd dedi ki:
تَبكِّي على إِثْرِ الشَّبابِ الذي مَضَى،
أَلا إِنَّ إِخإوانَ الشّبابِ الرَّعارِعُ
(* في قصيدة لبيد: أخدان مكان إخوان.)
أَتَجْزَعُ مما أَحْدَثَ الدَّهْرُ بالفَتَى؟
وأَيُّ كرِيمٍ لم تُصِبْه القَوارِعُ؟
فَيَمْضُونَ أَرْسالاً ونَخْلُفُ بَعْدَهُم،
كما ضَمَّ أُخْرَى التالياتِ المُشايِعُ
(* قوله «فيمضون إلخ في شرح القاموس قبله:
وما المال والأَهلون إلا وديعة * ولا بد يوماً أن ترد
الودائع)
Ve denildi: onunla **شايَعْتُ**; yani toplanıp sürülsün diye onu çağırdığında; Cerîr, çobana hitap ederek dedi ki:
فأَلْقِ اسْتَكَ الهَلْباءَ فَوْقَ قَعودِها،
وشايِعْ بها، واضْمُمْ إِليك التَّوالِيا
Der ki: onunla seslen ki sonrakileri öncekilere yetişsin. Tırmâh dedi ki:
إِذا لم تَجِدْ بالسَّهْلِ رِعْياً، تَطَوَّقَتْ
شمارِيخَ لم يَنْعِقْ بِهِنَّ مُشَيِّعُ
Hadîste: Nebî, sallallahu aleyhi ve sellem, dedi ki: İmrân kızı Meryem Rabbinden, içinde kan olmayan et yedirmesini istedi; ona çekirge yedirdi; o da dedi ki: “Allah’ım, onu emzirmesiz yaşat ve onu **شِياعٍ** olmaksızın peş peşe kıl.” **الشِّياعُ**, kesre ile: develer sürülsün ve toplansın diye çağırmadır; mânası: uçuşta onu peş peşe kılar; çobanın develerini toplamak için **يُشايَعُ** ettiği gibi **يُشايَعُ** edilmeksizin, develer onun üzerine dağılmasın diye. İbn Berrî dedi: “**بغير شِياعٍ**” yani ses olmaksızın. Ve denildi: zurnanın sesine **شِياعٌ** denildi; çünkü çoban onunla develerini toplar. Bundan Ali hadîsi: “Bize **الكُوبةِ**’yi, **الكِنّارةِ**’yi ve **الشِّياعِ**’ı kırmamız emrolundu.” İbnü’l-A‘râbî dedi: **الشِّياعُ** çobanın zurnasıdır; bundan Meryem’in sözü: “Allah’ım, onu çoban zurnası olmaksızın sür”; yani çoban zurnası olmaksızın.

Ve ak saç **شاعَ** etti: **شَيْعاً** ve **شِياعاً** ve **شَيَعاناً** ve **شُيُوعاً** ve **شَيْعُوعةً** ve **مَشِيعاً**; yani göründü ve yayıldı; ve onda ak saç **شاعَ** etti; masdar, geçenlerdir. Ve onu **تَشَيَّعه**; ikisi de: saçıldı. Ve haber insanlar içinde **يَشِيعُ**: **شَيْعاً** ve **شيَعاناً** ve **مَشاعاً** ve **شَيْعُوعةً**; o, **شائِعٌ**’dir: yayıldı, ayrıldı, duyuldu, göründü. Ve onu o **أََشاعَه** etti; ve bir şeyin zikrini **أَشاعَ** etti: onu uçurdu ve onu açığa vurdu. “Bu **خبَر شائع**’tır ve insanlar içinde **شاعَ** etti” sözlerinin mânası: her birine ulaştı; insanların bilgisi onda eşitlendi; onun bilgisi bazılarında bazılarından aşağı olmadı. Ve **الشاعةُ**: yayılmış haberler. Hadîste: “Herhangi bir adam, bir adam üzerine onu ayıplamak için bir ayıbı **أَشاعَ** ederse”; yani onun üzerinde onu ayıplayacak şeyi açığa vurdu. Ve malı kavim arasında ve tencereyi mahallede **أَشَعْتُ**; yani onu aralarında dağıttığımda. Ebû Ubeyd inşâd etti:
فقُلْتُ: أَشِيعَا مَشِّرا القِدْرَ حَوْلَنا،
وأَيُّ زمانٍ قِدْرُنا لم تُمَشَّرِ؟
Ve sırrı **أَشَعْتُ** ve onunla **شِعْتُ**; yani onu ifşa ettiğinde. Ve denir: “Falanın payı bu evin tamamında **شائِعٌ** ve onda **مُشاعٌ**’dır”; yani bölünmüş ve ayrılmış değildir. Ezherî dedi: Evin tamamında olunca, onun her parçası evin her parçasına bağlanır. Dedi ki: Bunun aslı, dişi devenin idrarını parça parça kestiğinde; onunla **أَوزَغَتْ به إِيزاغاً** denilir; onu bitişik bir salışla saldığında **أَشاعت** denilir. Ve **سهم شائِعٌ**: bölünmemiş. Ve **شاعٌ** da; “Bugünün **سائِرُ**’i ve **سارُه**” denildiği gibi. İbn Berrî dedi: bunun şahidi Rabîa b. Makrûm’un sözü:
له وهَجٌ من التَّقْرِيبِ شاعُ
Yani **شائعٌ**; ve bunun benzeri:
خَفَضُوا أَسِنَّتَهُمْ فكلٌّ ناعُ
Yani **نائِعٌ**. Ve bu evde **سهم شائِعٌ** ve **شاعٍ** yoktur; ondan çevrilmiştir; yani meşhur, yaygın.

