# صأب (ص-أ-ب) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A3%D8%A8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D8%A3%D8%A8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ص - أ - ب
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: صءب

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A3%D8%A8/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الصاد والباء و وايء معهما
ص و ب، و ص ب، ص ب و، ب و ص، و ب ص، ب ي ص، ص أ ب، ص ب أ مستعملات
صوب:
الصَّوْبُ: المَطَرُ.
والصَّيِّبُ: سحابٌ ذو صَوْبٍ.
وقال اللهُ تعالى: أو كصَيِّبٍ من السماء الى قوله: وبَرْق.
وصابَ الغَيث بمكان كذا.
والصُّيّابُ: الخِيارُ من كلِّ شيءٍ، قال رؤبة: بَيْتُكَ من كِندةَ في الصُّيّابِ وصابَ السهمُ نحو الرَّميّة يُصوبُ صَيْبُويةً اذا قَصَدَ، وسَهْمٌ صائبٌ أي قاصد، قال: بَرمْيٍ ما تَصُوبُ به السِّهامُ الصَّوابُ: نَقيض الخَطَأ.
والتَصَوُّبُ: حَدَبٌ في حُدُور.
وتقول: صَوَّبْتُ الإناءَ ورأسَ الخَشَبةِ ونحوَه تصويباً اذا خَفَضتُه.
وكُرِهَ تصويب الرأس في الصلاة.
والعرب تقول للسائر في فلاة تُقَطعُ بالحَدْس اذا زاغَ عن القَصْد: أَقِمْ صَوْبَكَ أي قَصْدَكَ. وفلان مُستقيمُ الصَّوْب اذا لم يَزِغ عن قصده يميناً وشِمالاً في مسيره.
والصُّيّاب والصُّيّابة: أصلُ كلِّ قوم، قال ذو الرمّة: مَثاكيلُ من صُيّابةِ النُّوبِ نُوَّحُ أي من صَميم النُّوب.
والصّابُ: عُصارةُ شجرةٍ مُرَّةٍ، ويقال: هو عُصارة الصَّبِر، قال: قَطَعَ الغَيْظَ بصابِ ومَقِرْ.
وصب:
الوَصَبُ: المَرَضُ وتكسيره، وتقول: وَصِبَ يَوْصَبُ وَصَباً، وأصابَه الوصَب، والجمع أوصاب أي أوجاع فهو وَصِبٌ، وهو يَتوَصَبُ يجد وَجَعاً كما قال ذو الرمة:
تَشكُو الخشاش ومَجْرَى النِّسْعتَيْنِ كما		أَنَّ المريضُ الى عُوّادِه، الوَصِـبُ
والوُصُوبُ: دَيْمُومةُ الشيءِ، فهو واصِبٌ دائم، قال الله-عزّ وجَلَّ-: وله الدِّينُ واصِباً.
ومَفازةٌ واصِبة: بعيدةٌ لا غايةَ لها من بُعدها.
صبو:
الصَّبْوُ والصَّبوَةُ: جَهلةُ الفُتُوَّة واللَّهوُ من الغَزَل.
ومنه التَّصابي والصِّبا، وصَبَا فلان الى فلان صَبوَةً.
والصِّبوَةُ: جماعة الصَّبيّ والصِّبيَةُ لغةٌ.
والصِّبَا: مصدر، يقال: رأيتُه في صِباه أي في صِغَره.
وامرأةٌ مُصْبٍ: كثيرة الصِّبيان.
وصابَى فلانٌ سيفَه يُصابيه اذا جَعَلَه في غِمْده مقلوباً.
والصَّبِيّانِ: رَأدا الحَنَكَيْن، قال: بينَ صَبيَّيْ لَحْيِهِ مَجَرْفَسا
والصَّبا: رِيحٌ تَستَقبل القِبلةَ، وصَبَتْ تَصبُو على معنى أنها تَحِنّ الى البيت لاستقبالها إيّاه.
بوص:
البَوْصُ: ان تَستَعجِلَ إنسناً في تَحميلكَه أمراً لا تَدَعُه يَتَمَهَّلُ في الرويّة أي في التقدير، قال:
فلا تعجَلْ عليَّ ولا تَبُصْني		فإِنْي إنْ تَبُصني أستبيصُ
أي لا تَعجَلْ عليَّ ولا تَفُتْني بأمرك.
وساروا خِمْساً بائصاً أي مُعْجلاً مُلِحّاً.
والبُوصُ: عجيزة المرأة، قال ابو الدُّقَيْش: بُوصُها لِين شَحْمةِ عَجيزتها.
والبُوصِيُّ: ضربٌ من السُّفُن.
وبص:
وَبَصَ الشيءُ يَبِصُ وَبيصاً أي بَرَق، قال: قد رابني من شَيْبَتي الوَبيصُ واِنَّه لَوابِصةُ سَمْعٍ أي يَسمَعُ كلاماً فيعتمِدُ عليه ويظُنُّه ولمّا يكن منه على ثقة، وتقول: هو وابصة سَمعٍ بفلان، ووابِصةُ سَمْعٍ بهذا الأمر.
وفي الحديث: رأيتُ وَبيصَ الطِّيبَ في مَفارق رسول الله- صلّى اللهُ عليه وسلّم- وهو مُحرِمٌ. أي بَريقَه.
وأوْبَصَت النارُ عند القَدْح اذا ظَهَرَتْ. وأَوَبَصَتِ الأرض: أوّلُ ما يظهر من نَباتها. ورجلٌ وَبّاصٌ: بَرّاق اللّون.
والوابِصة: موضع.
بيص:
يقال: هو في حَيْصَ بَيْصَ أي في اختِلاط من أمرٍ لا مَخرَجَ له منه.
ومن قال: حِيصَ بَيصَ أخرجَه مَخرَجَ الفعل الماضي، ومعناه: كأنَّ الأرض حِيطَتْ عليه فليس يجدُ عنها مذهبَاً.
وبَيْص شيعة لِحَيْص.
صأب:
والصُّؤابةُ واحدةُ الصِّئبان، وهي بَيْضَةُ البُرْغُوث ونحوهِ من القُمَّل وغيره.
وقد صَئِبَ رأسُه.
ويقال: شَرِبَ من الماء حتى صَئِبَ أي أفرَط في الرِّيِّ.
صبأ:
وصَبَأَ فلانٌ أي دانَ بدِينِ الصَّابئين، وهم قوم دِينُهم شبيهٌ بدين النّصارَى إلا أنَّ قِبْلَتَهم نحو مَهَبِّ الجَنوبِ، حِيالَ مُنتَصَف النهار، يزعُمُون أنّهم على دين نُوحٍ، وهم كاذبون.
ويقال: صَبَأتَ يا هذا.
وضَبَأَ نابُ البعير اذا طَلَع حَدُّه، وهو يَصْبَأ صُبُوءاً.

