# شيع — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%B9/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D9%8A%D8%B9/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [شيع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%B9.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: شيع

باب العين والشّين وواي معهما
ع ش و، ع ش ي، ع ي ش، ش ع و، ش و ع، ش ي ع، و ش ع مستعملات
عشو، عشي:
العَشْوُ: إيتانُك ناراً ترجو عندها خيراً وهدىً. عَشَوْتُها أَعْشُوها عَشْواً وعُشُوّا. قال الحطيئة:
متى تأتِهِ تعشو إلى ضَوْءِ نارِه		تَجِدْ خَيْرَ نارٍ عندها خيرُ مُوقِدِ
والعاشيةُ: كلُّ شيءٍ يعشو إلى ضوء نارٍ بالليل كالفَراشِ وغيره، وكذلك الإبل والعواشي، قال:
وعاشيةٍ حوشٍ بطانٍ ذَعَرْتُها		بضربِ قتيلٍ وَسْطَها يَتَسَيَّفُ
وأوطأته عَشْوَة وعِشْوَةُ وعُشْوَةً ثلاث لغات، وذلك في معنى أن تحملَه على أن يركب أمراً على غير بيانٍ. تقول: ركب فلانٌ عشوة من الأمر، وأوطأني فلان عَشْوةً، أي: حملني على أمرٍ غير رشيدٍ، ولقيته في عَشْوةِ العَتَمَة وعَشْوةِ السَّحَر. وأصله من عشواء اللّيل، والعشواء بمنزلة الظّلماء، وعَشْواء اللّيل ظُلْمَتُهُ.
والعِشاءُ: أوّلُ ظلام اللّيلِ، وعشّيتُ الإبل فتعشّت إذا رعيتُها اللّيلِ كلَّه. وقولهم: عَشِّ ولا تغترّ، أي: عشِّ إبلَكَ ههنا، ولا تطلبْ أفضل منه فلعلّك تغترّ.
ويقال: العواشي: الإبل والغنم تُرعَى باللّيل.
العشيّ؛ آخر النّهار، فإذا قلت: عَشِيّة فهي ليومٍ واحد، تقول لقيتُه عشيّةَ يوم كذا، وعشيّةً من العَشِيّاتِ، وإذا صغّروا العشيّ قالوا: عُشَيشِيان، وذلك عند الشَّفَى وهو آخر ساعة من النّهار عند مُغَيْرِبان الشّمس.
ويجوز في تصغير عَشيّة: عُشَيَّة، وعُشَيشِيَة.
والعَشاءُ ممدود مهموز: الأكلُ في وقت العشيّ. والعِشاءُ عند العامّة بعد غروب الشّمس من لدُنْ ذلك إلى أن يولّي صدر اللّيل، وبعض يقول: إلى طلوع الفجر، ويحتجّ بما ألغز الشّاعرُ فيه:
غدونا غدوة سَحَراً بـلـيلٍ		عشاء بعدما انتصف النهار
والعَشَى - مقصوراً - مصدر الأعشَى، والمرأة عَشْواءُ، ورجال عُشْوٌ، والأعشى هو الذي لا يبصر باللّيل وهو بالنّهار بصير، وقد يكون الذي ساء بَصَرُه من غير عمىً، وهو عَرَض حادثٌ ربّما ذهب. وتقول: هما يَعْشَيانِ، وهم يَعْشَوْن، والنّساء يَعْشَيْنَ، والقياس الواو، وتعاشَى تعاشياً مثله، لأنّ كلّ واوٍ من الفعل إذا طالت الكلمة فإنّها تقلب ياءً.
وناقةٌ عَشْواءُ لا تُبصِرُ ما أمامَها فَتَخْبِطُ كلَّ شيءٍ بيدها، أو تقعُ في بئرٍ أو وهْدةٍ، لأنّها لا تَتَعاهدُ موضعَ أخْفافِها. قال زهير:
رأيتُ المنايا خبطَ عشواءَ من تُصِبْ		تُمِتْهُ ومَنْ تُخْطِئْ يُعَمَّرْ فَـيَهْـرَمِ
وتقول: إنّهم لفي عَشْواء من أمرهم، أو في عمياء.
وتعاشَى الرّجلُ في الأمر، أي: تجاهل. قال:
تَعُدُ التّعاشِيَ في دينها		هدىً لا تقبّل قُربانها