Ve **رجل مِشْياعٌ**: **مِذْياعٌ**; sır saklamaz. Duada: “Allah sizi yaşatsın; selâm sizi **شاعَ** etsin ve selâm sizi **أَشاعَ** etsin”; yani sizi kuşatsın ve onu size yoldaş ve tâbi kılsın. Sa‘leb dedi: “Selâm sizi **شاعَ** etti”: size arkadaş oldu ve sizi **شَيَّعَ** etti. Ve inşâd etti:
أَلا يا نَخْلةً مِن ذاتِ عِرْقٍ
بَرُودِ الظِّلِّ، شاعَكُمُ السلامُ
Yani selâm size tâbi oldu ve sizi **شَيَّعَ** etti. Dedi ki: “**أَشاعكم السلامَ**” mânası: onu size yoldaş kıldı; bu güçlü değildir. “**شاعَكم السلامُ**” “**عليكم السلامُ**” dediğin gibidir. Bu, ancak adamın arkadaşlarına, onlardan ayrılmak istediğinde söylemesiyle olur; Kays b. Zuheyr, kavim barıştığında dedi ki: “Ey Abs oğulları, selâm sizi **شاعَ** etsin; artık Zübyânî’nin yüzüne bakmayacağım; onun babasını ve kardeşini öldürdüm.” Ve Umân tarafına gitti; bugün orada onun soyu ve evladı vardır. Yûnus dedi: “**شاعَكم السلامُ**” **يَشاعُكم شَيْعاً**; yani sizi doldurdu. Ve Allah sizi selâmla **أَشاعكم** etti; sizi **يُشِيعُكم إِشاعةً**. Ve onun bir şeydeki payı **شائِعٌ** ve **شاعٍ** (kalb ve hazf üzere) ve **مُشاعٌ**; bunların hepsi: ayrılmış değildir. Ebû Saîd: “Onlar bir evde yahut arazide **مُتشايِعانِ** ve **مُشتاعانِ**’dır”; yani onda ortaktırlar. Ve onlar onda **شُيَعاءُ**’dır; ve onların her biri arkadaşına **شَيِّعٌ**’dir. Ve bu ev aralarında **شَيِّعةٌ**’dir; yani **مُشاعةٌ**. Ve her şey ki onunla şeyin tamamı yahut artması olur; o, onun için **شِياعٌ**’dır. Ve çatlak cam şişede **شاعَ** etti: saçıldı ve ayrıldı; Sa‘leb’den.

Ve atlar **شَوائِعَ** ve **شَواعِيَ** (kalb üzere) geldi; yani dağınık. Eceda‘ b. Mâlik b. Mesrûk b. el-Eceda‘ dedi ki:
وكأَنَّ صَرْعاها قِداحُ مُقامِرٍ
ضُرِبَتْ على شَرَنٍ، فَهُنّ شَواعِي
Ve “**كِعابُ مُقامِرٍ**” diye rivayet edilir. Ve sütün damlası suda **شاعتِ** ve **تَشَيَّعَتْ**: dağıldı. Dersin: suda bir damla süt damlar
(* قوله «تقول تقطر قطرة
من لبن في الماء كذا بالأصل ولعله سقط بعده من قلم الناسخ من مسودة
المؤلف فتشيع أو تتشيع فيه أي تتفرق.).
Ve onda **شَيّع** etti; yani onda dağıldı. Ve idrarıyla **أَشاعَ** etti, **إِشاعةً**: onunla attı ve onu dağıttı. Ve dişi deve idrarıyla **أَشاعت** etti ve **اشتاعَتْ** ve **أَوْزَغَتْ** ve **أَزْغَلَتْ**; bunların hepsi: onu dağınık saldı ve atarcasına attı ve onu parçaladı; bu, ancak erkek deve onu vurduğunda olur. Asma‘î dedi: erkek deve vurduğunda develerin idrarlarından yayılan şeye, dişi deve idrarıyla **أَشاعَتْ** ettiğinde: **شاعٌ** denir. Ve inşâd etti:
يُقَطِّعْنَ لإِبْساسِ شاعاً كأَنّه
جَدايا، على الأَنْساءِ منها بَصائِر
Dedi ki: erkek deve de, kızıştığında idrarını parça parça keser; onun idrarı **شاعٌ**’dır. Ve inşâd etti:
ولقد رَمَى بالشّاعِ عِنْدَ مُناخِه،
ورَغا وهَدَّرَ أَيَّما تَهْدِيرِ
Ve **أَشاعَتْ** ayrıca: düşük yaptı; **الإِشاعةُ** ancak develerde olur. **التهذيب**’de **شعع** maddesinde: “Şey **شاعَ** eder **يَشِيعُ**; ve **شَعَّ** eder **يَشِعُّ**; **شَعّاً** ve **شَعاعاً**”; ikisi de dağıldığında.

Ve adamın **شاعةُ**’si: karısıdır; bundan Seyf b. Zî Yezen hadîsi: Abdülmuttalib’e dedi ki: “Senin için bir **شاعةٍ** var mı?”; yani eş; çünkü o, ona **تُشايِعُه** eder; yani ona tâbi olur. Ve **المُشايِعُ**: yetişen. Lebîd’in beyti de inşâd edilir:
فيَمْضُون أَرْسالاً ونَلْحَقُ بَعْدَهُم،
كما ضَمَّ أُخْرَى التالِياتِ المُشايِعُ
(* روي هذا البيت في سابقاً في هذه المادة وفيه: نخلف بعدهم؛ وهو هكذا
في قصيدة لبيد.)
Bu, Ebû Ubeyd’in sözüdür; bence o, “develerle **شايَعَ** etti” sözündendir; onları çağırdı.

Ve **المِشْيَعة**: kadının pamuğunu içine koyduğu sepet.

Ve **المِشْيَعةُ**: yaseminden daha küçük, kırmızı, güzel kokulu çiçeği olan bir ağaç; elbiseler onunla kokulandırılır; Ebû Hanîfe’den. Onu, güvenilir bir nüshada, tâ’nın dammesi ve bâ’nın hafifletilmesiyle **تُعْبَقُ** bulduk; bazı nüshalarda bâ’nın şeddelenmesiyle **تُعَبَّقُ**. Ve **شَيْعُ اللهِ**: **كتَيْمِ الله**’ın adıdır.