##### Türkçe

باب **الصاد** و**الباء** و **وايء** معهما
**ص و ب**، و **ص ب**، **ص ب و**، **ب و ص**، و **ب ص**، **ب ي ص**، **ص أ ب**، **ص ب أ** مستعملات

**صوب**:
**الصَّوْبُ**: yağmur.
Ve **الصَّيِّبُ**: **صَوْبٍ** sahibi bir bulut.
Ve Allah Teâlâ dedi: **أو كصَيِّبٍ من السماء** … sözüne kadar: **وبَرْق**.
Ve **صابَ** sağanak yağmur falanca yerde.
Ve **الصُّيّابُ**: her şeyin seçkini; Rü’be dedi:
بَيْتُكَ من كِندةَ في الصُّيّابِ
Ve ok, hedefe doğru **صابَ**; kastettiği zaman **يُصوبُ** **صَيْبُويةً**. Ve **سَهْمٌ صائبٌ**: yani kasteden. Dedi ki:
بَرمْيٍ ما تَصُوبُ به السِّهامُ
**الصَّوابُ**: hatânın zıddı.
Ve **التَصَوُّبُ**: inişte bir kamburluk.
Ve dersin ki: kabı ve tahta başını ve benzerini, onu alçalttığım zaman, **تصويباً** olarak **صَوَّبْتُ**.
Ve namazda başı **تصويب** etmek mekruh görüldü.
Ve Araplar, tahminle kat edilen bir çöldeki yürüyene, kasttan saptığı zaman derler: **أَقِمْ صَوْبَكَ** yani kastını doğrult. Ve falan kimse **مُستقيمُ الصَّوْب**tur; yürüyüşünde kastından sağa ve sola sapmadığı zaman.
Ve **الصُّيّاب** ve **الصُّيّابة**: her kavmin aslı; Zü’r-Rumme dedi:
مَثاكيلُ من صُيّابةِ النُّوبِ نُوَّحُ
yani **النُّوب**un özünden.
Ve **الصّابُ**: acı bir ağacın özsuyu; ve denilir ki: o, **الصَّبِر**in özsuyudur. Dedi ki:
قَطَعَ الغَيْظَ بصابِ ومَقِرْ

