# شيع — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%B9/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D9%8A%D8%B9/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [شيع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%B9.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: شيع

(باب الشين والياء وما يثلثهما)
(شيأ) الشين والياء والهمزة كلمةٌ واحدة. يقال شَيَّأ الله وجْهَه؛ إِذا دعا عليه بالقُبح. ووجهٌ مُشَيَّأٌ.وأنشد:
إِنَّ بَنِي فزارةَ بنِ ذُبيانْ ***
قد طَرَّقَتْ ناقتُهم بإنسانْ
مُشَيَّأٍ أعجِبْ بِخَلْقِ الرَّحمن([1])
(شيب) الشين والياء والباء. هذا يقرب من باب الشين والواو والباء، وهما يتقاربان جميعاً في اختلاط الشّيء بالشيء. من ذلك الشَّيب: شَيب الرأس؛ يقال شاب يَشيب. قال الكسائيّ: شيّب الحُزنُ رأَسَه وبرأسه، وأشابَ الحُزْن رأسَه وبرأْسه. والرجل إِذا شابَ فهو أَشْيَب. والشِّيب: الجبال يسقُط عليها الثلج، وهو من الشَّيْب. وقال الشاعر:
شيوخٌ تَشِيب إِذا ما شتَت  *** وليسَ المشيبُ عليها معيبا
يريد الجبال إِذا ابيضَّت من الثلج. ووجدت في تفسير شعر عبيد في قوله:
* والشَّيبُ شَينٌ لمن يشِيبُ([2]) *
أنَّ الشَّيب والمَشِيب واحد. قال: وقال الأصمعيّ: الشَّيب: بياض الشَّعر، والمشيبُ: دخولُ الرَّجُل في حدِّ الشِّيبِ من الرِّجال ذوي الكِبَر والشَّيب. وقال أيضاً في هذا الموضع: قال ابن السّكّيت في قول عديٍّ:
* والرأسُ قد شابَهُ المَشِيبُ([3]) *
أراد بَيّضه المَشيب، وليس معناه خالَطَه، وأنشد:
قد رابَه ولِمِثْلِ ذلك رابَهُ  *** وَقَعَ المَشيبُ على المشيبِ فشابَهُ([4])أي بَيَّضَ مسوَدَّه. وشِيبان ومِلْحان: شهرا *قِماح، وهما أشدُّ الشتاء برداً؛ سمِّيا بذلك لبياض الأرض بما عليها من الصَّقيع.
ومما شذَّ عن هذا الباب قولُهم: باتت فلانة بليلةِ شَيْباءَ، إِذا افْتُضَّت. وباتَتْ بليلةِ حُرّةٍ، إِذا لم تُفْتَضّ.
(شيح) الشين والياء والحاء أصلان متباينان، يدلُّ أحدهما على جِدٍّ وحَذَرٍ، والآخر على إعراض.
فأمَّا الأوَّل فقول العرب: أشاحَ على الشيءِ، إِذا واظَبَ عليه وَجَدّ فيه قال الراجز:
* قُبَّاً أطاعَت راعياً مُشِيحاً([5]) *
وقال آخر:
* وشايَحْتَ قبل اليَومِ إِنَّكَ شِيحُ([6]) *
وأمَّا الشِّياح فالحِذَار. ورجل شائحٌ. وهو قوله:
* شايَحْن منه أَيَّما شِيَاحِ([7]) *
والمَشْيُوحاء: أَنْ  يكون القومُ في أمرٍ يَبْتَدِرونه؛  يقال هم في مَشْيُوحاءَ.