Hadîste: “**الشِّياعُ** haramdır.” İbnü’l-Esîr dedi: Bazıları bunu böyle rivayet etti ve onu, cinsel birleşmenin çokluğuyla övünme diye tefsir etti. Ebû Amr dedi: Bu bir tashîftir; o, sin-i mühmel ve bâ-i muvahhada iledir; daha önce geçti. Dedi ki: Eğer mahfuz ise, belki de eşe **شاعةً** adının verilmesindendir.

Ve **بَناتُ مُشيّع**: bilinen köylerdir; A‘şâ dedi ki:
من خَمْرِ بابِلَ أُعْرِقَتْ بمِزاجِها،
أَو خَمْرِ عانةَ أَو بنات مُشَيّعا

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%B9/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ش ي ع * * شاعَ * الخبر يشيع * شيْعُوعَةً * ذاع وسهم * مُشَاعٌ * و * شَائِعٌ * أي غير مقسوم و * أشاعَ * الخبر أذاعه و * شَيَّعَهُ * عند رحيله * تَشْييعا * و * شِيْعَةُ * الرجل أتباعه وأنصاره و * تَشَيَّعَ * الرجل ادعى دعوى * الشِّيعةِ * وكل قوم أمرهم واحد يتبع بعضهم رأي بعض فهم * شِيَعٌ * وقوله تعالى ﴿كما فعل بأشياعهم من قبل﴾ أي بأمثالهم من الشيع الماضية

##### Türkçe

* ش ي ع * **شاعَ** haber **يشيع**; **شيْعُوعَةً**: yayıldı ve yayımlandı. **مُشَاعٌ** ve **شَائِعٌ**: yani bölüştürülmemiş. **أشاعَ** haberi: onu yaydı. **شَيَّعَهُ** onun ayrılışı sırasında: **تَشْييعا** (uğurlama ile). **شِيْعَةُ** adamın: onun tâbileri ve yardımcıları. **تَشَيَّعَ** adam: **الشِّيعةِ** iddiasını iddia etti. Herhangi bir kavim ki işleri bir(tek)tir; bazısı bazısının görüşüne tâbi olur; işte onlar **شِيَعٌ**’dır. Yüce Allah’ın sözü: ﴿كما فعل بأشياعهم من قبل﴾ yani geçmiş **الشيع**’den olan benzerleriyle.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%B9/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

شَاعَ
1 شَاعَ ذ , aor. يَشِيعُ, (S, O, Msb, K,) inf. n. شُيُوعٌ (O, Msb, K) and شَيْعُوعَةٌ (S, O, K) and شَيْعٌ (K) and شَيَعَانٌ and مَشَاعٌ, (O, K, the last, in the CK, مَشَاعَة,) said of information, an announcement, a piece of news, or a narrative, or story, (TA,) or of a thing, (O, Msb,) It became spread, published, divulged, revealed, made known, or disclosed; (S, O, K, TA;) or it became apparent, or manifest; (Msb, TA;) فِى النَّاسِ [among the people]; so as to reach every one, becoming equally known by the people, not known by some exclusively of others. (TA.) ― -b2- [Hence, app.,] شاع, aor. as above, said of a thing, signifies also (assumed tropical:) It became scattered, or dispersed; like شَعَّ. (TA in art. شع.) You say, شاع اللَّبَنُ فِى المَآءِ, (Msb,) or شاعت قَطْرَةٌ مِنَ اللَّبَنِ فِى المَآءِ, and ↓ تشيّعت, (TA,) (assumed tropical:) The milk, (Msb,) or the drop of milk, (TA,) became dispersed in the water, (Msb, TA,) and mixed: (Msb:) and فِيهِ ↓ شَيَّعَ likewise signifies it became dispersed in it. (TA.) And شاع الشَّيْبُ, inf. n. شَيْعٌ and شِيَاعٌ and شَيَعَانٌ and شُيُوعٌ and شُيُوعَةٌ and مَشِيعٌ, (tropical:) Whiteness of the hair, or hoariness, appeared, and became scattered: and شاع فِيهِ الشَّيْبُ, inf. n. as above, (tropical:) Whiteness of the hair, or hoariness, spread upon him; as also ↓ تشيّعهُ [or تشيّع فِيهِ, agreeably with what has been said above]. (TA.) And شاع الصَّدْعُ فِى الزُّجَاجَةِ (assumed tropical:) The crack spread, and became dispersed, in the glass, or glass vessel. (Th, TA.) And الاـِبِلُ ↓ تشايعت (assumed tropical:) The camels became scattered, or dispersed; or they scattered, or dispersed, themselves. (TA.) -A2- As trans. by means of بِ: see 4, in two places. -A3- [It is also trans. by itself.] شَاعَكُمُ السَّلَامُ is like the saying عَلَيْكُمُ السَّلَامُ [Safety, or peace, &c., be, or light and abide, on you]; (S, O, K;) but is only said by a man to his companions when he desires to quit them: (S, O:) or it means [may safety, &c.,] follow you: (O, K:) or, not quit you: (K:) whence, (TA,) one says also شَاعَكَ الخَيْرُ may prosperity not quit thee; and in like manner Lebeed says of praise (حَمْدٌ): (O, TA:) [and J says that] شاعهُ, inf. n. شِيَاعٌ, signifies he, or it, followed him: (S:) or شاعكم السلام, (Yoo, O, K,) aor. يَشَاعُكُم, inf. n. شَيْعٌ, (Yoo, O,) means [may safety, &c.,] fill you: (Yoo, O, K:) [app. from what next follows.] ― -b2- One says also شِعْتُ الاـِنَآءَ, (K, TA,) aor. أَشِيعُهُ, inf. n. شَيْعٌ, (TA,) I filled the vessel. (K, TA.)