**وصب**:
**الوَصَبُ**: hastalık ve onun çoğulu. Ve dersin ki: **وَصِبَ** **يَوْصَبُ** **وَصَباً**; ve ona **الوصَب** isabet etti. Çoğulu **أوصاب** yani ağrılar; o hâlde o **وَصِبٌ**dir. Ve o **يَتوَصَبُ**: bir ağrı bulur; Zü’r-Rumme’nin dediği gibi:
تَشكُو الخشاش ومَجْرَى النِّسْعتَيْنِ كما		أَنَّ المريضُ الى عُوّادِه، الوَصِـبُ
Ve **الوُصُوبُ**: bir şeyin sürekliliği; o hâlde o **واصِبٌ**dur, sürekli. Allah -azze ve celle- dedi: **وله الدِّينُ واصِباً**.
Ve **مَفازةٌ واصِبة**: uzaklığı sebebiyle sonu olmayan uzak bir çöl.

**صبو**:
**الصَّبْوُ** ve **الصَّبوَةُ**: gençliğin cahilliği ve gazelden olan eğlence.
Ve ondan **التَّصابي** ve **الصِّبا**; ve falan kimse falana **صَبَا** etti, **صَبوَةً**.
Ve **الصِّبوَةُ**: **الصَّبيّ** topluluğu; ve **الصِّبيَةُ** bir lehçedir.
Ve **الصِّبَا**: bir mastardır; denilir ki: onu **في صِباه** gördüm, yani küçüklüğünde.
Ve **امرأةٌ مُصْبٍ**: çocukları çok olan.
Ve falan kimse kılıcını **صابَى** eder, onu **يُصابيه**: onu kınına ters olarak koyduğu zaman.
Ve **الصَّبِيّانِ**: iki çenenin iki çıkıntısı; dedi ki:
بينَ صَبيَّيْ لَحْيِهِ مَجَرْفَسا
Ve **الصَّبا**: kıbleyi karşılayan bir rüzgâr; ve **صَبَتْ** **تَصبُو**; mânâsı, onu karşılaması sebebiyle eve (Kâbe’ye) özlem duymasıdır.

**بوص**:
**البَوْصُ**: bir kimseyi, yüklediğin bir işte acele ettirmen; onu düşünmede, yani takdirde, ağırdan almaya bırakmaman. Dedi ki:
فلا تعجَلْ عليَّ ولا تَبُصْني		فإِنْي إنْ تَبُصني أستبيصُ
yani bana acele etme ve işinle beni sıkıştırma.
Ve beşli hâlde yürüdüler: **بائصاً** yani acele ettiren, ısrarcı.
Ve **البُوصُ**: kadının kalçası; Ebû’d-Dukayş dedi: **بُوصُها** kalçasının yağı yumuşaktır.
Ve **البُوصِيُّ**: gemilerden bir tür.

**وبص**:
Ve şey **وَبَصَ** eder, **يَبِصُ** **وَبيصاً**: yani parladı. Dedi ki:
قد رابني من شَيْبَتي الوَبيصُ
Ve **واِنَّه لَوابِصةُ سَمْعٍ**: yani bir söz işitir de ona dayanır ve onu zanneder; hâlbuki ondan emin olmamıştır. Ve dersin ki: o, falan hakkında **وابصة سَمعٍ**dir; ve bu iş hakkında **وابِصةُ سَمْعٍ**dir.
Ve hadiste: Resûlullah’ın -Allah’ın salât ve selâmı üzerine olsun- ihramlı iken saç ayrımlarında güzel kokunun **وَبيصَ**ini gördüm; yani parıltısını.
Ve ateş, çakmada **أوْبَصَت**: göründüğü zaman. Ve yer **أَوَبَصَت**: bitkisinden ilk görünen. Ve **رجلٌ وَبّاصٌ**: rengi parlak olan.
Ve **الوابِصة**: bir yer.

