# شيق (ش-ي-ق) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D9%82
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D9%8A%D9%82

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ش - ي - ق
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 7 sözlük

## Sözlükler (7)

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D9%82/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الشيقُ: الجبَلُ. والشِياقُ، مثل النِياطِ، يقال: شِقْتُ الطُنُبَ إلى الوتِد، سئل نُطْتُهُ. قال دريد بن الصمة يرثي أخاه:
فجئتُ إليه والرِمـاحُ تَـشـيقُـهُ		كوَقْعِ الصَياصي في النَسِيجِ المُمَدَّدِ

##### Türkçe

**الشيقُ**: dağdır. Ve **الشِياقُ**, **النِياطِ** gibi; denilir: **شِقْتُ الطُنُبَ إلى الوتِد**; **نُطْتُهُ** diye soruldu. Düreyd b. es-Sımme kardeşine mersiye söylerken dedi:
فجئتُ إليه والرِمـاحُ تَـشـيقُـهُ		كوَقْعِ الصَياصي في النَسِيجِ المُمَدَّدِ

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D9%82/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ق ش ( وايء )
قشا ، وقش ، وشق ، شقا ، شقأ ، شوق ، شيق .
قشا : قال الليث : قَشوْت القضيبَ ، أي : خَرطْته وأنا أَقْشُوه قَشْواً فأنا قاشٍ والمفعول مَقْشُوّ .
قال : والقاشر في كلام أهل السواد : الفَلْسُ الرَّديء .
أبو عبيد عن الأصمعيّ يقال : درهم قَشِيّ ، مِثل رجلٍ دَعِيّ .
قال الأصمعي : كأنَّه إعراب قاشي .
وقال الليث : القَشْوة : قُفّة يكون فيها طِيب المرأة .
وأنشد :
لها قَشْوةٌ فيها مَلابٌ وزَنْبَقٌ
إذا عَزَبٌ أَسرَى إليها تَطيَّبا
قلتُ : والقَشوة : شبه العَتِيدة المغشَّاة بجِلد ، وجمعُها قِشاء وقَشَوات .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : أَقشَى الرجُل : إذا افتقَر بعد غِنًى . وقال رجل دخل على معاويةَ فرأى في يَدِه لِياءً مُقَشًّى .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : اللِّيا بالياء ،
واحدتُه لِياءة ، وهو اللّوبِياء واللُّوبياج .
قال : ويقال للصبيَّة المليحة : كأنَّها لِياءةٌ مَقْشُوّة .
وقال أبو عبيد : قال الفراء : المُقَشَّى هو المُقَشَّر ؛ يقال منه : قَشَوْتُ العَوْدَ وغيرَه : إذا قَشَرْتَه ، فهو مَقْشُوٌّ ، وقشَّيْتُه فهو مُقَشَّى .
وقال في اللِّياء نحو ما قال ابن الأعرابيّ .
ورَوَى أبو تراب عن أبي سعيدٍ الضّرير أنه قال : إنَّما هو اللِّباء الذي يُجعل في قِداد الجَدْي . وجعله تصحيفاً من المحدِّث .
وقال أبو سعيد : اللبأ : يُحلب في قداد ، وهي جلود صغار المعزى ثم يملّ في الملّة حتى يَيْبَس ويجمد ثم يخرج ويباع كأنه الجُبْن ، فإذا أراد الآكل أكله قَشَا عنه الإهابَ الذي طُبِخ فيه ، وهو جلدُ السَّخلة الذي جُعِل فيه .
قال أبو تراب : وقال غيره : هو اللِّياء بالياء ، وهو مِن نَبات اليَمَن ، وربَّما نَبَتَ بالحجاز في الخِصْب ، وهو في خِلْقَة البَصَلة وقَدْر الحِمَّصة ، وعليه قُشورٌ رِقاقٌ ، إلى السواد ما هو ، يُقْلَى ثم يُدْلَك بشيء خَشِنٍ كالمِسْح ونحوه فيخرج مِن قِشره فيؤكل بَحْتاً ، وربّما أكِل بالعَسَل وهو أبيض ، ومنهم من لا يَقْليه .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : القَشَا : البُزَاق .
قال : والقَشْوة : حُقّةُ النُّفَساء .
وقال أبو عمرو : القَشْوانة : الدَّقيقة الضعيفة من النساء .
وقش : أخبرني المنذري عن أبي العباس عن ابن الأعرابيّ أنّه قال : رُوِي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنّه قال : ( دخلتُ الجنّة فسمِعتُ وَقْشاً خَلْفي ، فإذَا بِلال ) .
وقال مالك بن نويرة :
وكنت متى ألْقَ الجُهينيّ لم يزل
له وقَشٌ في داخل القلب واغرُ
يريد : حركة الحقد . وقد توقَّشَ زمعٌ في فؤادي : إذا تحرَّك .
وقال ذو الرمة :
فدع عنك الصّبا وعليك همّا
توقَّشَ في فؤادك واحتيالا
وقال :
تسمعُ للرِّيح بها أوقاشا
أي : أصواتاً .
قال ابن الأعرابيّ : يقال : سمَعت وَقْش فلان ، أي : حَركْتَه .
وأنشد :
لأخفافها بالليل وَقْشٌ كأنه
على الأرض تَرسَاف الظِباء السّوانِح
أبو عبيد عن أبي زيد : الوَقْشة والوقْش : الحركة .
أبو تُراب سمعتُ مبتكِراً يقول : الوَقَش .
والوَقَصُ : صغار الحطب الذي يُشَيّع به النار .
وشق : رُوي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنّه أُتِيَ بوشيقة يابسة من لحمِ صَيْد فقال : ( إني حَرامٌ ) .
قال أبو عبيد : الوَشيقة : اللّحمُ يؤخذ فيُغْلى إغلاءةً ويحمل في الأسفار ولا يُنضَج فيتهرّا . وزعم بعضهم أنه بمنزلة القَديد لا تَمَسُّه النار . يقال منه : قد وشَقْتُ اللحمَ أَشِقُه وَشْقاً ، واتّشَقَتْ اتِّشاقاً .
وأنشد :
إذا عَرَضتْ منها كَهاةٌ سَمِينَةٌ
فلا تُهْدِمنها واتَّشِقْ وتَجَبْجَبِ
عمرو عن أبيه : الوَشيق : القَدِيد وكذلك المُشنَّق .
وقال الليث : الوَشِيق : لحمٌ يُقَدَّد حتّى يَقِبَّ وتَذهب نُدُوّتُه ، ولذلك سُمِّي الكابي واشقاً ، اسمٌ له خاصّة .
وفي حديث حذيفة : أنَّ المسلمين أخطأوا بأبيه اليَمَانِ فتَواشَقُوه بأسيافهم ، أي : قطَّعوه كما يقطَّع اللحمُ إذا قُدّد .
شقا : قال الليث : يقال : شَقِيَ شَقاءً وشقاوة وشِقْوة .
وقال غيره : شاقَيْتُ فلاناً مُشاقاة : إذا عاشرتَه وعاشَرَك .
والشَّقاء : الشدّة والعُسْر ، وشاقيتُهُ ، أي : صابَرْتُه .
وقال الراجز :
إذا يُشاقِي الصّابراتِ لَم يَرِثّ
يَكادُ مِن ضَعْف القُوَى لا يَنْبعِثْ
يعني جَمَلاً يُصابِر الجَمالِ مَشْياً .
ويقال : شاقيتُ ذلك الأمرَ بمعنى عانَيتُه .
وقال الله جلّ وعزّ : ( قَالُواْ رَبَّنَا غَلَبَتْ عَلَيْنَا شِقْوَتُنَا ) ( المؤمنون : 106 ) ، وهي قراءة عاصم وأهلِ المدينة .
قال الفراء : وهي كثيرةٌ في الكلام . وقرأ ابن مسعود : ( شَقَاوَتَنا ) .
قال : وأنشدني أبو ثرْوان :
كلِّف مِن عَنائه وشِقْوتِهْ
بنتَ ثماني عَشْرةٍ من حجَّته
عمرو عن أبيه قال : المُشاقاة : المعالَجة في الحَرْب وغيرها .
شقأ : أبو زيد : شَقأَ النابُ تَشْقَأ شَقْأَ وشُقُوءاً : إذا طلعتْ ويقال : شَقأ رأسَه بالمُشْط شَقْئاً وشُقوءاً : إذا فَرّقه . قال : والمَشقأ : المَفرِق . والمِشقاء : المُشْط .
وقال الليث نحوه : قال : والمِشْقأة : المِدراة .
وقال ابن الأعرابيّ : المِشْقأ ، والمِشْقاء ،
والمِشْقَى مقصور غير مهموز : المُشْط .
أبو ترَاب عن الأصمعي : إبِلٌ شُوَيقِئة وشُويكئة حين يطلع نابُها ، مِن شقأ نابُهُ وشَكَأ وشاكَ أيضاً .
وأنشد :
شُوَيْقِيّة النابَيْنِ تَعدِلُ دَفَّها
بأفْتَلَ من سَعَدانة الزَّورِ بائنِ
وقال آخر :
على مستظَلاّت العُيون سَواهِمٍ
شُوَيْكِئةٍ يكْسُو بُراها لُغامُها
شوق : قال الليث : الشَّوْقُ يقال منه : شاقَني حُبُّها وذِكرُها يَشُوقُني ، أي : يَهيجُ شوقي . وقد اشتاق اشتياقاً .
أبو الهيثم فيما قرأت بخطّه لابن بُزُرج : شُقْتُ القِرْبَة أشُوقُها : نَصَبْتُها إلى الحائط ، فهي مَشوقةٌ .
ثعلب عن ابن الأعرابي : الشَّوْق : حركة الهوى ، والشُّوَّق : العُشّاق .
يقال : شُقْ شُقْ : إذا أمرتَه أن يشوِّق إنساناً إلى الآخرة .
وقال الليث : الأُشَّق هو الأُشَّجُ ، وهو دواء كالصَّمغ ، دخيل في العربية .
شيق : أبو العباس عن ابن الأعرابي : الشِّيق : الشّقّ في الجبل .
والشِّيقُ : ما حَدَث . والشِّيقُ : ما لم يَزَلْ . والشِّيق : رأس الأُدَاف . والشِّيق : شَعَر ذَنَب الفَرَس .
والشِّيق : ضَرْبٌ من السَّمَك .
وقال الليث : الشِّيق : شَعَر ذَنَب الدابة ، الواحدة شِيقَة .
والشِّيق : سُقْعٌ مستوٍ دقيق في لهِبْ الجبَل ، لا يستطاع ارتقاؤه .
وأنشد :
إحْلِيلُها شَقٌّ كشَقّ الشِّيقِ