شيّع فِيهِ
2 شيّع فِيهِ ذ : see 1. -A2- شيّع said of a pastor, He blew in the reed-pipe [called شِيَاع, by means of which the camels are called together]. (Lth, K, TA.) ― -b2- شيّع بِالاـِبِلِ He (a pastor) called to the camels, whereupon they followed one another; (Msb;) in [some of] the copies of the K, i. q. اشاء بها, [in the CK اَشابَها,] but correctly بِهَا ↓ أَشَاعَ, (TA,) which means he called to the camels, (K in another part of the art., and TA,) when some of them remained, or lagged, behind: (TA:) and [in like manner] بِاـِبِلِهِ ↓ شايع, (S, K,) inf. n. مُشَايَعَةٌ and شِيَاعٌ, (S,) he (a pastor, S) shouted and called to his camels, (S, K,) when some of them remained, or lagged, behind: (S:) or شيّع اـِبِلَهُ he (a pastor) called out among his camels, whereupon they went along, following one another: (Mgh:) and شيّع الغَنَمَ he urged on the sheep, or goats, (K, * TA,) because of their lagging behind, (TA,) in order that they might follow the others. (K, TA.) [The last two phrases are app. from the second of the explanations here following.] ― -b3- شيّعهُ, inf. n. تَشْيِيعٌ, also signifies He sent, or sent on, him, or it. (TA.) ― -b4- And He made him, or it, to follow. (TA.) ― -b5- [And He made it to be followed by another thing.] One says, شَيَّعْتُ رَمَضَانَ بِسِتٍّ مِنْ شَوَّالٍ [or rather بِسِتَّةٍ] (assumed tropical:) I made [the fasting of] Ramadلn to be followed by [the fasting of] six [days] of Showwلl expl. by أَتْبَعْتُهُ بِهَا [a well-known phrase, of frequent occurrence, but one which I have not found in any of the lexicons, except in explanations; the approved phrase used in its stead being أَتْبَعْتُهُ اـِيَّاهَا, lit. meaning “ I made them to follow it; ” this being virtually the same as “ I made it to be followed by them ”]: (Msb:) [and in like manner, the elliptical phrase] شيّع رَمَضَانَ, (K,) or شيّع شَهْرَ رَمَضَانَ, (O, TA,) means He fasted after Rama- dلn, or the month of Ramadلn, six days; (O, K, TA;) i. e. أَتْبَعَهُ بِهَا. (TA.) ― -b6- شَيَّعْتُهُ عِنْدَ رَحِيلِهِ (Lth, * S, O, Msb, K *) I went forth with him (Lth, O, Msb, K) on the occasion of his departure, (O, Msb,) namely, a guest, (Msb,) in order to bid him farewell, and to conduct him to his place of alighting, [app. meaning, to his first place of alighting,] (Lth, O, K,) or to show honour, or courtesy, to him; and I bade him farewell: (Msb:) or شيّع الضَّيْفَ signifies he followed the guest [app. on the occasion of his departure, in order to bid him farewell, &c.]: (Mgh:) or شيّعهُ عِنْدَ رَحِيلِهِ he went forth with him on the occasion of his departure, desiring to cheer him by his company to some place: and ↓ شايعهُ signifies the same. (TA.) ― -b7- [شيّعهُ sometimes signifies He followed him, not coming up with him, but always going behind him]. See المُشَيِّعَةُ, voce مُشَيَّعٌ. ― -b8- [And He followed, or imitated, him; conformed, agreed, or complied, with him; like شَايَعَهُ]. See 3, in three places. ― -b9- شيّع فُلَانًا (tropical:) He encouraged such a one, and emboldened him, (O, K, TA,) and strengthened him. (TA.) One says, فُلَانٌ يُشَيِّعُهُ عَلَى ذٰلِكَ (tropical:) Such a one strengthens him to do that. (TA.) And شَيَّعَ هٰذَا بِهٰذَا (assumed tropical:) He strengthened this with this. (TA.) ― -b10- شيّعهُ النَّارَ (tropical:) He threw, or put, firewood upon the fire to make it blaze or flame, burn up, or burn brightly or fiercely. (ISk, S, K, TA.) ― -b11- And شيّعهُ بِالنَّارِ (assumed tropical:) He burned him, or it, with fire. (S, K, TA.) Of anything that has been burned, one says, شُيِّعَ. (TA.)

مُشَايَعَةٌ
3 مُشَايَعَةٌ ذ primarily signifies The following another, or conforming with him, in, or as to, an affair, and an opinion; as also شِيَاعٌ; [an inf. n. of شايعهُ, like the former;] and so too signifies ↓ تَشَيُّعٌ [if not a mistranscription for ↓ تَشْيِيعٌ, which I rather think it to be, agreeably with what follows]: and the agreeing, or complying, with him, or obeying him. (TA.) You say, شايعهُ عَلَى أَمْرٍ, (Lth, O, Msb, K,) inf. n. مُشَايَعَةٌ (Msb) [and شِيَاعٌ], He followed him, or conformed with him, [&c.,] in, or as to, an affair: (Lth, O, Msb:) or he did so, and strengthened him; and likewise على رَأْىٍ in, or as to, an opinion; as also عَلَيْهِ ↓ شيّعهُ, referring to an opinion [and an affair]. (TA.) And مَا تُشَايِعُنِى رِجْلِى وَلَا سَاقِى My leg does not conform with [my wish] nor aid me to walk, nor does my shank. (TA.) And شَايَعَتْهُ نَفْسُهُ عَلَى ذٰلِكَ His soul conformed [or complied] with him, [i. e. with his wish,] and encouraged him, to do that; as also ↓ شَيَّعَتْهُ. (L, TA.) ― -b2- Also (O, K) He befriended him, or was friendly to him; syn. وَالَاهُ, (S, O, K,) from الوَلِىُّ. (S.) ― -b3- شايعهُ عِنْدَ رَحِيلِهِ: see 2, in the latter part of the paragraph. ― -b4- شايع بِاـِبِلِهِ: see 2, near the beginning. [Hence, app.,] one says also, شَايَعَ بِهِمُ الدَّلِيلُ فَأَبْصَرُوا الهُدَى The guide called to them [and they saw the right direction]. (TA.) -A2- الشِّيَاعُ occurs in a trad., as some relate it, and is expl. as there meaning المُفَاخَرَةُ بِكَثْرَةِ الجِمَاعِ: but AA says that it is a mistranscription for السِّبَاعُ, with س and ب; or that it may be from شَاعَةٌ signifying “ a wife. ” (IAth, TA.)

