# شين (ش-ي-ن) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D9%86
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B4%D9%8A%D9%86

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ش - ي - ن
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 8 sözlük

## Sözlükler (8)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D9%86/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الشين والنون و و ا ي ء معهما
ن ش و، ن و ش، ش ي ن، ش ن أ، ش أ ن، ن ش أ، ن أ ش، أ ش ن مستعملات
نش:
النّشوة: السُّكرُ، وانتشى فلان فهو نشوان، وقد يقال: نشي ينشى، في معنى: انتشى، فهو نشوانُ وامرأة نشوى مثل: عطشى. والجميع نشاوى. والنَّشا، مقصور نسيم الريح الطيبة، قال:
وتنشى نشا المِسكِ في قـارةٍ		وريحُ الخُزامى على الأجوع
واستنشيت نشوةً، أي: نسمتها، واستروحتها.
نوش:
النَّوش: التناول. ناشتِ الظّبيةُ الأراك تنوشه، وتنناشُه، أي: تناولته.
ونشتُ الرَّجل نوشاً: أنلته خيراً أو شراً.وقوله: "انتشتني من دَجَرِ الظلام" أي: أخرجتني، ودجرَ الرجلُ، إذا أخطأ.
شين:
الشِّين: حرفٌ... والشَّينُ: نقيضُ الزَّين، وقد شانهُ يشينه شيناً.
شنأ:
أرد شنوءة، فعولة، ممدودة، أصحُّ الأزدِ فرعاً وأصلاً، قال:
فمـا أنـتـم بـالأزد أزدِ شـنـودءة		ولا من بني كعب بن عمرو بن عامِرِ
وشنيء يشنأ شنأةً وشناناً، أي: أبغض. ورجلٌ شناءةٌ وشنائيةٌ، بوزن فعاله وفعاليةٍ: أي: مُبغضٌ، سيءُ الخُلقِ.
شأن:
الشَّأن: الخطبُ، والجميع: الشؤون.
والشُّؤون: نمانمُ في الجُمجمة بين القبائل، أي: خطوط بين القبائل الأربع.
نشأ:
النَّشأُ: أحداث الناس الصِّغار.. يقال للواحد: هو نشأ سوءٍ، وهؤلاء نشأ سوءٍ، قال:
ولولا أن يقال: صبـا نُـصـيبٌ		لقلت: بنفسي النَّشأُ سوءٍ، وهؤلاء
والناشئ: الشاب، يقال: فتىً ناشئٌ، ولم أسمع هذا النعت في الجارية، والفعل: نشأ ينشأ نشأً ونشأةً ونَشاءةً.
والناشئة: أول اللَّيل.. وأنشأت حديثاً: ابتدأت.. وأنشأ الله السحاب فنشأ ينشأ، أي: ارتفع.
ونشيئةُ الحوض، بوزن فعيلة: أعضاده، إذا كان الخوض على وجه الأرض رفعت له نصائبُ الحجارة.
أشن:
الأشنةُ من العطر: شيء أبيض كأنه مقشور من عرق.
والأشنانُ: معروف، الذي يُغسل به الأيدي.

##### Türkçe

باب **الشين** و**النون** و**و** **ا** **ي** **ء** معهما
**ن ش و**، **ن و ش**، **ش ي ن**، **ش ن أ**، **ش أ ن**، **ن ش أ**، **ن أ ش**، **أ ش ن** استعمالdalar

**نش**:
**النّشوة**: sarhoşluk; ve falan **انتشى** etti, o hâlde o **نشوان**dır. Ve bazen **نشي ينشى** denir, şu mânâda: **انتشى**; o hâlde o **نشوان**dır; ve kadın **نشوى** (tıpkı: **عطشى** gibi). Ve hepsi **نشاوى**dır. Ve **النَّشا** (maksûr): hoş rüzgârın esintisi. Dedi ki:
وتنشى **نشا** المِسكِ في قـارةٍ		وريحُ الخُزامى على الأجوع
Ve **استنشيت** bir **نشوةً**, yani: onu kokladım ve onun kokusunu aldım.

**نوش**:
**النَّوش**: alma. Ceylan **الأراك**’ı **ناشت**; onu **تنوشه** ve onu **تنناشُه**; yani: onu aldı.
Ve ben adamı **نوشاً** ile **ونشتُ**: ona hayır yahut şer ulaştırdım. Ve onun sözü: “**انتشتني** من **دَجَرِ** الظلام” yani: beni çıkardı. Ve adam **دجرَ** eder; hata ettiğinde.

**شين**:
**الشِّين**: bir harf... ve **الشَّينُ**: **الزَّين**’in zıddı; ve onu **شانهُ**; onu **يشينه** **شيناً** ile.

**شنأ**:
**أرد**: **شنوءة**; **فعولة** (vezninde), memdûd; dal ve kökçe **الأزد**’in en sahihi. Dedi ki:
فمـا أنـتـم بـالأزد أزدِ شـنـودءة		ولا من بني كعب بن عمرو بن عامِرِ
Ve **شنيء** **يشنأ** **شنأةً** ve **شناناً**; yani: buğzetti. Ve bir adam **شناءةٌ** ve **شنائيةٌ**; **فعاله** ve **فعاليةٍ** vezninde: yani: buğzeden, kötü huylu.

**شأن**:
**الشَّأن**: iş (hâdise); ve hepsi: **الشؤون**.
Ve **الشُّؤون**: kafatasında kabileler arasında bulunan ince çizgiler; yani: dört kabile arasındaki çizgiler.

**نشأ**:
**النَّشأُ**: insanların küçük yaştaki gençleri.. Birine denir: o, **نشأ سوءٍ**dur; ve bunlar, **نشأ سوءٍ**dur. Dedi ki:
ولولا أن يقال: صبـا نُـصـيبٌ		لقلت: بنفسي **النَّشأُ** سوءٍ، وهؤلاء
Ve **الناشئ**: genç; denir: **فتىً ناشئٌ**. Ve bu sıfatı cariyede işitmedim. Ve fiil: **نشأ** **ينشأ** **نشأً** ve **نشأةً** ve **نَشاءةً**.
Ve **الناشئة**: gecenin evveli.. Ve **أنشأت** bir hadis: başladım.. Ve Allah bulutu **أنشأ** etti; o da **نشأ** **ينشأ**; yani: yükseldi.
Ve **ونشيئةُ الحوض**; **فعيلة** vezninde: onun yan direkleri; eğer havuzun içine girme yer yüzü üzerinde ise, onun için taşların dikmeleri yükseltilir.