##### Türkçe

ق ش ( **وايء** )
**قشا** , ve **قش** , ve **وشق** , **شقا** , **شقأ** , **شوق** , **شيق** .
**قشا** : Leys dedi: **قَشوْتُ القضيبَ**; yani: onu yonttım; ben onu **قَشْواً** yontarım; ben **قاشٍ**’ım; mef‘ûl ise **مَقْشُوّ**’dur.
Dedi: ve **القاشر** Irak sevâdı ehlinin sözünde: kötü **فَلْس**’tur.
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **درهم قَشِيّ** denir; **رجلٍ دَعِيّ** gibi.
Asma‘î dedi: sanki **قاشي**’nin i‘râbıdır.
Leys dedi: **القَشْوة**: kadının güzel kokusunun içinde bulunduğu bir sepet.
Ve inşâd etti:
لها **قَشْوةٌ** فيها مَلابٌ وزَنْبَقٌ
إذا عَزَبٌ أَسرَى إليها تَطيَّبا
Dedim: ve **القَشوة**: deri ile kaplanmış **العَتِيدة** benzeri; çoğulu **قِشاء** ve **قَشَوات**.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **أَقشَى الرجُل**: zenginlikten sonra fakirleştiği zaman. Ve bir adam Muâviye’nin yanına girdi de elinde **لِياءً مُقَشًّى** gördü.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **اللِّيا** **بالياء**,
tekili **لِياءة**’dir; o, **اللّوبِياء** ve **اللُّوبياج**’dır.
Dedi: ve güzel kız çocuğuna denir: sanki o **لِياءةٌ مَقْشُوّة**’dir.
Ebû Ubeyd dedi: Ferrâ dedi: **المُقَشَّى** o **المُقَشَّر**’dir; ondan denir: **قَشَوْتُ العَوْدَ** ve başkasını: onu soyduğum zaman; o halde o **مَقْشُوٌّ**’dur; ve **قشَّيْتُه**; o halde o **مُقَشَّى**’dır.
Ve **اللِّياء** hakkında İbnü’l-A‘râbî’nin dediğine benzer söyledi.
Ebû Turâb, Ebû Sa‘îd ed-Darîr’den rivayet etti ki o dedi: ancak o, oğlağın **قِداد**’ında yapılan **اللِّباء**’dır. Ve onu muhaddisten bir tashîf kıldı.
Ebû Sa‘îd dedi: **اللبأ**: **قداد** içinde sağılır; o da küçük keçi derileridir; sonra **الملّة** içinde tuzlanır, ta ki kuruyup donar; sonra çıkarılır ve sanki peynir gibi satılır; yiyen onu yemek istediğinde, içinde pişirildiği **الإهاب**’ı ondan **قَشَا** eder; o, içine konulduğu oğlak derisidir.
Ebû Turâb dedi: ve başkası dedi: o, **اللِّياء** **بالياء**’dır; o Yemen bitkisindendir; bazen Hicaz’da bollukta biter; yaratılışta soğan gibidir ve nohut miktarıncadır; üzerinde ince kabuklar vardır; siyaha meyleden bir şeydir; kavrulur, sonra **المِسْح** ve benzeri gibi kaba bir şeyle ovulur da kabuğundan çıkar; sonra katıksız yenir; bazen bal ile yenir; o beyazdır; onlardan kimi onu kavurmaz.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **القَشَا**: tükürüktür.
Dedi: ve **القَشْوة**: lohusanın kutusudur.
Ebû Amr dedi: **القَشْوانة**: kadınlardan ince, zayıf olan.
**وقش** : Münzirî bana Ebû’l-Abbâs’tan, o da İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi ki o dedi: Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet olundu ki o dedi: “(Cennete girdim de arkamda bir **وَقْشاً** işittim; bir de ne göreyim, Bilâl.)”
Mâlik b. Nüveyre dedi:
وكنت متى ألْقَ الجُهينيّ لم يزل
له **وقَشٌ** في داخل القلب واغرُ
İster: kin hareketi. Ve **توقَّشَ** bir şey kalbimde: hareket ettiği zaman.
Zü’r-Rumme dedi:
فدع عنك الصّبا وعليك همّا
**توقَّشَ** في فؤادك واحتيالا
Ve dedi:
تسمعُ للرِّيح بها **أوقاشا**
yani: sesler.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **سمَعت وَقْش فلان** denir; yani: onun hareketini.
Ve inşâd etti:
لأخفافها بالليل **وَقْشٌ** كأنه
على الأرض تَرسَاف الظِباء السّوانِح
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **الوَقْشة** ve **الوقْش**: harekettir.
Ebû Turâb: erken kalkmış birini **الوَقَش** derken işittim.
Ve **الوَقَصُ**: ateşi tutuşturmak için onunla ateşin peşine takılan küçük odun parçalarıdır.
**وشق** : Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet olundu ki ona av etinden kuru bir **وشيقة** getirildi de dedi: “(Ben haramım.)”
Ebû Ubeyd dedi: **الوَشيقة**: et alınır da bir kaynatış kaynatılır; yolculuklarda taşınır; pişirilmez de parçalanır. Bazıları onun **القَديد** menzilesinde olduğunu, ateşin ona dokunmadığını iddia etti. Ondan denir: **وشَقْتُ اللحمَ** onu **وَشْقاً** **أَشِقُه**; ve **اتّشَقَتْ** **اتِّشاقاً**.
Ve inşâd etti:
إذا عَرَضتْ منها كَهاةٌ سَمِينَةٌ
فلا تُهْدِمنها **واتَّشِقْ** وتَجَبْجَبِ
Amr, babasından: **الوَشيق**: **القَدِيد**’dir; aynı şekilde **المُشنَّق**.
Leys dedi: **الوَشِيق**: et kurutulur, ta ki büzüşsün ve ıslaklığı gitsin; bu yüzden **الكابي**’ye **واشقاً** denildi; ona mahsus bir isimdir.
Huzeyfe hadîsinde: Müslümanlar babası **اليَمَانِ** hakkında hata ettiler de onu kılıçlarıyla **تَواشَقُوه**; yani: onu, et kurutulduğunda parçalandığı gibi parçaladılar.
**شقا** : Leys dedi: **شَقِيَ** denir: **شَقاءً** ve **شقاوة** ve **شِقْوة**.
Başkası dedi: **شاقَيْتُ فلاناً مُشاقاة**: onunla yaşadığın ve o da seninle yaşadığı zaman.
Ve **الشَّقاء**: şiddet ve zorluktur; ve **شاقيتُهُ**: yani: ona sabrettim.
Recez söyleyen dedi:
إذا يُشاقِي الصّابراتِ لَم يَرِثّ
يَكادُ مِن ضَعْف القُوَى لا يَنْبعِثْ
Yani: yürüyüşte develere sabreden bir deve.
Ve **شاقيتُ ذلك الأمرَ** denir, **عانَيتُه** anlamında.
Allah azze ve celle dedi: **( قَالُواْ رَبَّنَا غَلَبَتْ عَلَيْنَا شِقْوَتُنَا )** (Mü’minûn: 106); bu, Âsım ve Medine ehlinin kıraatidir.
Ferrâ dedi: ve o, sözde çoktur. İbn Mes‘ûd okudu: **( شَقَاوَتَنا )**.
Dedi: ve Ebû Sırvân bana inşâd etti:
كلِّف مِن عَنائه **وشِقْوتِهْ**
بنتَ ثماني عَشْرةٍ من حجَّته
Amr, babasından dedi: **المُشاقاة**: savaşta ve başkasında uğraşmadır.
**شقأ** : Ebû Zeyd: **شَقأَ النابُ** **تَشْقَأ** **شَقْأَ** ve **شُقُوءاً**: çıktığı zaman. Ve denir: **شَقأ رأسَه بالمُشْط** **شَقْئاً** ve **شُقوءاً**: onu ayırdığı zaman. Dedi: ve **المَشقأ**: ayırma yeri. Ve **المِشقاء**: tarak.
Leys de onun benzerini dedi: dedi: ve **المِشْقأة**: **المِدراة**.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **المِشْقأ** ve **المِشْقاء**,
ve hemzesiz kısaltılmış **المِشْقَى**: tarak.
Ebû Turâb, Asma‘î’den: **إبِلٌ شُوَيقِئة** ve **شُويكئة**: dişi çıktığı zaman; **شقأ نابُهُ**’dan ve **شَكَأ** ve **شاكَ** da.
Ve inşâd etti:
شُوَيْقِيّة النابَيْنِ تَعدِلُ دَفَّها
بأفْتَلَ من سَعَدانة الزَّورِ بائنِ
Bir başkası dedi:
على مستظَلاّت العُيون سَواهِمٍ
شُوَيْكِئةٍ يكْسُو بُراها لُغامُها
**شوق** : Leys dedi: **الشَّوْقُ**; ondan denir: **شاقَني حُبُّها وذِكرُها يَشُوقُني**; yani: şevkimi coşturur. Ve **اشتاق** **اشتياقاً**.
Ebû’l-Heysem, İbn Büzürc’ün hattıyla okuduğumda: **شُقْتُ القِرْبَة** onu **أشُوقُها**: onu duvara dayadım; o halde o **مَشوقةٌ**’dur.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الشَّوْق**: hevanın hareketidir; ve **الشُّوَّق**: âşıklardır.
**شُقْ شُقْ** denir: onu, bir insanı âhirete özendirmesini emrettiğin zaman.
Leys dedi: **الأُشَّق** o **الأُشَّجُ**’dir; o, zamk gibi bir ilaçtır; Arapçaya dâhildir.
**شيق** : Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **الشِّيق**: dağdaki yarıktır.
Ve **الشِّيقُ**: olan şeydir. Ve **الشِّيقُ**: hiç kesilmemiş olandır. Ve **الشِّيق**: **الأُدَاف**’ın başıdır. Ve **الشِّيق**: atın kuyruğunun kılıdır.
Ve **الشِّيق**: balıktan bir türdür.
Leys dedi: **الشِّيق**: binek hayvanının kuyruğunun kılıdır; tekili **شِيقَة**.
Ve **الشِّيق**: dağın alevinde düz, ince bir **سُقْعٌ**; ona tırmanmak mümkün olmaz.
Ve inşâd etti:
إحْلِيلُها شَقٌّ كشَقّ **الشِّيقِ**