**بيص**:
Denilir ki: o, **في حَيْصَ بَيْصَ** içindedir; yani içinden çıkışı olmayan bir işte karışıklık içindedir.
Ve kim **حِيصَ بَيصَ** derse, onu geçmiş fiil kalıbında çıkarır; mânâsı: sanki yer ona çevrilmiştir de ondan bir gidiş yolu bulamaz.
Ve **بَيْص**: **لِحَيْص** için bir taraftar topluluğu.

**صأب**:
Ve **الصُّؤابةُ**: **الصِّئبان**ın bir tanesi; o, pire yumurtası ve benzeri, bit ve başkasıdır.
Ve onun başı **صَئِبَ** oldu.
Ve denilir ki: sudan içti, ta ki **صَئِبَ**; yani kanmada aşırıya gitti.

**صبأ**:
Ve falan kimse **صَبَأَ** etti: yani **الصَّابئين**in dinine girdi; onlar, dinleri Hristiyanların dinine benzer bir kavimdir; ancak kıbleleri güney rüzgârının estiği tarafa doğrudur, öğle vaktinin ortasına karşı. Nûh’un dini üzere olduklarını iddia ederler; hâlbuki onlar yalancıdırlar.
Ve denilir ki: **صَبَأتَ** ey şu kişi.
Ve devenin azı dişi **ضَبَأَ** etti: keskin ucu çıktığı zaman; ve o, **يَصْبَأ** **صُبُوءاً**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A3%D8%A8/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الصُؤَابَةُ بالهمز: بيضةُ القملةِ، والجمع الصُؤَابُ والصِئْبانُ. وقد صَئِبَ رأسُهُ وأَصْأَبَ أيضاً، إذا كَثُرَ صِئْبانُهُ. وصَئِبَ الرجلُ، إذا أكثر من شُرْبِ الماءِ فهو رجلٌ مِصْأَبٌ.