عيش:
العيشُ: الحياةُ. والمعيشة: الّتي يعيش بها الإنسان من المطعم والمشرب، والعِيشة: ضربٌ من العيش، مثل: الجِلْسة، والمِشْية، وكلّ شيء يعاشُ به أو فيه فهو معاش؛ النّهار معاش، والأرض معاش للخلق يلتمسون فيها معايشهم. والعِيش في الشعر بطرح الهاء: العيشة. قال:
إذا أمّ عِيشٍ ما تَـحُـلُّ إزارَهـا		من الكَيْس فيها سَوْرَةٌ وهي قاعد
بنو عيش: قبيلة، وإنّهم بنو عائشة، كما قال:
عَبْدَ بني عائشةَ الهُلابعا
وقال آخر:
يا أمّنا عائش لا تراعي
كلّ بنيك بطل شجاعِ
خَفَضَ العَيْنَ بشُفعةِ الكافِ المكسورة.
شعو:
الشَّعْواءُ: الغارة الفاشية. وأشعى القومُ الغارة إشعاءً، أي: أشعلوها. قال:
كيف نَوْمي على الفراش ولمّا		تشملِ الشّامَ غارةٌ شَـعْـواءُ
شيع وشوع:
الشُّوعُ: شجرُ البانِ، الواحدة: شُوعةٌ. قال الطّرمّاح:
جَنَى ثَمَرٍ بالواديين وشُوعُ
فمن قال بفتح الواو وضمّ الشين: فالواو نسق، وشُوع: شجر البان، ومن قال: وُشُوع بضمّها، أراد: جماعةَ وَشْعٍ، وهو زهر البقول. والشَّيْعُ: مقدارٌ من العَدَد: أقمت شهراً أو شيْعَ شهرٍ، ومعه ألفُ رجلٍ، أو شَيْعُ ذاك.
والشَّيْعُ من أولاد الأسد.
وشاعَ الشّيءُ يَشِيعُ مَشاعاً وشَيْعُوعَةً فهو شائعٌ، إذا ظهر. وأشعْتُهُ وشعْتُ به: أذعته. وفي لغة: أشعت به. ورجلٌ مِشْياعٌ مِذْياعٌ، وهو الذي لا يكْتُمُ شيئاً.
والمُشايَعةُ: متابعتُك إنساناً على أمرٍ.
وشَيَّعتُ النارَ في الحَطَبِ: أضرمتُه إضراماً شديداً، قال رؤبة:
شدّا كما يشيّع التَّضْرِيمُ
والشّياعُ: صوتُ قَصَبةِ الرّاعي. قال:
حَنِين النّيبِ تَطْرَبُ للشِّياعِ
وشيَّع الرّاعي في الشِّياعِ: نَفَخَ في القَصَبة.
ورجل مُشَيَّعُ القَلبِ إذا كان شجاعاً، قد شُيّع قلبه تشييعاً إذا ركب كلَّ هولٍ، قال سليمان:
مُشَيَّع القلبِ ما منْ شأنِهِ الفَرَقُ
وقال الرّاجز:
والخزرجيُّ قلبُه مُشَيَّعُ
ليس من الأمر الجليل يَفْزَعُ
والشِّيعةُ: قوم يتشيّعون، أي: يهوون أهواء قوم ويتابعونهم. وشيعةُ الرّجلِ: أصحابه وأتباعه. وكلّ قومٍ اجتمعوا على أمرٍ فهم شيعة وأصنافهم: شِيَع. قال الله تعالى: "كما فَعَلَ بأشياعهم من قبل". أي: بأمثالِهِمْ من الشِّيَعِ الماضية.
وشَيَّعْتَ فلاناً إذا خرجت معَه لتُودِّعَه وتُبْلِغَه منزِلَهُ.
والشِّياعُ: دعاءُ الإبل إذا استأخرت. قال:
وألاّ تخلدَ الإبل الصّفـايا		ولا طول الإهابة والشِّياعِ
وشع:
الوَشِيعَةُ: خَشَبَة يُلَفُّ عليها الغَزْلُ من ألوان الوَشْي، فكلُّ لفيفةٍ وَشِيعةٌ، ومن هنالك سُمِّيتْ قَصَبَةُ الحائكِ وَشِيعَة، لأنّ الغَزْلَ يُوَشَّعُ فيه. قال ذو الرّمة:
به مَلْعَبٌ من مُعْصِفاتٍ نَسَجْنَهُ		كنَسْجِ اليَمانِي بُرْدَهُ بالوَشائِعِ
وقال:
نَدْفَ القِياس القُطُنَ المُوَشَّعا
والوَشْعُ من زهر البقول: ما اجتمع على أطرافها، فهي وَشْعٌ ووُشُوع.
وأَوْشَعَتِ البُقولُ خرجت زهرتها قبل أن تتفرّق.