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D9%82/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الشين والياء وما يثلثهما)
(شيأ) الشين والياء والهمزة كلمةٌ واحدة. يقال شَيَّأ الله وجْهَه؛ إِذا دعا عليه بالقُبح. ووجهٌ مُشَيَّأٌ.وأنشد:
إِنَّ بَنِي فزارةَ بنِ ذُبيانْ ***
قد طَرَّقَتْ ناقتُهم بإنسانْ
مُشَيَّأٍ أعجِبْ بِخَلْقِ الرَّحمن([1])
(شيب) الشين والياء والباء. هذا يقرب من باب الشين والواو والباء، وهما يتقاربان جميعاً في اختلاط الشّيء بالشيء. من ذلك الشَّيب: شَيب الرأس؛ يقال شاب يَشيب. قال الكسائيّ: شيّب الحُزنُ رأَسَه وبرأسه، وأشابَ الحُزْن رأسَه وبرأْسه. والرجل إِذا شابَ فهو أَشْيَب. والشِّيب: الجبال يسقُط عليها الثلج، وهو من الشَّيْب. وقال الشاعر:
شيوخٌ تَشِيب إِذا ما شتَت  *** وليسَ المشيبُ عليها معيبا
يريد الجبال إِذا ابيضَّت من الثلج. ووجدت في تفسير شعر عبيد في قوله:
* والشَّيبُ شَينٌ لمن يشِيبُ([2]) *
أنَّ الشَّيب والمَشِيب واحد. قال: وقال الأصمعيّ: الشَّيب: بياض الشَّعر، والمشيبُ: دخولُ الرَّجُل في حدِّ الشِّيبِ من الرِّجال ذوي الكِبَر والشَّيب. وقال أيضاً في هذا الموضع: قال ابن السّكّيت في قول عديٍّ:
* والرأسُ قد شابَهُ المَشِيبُ([3]) *
أراد بَيّضه المَشيب، وليس معناه خالَطَه، وأنشد:
قد رابَه ولِمِثْلِ ذلك رابَهُ  *** وَقَعَ المَشيبُ على المشيبِ فشابَهُ([4])أي بَيَّضَ مسوَدَّه. وشِيبان ومِلْحان: شهرا *قِماح، وهما أشدُّ الشتاء برداً؛ سمِّيا بذلك لبياض الأرض بما عليها من الصَّقيع.
ومما شذَّ عن هذا الباب قولُهم: باتت فلانة بليلةِ شَيْباءَ، إِذا افْتُضَّت. وباتَتْ بليلةِ حُرّةٍ، إِذا لم تُفْتَضّ.
(شيح) الشين والياء والحاء أصلان متباينان، يدلُّ أحدهما على جِدٍّ وحَذَرٍ، والآخر على إعراض.
فأمَّا الأوَّل فقول العرب: أشاحَ على الشيءِ، إِذا واظَبَ عليه وَجَدّ فيه قال الراجز:
* قُبَّاً أطاعَت راعياً مُشِيحاً([5]) *
وقال آخر:
* وشايَحْتَ قبل اليَومِ إِنَّكَ شِيحُ([6]) *
وأمَّا الشِّياح فالحِذَار. ورجل شائحٌ. وهو قوله:
* شايَحْن منه أَيَّما شِيَاحِ([7]) *
والمَشْيُوحاء: أَنْ  يكون القومُ في أمرٍ يَبْتَدِرونه؛  يقال هم في مَشْيُوحاءَ.
وأما الآخر فيقال: أشاحَ بوجهه، أي أعرض. ويقال إِنَّ اشتقاقَه من قولهم أشاحَ  الفرسُ بذنَبه، إذا أرخاه.
ومما شذَّ عن البابين جميعاً: الشِّيح، وهو نبتٌ.
(شيخ) الشين والياء والخاء كلمة واحدة، وهي الشَّيخ. تقول: هو شيخٌ، وهو معروف، بيِّن الشَّيخوخة([8]) والشَّيَخ والتّشييخ. وقد قالوا أيضاً كلمةً، قالوا: شَيَّخت عليه([9]).
(شيد) الشين والياء والدال أصلٌ واحدٌ يدلُّ على رفعِ الشّيء. يقال شِدْت القَصر أَشِيدُهُ شَيْداً. وهو قصرٌ مَشِيدٌ، أي معمولٌ بالشِّيد. وسمِّي شِيداً  لأنَّ به يُرفَعُ البناء. يقال قَصرٌ مَشِيدٌ أي مُطَوّل. والإشادة: رفْع الصَّوت والتنويه.
(شيص) الشين والياء والصاد. يقال إنَّ الشِّيص أردأ التَّمْر.
(شيط) الشين والياء والطاء أصلٌ يدلُّ على ذَهاب الشيء، إمّا احتراقاً وإما غَيْرَ ذلك. فالشَّيْط مِنْ شاط الشَّيءُ، إِذا احترق. يقال شيَّطت اللَّحم. ويقولون: شَيَّطه، إذا دَخَّنه ولم يُنْضِجْه. والأوَّلُ أصحُّ وأقيَس.
ومن المشتقّ من هذا : استشاط الرَّجلُ، إذا احتدَّ غضَباً. ويقولون: ناقةٌ مِشياط، وهي التي يطير فيها السِّمَن.
ومن الباب الشَّيطان، يقارب الياء فيه الواو، يقال شَاط يَشِيط، إِذا بَطَل. وأشاطَ السُّلطانُ دمَ فلانٍ، إِذا أبطَلَه. وقد مضى الكلامُ في اشتقاقِ اسم الشَّيطان.