**أشن**:
**الأشنةُ** (koku maddesinden): beyaz bir şey; sanki bir damardan soyulmuş gibi.
Ve **الأشنانُ**: mâlûm; ellerin onunla yıkandığı şey.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D9%86/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الشَيْنُ: خلاف الزَيْنِ. يقال: شانَهُ يَشينُهُ. والمَشايِنُ: المَعايب والمقابح. وقول لبيد:
يَشينُ صِحَاحَ البيدِ كلَّ عَشِـيَّةٍ		بِعودِ السَراءِ عند بابٍ مُحَجَّبِ
يريد أنّهم يتفاخَرون ويحطُّونَ بقسيِّهم على الأرض، فكأنّهم شانوها بتلك الخطوط.

##### Türkçe

**الشَيْنُ**: **الزَيْنِ**’in zıddı. Denir ki: **شانَهُ يَشينُهُ**. Ve **المَشايِنُ**: ayıplar ve çirkinlikler. Lebîd’in sözü:
يَشينُ صِحَاحَ البيدِ كلَّ عَشِـيَّةٍ		بِعودِ السَراءِ عند بابٍ مُحَجَّبِ
Şunu kasteder: Onlar övünürler ve yaylarıyla yere vurup alçaltırlar; sanki o çizgilerle onu **شانوها** etmişlerdir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D9%86/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الشين والياء وما يثلثهما)
(شيأ) الشين والياء والهمزة كلمةٌ واحدة. يقال شَيَّأ الله وجْهَه؛ إِذا دعا عليه بالقُبح. ووجهٌ مُشَيَّأٌ.وأنشد:
إِنَّ بَنِي فزارةَ بنِ ذُبيانْ ***
قد طَرَّقَتْ ناقتُهم بإنسانْ
مُشَيَّأٍ أعجِبْ بِخَلْقِ الرَّحمن([1])
(شيب) الشين والياء والباء. هذا يقرب من باب الشين والواو والباء، وهما يتقاربان جميعاً في اختلاط الشّيء بالشيء. من ذلك الشَّيب: شَيب الرأس؛ يقال شاب يَشيب. قال الكسائيّ: شيّب الحُزنُ رأَسَه وبرأسه، وأشابَ الحُزْن رأسَه وبرأْسه. والرجل إِذا شابَ فهو أَشْيَب. والشِّيب: الجبال يسقُط عليها الثلج، وهو من الشَّيْب. وقال الشاعر:
شيوخٌ تَشِيب إِذا ما شتَت  *** وليسَ المشيبُ عليها معيبا
يريد الجبال إِذا ابيضَّت من الثلج. ووجدت في تفسير شعر عبيد في قوله:
* والشَّيبُ شَينٌ لمن يشِيبُ([2]) *
أنَّ الشَّيب والمَشِيب واحد. قال: وقال الأصمعيّ: الشَّيب: بياض الشَّعر، والمشيبُ: دخولُ الرَّجُل في حدِّ الشِّيبِ من الرِّجال ذوي الكِبَر والشَّيب. وقال أيضاً في هذا الموضع: قال ابن السّكّيت في قول عديٍّ:
* والرأسُ قد شابَهُ المَشِيبُ([3]) *
أراد بَيّضه المَشيب، وليس معناه خالَطَه، وأنشد:
قد رابَه ولِمِثْلِ ذلك رابَهُ  *** وَقَعَ المَشيبُ على المشيبِ فشابَهُ([4])أي بَيَّضَ مسوَدَّه. وشِيبان ومِلْحان: شهرا *قِماح، وهما أشدُّ الشتاء برداً؛ سمِّيا بذلك لبياض الأرض بما عليها من الصَّقيع.
ومما شذَّ عن هذا الباب قولُهم: باتت فلانة بليلةِ شَيْباءَ، إِذا افْتُضَّت. وباتَتْ بليلةِ حُرّةٍ، إِذا لم تُفْتَضّ.
(شيح) الشين والياء والحاء أصلان متباينان، يدلُّ أحدهما على جِدٍّ وحَذَرٍ، والآخر على إعراض.
فأمَّا الأوَّل فقول العرب: أشاحَ على الشيءِ، إِذا واظَبَ عليه وَجَدّ فيه قال الراجز:
* قُبَّاً أطاعَت راعياً مُشِيحاً([5]) *
وقال آخر:
* وشايَحْتَ قبل اليَومِ إِنَّكَ شِيحُ([6]) *
وأمَّا الشِّياح فالحِذَار. ورجل شائحٌ. وهو قوله:
* شايَحْن منه أَيَّما شِيَاحِ([7]) *
والمَشْيُوحاء: أَنْ  يكون القومُ في أمرٍ يَبْتَدِرونه؛  يقال هم في مَشْيُوحاءَ.
وأما الآخر فيقال: أشاحَ بوجهه، أي أعرض. ويقال إِنَّ اشتقاقَه من قولهم أشاحَ  الفرسُ بذنَبه، إذا أرخاه.
ومما شذَّ عن البابين جميعاً: الشِّيح، وهو نبتٌ.
(شيخ) الشين والياء والخاء كلمة واحدة، وهي الشَّيخ. تقول: هو شيخٌ، وهو معروف، بيِّن الشَّيخوخة([8]) والشَّيَخ والتّشييخ. وقد قالوا أيضاً كلمةً، قالوا: شَيَّخت عليه([9]).
(شيد) الشين والياء والدال أصلٌ واحدٌ يدلُّ على رفعِ الشّيء. يقال شِدْت القَصر أَشِيدُهُ شَيْداً. وهو قصرٌ مَشِيدٌ، أي معمولٌ بالشِّيد. وسمِّي شِيداً  لأنَّ به يُرفَعُ البناء. يقال قَصرٌ مَشِيدٌ أي مُطَوّل. والإشادة: رفْع الصَّوت والتنويه.
(شيص) الشين والياء والصاد. يقال إنَّ الشِّيص أردأ التَّمْر.