### Türkçe

باب **العين** ve **الشّين** ve **واي** onlarla birlikte
**ع ش و**، **ع ش ي**، **ع ي ش**، **ش ع و**، **ش و ع**، **ش ي ع**، **و ش ع** kullanımdadırlar.

**عشو**، **عشي**:
**العَشْوُ**: Senin, yanında hayır ve hidayet umduğun bir ateşe gelmendir. **عَشَوْتُها أَعْشُوها عَشْواً وعُشُوّا**. Hutay’e dedi ki:
Ne zaman ona, ateşinin ışığına doğru **تعشو** olarak gelirsen,
Onun yanında yakıcısı hayır olan en hayırlı ateşi bulursun.

**والعاشيةُ**: Geceleyin ateş ışığına doğru **يعشو** eden her şey; pervane ve başkası gibi; develer ve **العواشي** de böyledir. Dedi ki:
Şişman, ürkek bir **عاشية**yi ürküttüm,
Ortası kılıç sallanır hâlde bir öldürülmüşe vuruşla.

Ve onu **عَشْوَة** ve **عِشْوَةُ** ve **عُشْوَةً** olarak ayak bastırdım; üç lehçedir; bu, onu açıklık olmaksızın bir işe binmeye yüklemen manasındadır. Dersin ki: Falan, işten bir **عشوة** bindi; ve falan bana **عَشْوةً** ayak bastırdı; yani: beni doğru olmayan bir işe yükledi. Ve onu, karanlığın **عَشْوةِ**sinde ve seherin **عَشْوةِ**sinde gördüm. Aslı, gecenin **عشواء**sındandır; **العشواء** **الظّلماء** menzilesindedir; gecenin **عَشْواء**sı onun karanlığıdır.

**والعِشاءُ**: gecenin karanlığının ilki. Ve develeri **عشّيتُ** de, onları bütün gece otlattığımda **فتعشّت**. Ve onların sözü: **عَشِّ ولا تغترّ**; yani: develerini burada **عشِّ** et ve ondan daha iyisini arama; belki aldanırsın.

Ve denilir: **العواشي**: develer ve koyunlar; geceleyin otlatılır.

**العشيّ**; gündüzün sonu. **عَشِيّة** dediğinde, o bir gün içindir; dersin: onu falan günün **عشيّة**sinde gördüm; ve **عشيّةً** **من العَشِيّاتِ**. **العشيّ**yi küçülttüklerinde: **عُشَيشِيان** derler; bu, **الشَّفَى** yanındadır; o, güneşin iki batışı vaktinde gündüzün son saatidir.

**عَشيّة**nin küçültmesinde caizdir: **عُشَيَّة** ve **عُشَيشِيَة**.

**والعَشاءُ** (uzatılmış, hemzeli): **العشيّ** vaktinde yemek. **العِشاءُ** avam katında, güneşin batışından sonra, oradan gecenin başı dönüp gidinceye kadardır; bazıları der ki: fecrin doğuşuna kadar. Ve şairin onda bilmece yaptığıyla delil getirir:
Sabahleyin, seher vakti, bir gece ile sabahladık;
Gündüz yarılandıktan sonra **عشاء**.

**والعَشَى** - kısaltılmış olarak - **الأعشَى**nın mastarıdır. Kadın **عَشْواءُ**dur; erkekler **عُشْوٌ**dur. **الأعشى**: geceleyin görmeyen, gündüz ise gören kimsedir. Ve bazen, körlük olmaksızın görmesi kötüleşen kimse olur; o, sonradan meydana gelen bir arazdır; bazen gider. Dersin: onlar ikisi **يَعْشَيانِ**, onlar **يَعْشَوْن**, kadınlar **يَعْشَيْنَ**; kıyas **الواو**dur. Ve **تعاشَى تعاشياً** da onun gibidir; çünkü fiilden her **واو** kelime uzadığında **ياء**ya çevrilir.

Ve bir dişi deve **عَشْواءُ**dur: önündekini görmez de eliyle her şeye çarpar; yahut bir kuyuya veya çukura düşer; çünkü ayaklarının yerini gözetmez. Züheyr dedi ki:
Ölümleri, vurup çarpan bir **عشواء** çarpması gibi gördüm; kimi vurursa öldürür,
Kimi ıskalarsan yaşatılır da yaşlanır.

Ve dersin: onlar, işlerinden bir **عَشْواء** içindedir; yahut bir **عمياء** içindedir.

Ve adam işte **تعاشَى** etti; yani: bilmezden geldi. Dedi ki:
Dininde **التّعاشِي**yi,
Hidayet sayar; kurbanını kabul etmez.

**عيش**:
**العيشُ**: hayat. **المعيشة**: insanın onunla yaşadığı; yiyecek ve içecekten. **العِيشة**: **العيش**ten bir tür; **الجِلْسة** ve **المِشْية** gibi. Ve onunla veya içinde yaşanan her şey **معاش**tır; gündüz **معاش**tır; yer, yaratıklar için **معاش**tır; onda rızıklarını ararlar. Şiirde **العِيش** (هاء’yı atarak): **العيشة**dir. Dedi ki:
Bir **عِيش** anası, izarını çözmezse,
Onda otururken bir şiddet vardır, bir de akıllılık.