وأما الآخر فيقال: أشاحَ بوجهه، أي أعرض. ويقال إِنَّ اشتقاقَه من قولهم أشاحَ  الفرسُ بذنَبه، إذا أرخاه.
ومما شذَّ عن البابين جميعاً: الشِّيح، وهو نبتٌ.
(شيخ) الشين والياء والخاء كلمة واحدة، وهي الشَّيخ. تقول: هو شيخٌ، وهو معروف، بيِّن الشَّيخوخة([8]) والشَّيَخ والتّشييخ. وقد قالوا أيضاً كلمةً، قالوا: شَيَّخت عليه([9]).
(شيد) الشين والياء والدال أصلٌ واحدٌ يدلُّ على رفعِ الشّيء. يقال شِدْت القَصر أَشِيدُهُ شَيْداً. وهو قصرٌ مَشِيدٌ، أي معمولٌ بالشِّيد. وسمِّي شِيداً  لأنَّ به يُرفَعُ البناء. يقال قَصرٌ مَشِيدٌ أي مُطَوّل. والإشادة: رفْع الصَّوت والتنويه.
(شيص) الشين والياء والصاد. يقال إنَّ الشِّيص أردأ التَّمْر.
(شيط) الشين والياء والطاء أصلٌ يدلُّ على ذَهاب الشيء، إمّا احتراقاً وإما غَيْرَ ذلك. فالشَّيْط مِنْ شاط الشَّيءُ، إِذا احترق. يقال شيَّطت اللَّحم. ويقولون: شَيَّطه، إذا دَخَّنه ولم يُنْضِجْه. والأوَّلُ أصحُّ وأقيَس.
ومن المشتقّ من هذا : استشاط الرَّجلُ، إذا احتدَّ غضَباً. ويقولون: ناقةٌ مِشياط، وهي التي يطير فيها السِّمَن.
ومن الباب الشَّيطان، يقارب الياء فيه الواو، يقال شَاط يَشِيط، إِذا بَطَل. وأشاطَ السُّلطانُ دمَ فلانٍ، إِذا أبطَلَه. وقد مضى الكلامُ في اشتقاقِ اسم الشَّيطان.
(شيع) الشين والياء والعين أصلان، يدلُّ أحدُهما على معاضدة ومساعفة، والآخر على بَثٍّ وإشادة.
فالأوّل: قولُهم شَيَّعَ فلانٌ فلاناً عند شُخوصه. ويقال آتِيكَ غداً أو شَيْعَه، أي اليوم الذي بعده، كأنَّ الثاني مُشَيِّع للأوّل في المضيّ. وقال الشّاعر([10]):
قال الخليطُ غداً تَصَدُّعُنا  *** أو شَيْعَه أفلا تُوَدِّعُنا
وقال للشجاع : المشيَّع؛ كأنَّه لقُوَّته قد قَوِي وشُيِّع بغيره، أو شُيِّع بقُوّة.
وزعم ناسٌ أنَّ الشَّيْعَ شِبل الأسد، ولم أسمْعه من عالمٍ سَماعاً. ويقول ناس: إنَّ  الشَّيْع المِقدار، في قولهم: أقام شهراً أو شَيْعَه. والصَّحيح ما قلته، في أنَّ المشيِّع هو الذي يُساعِد الآخَر ويقارنه. والشِّيعة: الأعوان والأنصار.
وأما الآخر [فقولهم] : شاع الحديث، إِذا ذاع وانتشر. ويقال شَيَّع الراعي إِبلَه، إِذا صاح فيها. والاسم الشِّيَاع: القصبة التي ينفُخُ فيها الراعي. قال:
* حنينَ النِّيبِ تَطربُ للشِّياع *
ومن الباب قولهم في ذلك: له سهم شائع، إذا كان غير مقسومٍ. وكأنَّ من لـه([11]) سهمٌ ونَصِيب انتشرَ في السَّهم حتَّى أخذه، كما يَشِيعُ الحديثُ في الناس فيأخذ سَمع كلِّ أحد.