(شيط) الشين والياء والطاء أصلٌ يدلُّ على ذَهاب الشيء، إمّا احتراقاً وإما غَيْرَ ذلك. فالشَّيْط مِنْ شاط الشَّيءُ، إِذا احترق. يقال شيَّطت اللَّحم. ويقولون: شَيَّطه، إذا دَخَّنه ولم يُنْضِجْه. والأوَّلُ أصحُّ وأقيَس.
ومن المشتقّ من هذا : استشاط الرَّجلُ، إذا احتدَّ غضَباً. ويقولون: ناقةٌ مِشياط، وهي التي يطير فيها السِّمَن.
ومن الباب الشَّيطان، يقارب الياء فيه الواو، يقال شَاط يَشِيط، إِذا بَطَل. وأشاطَ السُّلطانُ دمَ فلانٍ، إِذا أبطَلَه. وقد مضى الكلامُ في اشتقاقِ اسم الشَّيطان.
(شيع) الشين والياء والعين أصلان، يدلُّ أحدُهما على معاضدة ومساعفة، والآخر على بَثٍّ وإشادة.
فالأوّل: قولُهم شَيَّعَ فلانٌ فلاناً عند شُخوصه. ويقال آتِيكَ غداً أو شَيْعَه، أي اليوم الذي بعده، كأنَّ الثاني مُشَيِّع للأوّل في المضيّ. وقال الشّاعر([10]):
قال الخليطُ غداً تَصَدُّعُنا  *** أو شَيْعَه أفلا تُوَدِّعُنا
وقال للشجاع : المشيَّع؛ كأنَّه لقُوَّته قد قَوِي وشُيِّع بغيره، أو شُيِّع بقُوّة.
وزعم ناسٌ أنَّ الشَّيْعَ شِبل الأسد، ولم أسمْعه من عالمٍ سَماعاً. ويقول ناس: إنَّ  الشَّيْع المِقدار، في قولهم: أقام شهراً أو شَيْعَه. والصَّحيح ما قلته، في أنَّ المشيِّع هو الذي يُساعِد الآخَر ويقارنه. والشِّيعة: الأعوان والأنصار.
وأما الآخر [فقولهم] : شاع الحديث، إِذا ذاع وانتشر. ويقال شَيَّع الراعي إِبلَه، إِذا صاح فيها. والاسم الشِّيَاع: القصبة التي ينفُخُ فيها الراعي. قال:
* حنينَ النِّيبِ تَطربُ للشِّياع *
ومن الباب قولهم في ذلك: له سهم شائع، إذا كان غير مقسومٍ. وكأنَّ من لـه([11]) سهمٌ ونَصِيب انتشرَ في السَّهم حتَّى أخذه، كما يَشِيعُ الحديثُ في الناس فيأخذ سَمع كلِّ أحد.
ومن هذا الباب: شيَّعت النّارَ في الحطب، إِذا ألهَبْتَها.
(شيق) الشين والياء والقاف كلمة. يقال إنَّ الشِّيق الشّق الضّيق في رأس الجبل. قال:
* شغْواء تُوطنُ بين الشِّيقِ والنِّيقِ([12]) *
(شيم) الشين والياء والميم أصلان متباينان، وكأنَّهما من باب الأضداد إِذْ أحدُهما يدلُّ على الإظهار، والآخَر يدلُّ على خلافه.
فالأول قولهم: شِمْت السّيفَ، إذا سللَتَه. ويقال للتُّراب الذي يُحفَر فيستخرج من الأرض الشِّيمة، والجمع الشِّيَم.* ومن الباب: شِمْت البرقَ أشِيمُه شَيماً، إِذا رَقَبْتَه تنظر أينَ يَصُوب. وهذا محمول على الذي ذكرناه من شَيْم السَّيف. وقال الأعشى:
فقلتُ للشَّرْبِ في دَُرْنا وقد ثَمِلوا *** شيموا وكيف يَشيم الشَّارِبُ الثَّمِلُ([13])كأنّه لما رَقَبَ السَّحاب شام بَرقَه كما يُشامُ السَّيف.
والأصل الآخَر: قولُهم شِمت السّيفَ، إِذا قَرَبْتَه([14]). ومن الباب الشِّيمة: خَلِيقة الإنسان، سمِّيت شيمةً لأنَّها كأنها مُنْشامة فيه داخلةٌ مستكِنّة. والانشيام: الدُّخول في الشيء؛ يقال: انشام في الأمر، إذا دخلَ فيه. والمَشِيمَة: غِشاءُ وَلَدِ الإنسان، وهو الذي يقال لـه مِنْ غيرِهِ السَّلَى. وسمِّيت بذلك كأن الولد قد انشام فيها.
فأمَّا الشَّامَة فيمكن أن يكون من الباب الأول؛ لأنَّها شيء بارزٌ، يقال منها رجلٌ أشيم، وهو الذي به شامة.
(شين): الشين والياء والنون كلمةٌ تدلُّ على خلاف الزينة. يقال شانَه خلافُ زانه. والله أعلم بالصواب.
--------------ـــــ
([1]) الرجز لسالم بن دارة، كما في الخزانة (1: 293).
([2]) ديوان عبيد بن الأبرص 6 والقصائد العشر 304 وصدره:
* إِما قتيل وإما هالك *
([3]) صدره في اللسان (شيب):  * تصبو وأنى لك التصابي*
    على أنَّ الصواب نسبته إلى عبيد بن الأبرص. انظر المرجعين السابقين.
([4]) البيت في المجمل واللسان (شيب).
([5]) لأبي النجم العجلي، كما في اللسان (شيح).
([6]) لأبي ذؤيب الهذلي في ديوانه 116، واللسان (شيح) وصدره:
* بدرت إلى أولاهم فسبقتهم *
([7]) لأبي السوداء العجلي، كما في اللسان (شيح). وقبله :
* إذا سمعن الرز من رباح *.
([8]) في المجمل: "الشيخ معروف، وهو بين الشيخوخة".
([9]) في المجمل: "وذكر أبو عبيد: شيَّخت عليه، أي عبت وشنعت".
([10]) هو عمرو بن أبي ربيعة. ديوانه 106 واللسان (شيع).
([11]) في الأصل: "وكأنَّه من الأول".
([12]) أنشده في اللسان (شيق).
([13]) البيت من معلقته المشهورة.
([14]) قرب السيف: جعله في قرابه، وهو الغمد.