اشاع الخَبَرَ
4 اشاع الخَبَرَ ذ , (S, O,) or الشَّىْءَ, (Msb, K,) or rather السِّرَّ, as in the L; (TA;) and اشاع بِهِ; (O, * K;) as also بِهِ ↓ شاع, first pers. شِعْتُ به; (Msb, K;) He spread, published, divulged, revealed, made known, or disclosed, (S, O, K,) and (K) made apparent or manifest, (Msb, K,) the information, announcement, news, narrative, or story, (S, O,) or the thing, (Msb, K,) or the secret. (L, TA.) And اشاع ذِكْرَ الشَّىْءِ He made the mention, or fame, of the thing to fly [abroad, or to spread]. (TA.) ― -b2- أَشَعْتُ المَالَ بَيْنَ القَوْمِ (assumed tropical:) I dispersed, or distributed, the property among the people, or party; and القِدْرَ فِى الحَىِّ the [contents of] the cooking-pot among the tribe. (A 'Obeyd, TA.) [See also its pass. part. n.] ― -b3- اشاعت بِبَوْلِهَا (assumed tropical:) She (a camel) ejected her urine, (S, K,) scattering it, (K,) and stopped it; (S, K; expl. in the K in two places;) but this is only when the stallion has leaped her, and is only said in relation to camels; and ببولها ↓ اشتاعت signifies the same: and in like manner اشاع is said of a he-camel. (TA.) ― -b4- أَشَاعَكُمُ اللّٰهُ السَّلَامَ, (S, O,) or بِالسَّلَامِ, (K,) or both, (TA,) as also اللّٰهُ بِالسَّلَامِ ↓ شَاعَكُمُ, (K,) May God make safety, or peace, &c., [to light and abide upon you, or] to accompany and follow you. (S, O, K. [See also 1, latter half.]) ― -b5- اشاع بِالاـِبِلِ: see 2. ― -b6- [اشاعت is also expl. in the TA as meaning خرجت: but I suspect a mistranscription or an omission in this case.]

5 تَشَيَّعَ see 1, in two places. ― -b2- تشيّع said of a man, (S, O,) He asserted himself to hold the tenets of the شِيعَة [q. v.]: (S, O, K, KL, TA:) or he became a شِيَعِىّ: a verb similar to تَحَنَّفَ and تَشَفَّعَ. (TA.) -A2- [Accord. to Golius, it is expl. in the KL as meaning He left a portion of a thing undistributed: but this explanation is not in my copy of that work.] ― -b2- تشيّع فِى الشَّىْءِ He strove, or laboured, or he distressed himself, or he courted death, (اِسْتَهْلَكَ,) in his love of the thing. (TA.) -A3- تشيّعهُ الغَضَبُ Anger excited him to lightness, levity, or unsteadiness; or flurried, or disquieted, him. (TA.) ― -b2- See also 3, first sentence.

تشايعت الاـِبِلُ
6 تشايعت الاـِبِلُ ذ : see 1. ― -b2- تشايعوا is from الشِّيعَةُ, (S, O,) and signifies They became شِيَع [i. e. separate parties, &c., pl. of شِيعَةٌ, q. v.]. (TA.) ― -b3- And They went, or went along, together. (KL.) ― -b4- [See also the part. n., voce شَيِّعٌ.]

اشتاعت بِبَوْلِهَا
8 اشتاعت بِبَوْلِهَا ذ , said of a she-camel: see 4. ― -b2- [See also the part. n., voce شَيِّعٌ.]

شَاعٌ
شَاعٌ ذ , originally شَائِعٌ: see the latter word. ― -b2- Also The urine of the she-camel, that becomes scattered when the stallion leaps her. (As, O, K.) And, (As, O, [accord. to the K “ or, ”] The urine of the he-camel when he is excited by lust. (As, O, K.)

شَيْعٌ
شَيْعٌ ذ A space [of time]. (S, O, K.) One says, أَقَامَ فُلَانٌ شَهْرًا أَوْ شَيْعَهُ (S, O) i. e. Such a one remained, or stayed, a month or the space thereof: or nearly the space thereof. (TA.) ― -b2- One says also, آتِيكَ غَدًا أَوْ شَيْعَهُ I will come to thee to-morrow or after it: (S, O, K:) or to-morrow or the day after it. (L, TA.) ― -b3- And هٰذَا شَيْعُ هٰذَا This is he that was born next after this; like شَوْعُهُ: (S, O, K, all in art. شوع:) or this is the like of this. (A 'Obeyd, O and K in the present art.) ― -b4- شَيْعٌ signifies also A follower: and a friend, or a comrade, or an assistant. (KL.) ― -b5- And A lion's whelp: (Lth, IDrd, S, O, K:) or when he has attained to taking prey; so in the L: and some say the lion [himself]. (TA.) -A2- See also شَائِعٌ.

شِيعُ نِسَآءٍ
شِيعُ نِسَآءٍ ذ One who follows after women, and mixes, associates, or converses, with them. (K, * TA.)

شَاعَةٌ
شَاعَةٌ ذ A wife: because she follows, or conforms with, [the wishes of] her husband. (Sh, O, K, TA.) -A2- See also شَائِعٌ.