ومن هذا الباب: شيَّعت النّارَ في الحطب، إِذا ألهَبْتَها.
(شيق) الشين والياء والقاف كلمة. يقال إنَّ الشِّيق الشّق الضّيق في رأس الجبل. قال:
* شغْواء تُوطنُ بين الشِّيقِ والنِّيقِ([12]) *
(شيم) الشين والياء والميم أصلان متباينان، وكأنَّهما من باب الأضداد إِذْ أحدُهما يدلُّ على الإظهار، والآخَر يدلُّ على خلافه.
فالأول قولهم: شِمْت السّيفَ، إذا سللَتَه. ويقال للتُّراب الذي يُحفَر فيستخرج من الأرض الشِّيمة، والجمع الشِّيَم.* ومن الباب: شِمْت البرقَ أشِيمُه شَيماً، إِذا رَقَبْتَه تنظر أينَ يَصُوب. وهذا محمول على الذي ذكرناه من شَيْم السَّيف. وقال الأعشى:
فقلتُ للشَّرْبِ في دَُرْنا وقد ثَمِلوا *** شيموا وكيف يَشيم الشَّارِبُ الثَّمِلُ([13])كأنّه لما رَقَبَ السَّحاب شام بَرقَه كما يُشامُ السَّيف.
والأصل الآخَر: قولُهم شِمت السّيفَ، إِذا قَرَبْتَه([14]). ومن الباب الشِّيمة: خَلِيقة الإنسان، سمِّيت شيمةً لأنَّها كأنها مُنْشامة فيه داخلةٌ مستكِنّة. والانشيام: الدُّخول في الشيء؛ يقال: انشام في الأمر، إذا دخلَ فيه. والمَشِيمَة: غِشاءُ وَلَدِ الإنسان، وهو الذي يقال لـه مِنْ غيرِهِ السَّلَى. وسمِّيت بذلك كأن الولد قد انشام فيها.
فأمَّا الشَّامَة فيمكن أن يكون من الباب الأول؛ لأنَّها شيء بارزٌ، يقال منها رجلٌ أشيم، وهو الذي به شامة.
(شين): الشين والياء والنون كلمةٌ تدلُّ على خلاف الزينة. يقال شانَه خلافُ زانه. والله أعلم بالصواب.
--------------ـــــ
([1]) الرجز لسالم بن دارة، كما في الخزانة (1: 293).
([2]) ديوان عبيد بن الأبرص 6 والقصائد العشر 304 وصدره:
* إِما قتيل وإما هالك *
([3]) صدره في اللسان (شيب):  * تصبو وأنى لك التصابي*
    على أنَّ الصواب نسبته إلى عبيد بن الأبرص. انظر المرجعين السابقين.
([4]) البيت في المجمل واللسان (شيب).
([5]) لأبي النجم العجلي، كما في اللسان (شيح).
([6]) لأبي ذؤيب الهذلي في ديوانه 116، واللسان (شيح) وصدره:
* بدرت إلى أولاهم فسبقتهم *
([7]) لأبي السوداء العجلي، كما في اللسان (شيح). وقبله :
* إذا سمعن الرز من رباح *.
([8]) في المجمل: "الشيخ معروف، وهو بين الشيخوخة".
([9]) في المجمل: "وذكر أبو عبيد: شيَّخت عليه، أي عبت وشنعت".
([10]) هو عمرو بن أبي ربيعة. ديوانه 106 واللسان (شيع).
([11]) في الأصل: "وكأنَّه من الأول".
([12]) أنشده في اللسان (شيق).
([13]) البيت من معلقته المشهورة.
([14]) قرب السيف: جعله في قرابه، وهو الغمد.