ـ

##### Türkçe

(باب **الشين** و**الياء** وما يثلثهما)

(**شيأ**) **الشين** ve**الياء** ve**الهمزة** bir tek kelimedir. Denir: **شَيَّأ** الله yüzünü; ona çirkinlikle beddua ettiği zaman. Ve **وجهٌ مُشَيَّأٌ**. Ve inşad etti:
İnne benî Fezârate bni Zübyân ***
kad tarraqat nâkatuhum bi-insân ***
**مُشَيَّأٍ** a‘cib bi-ḫalqı’r-Raḥmân([1])

(**شيب**) **الشين** ve**الياء** ve**الباء**. Bu, **الشين** ve**الواو** ve**الباء** babına yaklaşır; ikisi de bütünüyle bir şeyin bir şeyle karışmasında birbirine yaklaşır. Bundan: **الشَّيب**: başın ağarması; denir: **شاب** **يَشيب**. **الكسائيّ** dedi: **شيّب** hüzün başını ve başında, ve **أشابَ** hüzün başını ve başında. Ve adam, **شاب** olduğu zaman o **أَشْيَب**tir. Ve **الشِّيب**: üzerine kar düşen dağlar; o, **الشَّيْب**dendir. Şair dedi:
Şüyûḫun teşîbu izâ mâ şetet *** ve leyse’l-meşîbu ‘aleyhâ me‘îbâ
Dağları kasteder; kar sebebiyle beyazladıkları zaman. Ve **عبيد**’in şiirinin tefsirinde, onun şu sözünde buldum:
* **والشَّيبُ شَينٌ لمن يشِيبُ**([2]) *
**الشَّيب** ile **المَشِيب** bir tek şeydir. Dedi: Ve **الأصمعيّ** dedi: **الشَّيب**: saçın beyazlığıdır; **المشيبُ**: adamın, yaşlı ve ağ saçlı erkeklerden **الشِّيب** haddine girmesidir. Ve yine bu yerde dedi: **ابن السّكّيت** **عديّ**’nin sözünde dedi:
* **والرأسُ قد شابَهُ المَشِيبُ**([3]) *
**المَشِيب** ile onu beyazlattı demek istedi; manası onu karıştırdı değildir. Ve inşad etti:
kad râbehu ve li-miṯli ḏâlike râbehu *** waqa‘a’l-meşîbu ‘ale’l-meşîbi fe-şâbehu([4])
yani onun siyahını beyazlattı. Ve **شِيبان** ve **مِلْحان**: *قِماح*ın iki ayıdır; ikisi kışın en şiddetli soğuğudur; üzerindeki kırağı sebebiyle yerin beyazlığından dolayı böyle adlandırıldılar.

Ve bu babdan şâz olan şeylerden: onların sözü: falanca kadın **بليلةِ شَيْباءَ** gecesinde geceledi; iftizâz edildiği zaman. Ve **بليلةِ حُرّةٍ** gecesinde geceledi; iftizâz edilmediği zaman.

(**شيح**) **الشين** ve**الياء** ve**الحاء** iki ayrı asıldır; bunlardan biri ciddiyet ve sakınmaya delâlet eder, diğeri yüz çevirmeye delâlet eder.
Birincisine gelince: Arapların sözü: bir şeye **أشاحَ**; ona devam ettiği ve onda ciddiyet gösterdiği zaman. **الراجز** dedi:
* qubbân aṭâ‘at râ‘iyen **مُشِيحاً**([5]) *
Ve bir başkası dedi:
* ve şâyahte qabla’l-yevmi inneke **شِيحُ**([6]) *
**الشِّياح** ise sakınmadır. Ve **رجل شائحٌ**. Ve o, şu sözüdür:
* şâyahna minhu eyyemâ **شِيَاحِ**([7]) *
Ve **المَشْيُوحاء**: kavmin, atılıp girişecekleri bir iş içinde olmalarıdır; denir: onlar **في مَشْيُوحاءَ** içindedir.

Diğerine gelince: denir: yüzüyle **أشاحَ**, yani yüz çevirdi. Ve denir: onun اشتقاقı, onların sözü olan “at, kuyruğuyla **أشاحَ**”tan gelir; onu salıverdiği zaman.

İki babın ikisinden de şâz olan şeylerden: **الشِّيح**; o bir bitkidir.

(**شيخ**) **الشين** ve**الياء** ve**الخاء** bir tek kelimedir; o da **الشَّيخ**tir. Dersin: o **شيخٌ**tur; o bilinen, **الشَّيخوخة**si açık olandır([8]); ve **الشَّيَخ** ve **التّشييخ**. Ve onlar bir kelime daha da söylediler; dediler: **شَيَّخت عليه**([9]).

(**شيد**) **الشين** ve**الياء** ve**الدال** bir tek asıldır; bir şeyin yükseltilmesine delâlet eder. Denir: **شِدْت** sarayı, onu **شَيْداً** olarak **أَشِيدُهُ**. Ve o, **قصرٌ مَشِيدٌ**dir; yani **بالشِّيد** ile yapılmış. Ve **شِيداً** diye adlandırıldı; çünkü onunla bina yükseltilir. Denir: **قَصرٌ مَشِيدٌ**; yani uzatılmış. Ve **الإشادة**: sesin yükseltilmesi ve duyurmadır.

(**شيص**) **الشين** ve**الياء** ve**الصاد**. Denir: **الشِّيص** hurmanın en kötüsüdür.