شَيْعَةٌ
شَيْعَةٌ ذ A certain tree, (O, K,) below the stature of a man, having knotted, or jointed, rods, and small, dark-red blossoms, smaller than the jasmine: (O:) the bees feed upon it; (O, K;) and men eat its tender extremities, being rendered healthy, or sound, thereby; (يَتَصَحَّحُونَ بِهِ;) and it has a hot quality in the mouth; and is sweet in odour: (O:) clothes become sweet-scented by adhering to it, (O, K, * TA,) i. e. to its blossom, agreeably with what is said in the “ Book of Plants, ” not to the tree, to which the pronoun refers in the O and K; (TA;) and its honey is clear, (O, K,) very clear, and is well known: it is a pasture; and grows in the plains, and near to seed-produce. (O.)

شِيعَةٌ
شِيعَةٌ ذ A separate, or distinct, party, or sect, (O, K, TA,) of men: this is the primary signification: so called from their agreeing together, and following one another: or, accord. to some, the ى is originally و, and it is from شُوَّعَ قَوْمَهُ, which means “ he collected his people or party: ” (TA:) the followers and assistants (S, O, Msb, K) of a man: (S, O, K:) any people that have combined in, or for, an affair: (Msb, TA:) accord. to Az, persons who follow, or conform with, one another, [though] not all of them agreeing together: (TA:) and any assistant and partisan of a man: (O, TA:) [for] the word is applied to one and to two and to a pl. number and to the male and to the female, (K, TA,) without variation: (TA:) the pl. is شِيَعٌ and أَشْيَاعٌ, (S, * O, Msb, K,) the latter a pl. pl.; (Msb;) and the former is applied to any people, or party, whose affair, or case, is one, who follow one another's opinion. (S.) The saying, in the Kur [xxxiv. last verse], كَمَا فُعِلَ بِأَشْيَاعِهِمْ مِنْ قَبْلُ means As was done with the likes of them, of the same persuasion as they, of the peoples that have gone before: (S, * TA:) and similar to this is the saying in the Kur liv. 51. (TA.) ― -b2- Afterwards, الشِّيعَةُ became a name of A particular party [or sect]; (Msb, K;) being predominantly applied to all who took as their friends, or lords, 'Alee and the people of his house: (K:) those who followed 'Alee, saying that he was the [rightful] Imلm after the Apostle of God, and believing that the office of Imلm should not depart from him and his descendants: (KT:) they are an innumerable people, who are innovators; the extravagant zealots among them are the Imلmeeyek, who revile the Two Sheykhs [Aboo-Bekr and 'Omar]; and the most extravagant of them call the Two Sheykhs disbelievers: some of them rise to the pitch of [that misbelief which is termed] الزَّنْدَقَة [q. v.]. (TA.) [It is also applied to A single person of this party, or sect; agreeably with what has been said above; and such a person is likewise called ↓ شِيَعِىٌّ: see 5.]

شِيَعِىٌّ
شِيَعِىٌّ ذ : see the next preceding sentence.

شِيَعِيَّةٌ
[ شِيَعِيَّةٌ ذ and شِيْعِيَّةٌ The way of doctrine and practice, or the system of tenets, of the sect called الشِّيعَةُ.]

شَيَاعٌ
شَيَاعٌ ذ : see the next paragraph.

شِيَاعٌ
شِيَاعٌ ذ The reed-pipe of the pastor; (IAar, O, K;) the instrument with which the pastor blows; so named because he calls together the camels with it: (A, TA:) or the sound of the pastor's reed-pipe. (S, O, K.) ― -b2- And Callers, or summoners; syn. دُعَاةٌ, (O, K,) pl. of دَاعٍ: (K:) in the Tekmileh, دُعَآء [a call, or calling, &c.]. (TA.) -A2- Also, (S, O, K,) and ↓ شَيَاعٌ, (O, K,) but the former is the more chaste, (O, [and the same is implied in the K,]) (tropical:) Slender firewood, with which a fire is made to blaze or flame, burn up, or burn brightly or fiercely: (S, O, K, TA:) and ↓ شَيُوعٌ signifies [the same, i. e.] slender firewood (AHn, O, K) that is quickly kindled by a weak fire, so that it prevails over the thick, or large, firewood. (AHn, O.)

شَيُوعٌ
شَيُوعٌ ذ : see next preceding sentence.

شَيِّعٌ
شَيِّعٌ ذ A sharer, or partner: (TA:) pl. شُيَعَآءُ. (O, K, TA.) One says, هُمْ شُيَعَآءُ فِيهَا [They are sharers, or partners, in it, i. e. a house (دَار) or land;] i. e. every one of them is a شَيِّع to his fellow [or fellows]. (O, K.) And ↓ هُمَا مُتَشَايِعَانِ فِى دَارٍ, (O, K,) or أَرْضٍ; (O;) and ↓ مُشْتَاعَانِ, (O, TA,) in the copies of the K, erroneously, مُتَشَاعَانِ; (TA;) They two are sharers, or partners, in a house, (O, K,) or land. (O.) ― -b2- And الدَّارُ شَيِّعَةٌ بَيْنَهُمْ The house is undivided [i. e. shared] among them; syn. ↓ مُشَاعَةٌ. (O, K. [See also شَائِعٌ.])