(شيع) الشين والياء والعين أصلان، يدلُّ أحدُهما على معاضدة ومساعفة، والآخر على بَثٍّ وإشادة.
فالأوّل: قولُهم شَيَّعَ فلانٌ فلاناً عند شُخوصه. ويقال آتِيكَ غداً أو شَيْعَه، أي اليوم الذي بعده، كأنَّ الثاني مُشَيِّع للأوّل في المضيّ. وقال الشّاعر([10]):
قال الخليطُ غداً تَصَدُّعُنا  *** أو شَيْعَه أفلا تُوَدِّعُنا
وقال للشجاع : المشيَّع؛ كأنَّه لقُوَّته قد قَوِي وشُيِّع بغيره، أو شُيِّع بقُوّة.
وزعم ناسٌ أنَّ الشَّيْعَ شِبل الأسد، ولم أسمْعه من عالمٍ سَماعاً. ويقول ناس: إنَّ  الشَّيْع المِقدار، في قولهم: أقام شهراً أو شَيْعَه. والصَّحيح ما قلته، في أنَّ المشيِّع هو الذي يُساعِد الآخَر ويقارنه. والشِّيعة: الأعوان والأنصار.
وأما الآخر [فقولهم] : شاع الحديث، إِذا ذاع وانتشر. ويقال شَيَّع الراعي إِبلَه، إِذا صاح فيها. والاسم الشِّيَاع: القصبة التي ينفُخُ فيها الراعي. قال:
* حنينَ النِّيبِ تَطربُ للشِّياع *
ومن الباب قولهم في ذلك: له سهم شائع، إذا كان غير مقسومٍ. وكأنَّ من لـه([11]) سهمٌ ونَصِيب انتشرَ في السَّهم حتَّى أخذه، كما يَشِيعُ الحديثُ في الناس فيأخذ سَمع كلِّ أحد.
ومن هذا الباب: شيَّعت النّارَ في الحطب، إِذا ألهَبْتَها.
(شيق) الشين والياء والقاف كلمة. يقال إنَّ الشِّيق الشّق الضّيق في رأس الجبل. قال:
* شغْواء تُوطنُ بين الشِّيقِ والنِّيقِ([12]) *
(شيم) الشين والياء والميم أصلان متباينان، وكأنَّهما من باب الأضداد إِذْ أحدُهما يدلُّ على الإظهار، والآخَر يدلُّ على خلافه.
فالأول قولهم: شِمْت السّيفَ، إذا سللَتَه. ويقال للتُّراب الذي يُحفَر فيستخرج من الأرض الشِّيمة، والجمع الشِّيَم.* ومن الباب: شِمْت البرقَ أشِيمُه شَيماً، إِذا رَقَبْتَه تنظر أينَ يَصُوب. وهذا محمول على الذي ذكرناه من شَيْم السَّيف. وقال الأعشى:
فقلتُ للشَّرْبِ في دَُرْنا وقد ثَمِلوا *** شيموا وكيف يَشيم الشَّارِبُ الثَّمِلُ([13])كأنّه لما رَقَبَ السَّحاب شام بَرقَه كما يُشامُ السَّيف.
والأصل الآخَر: قولُهم شِمت السّيفَ، إِذا قَرَبْتَه([14]). ومن الباب الشِّيمة: خَلِيقة الإنسان، سمِّيت شيمةً لأنَّها كأنها مُنْشامة فيه داخلةٌ مستكِنّة. والانشيام: الدُّخول في الشيء؛ يقال: انشام في الأمر، إذا دخلَ فيه. والمَشِيمَة: غِشاءُ وَلَدِ الإنسان، وهو الذي يقال لـه مِنْ غيرِهِ السَّلَى. وسمِّيت بذلك كأن الولد قد انشام فيها.
فأمَّا الشَّامَة فيمكن أن يكون من الباب الأول؛ لأنَّها شيء بارزٌ، يقال منها رجلٌ أشيم، وهو الذي به شامة.
(شين): الشين والياء والنون كلمةٌ تدلُّ على خلاف الزينة. يقال شانَه خلافُ زانه. والله أعلم بالصواب.
--------------ـــــ
([1]) الرجز لسالم بن دارة، كما في الخزانة (1: 293).
([2]) ديوان عبيد بن الأبرص 6 والقصائد العشر 304 وصدره:
* إِما قتيل وإما هالك *
([3]) صدره في اللسان (شيب):  * تصبو وأنى لك التصابي*
    على أنَّ الصواب نسبته إلى عبيد بن الأبرص. انظر المرجعين السابقين.
([4]) البيت في المجمل واللسان (شيب).
([5]) لأبي النجم العجلي، كما في اللسان (شيح).
([6]) لأبي ذؤيب الهذلي في ديوانه 116، واللسان (شيح) وصدره:
* بدرت إلى أولاهم فسبقتهم *
([7]) لأبي السوداء العجلي، كما في اللسان (شيح). وقبله :
* إذا سمعن الرز من رباح *.
([8]) في المجمل: "الشيخ معروف، وهو بين الشيخوخة".
([9]) في المجمل: "وذكر أبو عبيد: شيَّخت عليه، أي عبت وشنعت".
([10]) هو عمرو بن أبي ربيعة. ديوانه 106 واللسان (شيع).
([11]) في الأصل: "وكأنَّه من الأول".
([12]) أنشده في اللسان (شيق).
([13]) البيت من معلقته المشهورة.
([14]) قرب السيف: جعله في قرابه، وهو الغمد.