(**شيط**) **الشين** ve**الياء** ve**الطاء** bir asıldır; şeyin gitmesine delâlet eder; ya yanma ile ya da başka bir şeyle. **الشَّيْط** ise, şey **شاط** olduğu zamandandır; yandığı zaman. Denir: eti **شيَّطت**. Ve derler: onu **شَيَّطه**; onu tütsülediği ve pişirmediği zaman. Birincisi daha sahih ve daha kıyasîdir.

Bundan türeyenlerden: adam **استشاط**; öfkeyle şiddetlendiği zaman. Ve derler: **ناقةٌ مِشياط**; o, içinde semizliğin uçuştuğu (taştığı) devedir.

Babdan: **الشَّيطان**; onda **الياء** **الواو**ya yaklaşır. Denir: **شَاط يَشِيط**; bâtıl olduğu zaman. Ve sultan falancanın kanını **أشاطَ**; onu iptal ettiği zaman. **الشَّيطان** adının اشتقاقında söz daha önce geçti.

(**شيع**) **الشين** ve**الياء** ve**العين** iki asıldır; bunlardan biri yardımlaşma ve desteklemeye, diğeri yaymaya ve duyurmaya delâlet eder.
Birincisi: onların sözü: falanca, ayrılışı sırasında falancayı **شَيَّعَ**. Ve denir: yarın sana geleceğim, yahut **شَيْعَه**; yani ondan sonraki gün; sanki ikincisi, gidişte birincinin **مُشَيِّع**idir. Şair([10]) dedi:
kâle’l-ḫalîṭu ġaden teṣeddu‘unâ *** ev **شَيْعَه** e-fe-lâ tuvaddi‘unâ
Ve yiğide: **المشيَّع** denildi; sanki kuvvetinden dolayı kuvvetlenmiş ve başkasıyla **شُيِّع** edilmiş, yahut bir kuvvetle **شُيِّع** edilmiştir.

Bir topluluk, **الشَّيْع**ın aslan yavrusu olduğunu iddia etti; onu bir âlimden işitme olarak işitmedim. Ve bir topluluk der: **الشَّيْع** miktardır; onların “bir ay kaldı yahut **شَيْعَه**” sözünde. Sahih olan, benim söylediğimdir: **المشيِّع** başkasına yardım eden ve ona eşlik edendir. Ve **الشِّيعة**: yardımcılar ve destekçilerdir.

Diğerine gelince [onların sözü]: haber **شاع**; yayıldığı ve dağıldığı zaman. Ve denir: çoban develerini **شَيَّعَ**; onların içinde bağırdığı zaman. İsim **الشِّيَاع**tır: çobanın içine üflediği kamış. Dedi:
* ḥanîna’n-nîbi taṭrabu li-**لشِّياع** *

Ve bu babdandır, onların bunun hakkında sözü: onun **سهم شائع**ı vardır; taksim edilmemiş olduğu zaman. Sanki kimin([11]) bir hissesi ve nasibi varsa, hisse içinde yayılmıştır da onu almıştır; tıpkı haberin insanlar içinde yayılıp herkesin işitmesini alması gibi.

Ve bu babdandır: odunu içinde ateşi **شيَّعت**; onu alevlendirdiğin zaman.

(**شيق**) **الشين** ve**الياء** ve**القاف** bir kelimedir. Denir: **الشِّيق** dağın başındaki dar yarıktır. Dedi:
* şaġvâ’u tuvṭinu beyne’**لشِّيقِ** ve’n-nîq([12]) *

(**شيم**) **الشين** ve**الياء** ve**الميم** iki ayrı asıldır; sanki zıtlar babındandır; çünkü bunlardan biri ortaya çıkarmaya delâlet eder, diğeri bunun tersine delâlet eder.
Birincisi onların sözü: kılıcı **شِمْت**; onu kınından çektiğin zaman. Ve yerden kazılıp çıkarılan toprağa **الشِّيمة** denir; çoğulu **الشِّيَم**dir. Ve babdandır: şimşeği **شِمْت**; onu **شَيماً** olarak **أشِيمُه**; nereye düşeceğine bakarak onu gözetlediğin zaman. Bu, bizim kılıcı **شَيْم**den zikrettiğimize hamledilmiştir. **الأعشى** dedi:
fe-qultu li’ş-şerbi fî dârinâ ve qad ṯamilû *** şîmû ve keyfe yeşîmu’ş-şâribu’ṯ-ṯamil([13])
Sanki bulutu gözetlediğinde, kılıcın gözetlenmesi gibi onun şimşeğini gözetledi.

Diğer asıl: onların sözü: kılıcı **شِمت**; onu kınına yaklaştırdığın zaman([14]). Ve babdandır **الشِّيمة**: insanın huyu; ona **شيمة** denildi; çünkü sanki onda işaretlenmiş, içine girmiş, gizlenip yerleşmiş gibidir. Ve **الانشيام**: bir şeyin içine girmektir; denir: işin içine **انشام**; onun içine girdiği zaman. Ve **المَشِيمَة**: insan yavrusunun zarıdır; başkasında ona **السَّلَى** denir. Böyle adlandırıldı; sanki çocuk onun içinde **انشام** etmiş gibidir.

**الشَّامَة**ya gelince: birinci babdan olabilir; çünkü o, belirgin bir şeydir; ondan “**رجلٌ أشيم**” denir; üzerinde ben olan kimsedir.

(**شين**): **الشين** ve**الياء** ve**النون** süsün zıddına delâlet eden bir kelimedir. Denir: onu, onu süslemenin zıddı olarak **شانَه**. Ve Allah doğruyu daha iyi bilendir.