##### Türkçe

**الصُؤَابَةُ** hemze ile: bitin yumurtasıdır; çoğulu **الصُؤَابُ** ve **الصِئْبانُ**’dır. Ve “**صَئِبَ** başı” ve ayrıca “**أَصْأَبَ**” denilmiştir; **صِئْبانُهُ** çoğaldığı zaman. Ve “**صَئِبَ** adam” (denir); su içmeyi çoğalttığı zaman; o, **مِصْأَبٌ** bir adamdır.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A3%D8%A8/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ص ب ( و ا ي ء )
صيب ، صأب ، صبا ، بوص ، وصب ، وبص ، أبص ، بصا .
صيب : ثعلب عن ابن الأعرابي : صابَ : إذا أَصابَ . وصابَ : إذا انصَبّ ؛ وقال الله جلّ وعزّ : ( أَوْ كَصَيِّبٍ ) ( البقرة : 19 ) .
قال الزَّجاج : الصيِّبُ في اللغة : المطر : وكلُّ نازلٍ من عُلْوٍ إلى استِفالٍ فقد صابَ يَصُوبُ ، وأنشد :
كأنهُم صابَتْ عليهمْ سحابةٌ
صَواعقُها لطَيْرِهِنَّ ذَبِيبُ
وقال الليث : الصَّوْبُ : المَطَرُ . والصيِّب : سحاب ذو صَوْب . وصابَ الغيثُ بمكان كذا وكذا ، وصابَ السهمُ نحو الرَّمِيَّة يَصُوب صَيْبُوبَةً : إذا قَصَدَ ، وإنه لسهمٌ صائِبٌ ، أي : قاصِدٌ . والصوابُ : نقيضُ الخطأ . والتصوّبُ : حَدْبٌ في حُدُور .
وصَوّبتُ الإناءَ ورأسَ الخشبةِ تصويباً : إذا خَفَضْتَه .
وكُرِه تصويب الرأس في الصَّلاة .
والعرَبُ تقول للسائر في فَلاةٍ تُقطَع بالحَدْس إذا زَاغَ عن القَصْد : أقِمْ صَوْبَك ، أي : قَصْدَك .
وفلانٌ مستقيم الصَّوْب : إذا لم يَزِغْ عن قَصْده يميناً وشِمالاً في مَسيره .
وقال الأصمعيّ : يقال : أصاب فلانٌ الصواب فأَخطأَ الجواب ؛ معناه : أنه قَصَد قَصْد الصواب ، وأَرادَه فأَخطأَ مُرادَه ولم يُصِب .
وقال غيره في قوله تعالى : ( الرِّيحَ تَجْرِى بِأَمْرِهِ رُخَآءً حَيْثُ ) ( ص : 36 ) ، أي : حيث أراد أنه يصيب .
ويقال : صابَ السهمُ الرمِيّة يَصوبها وأَصابها : إذا قَصدها .
وقال الزَّجَّاج : أجمعَ النحويّون على أن حَكَوْا مصائب في جمع مُصيبة بالهمز ، وأَجمعوا على أنّ الاختيارَ مصاوِب ؛ ومصائب عندهم بالهمز من الشاذّ .
قال : وهذا عندي إنما هو بدل من الواو المكسورة ، كما قالوا وِسادة وإسادَة .
قال : وزعم الأخفشُ أنّ مَصائب إنما وقعت الهمزة فيها بدلاً من الواو ، لأنها أُعِلّت في مُصيبة .
قال الزّجّاج : وهذا رديء ، لأنه يُلزم أن يقالَ في مَقام : مَقائم ، وفي مَعونة : مَعَائن .
وقال أحمدُ بنُ يحيى : مُصيبة كانت في الأصل مُصْوِبَة ، ومثلُه أقيموا الصلاة ، أصلُه أَقْوِموا ، فألقَوْا حركةَ الواو على القاف فانكسرتْ ، وقلَبُوا الواوَ ياءً لكسرة القاف .
وقال الفرّاء : يُجْمَع الفُواق أَفْيِقَة ، والأصل أفْوِقَة .
وقال ابن بَزُرج : تركتُ الناسَ على مَصاباتِهم ، أي : على طبقاتهم ومَنازلهم .
وقال ابن السكّيت : في عَقْل فلان صابةٌ ، أي : كأنه مجنون .
ويقال للمجنون : مُصاب . والصُّوبة : الكُثْبة من تُرابٍ أو غيره .
أبو عُبَيد : فلانٌ من صُيَّابةِ قومِه ، أي : من مُصَاصِهم وأخلَصِهم نَسَباً .
وقال غيره : من صُوَّابة قومِه مثله .
أبو عُبَيد عن الأصمعيّ : الصَّابُ والسَّلَع ضَرْبان من الشَّجر مُرّان .
وقال الليث : الصابُ : عُصارةُ شجر مُرَ .
ابن الأعرابي : المِصْوَبُ : المِغْرفَة .
صأب : أبو عُبَيد عن الفرّاء ، وثعلب عن ابن الأعرابي : صَئِبَ من الماء : إذا كَثُر شُرْبُه . وزاد ابن الأعرابيّ : صَئِمَ بمعناه ، وكذلك قَئبَ وذَئِجَ .
وقال اللِّحياني : صَئِب وصَئِمَ : إذا رَوِي وامتلأَ ، وكذلك زَئِمَ .