ـ

### Türkçe

(Şîn, yâ ve bunların ikisinin üçlülenmesi babı)
(**شيأ**) **الشين** ve **الياء** ve **الهمزة** tek bir kelimedir. Denir: Allah onun yüzünü **شَيَّأ** etti; çirkinlikle ona beddua ettiği zaman. Ve **مُشَيَّأٌ** bir yüz. Ve inşad etti:
Şüphesiz **فزارة** oğulları, **ذُبيان** oğlu… ***
Onların devesi bir insanla geceleyin geldi ***
**مُشَيَّأٍ**; Rahmân’ın yaratışına hayran ol!([1])

(**شيب**) **الشين** ve **الياء** ve **الباء**. Bu, **الشين** ve **الواو** ve **الباء** babına yaklaşır; ve ikisi, şeyin şeyle karışmasında bütünüyle birbirine yaklaşır. Bundan: **الشَّيب**: başın ağarması; denir: **شاب** **يَشيب**. **الكسائيّ** dedi: Hüzün onun başını, ve başında, **شيّب** etti; ve hüzün onun başını, ve başında, **أشابَ** etti. Ve adam, **شابَ** olduğu zaman, o **أَشْيَب**tir. Ve **الشِّيب**: üzerine kar düşen dağlar; ve o, **الشَّيْب**dendir. Şair dedi:
İhtiyarlar; kışladığı vakit ağarır  *** ve ağarma onda ayıp değildir
Dağları kasteder; kar sebebiyle beyazladığı zaman. Ve **عبيد**’in şiirinin tefsirinde, onun şu sözünde buldum:
* **والشَّيبُ شَينٌ لمن يشِيبُ**([2]) *
Şu ki: **الشَّيب** ve **المَشِيب** birdir. Dedi: Ve **الأصمعيّ** dedi: **الشَّيب**: saçın beyazlığıdır; **المشيبُ** ise: adamın, büyükler ve ağ saçlı erkeklerden olan **الشِّيب** sınırına girmesidir. Ve yine bu yerde dedi: **ابن السّكّيت** **عديّ**’nin şu sözünde dedi:
* **والرأسُ قد شابَهُ المَشِيبُ**([3]) *
**المَشِيب** ile onu beyazlattı demek istedi; manası onu karıştırdı değildir. Ve inşad etti:
Onu şüphelendirdi; ve bunun benzeri için onu şüphelendirdi  *** **المَشيبُ** **المشيبِ** üzerine düştü de onu **شابَهُ**([4])
Yani: onun siyahını beyazlattı. Ve **شِيبان** ve **مِلْحان**: iki **قِماح** ayıdır; ve ikisi, kışın en şiddetli soğuğudur; üzerindeki kırağı sebebiyle yerin beyazlığından dolayı böyle adlandırıldılar.
Ve bu babdan şâz olan şeylerden: onların şu sözü: Falan kadın **بليلةِ شَيْباءَ** gecesinde geceledi; **افْتُضَّت** olduğu zaman. Ve **بليلةِ حُرّةٍ** gecesinde geceledi; **تُفْتَضّ** edilmediği zaman.

(**شيح**) **الشين** ve **الياء** ve **الحاء** iki ayrı asıldır; bunlardan biri ciddiyet ve sakınmaya delalet eder, diğeri yüz çevirmeye delalet eder.
Birincisine gelince: Arapların sözü: Bir şeye **أشاحَ** etti; ona devam ettiği ve onda ciddiyet gösterdiği zaman. **الراجز** dedi:
* Bir çadır; **مُشِيحاً** bir çobana itaat etti([5]) *
Bir başkası dedi:
* Bugünden önce **شايَحْتَ**; şüphesiz sen **شِيحُ**sun([6]) *
**الشِّياح** ise sakınmadır. Ve **شائحٌ** bir adam. Ve o, şu sözüdür:
* Ondan, her ne sakınma ise, **شايَحْن**([7]) *
Ve **المَشْيُوحاء**: kavmin, atılacakları bir iş içinde olmalarıdır; denir: onlar **مَشْيُوحاءَ** içindedir.
Diğerine gelince: denir: yüzüyle **أشاحَ** etti; yani yüz çevirdi. Ve denir: onun iştikakı, onların “at **أشاحَ** etti kuyruğuyla” sözündendir; onu salıverdiği zaman.
Ve iki babın da tamamından şâz olan şeylerden: **الشِّيح**; ve o bir bitkidir.

(**شيخ**) **الشين** ve **الياء** ve **الخاء** tek bir kelimedir; ve o **الشَّيخ**tir. Dersin: o bir **شيخٌ**tir; ve o bilinen bir şeydir; **الشَّيخوخة**si açık-seçiktir([8]); ve **الشَّيَخ** ve **التّشييخ**. Ve ayrıca bir kelime de söylediler; dediler: onun aleyhine **شَيَّخت** ettim([9]).