--------------ـــــ
([1]) Recez, **سالم بن دارة**’yadır; **الخزانة**’de (1: 293) olduğu gibi.
([2]) **ديوان عبيد بن الأبرص** 6 ve **القصائد العشر** 304; ve صدرُه:
* إِما قتيل وإما هالك *
([3]) صدرُه **اللسان**’da (**شيب**):  * تصبو وأنى لك التصابي*
    Şu ki, doğru olan onu **عبيد بن الأبرص**’a nispet etmektir. Önceki iki kaynağa bak.
([4]) Beyit **المجمل** ve **اللسان**’da (**شيب**).
([5]) **أبي النجم العجلي**’yedir; **اللسان**’da (**شيح**) olduğu gibi.
([6]) **أبي ذؤيب الهذلي**’yedir; divanında 116, ve **اللسان** (**شيح**); ve صدرُه:
* بدرت إلى أولاهم فسبقتهم *
([7]) **أبي السوداء العجلي**’yedir; **اللسان**’da (**شيح**) olduğu gibi. Ve ondan önce:
* إذا سمعن الرز من رباح *.
([8]) **المجمل**’de: “**الشيخ** bilinen biridir; ve o, **الشيخوخة**si açık olandır.”
([9]) **المجمل**’de: “Ve **أبو عبيد** zikretti: **شيَّخت عليه**; yani ayıpladım ve çirkinledim.”
([10]) O, **عمرو بن أبي ربيعة**’dır. Divanı 106 ve **اللسان** (**شيع**).
([11]) Asılda: “Sanki o birincidendir.”
([12]) Onu **اللسان**’da (**شيق**) inşad etti.
([13]) Beyit, meşhur muallakasındandır.
([14]) Kılıcı yaklaştırmak: onu kınına koymaktır; o da kılıftır.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D9%86/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ش ي ن
هو فعل شائن وهذه شائنة من الشوائن‏.‏
ووجهك شين ووجهي زين‏.‏

##### Türkçe

ش ي ن
O, çirkin bir fiildir; ve bu, çirkinliklerden bir çirkinliktir.
Ve yüzün **شين** ve yüzüm **زين**.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D9%86/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ش ي ن * * الشَّيْنُ * ضد الزين وقد * شَانَه * من باب باع *

##### Türkçe

* ش ي ن * * **الشَّيْنُ** * **الزين**’in zıddıdır; ve onu **شَانَه** (ayıpladı/çirkinleştirdi); **باع** babındandır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D9%86/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( *!شَانَهُ *!يَشِينُهُ ) *!شَيْناً : ( ضِدُّ زَانَهُ ) أَي عابَهُ .
( *!والشِّينُ ) ، بالكسْرِ : ( مِن الحُروفِ ) الهِجائِيَّةِ ( المَهْمُوسةِ ، ولها حَظٌّ من التَّنْغِيمِ والتَّفْشِيَةِ ) يكونُ أصْلاً لا غَيْر ، ( مَخْرَجُها ) مِن ( الشَّجْرِ ، وهو مَفْرَجُ الفَمِ ) جوار مَخْرَج الجِيم ، ولذا يُقالُ لها شَجَرِيَّة ، يُذَكَّرُ ويُؤَنَّثُ .
( *!وشَيَّنَ *!شِيناً حَسَنَةً ) : أَي ( كَتَبَها ) .
وقالَ ثَعْلَب : أَي عَمِلَها .
وفي التَّهْذيبِ : وقد شَيَّنَ شِيناً حَسَناً ، والجَمْعُ *!أَشْيانٌ *!وشِينَات .
( والشَّاذُ بنُ *!شِينٍ : مُحدِّثٌ ) رَوَى عن قتيبَةَ ، وعنه عليُّ بنُ موسَى البريعيّ حدِيثاً مُنْكراً ؛ قالَهُ الأميرُ .
( *!والمَشايِنُ : المَعايِبُ ) والمَقابِحُ ؛ عن الفرَّاءِ ، وهو جَمْعُ شينٍ على غيرِ قِياسٍ .
( *!وشانَةُ : ة بمِصْرَ .
( و ) أَبو عليِّ بنُ ( إدْريس بنِ بَسَّامٍ *!الشِّينِيُّ ، بالكسْرِ ) ، العَبْدرِيُّ ( شاعِرٌ أَنْدَلْسِيّ ) بعْدَ الأَرْبَعِين والأَرْبَعمائَة ؛ وقالَ الحافِظُ : هو لَقَبٌ له .

وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!الشِّيْنُ ، بالكسْرِ : الرَّجلُ الكبيرُ الرقاعِ ، عن الخَليلِ ، وأَنْشَدَ :
إذا ما الصلب ماهَ بحَاجِبَيْه فأَنْت *!الشِّيْن تَفْخَرُ بالرقاعِنَقَلَه المصنِّفُ في البَصَائِر .
*!والشِّيْنُ أَيْضاً : قَرْيةٌ بمِصْرَ .
*!والشِّيْنُ : المَرْكَبُ الطَّويلُ ، وبه لُقِّبَ إدْريسٌ المَذْكُور .
وقيلَ : هو فعلٌ *!شائِنٌ ، وهذه شائِنَةٌ من *!الشَّوائِنِ .
ووجْهُهُ *!شَيْنٌ أَي قَبيحٌ ذُو شَيْنٍ ؛ نَقَلَه الأَزْهرِيُّ ، رحِمَه اللهاُ تعالى
2 ( فصل الصاد ) مع النون ) 2

##### Türkçe

: ( **شَانَهُ** **يَشِينُهُ** ) **شَيْناً** : ( **ضِدُّ زَانَهُ** ) yani onu ayıpladı.

( **والشِّينُ** ) , kesre ile: ( harflerden ) hecâî ( fısıltılı; ve onun tennğîm ve tefşiye’den bir payı vardır ) asl olur, başka değil; ( onun mahreci ) ( **الشَّجْرِ**’dendir; o da ağzın açıklığıdır ) **الجِيم** mahrecinin civarında; bu yüzden ona şeceriyye denir; müzekker de yapılır, müennes de.

( **وشَيَّنَ** **شِيناً حَسَنَةً** ) : yani ( onu yazdı ).

ثعلب dedi: yani onu yaptı.

Tehzîb’de: ve gerçekten **شَيَّنَ** güzel bir **شِيناً**; çoğulu **أَشْيانٌ** ve **شِينَات**.

( **والشَّاذُ بنُ شِينٍ** : bir muhaddistir ) Kuteybe’den rivayet etti; ondan da Ali b. Mûsâ el-Buray‘î münker bir hadis rivayet etti; bunu emir söylemiştir.