شَائِعٌ
شَائِعٌ ذ Information, an announcement, a piece of news, a narrative, or a story, spreading; or becoming spread, published, divulged, revealed, made known, disclosed, apparent, or manifest; فِى النَّاسِ [among the people]; so as to reach every one, becoming equally known by the people, not known by some exclusively of others: (TA:) and ↓ شَاعَةٌ [is app. a pl. thereof, like as بَاعَةٌ is of بَائِعٌ, signifying, or so أَخْبَارٌ شَاعَةٌ,] news, or tidings, &c., spreading, or becoming spread. (IAar, O, K.) ― -b2- [(assumed tropical:) A thing scattered, or dispersed, or in a state of dispersion: fem. with ة: pl. of the latter شَوَائِعُ; which may also be pl. of the former applied to a rational being, like فَوَارِسُ pl. of فَارِسٌ.] One says, جَآءَتِ الخَيْلُ شَوَائِعَ (assumed tropical:) The horsemen came scattered, or dispersed, or in a state of dispersion; as also شَوَاعِىَ, formed by transposition. (TA. [But the latter is also mentioned as belonging to art. شعو.]) ― -b3- Also A lot, share, or portion, (سَهْمٌ, S O, Msb, K, and نَصِيبٌ, TA,) undivided; and so ↓ شَاعٌ, (S, O, K, TA,) like as one says سَائِرُ الشَّىْءِ and سَارُهُ; (S, O;) and ↓ مُشَاعٌ; (S, K;) [i. e. shared in common; as though] spread; (TA;) so called because mixed, not being separated: (Msb:) [and it seems, from the usage of a phrase in art. خلط of the K, (المُشَارِكُ فِى الشُيُوعِ,) that ↓ شَيْعٌ, as sing. of شُيُوعٌ, signifies an undivided portion.] ― -b4- Also Anything that is a supplement to a thing: or an addition, or augment, thereto. (TA.)

مُشَاعٌ
مُشَاعٌ ذ ; and its fem., with ة: see شَائِعٌ and شَيِّعٌ.

مَشِيعٌ
مَشِيعٌ ذ Filled; (O, K;) applied to a vessel. (K.) ― -b2- [Hence,] (assumed tropical:) Very rancorous, malevolent, malicious, or spiteful; filled with baseness, meanness, or sordidness. (K, TA. [In the CK, erroneously said to be, in this sense, مِشْيَع, like مَكْيَل; instead of مَشِيع, like مَكِيل.]) Hence also, هُوَ ضَبٌّ مَشِيعٌ (assumed tropical:) He is [like a lizard of the kind called ضبّ that is] very rancorous, &c. (TA.) IAar says, I heard Abu-l-Mekلrim revile a man, saying, هُوَ خَبٌّ مَشِيعٌ, [perhaps correctly ضَبٌّ, but see this word, which is used as a syn. sequent to خَبٌّ,] meaning He is like a ضَبّ that is very rancorous, &c., and unprofitable; (O, TA;) مَشِيعٌ, here, being with fet-h to the م; (O;) from شِعْتُهُ “ I filled it. ” (O, TA.)

مِشْيَعَةٌ
مِشْيَعَةٌ ذ A قُفَّة [or kind of basket, of palmleaves,] in which a woman puts her cotton and other things: (IDrd, O, L, K:) so called because it accompanies and follows her. (TA.)

مِشْيَاعٌ
مِشْيَاعٌ ذ One who will not keep, or conceal, a secret; or one who is unable to conceal his information, news, or tidings; [a babbler of secrets &c.;] syn. مِذْيَاعٌ. (S, O, K.)

مُشَيَّعٌ
مُشَيَّعٌ ذ (tropical:) Courageous: (S, O, K, TA:) as though he were encouraged and emboldened and strengthened by another, or encouraged and emboldened by the strength of his heart: (O, K:) or whose heart is encouraged and emboldened by every formidable affair in which he has embarked. (A, TA.) ― -b2- And (tropical:) Very quick or speedy or hasty. (Ibn-'Abbلd, Z, O, K.) ― -b3- المُشَيَّعَةُ, in a trad. relating to sheep or goats to be slaughtered as victims on the day of sacrifice, in which trad. such are forbidden, (O, Msb, K,) means the sheep or goat (Mgh) that requires one to urge it on after the [other] sheep or goats, (Mgh, O, Msb, K,) because of its weakness (Mgh, K) and leanness, (Mgh,) or because of its lack of strength to follow them: (O:) or, as some relate it, the word is ↓ المُشَيِّعَةُ, (Mgh, O, Msb, K,) meaning that ceases not to follow the [other] sheep or goats, (الغَنَمَ ↓ لَا تَزَالُ تُشَيِّعُ, O, K, * i. e. تَتْبَعُهَا, Mgh, O, K,) or that ceases not to lag behind the [other] sheep or goats, (Msb,) not coming up with them, (Mgh, TA,) but always going behind them, (TA,) because of its leanness; (Mgh, Msb, K;) from شَيَّعَ الضَّيْفَ [expl. above (see 2)]; (Mgh;) or as though urging on the [other] sheep or goats. (Msb.)

المُشَيِّعَةُ
المُشَيِّعَةُ ذ : see what next precedes.

مُشَايِعٌ
مُشَايِعٌ ذ Overtaking, or coming up with another or others; or one that overtakes, &c.: (S, K, TA:) as in the saying of Lebeed,
كَمَا ضَمَّ أُخْرَى التَّالِيَاتِ المُشَايِعُ
[Like as he that overtakes collects together the last of those cattle that go behind the others]. (TA.)

مُشْتَاعٌ
مُشْتَاعٌ ذ : see the dual of each, voce شَيِّعٌ.

مُتَشَايِعٌ
مُتَشَايِعٌ ذ : see the dual of each, voce شَيِّعٌ.

_Türkçe çeviri henüz yok_

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%B9/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

شَاعَ
شَاعَ ( y )  I ( n. ac. شَيْع 1 ,  مَشْيَع 17A ,  شُيُوْع 27 ,  شَيَعَاْن 36 ),
a.  Became public, was published, divulged; was reported, rumoured.

b.  ( n. ac. شِيَاْع 23 ), Followed; accompanied, escorted.

c.  ( n. ac. شَيْع 1 ) [ Bi ], Made public; published, divulged.

d.  [ 'An ], Was reported, rumoured of.

e.  Filled.

شَيَّعَ
شَيَّعَ II ,
a.  Accompanied, escorted; saw off.

b.  Cheered on, encouraged.

c.  [ acc. &  Bi ], Burned up, consumed by ( fire ).

d.  [ Bi ], Called to ( the camels ).