ـ

##### Türkçe

(Şîn, yâ ve bunların üçlüleri babı)
(**شيأ**) **الشين** ve **الياء** ve **الهمزة** tek bir kelimedir. Denir: Allah onun yüzünü **شَيَّأ** etti; yani ona çirkinlikle beddua ettiğinde. Ve **مُشَيَّأٌ** bir yüz. Ve inşad etti:
Şüphesiz Fezâre oğulları, Zübyân oğlu ***
Onların devesi bir insanla geceleyin geldi ***
**مُشَيَّأٍ**; Rahmân’ın yaratışına hayran ol!([1])

(**شيب**) **الشين** ve **الياء** ve **الباء**. Bu, **الشين** ve **الواو** ve **الباء** babına yaklaşır; ikisi de bütünüyle bir şeyin bir şeyle karışmasında birbirine yaklaşır. Bundan: **الشَّيب**: başın **شَيب**i; denir: **شاب** **يَشيب**. Kisâî dedi: Hüzün onun başını **شيّب** etti ve başında; ve hüzün onun başını **أشابَ** etti ve başında. Ve adam, **شاب** olunca o **أَشْيَب**tir. Ve **الشِّيب**: üzerine kar düşen dağlar; o, **الشَّيْب**dendir. Şair dedi:
İhtiyarlar; kışladığında **تَشِيب** eder  *** ve **المشيبُ** onda ayıp değildir
Dağları kasteder; kar sebebiyle beyazladıklarında. Ve Ubeyd’in şiirinin tefsirinde, onun şu sözü hakkında buldum:
* **والشَّيبُ شَينٌ لمن يشِيبُ**([2]) *
Şu ki: **الشَّيب** ile **المَشِيب** birdir. Dedi: Ve Asmaî dedi: **الشَّيب**: saçın beyazlığıdır; **المشيبُ** ise: adamın, yaşlılık ve **الشَّيب** sahibi erkeklerin **الشِّيب** sınırına girmesidir. Ve yine bu yerde dedi: İbnü’s-Sikkît, Adî’nin şu sözü hakkında dedi:
* **والرأسُ قد شابَهُ المَشِيبُ**([3]) *
**المَشِيب** onu beyazlattı demek istedi; manası onu karıştırdı değildir. Ve inşad etti:
Onu kuşkulandırdı; ve bunun benzeri onu kuşkulandırır  *** **المَشيبُ** **المشيبِ** üzerine düştü de onu **شابَهُ**([4])
Yani onun siyahını beyazlattı. Ve **شِيبان** ve **مِلْحان**: iki **قِماح** ayı; ikisi kışın en şiddetli soğuğudur; üzerindeki kırağı sebebiyle yerin beyazlığından dolayı böyle adlandırıldılar.
Ve bu babdan şâz olan şeylerden: onların “Falan kadın **شَيْباءَ** bir geceyle geceledi” sözüdür; yani bekâreti bozulduğunda. Ve “**حُرّةٍ** bir geceyle geceledi”; yani bekâreti bozulmadığında.

(**شيح**) **الشين** ve **الياء** ve **الحاء** iki ayrı asıldır; bunlardan biri ciddiyet ve sakınmaya delâlet eder, diğeri yüz çevirmeye delâlet eder.
Birincisine gelince: Arapların sözü: “Şeye karşı **أشاحَ** etti”; yani ona devam etti ve onda ciddiyet gösterdi. Recez söyleyen dedi:
* Bir kubbe; **مُشِيحاً** bir çobana itaat etti([5]) *
Bir başkası dedi:
* Ve bugün’den önce **وشايَحْتَ**; şüphesiz sen **شِيحُ**sun([6]) *
**الشِّياح** ise sakınmadır. Ve **شائحٌ** bir adam. Ve o, şu sözdür:
* Ondan, her ne **شِيَاحِ** ise **شايَحْن**([7]) *
Ve **المَشْيُوحاء**: kavmin, üzerine atıldıkları bir iş içinde olmalarıdır; denir: onlar **مَشْيُوحاءَ** içindedir.
Diğerine gelince: denir: yüzüyle **أشاحَ** etti; yani yüz çevirdi. Ve denir: onun iştikakı, onların “at kuyruğuyla **أشاحَ** etti” sözündendir; yani onu salıverdiğinde.
İki babın da tümünden şâz olan şeylerden: **الشِّيح**; o bir bitkidir.

(**شيخ**) **الشين** ve **الياء** ve **الخاء** tek bir kelimedir; o da **الشَّيخ**tir. Dersin: o **شيخٌ**tur; o bilinen, **الشَّيخوخة**si açık olandır([8]); ve **الشَّيَخ** ve **التّشييخ**. Ve ayrıca bir kelime de söylediler; dediler: onun aleyhine **شَيَّخت** ettim([9]).

(**شيد**) **الشين** ve **الياء** ve **الدال** tek bir asıldır; bir şeyin yükseltilmesine delâlet eder. Denir: sarayı **شِدْت**; onu **أَشِيدُهُ**; **شَيْداً**. Ve o, **مَشِيدٌ** bir saraydır; yani **الشِّيد** ile yapılmış. Ve **شِيداً** diye adlandırıldı; çünkü onunla bina yükseltilir. Denir: **مَشِيدٌ** bir saray; yani uzatılmış. Ve **الإشادة**: sesin yükseltilmesi ve anmadır.

(**شيص**) **الشين** ve **الياء** ve **الصاد**. Denir: **الشِّيص** en kötü hurmadır.

(**شيط**) **الشين** ve **الياء** ve **الطاء** bir asıldır; şeyin gitmesine delâlet eder; ya yanma ile ya da başka bir şeyle. **الشَّيْط**, “şey **شاط** oldu”ndandır; yani yandığında. Denir: eti **شيَّطت**. Ve derler: onu **شَيَّطه**; yani onu tütsüledi de pişirmediğinde. Birincisi daha sahih ve daha kıyasîdir.
Bundan türeyenlerden: adam **استشاط** etti; yani öfkeyle şiddetlendiğinde. Ve derler: **مِشياط** bir deve; o, onda semizliğin uçuştuğu (taştığı) devedir.
Babdan: **الشَّيطان**; onda **الياء**ya **الواو** yaklaşır; denir: **شَاط يَشِيط**; yani boşa çıktı (iptal oldu)ğunda. Ve sultan, falanın kanını **أشاطَ** etti; yani onu iptal ettiğinde. **الشَّيطان** isminin iştikakı hakkında söz daha önce geçti.