( **والمَشايِنُ** : ayıplar ) ve çirkinlikler; Ferrâ’dan; ve o, kıyasa göre olmayan şekilde **شين**’in cem‘idir.

( **وشانَةُ** : Mısır’da bir **ة**.

( ve ) Ebû Ali b. ( İdrîs b. Bessâm **الشِّينِيُّ** , kesre ile ), el-‘Abderî ( Endülüslü bir şairdir ) dört yüz kırktan sonra; hâfız dedi: o, onun için bir lakaptır.

Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır:
**الشِّيْنُ** , kesre ile: yama sahibi büyük adam; Halîl’den; ve inşâd etti:
Eğer bel iki kaşıyla sallanırsa, sen **الشِّيْن**’sin, yamalarla övünürsün
Musannif onu **البَصَائِر**’de nakletti.

**والشِّيْنُ** ayrıca: Mısır’da bir köydür.

**والشِّيْنُ** : uzun binek; ve onunla zikredilen İdrîs lakaplandırıldı.

Ve denildi: o, **شائِنٌ** bir fiildir; ve bu, **الشَّوائِنِ**’den bir **شائِنَةٌ**’dir.

Ve onun yüzü **شَيْنٌ**’dir; yani çirkin, **شَيْنٍ** sahibi; Ezherî onu nakletti, Allah Teâlâ ona rahmet etsin.
2 ( **فصل الصاد** ) مع **النون** ) 2

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D9%86/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

شَانَهُ
1 شَانَهُ ذ , aor. يَشِينُهُ, (S, Msb, K, &c.,) inf. n. شَيْنٌ, (S, * Msb, TA,) He, or it, disgraced him, or dishonoured him; rendered him ugly or unseemly, disfigured him, or blemished him; (MA, PS;) i. q. عَابَهُ; (Msb, TA;) contr. of زَانَهُ; (S, * K;) [and ↓ شيّنهُ, inf. n. تَشْيِينٌ, signifies the same, (the verb alone rendered by Freytag, on the authority of Meyd, “ dehonestavit, ”) like as the contr. زيّنهُ signifies the same as زَانَهُ.] ― -b2- The saying of Lebeed,
يَشِينُ صَحَاحَ البِيدِ كُلَّ عَشِيَّةٍ
بِعُوجِ السَّرَآءِ عِنْدَ بَابٍ مُحَجَّبِ
[They deface what is unmarred of the deserts, every evening, with the crooked things (i. e. the bows) of the wood of the tree called سَرَآء, at a veiled door, (referring to a company of men, and therefore the verb is sing.,)] means that they vie, one with another, in glorying, or boasting, and make marks, or lines, with their bows, upon the ground, as though they disfigured it (شَانُوهَا) with those marks, or lines. (S.)

2 شَيَّنَ see 1. -A2- شيّن شِينًا حَسَنًا (T, TA) or حَسَنَةً (K) He made, (Th, TA,) or wrote, (K,) a beautiful ش. (Th, K, TA.)

شَيْنٌ
شَيْنٌ ذ is the contr. of زَيْنٌ: (S, Msb;) and ↓ مَشَايِنُ [in the CK مَشائِن] is an anomalous pl. thereof: (TA:) the latter signifies Disgraces or dishonours, i. e. things, or qualities, that cause to be disgraced or dishonoured; things that render ugly or unseemly, that disfigure, or that blemish; syn. مَعَايِبُ, (S, K, TA,) and مَقَابِحُ; (S, TA;) on the authority of Fr.: (TA:) [↓ شَائِنَةٌ, also, signifies the same; and its pl. is شَوَائِنُ;] one says هٰذِهِ شَائِنَةٌ مِنَ الشَّوَائِنِ [This is one of the things that disgrace or dishonour, &c.]. (TA.) ― -b2- [It is also used as epithet, like as is its contr. زَيْنٌ:] one says, وَجْهُهُ شَيْنٌ, i. e. His face is ugly, or unseemly; for ذُو شَيْنٍ; mentioned by Az. (TA.)

شِينٌ
شِينٌ ذ One of the letters of the alphabet, (S, K,) [i. e. the name of that letter; (see art. ش,)] of the letters termed مَهْمُوسَة [expl. in art. ش], with somewhat of التَّنْغِيم and التَّغْشِيَة [app. meaning that kind of utterance which is undertoned, and muffled, exactly like our “ sh ”], its place of utterance being the شَجْر, i. e. the place of the opening of the mouth, (K, TA,) near the place of utterance of ج: masc. [as meaning a حَرْف, or letter], and fem. [as meaning a كَلِمَة, or word]: pl. أَشْيَانٌ and شيانات [a mistranscription for شِينَاتٌ]. (TA.) -A2- Also, thus with kesr, A man having many رِقَاع [i. e. patches in his garment, pl. of رُقْعَةٌ]. (Kh, TA.) -A3- And A long مَرْكَب [app. meaning ship or boat]. (TA.)

فِعْلٌ شَائِنٌ
فِعْلٌ شَائِنٌ ذ [An action that disgraces or dishonours, &c.]. (TA.)

شَائِنَةٌ
شَائِنَةٌ ذ [a subst. from شَائِنٌ]: see شَيْنٌ.

مَشِينٌ
مَشِينٌ ذ Disgraced, or dishonoured; rendered ugly or unseemly, disfigured, or blemished; pass. part. n. of 1. (Msb.)

مَشَايِنُ
مَشَايِنُ ذ an anomalous pl. of شَيْنٌ, q. v. (TA.)