شَاْيَعَ
شَاْيَعَ III ,
a.  see II (a) .

b.  Was a follower, disciple, adherent, partizan of.

c.  see II (d) . IV [ acc. or Bi ],  see I (c) .

b.  see II (d) .

تَشَيَّعَ
تَشَيَّعَ V ,
a.  Held the tenets of the Shiites.

تَشَاْيَعَ
تَشَاْيَعَ VI ,  اِشْتَيَعَ VIII ,
a.  Formed a sect, party; separated themselves.

شَيْع
شَيْع [ 1 ],
a.  Quantity, amount.

b.  Space.

c.  Follower, companion; partizan, adherent.

شَاع
شَاع [ 1A ],
a.  see 21 .

شَاعَة
شَاعَة [ 1tA ],
a.  News; report, rumour.

شِيْعَة
شِيْعَة [ 2t ] , ( pl. شِيَع [ 7 ] ,  أَشْيَاع [ 38 ] ),
a.  Party, sect.

b.  The Shiites or partizans of 'Ali.

مَشَاع
مَشَاع [ 17A ],
a.  Published, divulged.

b.  Public; common.

شَائِع
شَائِع [ 21 ] , ( pl. شَاعَة [ 1tA ] ),
a.  Public; notorious; renowned. celebrated, famous.

b.  see 17 (b) .

شِيَاع
شِيَاع [ 23 ],
a.  Shepherd's pipe. reed-pipe; piping.

b.  Firewood.

شَيِّع
شَيِّع [ 25 ] , ( pl. شُيَعَآء [ 43 ] ),
a.  Partner; sharer.

مِشْيَاع
مِشْيَاع [ 45 ],
a.  Babbler, tattler.

مُشَيَّع
مُشَيَّع [ N. P.
a.  II], Courageous, daring.

مُشَاع
مُشَاع [ N. P.
a.  IV],  see 17 (a) .

شَاعَكُم السَّلَام
شَاعَكُم السَّلَام أَشَاعَكُم اللّٰهُ السَّلَام
a.  May peace, safety, accompany you ! Peace be with you !

شَاعَكُم اللّٰهُ بِالسَّلَام
شَاعَكُم اللّٰهُ بِالسَّلَام أَشَاعَكُم اللّٰهُ بِالسَّلَام
a.  see supra.

##### Türkçe

شَاعَ
**شَاعَ** ( y ) I ( n. ac. **شَيْع** 1 , **مَشْيَع** 17A , **شُيُوْع** 27 , **شَيَعَاْن** 36 ),
a. Kamuya mal oldu, yayımlandı, ifşa edildi; haber verildi, söylenti oldu.

b. ( n. ac. **شِيَاْع** 23 ), İzledi; eşlik etti, refakat etti.

c. ( n. ac. **شَيْع** 1 ) [ Bi ], Kamuya mal etti; yayımladı, ifşa etti.

d. [ 'An ], Hakkında haber verildi, söylenti çıkarıldı.

e. Doldurdu.

شَيَّعَ
**شَيَّعَ** II ,
a. Eşlik etti, refakat etti; uğurladı.

b. Teşvik etti, cesaretlendirdi.

c. [ acc. & Bi ], (ateş ile) yaktı, tüketti.

d. [ Bi ], (develere) seslendi.

شَاْيَعَ
**شَاْيَعَ** III ,
a. II (a)’ya bak.

b. Bir izleyici, talebe, bağlı, taraftar oldu.

c. II (d)’ye bak. IV [ acc. or Bi ], I (c)’ye bak.

b. II (d)’ye bak.

تَشَيَّعَ
**تَشَيَّعَ** V ,
a. Şiîlerin inanç esaslarını benimsedi.

تَشَاْيَعَ
**تَشَاْيَعَ** VI , **اِشْتَيَعَ** VIII ,
a. Bir fırka, grup oluşturdu; ayrıldılar.

شَيْع
**شَيْع** [ 1 ],
a. Miktar, tutar.

b. Boşluk.

c. İzleyici, yoldaş; taraftar, bağlı.

شَاع
**شَاع** [ 1A ],
a. 21’e bak.

شَاعَة
**شَاعَة** [ 1tA ],
a. Haber; rivayet, söylenti.

شِيْعَة
**شِيْعَة** [ 2t ] , ( pl. **شِيَع** [ 7 ] , **أَشْيَاع** [ 38 ] ),
a. Grup, fırka.

b. ‘Ali’nin Şiîleri yahut taraftarları.

مَشَاع
**مَشَاع** [ 17A ],
a. Yayımlanmış, ifşa edilmiş.

b. Kamuya ait; ortak.

شَائِع
**شَائِع** [ 21 ] , ( pl. **شَاعَة** [ 1tA ] ),
a. Kamuya ait; meşhur; tanınmış. kutlanan, ünlü.

b. 17 (b)’ye bak.

شِيَاع
**شِيَاع** [ 23 ],
a. Çobanın kavalı. kamış-kaval; üfleme.

b. Odun.

شَيِّع
**شَيِّع** [ 25 ] , ( pl. **شُيَعَآء** [ 43 ] ),
a. Ortak; paydaş.

مِشْيَاع
**مِشْيَاع** [ 45 ],
a. Geveze, laf taşıyan.

مُشَيَّع
**مُشَيَّع** [ N. P.
a. II], Cesur, atılgan.

مُشَاع
**مُشَاع** [ N. P.
a. IV], 17 (a)’ya bak.

شَاعَكُم السَّلَام
**شَاعَكُم السَّلَام** **أَشَاعَكُم اللّٰهُ السَّلَام**
a. Barış, esenlik size eşlik etsin! Selâm sizinle olsun!

شَاعَكُم اللّٰهُ بِالسَّلَام
**شَاعَكُم اللّٰهُ بِالسَّلَام** **أَشَاعَكُم اللّٰهُ بِالسَّلَام**
a. Yukarıdakine bak.