(**شيع**) **الشين** ve **الياء** ve **العين** iki asıldır; bunlardan biri yardımlaşma ve desteklemeye delâlet eder, diğeri yayma ve yükseltmeye (duyurmaya) delâlet eder.
Birincisi: onların “Falan, ayrılışı sırasında falanı **شَيَّعَ** etti” sözüdür. Ve denir: “Yarın sana geleceğim, yahut **شَيْعَه**”; yani ondan sonraki gün; sanki ikincisi, gidişte birincinin **مُشَيِّع**idir. Şair dedi([10]):
Dost topluluğu dedi: yarın ayrılışımızdır  *** yahut **شَيْعَه**; bizi uğurlamaz mısın?
Ve yiğide: **المشيَّع** denildi; sanki kuvveti sebebiyle güçlenmiş ve başkasıyla **شُيِّع** edilmiş; yahut bir kuvvetle **شُيِّع** edilmiştir.
Bir topluluk, **الشَّيْع**ın aslan yavrusu olduğunu iddia etti; onu bir âlimden işitme olarak işitmedim. Ve bir topluluk der: **الشَّيْع** miktardır; onların “bir ay kaldı yahut **شَيْعَه**” sözünde. Sahih olan, benim söylediğimdir: **المشيِّع** başkasına yardım eden ve ona eşlik edendir. Ve **الشِّيعة**: yardımcılar ve destekçilerdir.
Diğerine gelince [onların sözü]: haber **شاع** oldu; yani yayıldı ve dağıldığında. Ve denir: çoban develerine **شَيَّعَ** etti; yani onlara bağırdığında. İsim **الشِّيَاع**tır: çobanın üflediği kamış. Dedi:
* **للشِّياع**a deve sürüsünün iniltisi coşar *
Ve bu hususta onların sözü de babdandır: “Onun **شائع** bir oku (hissesi) vardır”; yani bölünmemiş olduğunda. Sanki kimin bir hissesi ve nasibi varsa, hisse içinde yayıldı da onu aldı; tıpkı haberin insanlar içinde **يَشِيعُ** olup her birinin işitmesini alması gibi.
Ve bu babdandır: odunu içinde ateşi **شيَّعت** ettim; yani onu alevlendirdiğinde.

(**شيق**) **الشين** ve **الياء** ve **القاف** bir kelimedir. Denir: **الشِّيق**, dağ başındaki dar yarıktır. Dedi:
* Azgın; **الشِّيقِ** ile **النِّيقِ** arasında barınır([12]) *

(**شيم**) **الشين** ve **الياء** ve **الميم** iki ayrı asıldır; sanki zıtlar babındandır; zira bunlardan biri ortaya çıkarmaya delâlet eder, diğeri bunun tersine delâlet eder.
Birincisi onların sözü: kılıcı **شِمْت**; yani onu kınından çektin. Ve yerden kazılıp çıkarılan toprağa **الشِّيمة** denir; çoğulu **الشِّيَم**dir. Ve babdandır: şimşeği **شِمْت**; onu **أشِيمُه**; **شَيماً**; yani nereye yöneldiğine bakarak onu gözetlediğinde. Bu, bizim kılıcı **شَيْم** etmeyi zikrettiğimize hamledilmiştir. A‘şâ dedi:
Dedim ki, evimizde içki arkadaşlarına, sarhoş olmuşken:  *** **شيموا**; sarhoş içen nasıl **يَشيم** eder?([13])
Sanki bulutu gözetleyince, kılıcın gözetlenmesi gibi onun şimşeğini gözetledi.
Diğer asıl: onların sözü: kılıcı **شِمت**; yani onu yaklaştırdığında([14]). Ve babdandır: **الشِّيمة**: insanın huyu; **شيمة** diye adlandırıldı; çünkü sanki onda işaretlenmiş, içine girmiş, gizlenmiş (yerleşmiş) gibidir. Ve **الانشيام**: bir şeyin içine girmektir; denir: işin içine **انشام** etti; yani ona girdiğinde. Ve **المَشِيمَة**: insan yavrusunun zarıdır; başkasından ona **السَّلَى** denir. Böyle adlandırıldı; sanki çocuk onun içinde **انشام** etmiş gibidir.
**الشَّامَة**ya gelince: birinci babdan olabilir; çünkü o, çıkıntılı bir şeydir; ondan “**أشيم** bir adam” denir; o, üzerinde ben olan kimsedir.

(**شين**): **الشين** ve **الياء** ve **النون** ziynetin zıddına delâlet eden bir kelimedir. Denir: onu **شانَه**; **زانه**’nin zıddıdır. Ve Allah doğrusunu daha iyi bilir.
--------------ـــــ
([1]) Recez, Sâlim b. Dâre’nindir; el-Hizâne’de (1: 293) olduğu gibi.
([2]) Ubeyd b. el-Ebras divanı 6 ve el-Kasâidü’l-‘Aşr 304; ve başı:
* Ya öldürülmüş ya da helâk olmuş *
([3]) Baş tarafı Lisân’da (**شيب**)de:  * Heveslenirsin; sana heveslenmek nerede?*
    Şu var ki doğrusu onu Ubeyd b. el-Ebras’a nispet etmektir. Önceki iki kaynağa bak.
([4]) Beyit el-Mücmel ve Lisân’da (**شيب**)dedir.
([5]) Ebû’n-Necm el-‘Aclî’nindir; Lisân’da (**شيح**) olduğu gibi.
([6]) Ebû Züeyb el-Hüzelî’nindir; divanında 116; ve Lisân’da (**شيح**); ve başı:
* İlklerine doğru atıldım da onları geçtim *
([7]) Ebû’s-Sevdâ el-‘Aclî’nindir; Lisân’da (**شيح**) olduğu gibi. Ve ondan önce:
* Rabâh’tan recezi işittiklerinde *.
([8]) el-Mücmel’de: “**الشيخ** bilinen (bir şey)dir; ve o, **الشيخوخة**si açık olandır.”
([9]) el-Mücmel’de: “Ve Ebû Ubeyd zikretti: onun aleyhine **شيَّخت** ettim; yani ayıpladım ve çirkinledim.”
([10]) O, Amr b. Ebî Rebîa’dır. Divanı 106 ve Lisân’da (**شيع**).
([11]) Asılda: “Sanki o birincidendir.”
([12]) Lisân’da (**شيق**)de inşad etti.
([13]) Beyit, meşhur muallakasındandır.
([14]) Kılıcı yaklaştırmak: onu kınına yaklaştırmak; o da kılıftır.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D9%82/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الشِّيقُ: شعر ذنب الدابة. والشِّيقُ البُرَكُ، واحدته شِيقةٌ: طائر. والشِّيق: الشَّقُّ في الجبل، والشِّيق ما جُذِبَ، والشِّيقُ ما لم يزل، والشِّيقُ رأْسُ الأُدافِ، والشِّيقُ شعر الفرس، والشِّيقُ الجانب، يقال: امتلأَ من الشِّيقِ إلى الشِّيقِ. والشِّيقُ سُقْعٌ مستوٍ دقيق في لِهْب الجبل لا يستطاع ارتقاؤه وأَنشد:
إحْلِيلُها شَقُّ كشَقِّ الشِّيقِ
وقيل: هو أَعلى الجبل، وقيل: هو الجبل؛ قال أَبو ذؤيب الهذلي: تأَبَّط خافةً فيها مِسابٌ،
فأَصبَحَ يَقْتَري مَسَداً بِشِيقِ
أراد يقتري شِيقاً بمسد فقلبه؛ ويقال: هو أصعب موضع في الجبل؛ قال الشاعر:
شَغْواءُ تُوطِنُ بين الشِّيقِ والنِّيقِ
وقوله يَقْتَري مَسَداً، أَراد أَنه يتبع هذا الحبل المربوط في الشِّيق عند نزوله إلى موضع تعسيل النحل، فيكون شِيق في موضع الصفة لمسَدٍ، ولا يحتاج إلى أن يجعل مقلوباً. والمِسابُ: سقاء العسل وأَصله الهمز فخففه. والشِّيقُ: ضَرْبٌ من السمك. والشِّياقُ: مثل النِّياط. يقال: شِقْتُ الطُّنُبَ إلى الوتد مثل نُطْته؛ قال دريد بن الصمة يرثي أخاه: فجئتُ إليه، والرِّماحُ يَشِقْنَه
كوَقْعِ الصَّياصِي في النَّسيجِ المُمَدَّدِ
ويروى: تَنُوشُه.