(**شيد**) **الشين** ve **الياء** ve **الدال** tek bir asıldır; bir şeyin yükseltilmesine delalet eder. Denir: köşkü **شِدْت**; onu **أَشِيدُهُ**; **شَيْداً**. Ve o, **مَشِيدٌ** bir köşktür; yani **الشِّيد** ile yapılmış. Ve **شِيداً** diye adlandırıldı; çünkü onunla bina yükseltilir. Denir: **مَشِيدٌ** bir köşk; yani uzatılmış. Ve **الإشادة**: sesin yükseltilmesi ve anmadır.

(**شيص**) **الشين** ve **الياء** ve **الصاد**. Denir: **الشِّيص** en kötü hurmadır.

(**شيط**) **الشين** ve **الياء** ve **الطاء** bir asıldır; şeyin gitmesine delalet eder; ya yanma ile ya da bunun dışındaki bir şeyle. **الشَّيْط** ise, şey **شاط** olduğu zamandandır; yandığı zaman. Denir: eti **شيَّطت**. Ve derler: onu **شَيَّطه**; onu dumanlandırdığı ve pişirmediği zaman. Birincisi daha sahih ve daha kıyasîdir.
Ve bundan türeyenlerden: adam **استشاط** etti; öfkeyle sertleştiği zaman. Ve derler: **مِشياط** bir deve; onda semizliğin uçuştuğu (taştığı) devedir.
Ve babdandır **الشَّيطان**; onda **الياء** **الواو**ya yaklaşır; denir: **شَاط يَشِيط**; boşa çıktığı zaman. Ve sultan falanın kanını **أشاطَ** etti; onu iptal ettiği zaman. **الشَّيطان** isminin iştikakı hakkında söz daha önce geçti.

(**شيع**) **الشين** ve **الياء** ve **العين** iki asıldır; bunlardan biri yardımlaşma ve destekleşmeye delalet eder, diğeri yayma ve yükseltmeye (duyurmaya) delalet eder.
Birincisi: onların sözü: Falan, ayrılışı sırasında falanı **شَيَّعَ** etti. Ve denir: Yarın sana geleceğim, yahut **شَيْعَه**; yani ondan sonraki gün; sanki ikincisi, gidişte birincinin **مُشَيِّع**idir. Şair([10]) dedi:
Dost topluluğu dedi: yarın ayrılışımızdır  *** yahut **شَيْعَه**; bizi uğurlamaz mısın?
Ve yiğide **المشيَّع** denildi; sanki kuvvetinden dolayı kuvvetlenmiş ve başkasıyla **شُيِّع** edilmiş; yahut bir kuvvetle **شُيِّع** edilmiş.
Ve birtakım kimseler, **الشَّيْع**ın aslan yavrusu olduğunu ileri sürdü; onu bir âlimden işiterek işitmedim. Ve birtakım kimseler der: **الشَّيْع** miktardır; onların “bir ay kaldı yahut **شَيْعَه**” sözlerinde. Doğru olan, benim söylediğimdir: **المشيِّع** başkasına yardım eden ve ona eşlik edendir. Ve **الشِّيعة**: yardımcılar ve destekçilerdir.
Diğerine gelince [onların sözü]: **شاع** haber; yayıldığı ve dağıldığı zaman. Ve denir: çoban develerini **شَيَّعَ** etti; onlara bağırdığı zaman. İsim **الشِّيَاع**tır: çobanın üflediği kamış. Dedi:
* **الشِّياع** için, dişi develerin iniltisi coşar *
Ve bu hususta onların şu sözü de babdandır: onun **شائع** bir hissesi vardır; bölünmemiş olduğu zaman. Sanki, kimin([11]) bir hissesi ve nasibi varsa, hisse içinde yayıldı da onu aldı; tıpkı haberin insanlar içinde yayılması gibi; her birinin işitmesi onu alır.
Ve bu babdandır: odunu içinde ateşi **شيَّعت** ettim; onu alevlendirdiğin zaman.