**بنو عيش**: bir kabiledir; ve onlar **بنو عائشة**dir; şu dediği gibi:
**عَبْدَ بني عائشةَ الهُلابعا**

Bir başkası dedi ki:
Ey anamız **عائش**; kaygılanma,
Bütün oğulların yiğit bir kahramandır.

**خَفَضَ العَيْنَ**: kesreli **الكاف**’ın şef‘asıyladır.

**شعو**:
**الشَّعْواءُ**: yaygın baskın. Kavim baskını **أشعى** etti, **إشعاءً**; yani: onu alevlendirdiler. Dedi ki:
Yatağın üzerinde uykum nasıl olur, hâlbuki henüz
Şam’ı bir **شَـعْـواءُ** baskın kaplamadı.

**شيع** ve **شوع**:
**الشُّوعُ**: **البان** ağacı; teki: **شُوعةٌ**. Tırimmâh dedi ki:
İki vadide meyve devşirdi ve **شُوعُ**.

Kim **الواو**’yu fetha ile, **الشين**’i damme ile söylerse: **الواو** atıftır; ve **شُوع**: **البان** ağacıdır. Kim de onu damme ile **وُشُوع** söylerse, muradı: **وَشْع** topluluğudur; o da baklagillerin çiçeğidir. **والشَّيْعُ**: sayıdan bir miktardır: bir ay veya bir ayın **شيْعَ**ı kadar kaldım; ve onunla bin adam; yahut onun **شَيْعُ**ı.

Ve **الشَّيْعُ**, aslan yavrularındandır.

Ve şey **شاعَ** eder, **يَشِيعُ** **مَشاعاً** ve **شَيْعُوعَةً**; o **شائعٌ**dir; ortaya çıktığında. Ve onu **أشعْتُهُ** ve onunla **شعْتُ**: onu yaydım. Bir dilde: onunla **أشعت**. Ve adam **مِشْياعٌ مِذْياعٌ**dur; o, hiçbir şeyi gizlemeyen kimsedir.

**والمُشايَعةُ**: bir insanı bir iş üzerinde takip etmendir.

Ve odunu ateşte **شَيَّعتُ**: onu şiddetli bir tutuşturma ile tutuşturdum. Ru’be dedi ki:
Sıkıca; tıpkı **التَّضْرِيمُ**un **يشيّع** ettiği gibi.

**والشّياعُ**: çobanın kamışının sesi. Dedi ki:
Develerin iniltisi, **الشِّياعِ**a coşar.

Ve çoban **الشِّياعِ** içinde **شيَّع** etti: kamışa üfledi.

Ve adam **مُشَيَّعُ القَلبِ**tir; şecaatli olduğunda. Kalbi **تشييعاً** ile **شُيّع** edilmiştir; her dehşete bindiğinde. Süleyman dedi ki:
**مُشَيَّع القلبِ**; korku onun şanından değildir.

Ve recez söyleyen dedi ki:
Ve Hazrecî; kalbi **مُشَيَّعُ**dur,
Yüce işten korkmaz.

**والشِّيعةُ**: bir kavme meyledip onları takip eden bir topluluk; yani: bir kavmin hevalarını severler ve onları takip ederler. Adamın **شيعةُ**si: dostları ve tâbileridir. Herhangi bir iş üzerinde toplanan her kavim **شيعة**dir; sınıfları: **شِيَع**dir. Allah Teâlâ dedi ki: "**كما فَعَلَ بأشياعهم من قبل**". Yani: geçmiş **الشِّيَع**den onların benzerleriyle.

Ve falanı **شَيَّعْتَ**: onunla birlikte çıkıp onu uğurladığında ve onu menziline ulaştırdığında.

**والشِّياعُ**: develer geri kaldığında onların çağrısı. Dedi ki:
Ve develer, saf kayalara yerleşmesin,
Ne de derinin uzunluğu ve **الشِّياعِ**.

**وشع**:
**الوَشِيعَةُ**: üzerine, **الوَشْي** renklerinden ipliğin sarıldığı bir tahta; her sarılı şey **وَشِيعةٌ**dir. Oradan dokumacının kamışına **وَشِيعَة** adı verildi; çünkü iplik onda **يُوَشَّعُ** edilir. Zü’r-Rumme dedi ki:
Onda, şiddetli rüzgârlardan bir oyun yeri vardır; onu dokudular,
Yemenînin hırkasını **الوَشائِعِ** ile dokuması gibi.

Ve dedi ki:
Ölçünün atığı; **المُوَشَّعا** pamuğu atmak.

**والوَشْعُ** baklagillerin çiçeğindendir: uçlarında toplanan şey; o, **وَشْعٌ** ve **وُشُوع**dur.

Ve baklagiller **أَوْشَعَتِ**: çiçeği, dağılmadan önce çıktı.