##### Türkçe

**الشِّيقُ**: binek hayvanının kuyruğunun kılı. Ve **الشِّيقُ** **البُرَكُ**, onun bir tanesi **شِيقةٌ**: bir kuş. Ve **الشِّيق**: dağdaki yarık; ve **الشِّيق** çekilmiş olan şey; ve **الشِّيقُ** henüz gitmemiş olan şey; ve **الشِّيقُ** **الأُدافِ**’ın başı; ve **الشِّيقُ** atın kılı; ve **الشِّيقُ** yan; denir ki: **الشِّيقِ**’ten **الشِّيقِ**’e doldu. Ve **الشِّيقُ** dağın alevinde (dik yüzünde) düz, ince bir düzlüktür; ona tırmanmak mümkün olmaz; ve inşad etti:
إحْلِيلُها شَقُّ كشَقِّ **الشِّيقِ**
Ve denildi: o, dağın en üstüdür; ve denildi: o, dağdır; **أَبو ذؤيب الهذلي** dedi:
تأَبَّط خافةً فيها مِسابٌ،
فأَصبَحَ يَقْتَري مَسَداً بِشِيقِ
“Bir ipi **شِيق** ile (birlikte) izler” demek istedi; sonra onu ters çevirdi; ve denir: o, dağdaki en zor yerdir; şair dedi:
شَغْواءُ تُوطِنُ بين **الشِّيقِ** و**النِّيقِ**
Ve onun “**يَقْتَري** **مَسَداً**” sözü: onun, bal arılarının bal yapma yerine inişi sırasında **الشِّيق**’te bağlanmış bu ipi takip ettiğini kastetti; böylece **شِيق**, **مسَدٍ** için sıfat yerinde olur; ve onu ters çevrilmiş yapmaya ihtiyaç olmaz. Ve **المِسابُ**: bal tulumu; aslı hemzedir, sonra onu hafifletti. Ve **الشِّيقُ**: balıktan bir tür. Ve **الشِّياقُ**: **النِّياط** gibidir. Denir: **شِقْتُ** **الطُّنُبَ**’ı kazığa doğru, onun **نُطْته**’si gibi; **دريد بن الصمة** kardeşine mersiye söylerken dedi:
فجئتُ إليه، والرِّماحُ يَشِقْنَه
كوَقْعِ الصَّياصِي في النَّسيجِ المُمَدَّدِ
Ve rivayet olunur: **تَنُوشُه**.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D9%82/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الشيق، بالكسر: أعلى الجبل قاله السكري، وقال ابن الأعرابي: هو الجبل نقله الجوهري، أو هو أصعب مواضعه نقله الجوهري أيضا، قال وينشد:
  شغواء توطن بين الشيق والنيق أو الشيق: سقع مستو دقيق في لهب الجبل لا يرتقى، أي: لا يستطاع ارتقاؤه، نقله الليث، وأنشد الجوهري قول أبى ذؤيب :
  تأبط خافة فيهـا مـسـاب                      وأضحى يفتري مسدا بشيق أراد: يقتري شيقا بمسد، فقلبه. قلت: وإذا أريد أنه يتتبع هذا الحبل المربوط في الشيق عند نزوله إلى موضع تعسيل النحل، فيكون، شيق في موضع الصفة لمسد، ولا يحتاج إلى أن يجعل مقلوبا، وأنشد الليث:
  إحليلها شق كشق الشيق وقال ابن الأعرابي: الشيق: رأس الأداف، أي: الذكر. قال: والشيق: ضرب من السمك. وقال السكري: الشيق: الجانب يقال: امتلأ من الشيق إلى الشيق. والشيق: شعر ذنب الفرس عن ابن الأعرابي واحدته بهاء. والشيق: البرك: اسم لطائر مائي واحدته شيقة. والشيق: الشق الضيق في الجبل، أو في رأسه، أو هو الشق بين صخرتين، وبكل ذلك فسر قول أبي ذؤيب أيضا. وقيل: هو الجبل الطويل، وبه فسر قول أبي ذؤيب أيضا. والشيق: ع بعينه، وبه فسر قول بشر بن أبي خازم:
  دعوا منبت الشيقين إنهما لـنـا                      إذا مضر الحمراء شبت حروبها وقيل: المراد بالشيق هنا الجانب. وقيل: الشيقان، بالكسر: جبلان في قول بشر المذكور، أو ماء في ديار أسد أو: ع، قرب المدينة على ساكنها أفضل الصلاة والسلام، وبه فسر السكري قول القتال الكلابي:
  إلى ظعن بين الرسيس فعاقل                      عوامد للشيقين أو بطن خنثل وذو الشيق، بالكسر: ع وهو في قول المتنخل الهذلي ذات الشيق:
  كأن عجوزي لم تلد غير واحد                      وماتت بذات الشيق وهي عقيم ومما يستدرك عليه: الشيق بالكسر: ما جذب. والشيق: ما لم يزل. وشاق الطنب إلى الوتد شيقا، مثل شاقه شوقا. وقال ابن عباب: الشياق، ككتاب : النياط.
 \\//فصل الصاد مع القاف

##### Türkçe

**الشيق**، kesre ile: dağın en üstü; bunu es-Sukkerî söyledi. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: o, dağdır; el-Cevherî onu nakletti. Yahut o, onun en zor yerleridir; el-Cevherî bunu da nakletti. Dedi ki; ve şu okunur:
  Şağvâ’, **الشيق** ile **النيق** arasında yurt tutar. Yahut **الشيق**: dağın alevinde düz, ince bir yer; ona çıkılmaz; yani: ona çıkılması mümkün olmaz; el-Leys onu nakletti. El-Cevherî, Ebû Züeyb’in sözünü rivayet etti:
  İçinde geçitler bulunan bir korkuyu koltuğuna aldı                      ve **شيق**’te bir ip ile büküp lif çıkarır oldu
Murad etti: bir ip ile **شيق**’i büküp lif çıkarır; onu ters çevirdi. Dedim: Eğer murad, bal arılarının oğul vermesi yerinin bulunduğu mevziye inişi sırasında **الشيق**’te bağlanmış bu ipi takip etmesidir ise, o zaman **شيق** sıfat mevkiinde **لمسد** için olur; ters çevrilmiş kılmaya ihtiyaç olmaz. El-Leys rivayet etti:
  Onun **إحليل**’i, **الشيق**’in yarığı gibi bir yarıktır. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **الشيق**: **الأداف**’ın başı; yani: erkeklik uzvu. Dedi ki: ve **الشيق**: balıktan bir tür. Es-Sukkerî dedi ki: **الشيق**: yan; şöyle denir: **الشيق**’ten **الشيق**’e doldu. Ve **الشيق**: İbnü’l-A‘râbî’den, atın kuyruğunun kılı; onun bir tanesi **بهاء** iledir. Ve **الشيق**: **البرك**; su kuşuna bir isimdir; onun bir tanesi **شيقة**’dir. Ve **الشيق**: dağda dar yarık; yahut onun tepesinde; yahut iki kaya arasındaki yarıktır; bunların hepsiyle Ebû Züeyb’in sözü de tefsir edildi. Ve denildi ki: o, uzun dağdır; onunla Ebû Züeyb’in sözü de tefsir edildi. Ve **الشيق**: ayn’ı ile bir yer adıdır; onunla Bişr b. Ebî Hâzim’in sözü tefsir edildi:
  **الشيقين**’in bitim yerini bırakın; çünkü onlar bize aittir                      **مضر الحمراء** savaşları alevlendirdiği vakit
Ve denildi ki: burada **الشيق** ile murad yan’dır. Ve denildi ki: **الشيقان**, kesre ile: zikredilen Bişr’in sözünde iki dağdır; yahut Esed diyarında bir sudur; yahut: bir yer adıdır; Medine’ye yakın, üzerinde oturana en faziletli salât ve selâm olsun; es-Sukkerî, el-Kattâl el-Kilâbî’nin sözünü bununla tefsir etti:
  **الرسيس** ile **عاقل** arasında göçenlere doğru                      **الشيقين**’in direkleri yahut **خنثل**’in karnı
Ve **ذو الشيق**، kesre ile: bir yer adıdır; ve o, el-Mütenahhil el-Hüzelî’nin **ذات الشيق** hakkında sözündedir:
  Sanki yaşlı kadınım birden başkasını doğurmadı                      ve **ذات الشيق**’te öldü; hâlbuki o kısırdır
Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: **الشيق** kesre ile: çekilen şey. Ve **الشيق**: hâlâ devam eden şey. Ve **شاق** ipi kazığa **شيقا** ile çekti; **شاقه شوقا** gibi. İbn Abbâd dedi ki: **الشياق**، kitap vezninde: **النياط**.
 \\//**فصل الصاد مع القاف**