أبو عُبَيدة : الصِّئبان : ما يتحبَّبُ من الْجَليد كاللّؤلؤ الصِّغار ، وأنشد :
فأَضحَى وصِئبانُ الصَّقيع كأنّه
جُمانٌ بضاحِي مَتْنِه يتحدَّرُ
وقال اللّيث : الصُؤَابة : واحدةُ الصِّئْبان وهي بَيْضة القَمْل والبُرغُوت .
وصب : قال اللّيث : الوَصَبُ : المَرَض ، وتكسيرُه والجميعُ الأوْصاب .
ورجلٌ وَصِبٌ ، وقد وَصِبَ يَوْصَب وَصَباً ، وأصابه وصيب : أي وجع .
قال : والوُصوبُ : دَيْمُومَةُ الشيء .
قال الله تعالى : ( وَلَهُ الدِّينُ وَاصِبًا ) ( النحل : 52 ) .
قال أبو إسحاق : قيل في معناه : دائماً ، أي : إنَّ طاعته دائمةٌ واجبة أبداً .
قال : ويجوز والله أعلم أن يكون ) وَلَهُ الدِّينُ وَاصِبًا ( أي : له الدينُ والطاعة ، رَضِيَ العبدُ بما يُؤمَر به أو لم يَرْضَ به ، سَهُل عليه أو لم يَسْهلُ ؛ فله الدِّينُ وإن كان فيه الوَصَب .
والوَصَبُ : شدّة التَّعَب .
وقوله : ( جَانِبٍ دُحُوراً وَلَهُمْ عَذابٌ وَاصِبٌ ) ( الصافات : 9 ) ، أي : دائم ، وقيل : مُوجِع .
ويقال : واظَبَ على الشَيء وواصَبَ عليه : إذا ثابَرَ عليه .
وبص : الليث وغيرُه : الوَبيصُ : البَريق ، وقد وَبَص الشيءُ يبِيصُ وَبِيصاً ، وإن فلاناً لوَابِصَةُ سَمْعٍ : إذا كان يَسْمع كلاماً فيعتمد عليه ويظنّه ولمَّا يكن على ثقة ، يقال : هو وابصةُ سَمعٍ بفلان ، ووابصةُ سمع بهذا الأمر .
وفي الحديث : ( رأيتُ وبِيص الطِّيب في مَفارِق رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) وهو مُحرِم ) ، أي : بَرِيقَه . وأَوْبَصَت النارُ عند القَدْح : إذا ظَهَرتْ . وأوبصَت الأرضُ : أوّل ما يَظْهر من نَباتها . ورجلٌ وبّاص : بَرّاق اللَّون .
وقال الفراء : في أسماء الشهور : وَبْصان شهر ربيع الآخَر .
وقال ابن الأعرابيّ : الوَبِيصة والوابِصةُ : النار .
عَمْرو عن أبيه : هو القَمَر ، والوَبّاص .
أبو عُبَيد عن الأصمعيّ : وقع القومُ في حَيْص بَيْصَ ، أي : في اختلاطٍ من أمرٍ لا مَخرَجَ لهم منه .
قال : وقال الكسائيّ : وقَع في حِيْصَ بِيصَ ، بكسر الحاء والباء .
وقال غيره : وقع حَيْصَ بَيْصَ .
وقال ابن الأعرابي : البَيْصُ : الضِّيق والشّدّة .
صبا : قال الله جلّ وعزّ مخبِراً عن يوسفَ : ( وَإِلاَّ تَصْرِفْ عَنِّى كَيْدَهُنَّ أَصْبُ إِلَيْهِنَّ ) ( يوسف : 33 ) .
قال أبو الهيثم فيما أخبَرَني المنذريُّ عنه ، يقال : صَبَا فلانٌ إلى فلانَة ، وَصَبا لها يَصْبو صَباً مَنْقوصٌ ، وصَبْوَةً : أي : مالَ إليها .
قال : وصَبَا يَصبُو فهو صاب وصَبِيٌّ ، مثل قادِر وقَدِير .
قال : وقال بعضُهم : إذا قالوا صَبيٌّ فهو بمعنى فَعُول ، وهو الكثير الإتيان للصِّبَا .
قال : وهذا خطأ ، لو كان كذلك لقالوا : صَبُوٌّ ، كما قالوا : دَعُوٌّ وسَمُوٌّ ولَهُوٌّ في ذوات الواو ، وأمّا البَكِيُّ فهو بمعنى فَعُول ، أي : كثيرُ البكاء ، لأن أصله بَكُويٌ .
وأَنْشَدَ :
وإنّما يَأتي الصِّبَا الصَّبِيُّ
وقال الليث : الصَّبْوَةُ : جَهْلةُ الفُتُوة واللّهو من الغَزَل ، ومنه التّصابي والصِّبا .
قال : والصِّبْوة : جمعُ الصَّبِي ، والصِّبْيةُ لغة ، والمصدر الصِّبا . يقال : رأيتُه في صِباه ، أي : في صِغَرِه .
وقال غيرُه : يقال : رأيتُه في صَبائه ، أي : في صِغَره . وامرأة مُصْبٍ بلا هاء : معها صَبِيّ .
قال : وإذا أَغمَد الرجلُ سيفَه مقلوباً قيل : قد صابى سيفَه يُصابيه .
قال : والصَّبِيُّ من السّيف : ما دُون الظَّبَة قَليلاً . والصَّبِيُّ من القَدَم ما بين حِمَارَتِها إلى الأصابع .