(**شيق**) **الشين** ve **الياء** ve **القاف** bir kelimedir. Denir: **الشِّيق** dağın başındaki dar yarıktır. Dedi:
* **شغْواء**; **الشِّيقِ** ile **النِّيقِ** arasında barınır([12]) *

(**شيم**) **الشين** ve **الياء** ve **الميم** iki ayrı asıldır; ve sanki onlar zıtlar babındandır; zira bunlardan biri ortaya çıkarmaya delalet eder, diğeri bunun tersine delalet eder.
Birincisi onların sözü: kılıcı **شِمْت**; onu kınından çektiğin zaman. Ve yerden kazılıp çıkarılan toprağa **الشِّيمة** denir; çoğulu **الشِّيَم**dir. Ve babdandır: şimşeği **شِمْت**; onu **أشِيمُه**; **شَيماً**; nereye yöneldiğine bakarak onu gözetlediğin zaman. Bu, bizim kılıcı **شَيْم** etmeye dair zikrettiğimize hamledilmiştir. **الأعشى** dedi:
Dedim içki arkadaşlarına, evimizde, sarhoş olmuşken: *** **شيموا**; sarhoş içen nasıl **يَشيم** eder?([13])
Sanki bulutu gözetlediğinde, kılıcın gözetlenmesi gibi onun şimşeğini gözetledi.
Diğer asıl: onların sözü: kılıcı **شِمت**; onu yaklaştırdığın zaman([14]). Ve babdandır **الشِّيمة**: insanın huyu; ona **شيمة** denildi; çünkü sanki onda işaretlenmiş, içine girmiş, gizlenmiş bir şeydir. Ve **الانشيام**: bir şeyin içine girmektir; denir: işin içine **انشام** etti; onun içine girdiği zaman. Ve **المَشِيمَة**: insan yavrusunun zarıdır; ve ona başkasından **السَّلَى** denir. Böyle adlandırıldı; sanki çocuk onun içinde **انشام** etmiş gibidir.
**الشَّامَة**ya gelince: birinci babdan olabilir; çünkü o, belirgin bir şeydir; ondan: **أشيم** bir adam denir; ve o, üzerinde ben olan kimsedir.

(**شين**): **الشين** ve **الياء** ve **النون** ziynetin zıddına delalet eden bir kelimedir. Denir: onu **شانَه**; **زانه**’nin zıddıdır. Ve Allah doğruyu en iyi bilendir.
--------------ـــــ
([1]) Recez, **سالم بن دارة**’yadır; **الخزانة**’de (1: 293) olduğu gibi.
([2]) **عبيد بن الأبرص** divanı 6 ve **القصائد العشر** 304; ve صدرُه:
* Ya öldürülmüş ya da helâk olmuş *
([3]) صدرُه **اللسان**’da (**شيب**):  * Heves eder; sana heveslenmek nerede*
    Şu var ki doğru olan, onu **عبيد بن الأبرص**’a nispet etmektir. Önceki iki kaynağa bak.
([4]) Beyit **المجمل** ve **اللسان**’da (**شيب**).
([5]) **أبي النجم العجلي**’yedir; **اللسان**’da (**شيح**) olduğu gibi.
([6]) **أبي ذؤيب الهذلي**’yedir; divanında 116; ve **اللسان** (**شيح**); ve صدرُه:
* İlklerine doğru atıldım da onları geçtim *
([7]) **أبي السوداء العجلي**’yedir; **اللسان**’da (**شيح**) olduğu gibi. Ve ondan önce:
* **رباح**’tan **الرز**’i işittikleri zaman *.
([8]) **المجمل**’de: “**الشيخ** bilinir; ve o, **الشيخوخة**de açıktır.”
([9]) **المجمل**’de: “Ve **أبو عبيد** zikretti: onun aleyhine **شيَّخت** ettim; yani ayıpladım ve çirkinledim.”
([10]) O, **عمرو بن أبي ربيعة**’dır. Divanı 106 ve **اللسان** (**شيع**).
([11]) Asılda: “Sanki o birincidendir.”
([12]) Onu **اللسان**’da (**شيق**) inşad etti.
([13]) Onun meşhur muallakasındandır.
([14]) Kılıcı yaklaştırmak: onu kınına koymaktır; ve o, kılıfıdır.