##### Türkçe

شَانَهُ
1 **شَانَهُ** ذ, muzâri‘ **يَشِينُهُ**, (S, Msb, K, &c.,) mastar ismi **شَيْنٌ**, (S, * Msb, TA,) O, onu ayıpladı yahut onu rezil etti; onu çirkin yahut yakışıksız kıldı, onu çirkinleştirdi yahut onda kusur meydana getirdi; (MA, PS;) **عَابَهُ** ile aynı; (Msb, TA;) **زَانَهُ**’nin zıddı; (S, * K;) [ve ↓ **شيّنهُ**, mastar ismi **تَشْيِينٌ**, aynı mânaya delâlet eder, (fiil tek başına Freytag tarafından Meyd’in otoritesine dayanarak “dehonestavit” diye tercüme edilmiştir,) tıpkı zıddı **زيّنهُ**’nun **زَانَهُ** ile aynı mânaya delâlet etmesi gibi.] ― -b2- Lebeed’in sözü:
يَشِينُ صَحَاحَ البِيدِ كُلَّ عَشِيَّةٍ
بِعُوجِ السَّرَآءِ عِنْدَ بَابٍ مُحَجَّبِ
[Onlar, her akşam, çöllerin bozulmamış olanını, örtülü bir kapı yanında, **سَرَآء** denilen ağacın odununun eğri şeyleriyle (yani yaylarla) çirkinleştirirler, (bir erkekler topluluğuna işaret ettiğinden fiil tekildir,)] şu mânaya gelir: Onlar, övünmede yahut böbürlenmede birbirleriyle yarışırlar ve yaylarıyla yer üzerinde izler yahut çizgiler yaparlar; sanki onu (شَانُوهَا) o izler yahut çizgilerle çirkinleştiriyorlarmış gibi. (S.)

2 **شَيَّنَ**: bk. 1. -A2- **شيّن شِينًا حَسَنًا** (T, TA) yahut **حَسَنَةً** (K) O, (Th, TA,) güzel bir **ش** yaptı, yahut yazdı; (K,) (Th, K, TA.)

شَيْنٌ
**شَيْنٌ** ذ, **زَيْنٌ**’ün zıddıdır: (S, Msb;) ve ↓ **مَشَايِنُ** [CK’de **مَشائِن**] bunun kural dışı bir çoğuludur: (TA:) ikincisi, rezillikler yahut ayıplar, yani rezil olmaya yahut ayıplanmaya sebep olan şeyler yahut vasıflar; çirkin yahut yakışıksız kılan, çirkinleştiren yahut kusur meydana getiren şeyler; eş anlamlısı **مَعَايِبُ**, (S, K, TA,) ve **مَقَابِحُ**; (S, TA;) Fr.’ın otoritesine göre: (TA:) [↓ **شَائِنَةٌ** da aynı mânaya delâlet eder; ve onun çoğulu **شَوَائِنُ**’dir;] şöyle denir: **هٰذِهِ شَائِنَةٌ مِنَ الشَّوَائِنِ** [Bu, rezil eden yahut ayıplayan, vb. şeylerden biridir]. (TA.) ― -b2- [O, sıfat olarak da kullanılır; tıpkı zıddı **زَيْنٌ**’ün kullanıldığı gibi:] şöyle denir: **وَجْهُهُ شَيْنٌ**, yani: Onun yüzü çirkindir yahut yakışıksızdır; **ذُو شَيْنٍ** yerine; Az. tarafından zikredilmiştir. (TA.)

شِينٌ
**شِينٌ** ذ Alfabenin harflerinden biridir, (S, K,) [yani o harfin adı; (bk. md. **ش**)], **مَهْمُوسَة** diye adlandırılan harflerden, (md. **ش**’de açıklanmıştır), **التَّنْغِيم** ve **التَّغْشِيَة**’den bir miktarla [görünüşe göre, alçak sesle ve boğuk çıkarılan, tam olarak bizim “sh” gibi olan bir tür telaffuz mânasında], çıkış yeri **شَجْر**’dir, yani ağzın açılış yeridir, (K, TA,) **ج**’nin çıkış yerine yakın: müzekkerdir [bir **حَرْف** yani harf mânasında], ve müennestir [bir **كَلِمَة** yani kelime mânasında]: çoğulu **أَشْيَانٌ** ve شيانات [**شِينَاتٌ** için bir yanlış yazımdır]. (TA.) -A2- Ayrıca, kesre ile böyle: Çok **رِقَاع**’ı olan bir adam [yani elbisesinde çok yaması olan; **رُقْعَةٌ**’nin çoğulu]. (Kh, TA.) -A3- Ve uzun bir **مَرْكَب** [görünüşe göre gemi yahut kayık mânasında]. (TA.)

فِعْلٌ شَائِنٌ
**فِعْلٌ شَائِنٌ** ذ [rezil eden yahut ayıplayan, vb. bir fiil]. (TA.)

شَائِنَةٌ
**شَائِنَةٌ** ذ [**شَائِنٌ**’den bir isim]: bk. **شَيْنٌ**.

مَشِينٌ
**مَشِينٌ** ذ Rezil edilmiş yahut ayıplanmış; çirkin yahut yakışıksız kılınmış, çirkinleştirilmiş yahut kusurlandırılmış; 1’in ism-i mef‘ûlü. (Msb.)

مَشَايِنُ
**مَشَايِنُ** ذ **شَيْنٌ**’ün kural dışı bir çoğuludur; bk. o. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D9%86/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

شَانَ
شَانَ ( y )  I ( n. ac. شَيْن 1 ),
a.  Defaced, disfigured; dishonoured; disgraced.

شَيْن
شَيْن [ 1 ],
a.  Blemish, disfigurement; dishonour, disgrace.

شِيْن
شِيْن [ 2 ],
a.  Shīn;  the thirteenth letter of the alphabet.

شَائِن
شَائِن [ 21 ],
a.  Dishonourable, disgraceful, shameful.

شَيِّن
شَيِّن [ 25 ],
a.  Ugly, disfigured.

b.  Dishonouring, shameful.

##### Türkçe

شَانَ
**شَانَ** ( y ) I ( n. ac. **شَيْن** 1 ),
a. Kusurlandırdı, çirkinleştirdi; onursuzlaştırdı; rezil etti.

شَيْن
**شَيْن** [ 1 ],
a. Kusur, çirkinleştirme; onursuzluk, rezillik.

شِيْن
**شِيْن** [ 2 ],
a. **شِيْن**; alfabenin on üçüncü harfi.

شَائِن
**شَائِن** [ 21 ],
a. Onursuz, rezilce, utanç verici.

شَيِّن
**شَيِّن** [ 25 ],
a. Çirkin, çirkinleştirilmiş.

b. Onursuzlaştırıcı, utanç verici.