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D9%82/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

شِقْتُ الطُّنُبَ اـِلَى الوَتِدِ
1 شِقْتُ الطُّنُبَ اـِلَى الوَتِدِ ذ , (S,) inf. n. شَيْقٌ, (TA,) is like نُطْتُهُ. (S.) [See 1 (last sentence but one) in art. شوق.]

شِيقٌ
شِيقٌ ذ A mountain: (IAar, S:) or the highest part of a mountain: (Skr, O, K:) or a part that is even, (Lth, O, K,) and small in breadth, in the face of a mountain, resembling a wall, (فِى لِهْبِ جَبَلٍ,) (Lth, O,) that cannot be ascended: (Lth, O, K: *) or the most difficult place in a mountain. (S, O, K.) A poet says, cited as using it in the last sense,
شَغْوَآءُ تَوطِنُ بَيْنَ الشِّيقِ وَالنِّيقِ
[An eagle dwelling between the most difficult place in a mountain and the highest part thereof]. (S, O.) See also a verse of Aboo-Dhu-eyb cited voce خَافَةٌ, in art. خوف. ― -b2- A long, or tall, mountain; (جَبَلٌ طَوِيلٌ;) (K;) thus accord. to some in the verse of Aboo-Dhu-eyb. (TA.) ― -b3- And accord. to some, it signifies in that verse (TA) A narrow cleft in a mountain: or in the head thereof: or a cleft between two rocks. (K, TA.) ― -b4- A side; syn. جَانِبٌ. (Skr, O, K.) One says, اِمْتَلأَ مِنَ الشِّيقِ اـِلَى الشِّيقِ It became filled from side to side. (TA.) -A2- The head [or glans] of the penis. (IAar, O, K.) -A3- The hair of a horse's tail: n. un. with ة. (IAar, O, K.) -A4- A species of fish. (IAar, O, K.) ― -b2- The aquatic bird [or rather birds] called بُرَك [pl. of بُرْكَةٌ, q. v.]: (K:) n. un. with ة. (TA. [In the K, شِيقَةٌ is mentioned in another place as meaning a certain aquatic bird: and in the O as meaning a species of aquatic birds.]) -A5- And accord. to Ibn- 'Abbلd, i. q. كِتَابٌ [A writing, or book, &c.]. (O.) -A6- See also art. شوق.

شِيَاقٌ
شِيَاقٌ ذ : see art. شوق.

شَيِّقٌ
شَيِّقٌ ذ : see art. شوق.

##### Türkçe

**شِقْتُ الطُّنُبَ اـِلَى الوَتِدِ**
1 **شِقْتُ الطُّنُبَ اـِلَى الوَتِدِ** ذ, (S,) mastar ismi **شَيْقٌ**, (TA,) **نُطْتُهُ** gibidir. (S.) [Bkz. madde **شوق**’ta 1 (sondan bir önceki cümle).]

**شِيقٌ**
**شِيقٌ** ذ Bir dağ: (IAar, S:) yahut bir dağın en yüksek kısmı: (Skr, O, K:) yahut düz olan bir parça, (Lth, O, K,) ve genişlikçe küçük, bir dağın yüzünde, bir duvara benzeyen, (**فِى لِهْبِ جَبَلٍ,**) (Lth, O,) çıkılamayan: (Lth, O, K: *) yahut bir dağdaki en zor yer. (S, O, K.) Bir şair şöyle der; son anlamda kullandığı olarak nakledilmiştir:
**شَغْوَآءُ تَوطِنُ بَيْنَ الشِّيقِ وَالنِّيقِ**
[Bir dağdaki en zor yer ile onun en yüksek kısmı arasında barınan bir kartal]. (S, O.) Ayrıca bkz. **خَافَةٌ** lafzı altında, madde **خوف**’ta nakledilen Ebû-Ḏu-eyb’in bir beyti. ― -b2- Uzun, yahut yüksek, bir dağ; (**جَبَلٌ طَوِيلٌ;**) (K;) Ebû-Ḏu-eyb’in beytinde bazılarına göre böyledir. (TA.) ― -b3- Ve bazılarına göre, o beyitte (TA) şu manaya gelir: bir dağda dar bir yarık: yahut onun tepesinde: yahut iki kaya arasındaki bir yarık. (K, TA.) ― -b4- Bir yan; eşanlamlısı **جَانِبٌ**. (Skr, O, K.) Şöyle denir: **اِمْتَلأَ مِنَ الشِّيقِ اـِلَى الشِّيقِ** Yan yana doldu. (TA.) -A2- Penisin başı [yahut glansı]. (IAar, O, K.) -A3- Bir atın kuyruğunun kılı: tekili ة ile. (IAar, O, K.) -A4- Bir balık türü. (IAar, O, K.) ― -b2- **بُرَك** diye adlandırılan su kuşu [yahut daha doğrusu kuşlar] ( **بُرْكَةٌ**’nin çoğulu, bkz.): (K:) tekili ة ile. (TA. [K’de, **شِيقَةٌ** başka bir yerde belirli bir su kuşu manasında zikredilmiştir: O’da ise su kuşlarından bir tür manasında.]) -A5- Ve İbn- ‘Abbâd’a göre, **كِتَابٌ** ile aynı manadadır [bir yazı, yahut kitap, vb.]. (O.) -A6- Ayrıca bkz. madde **شوق**.

**شِيَاقٌ**
**شِيَاقٌ** ذ: bkz. madde **شوق**.

**شَيِّقٌ**
**شَيِّقٌ** ذ: bkz. madde **شوق**.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D9%82/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

شَاقَ
شَاقَ ( y )  I ( n. ac. شَيْق 1 ),
a.  Tied, fastened.

شِيْق
شِيْق 2 ,
a.  Summit, peak of a mountain.

b.  Fissure, cleft.

c.  . An aquatic bird.

شِيْقَة
شِيْقَة 2t ,
a.  see 2 (c) .

##### Türkçe

شَاقَ
**شَاقَ** ( y ) I ( n. ac. **شَيْق** 1 ),
a. Bağladı, sağlamca bağladı.

شِيْق
**شِيْق** 2 ,
a. Bir dağın zirvesi, tepesi.

b. Yarık, çatlak.

c. Suda yaşayan bir kuş.

شِيْقَة
**شِيْقَة** 2t ,
a. 2 (c)’ye bak.