وقال شمر : الصَّبِيّان : مُلتقَى اللَّحيين الأسفَلين .
وقال أبو زيد : الصَّبِيَان : ما دَقّ من أسافل اللَّحْيين .
قال : والرَّأْدانِ : هما أعلى اللَّحيين عند الماضِغَين ، ويقال : الرُّؤْدانِ أيضاً .
والصَّبا : ريحٌ معروفةٌ تُقابِل الدَّبور ، وقد صَبَت الريحُ تَصْبو . ويقال : صابَى البعيرُ مَشافِرَه : إذا قَلَبها عند الشُّرب .
وقال ابنُ مقبل يذكر إِبلاً :
يُصابِينَها وهي مَثْنِيّةٌ
كثَنْيِ السُّبوتِ حُذِينَ المِثَالا
وقال أبو زيد : صابَيْنا عن الحَمْض ، أي : عَدَلْنا . ويقال : صابى رُمْحَه : إذا حَدَر سنانَه إلى الأرض للطعن .
وقال النابغة الجعديّ :
مُصابَين خِرْصَانَ الرماحِ كأنّنا
لأعدائنا نُكْبٌ إذا الطَّعْنُ أفْقَرا
ويقال : أصبَى فلانُ عِرْسَ فلانٍ : إذا استمالَها .
وقال ابن شميل : يقال للجارية صبيّة وصَبِيٌّ ، وصَبَايا للجماعة ، والصِّبْيَان : الغِلْمان .
وقال أبو زيد : صَبَأَ الرجلُ في دينه يَصْبَأُ صُبُوءاً : إذا كان صابئاً .
وقال أبو إسحاق في قوله : ( وَالصَّابِئِينَ ) ( البقرة : 62 ) ، معناه الخارِجِين من دين إلى دين ، يقال : صبَأَ فلانٌ يَصْبَأَ : إذا خرجَ من دِينه .
قال : وصَبَأَتِ النجوم : إذا ظَهرتْ ، وصَبَأ نابُه : إذا خرجَ ، يَصْبَأُ صُبُوءاً .
قال الليث : الصابئُون : قوم يُشبِه دينهُم دينَ النّصارى ، إلا أن قِبلتَهم نحوَ مَهَبّ الجَنوب ، يَزعمون أنّهم على دِين نوح ، وهم كاذبون .
وكان يقال للّرجل إذا أسلم في زمن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) قد صَبَأَ ؛ عَنَوْا أنه خرج من دِينٍ إلى دينٍ .
وقال أبو زيد : أصبأْتُ القومَ إصبَاءً ، وذلك إذا هجمتَ عليهم وأنت لا تَشعُر بمكانهم وأنشد :
هَوَى عليهمْ مُصْبِئاً مُنْقَضَّاً
وقال أبو زيد : يقال : صَبَأْتُ على القَوْم صَبْأٌ وصَبَعْتُ ، وهو أن يَدُلَّ عليهم غيرهم .
وقد فسرت قوله : لتعودن صُبّاً ، في باب المضاعف بما فيه الكفاية .
وسئل ابن الأعرابيّ عنه فقال : إنما هو ( أساود صُبَّى ) معناه : أنّهم مجتمعون جماعات ، ويقتتلون فيكونون كالحيات التي تميل بعضها على بعض ؛ يقال : صبا عليه : إذا خرج عليه بالعداوة .
وقال ابن الأعرابيّ : صَبَأَ عليه : إذا خرج عليه ، ومالَ عليه بالعداوة . وجعلَ قوله عليه السلام : ( لَتَعُوُدُنَّ فيها أساوِدَ صُبيَّ ) فُعَّلاً من هذا ، خُفِّف همزُهُ ، أراد أنّهم كالحيات التي يَميل بعضُها على بعض .
بوص : أبو عُبَيد : البُوصُ : العَجُز بضم الباء ، والبَوْصُ : اللَّوْنُ ، بفتح الباء . والبَوصُ : الفَوْت والسَّبْق ؛ يقال : باصَني الرجل ، أي : فاتني وسَبَقني .
وقال الليث : البَوْص : أن تَستعجِل إنساناً في تَحمِيلكَه أمراً لا تَدَعُه يتمهّل فيه ، وأَنشدَ :
فلا تعْجل عليّ ولا تَبُصني
ودالِكْني فإني ذُو دَلاَلِ
وسارَ القومُ خِمْساً بائصاً ، أي : معجلاً مُلِحّاً .
قال : والبُوصِيُّ : ضَرْبٌ من السُّفُن ، وقال :
كَسُكَّانِ بُوصِيَ بِدَجْلَةَ مُصْعِدِ
وقال أبو عَمْرو : البُوصِيُّ : زَوْرَقٌ ، وليس بالملاّح .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : بَوَّصَ : إذا سَبَق . وبَوَّص : إذا سَبَق في الْحَلْبة . وبَوَّص : إذا صفا لونه ، وبَوَّص : إذا عظم بوصه .
الفراء : أبص يأبص وهَبِصَ يَهْبَص : إذا أَرِنَ ونَشِط .
بصا : سَلَمةُ عن الفَرَّاء قال : بصا : إذا اسْتَقْصَى على غَريمِه .
وقال أبو عمرو : البِصَاءُ : أن تَسْتَقْصِيَ الخِصاءَ ؛ يقالُ منه : خَصِيٌّ بَصِيٌّ . والله أعلم .

##### Türkçe

ص ب ( و ا ي ء )
**صيب** , **صأب** , **صبا** , **بوص** , **وصب** , **وبص** , **أبص** , **بصا** .

**صيب** : Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **صابَ**: **أَصابَ** ettiği zaman. Ve **صابَ**: döküldüğü zaman; Yüce ve Aziz Allah dedi ki: ( **أَوْ كَصَيِّبٍ** ) (Bakara: 19).
Zeccâc dedi: **الصيِّبُ** dilde: yağmur; ve her yukarıdan aşağıya inen şey, muhakkak **صابَ يَصُوبُ**; ve şu beyti okudu:
كأنهُم صابَتْ عليهمْ سحابةٌ
صَواعقُها لطَيْرِهِنَّ ذَبِيبُ
Leys dedi: **الصَّوْبُ**: yağmur. Ve **الصيِّب**: **صَوْب** sahibi bulut. Ve **صابَ** sağanak, falan falan yerde; ve **صابَ** ok, hedefe doğru **يَصُوب صَيْبُوبَةً**: kastettiği zaman. Ve o, **سهمٌ صائِبٌ**dur; yani: kasteden. Ve **الصوابُ**: hatanın zıddı. Ve **التصوّبُ**: inişte bir eğim.
Ve **صَوّبتُ** kabı ve tahta başını **تصويباً**: onu alçalttığım zaman.
Ve namazda başı **تصويب** etmek kerih görüldü.
Ve Araplar, sezgiyle kesilen bir ıssızlıkta yürüyene, kasttan saptığı zaman: **أقِمْ صَوْبَك** derler; yani: kastını.
Ve falan kimse **مستقيم الصَّوْب**tur: yürüyüşünde kastından sağa ve sola sapmadığı zaman.
Asmaʿî dedi: denir ki: falan kimse **الصواب**ı isabet etti de **الجواب**ı şaşırdı; manası: doğru kastını kastetti ve onu istedi de muradını şaşırdı, isabet etmedi.
Bir başkası, Yüce Allah’ın sözü hakkında: ( **الرِّيحَ تَجْرِى بِأَمْرِهِ رُخَآءً حَيْثُ** ) (Sâd: 36), yani: istediği yer; yani isabet eder.
Ve denir ki: **صابَ** ok hedefi **يَصوبها** ve **أَصابها**: onu kastettiği zaman.
Zeccâc dedi: nahivciler, **مُصيبة**nin cemʿinde hemzeyle **مصائب** diye hikâye ettikleri hususunda icmâ ettiler; ve tercih edilenin **مصاوِب** olduğu üzerinde icmâ ettiler; **مصائب** ise onlarda hemzeyle şâzdandır.
Dedi: Bu, bence ancak kırık **واو**dan bedeldir; nitekim **وِسادة** ve **إسادَة** dediler.
Dedi: Ahfeş, **مَصائب**te hemzenin ancak **واو**dan bedel olarak vâki olduğunu iddia etti; çünkü **مُصيبة**de iʿlâl edildi.
Zeccâc dedi: Bu kötüdür; çünkü **مَقام**da **مَقائم** denmesini, ve **مَعونة**da **مَعَائن** denmesini gerektirir.
Ahmed b. Yahyâ dedi: **مُصيبة** aslında **مُصْوِبَة** idi; bunun benzeri **أقيموا الصلاة**dır; aslı **أَقْوِموا**dur; **الواو**nun harekesini **القاف** üzerine attılar da o kırıldı; ve **القاف**ın kesresi sebebiyle **الواو**yu **ياء**ya çevirdiler.
Ferrâ dedi: **الفُواق** **أَفْيِقَة** diye cemʿ edilir; aslı **أفْوِقَة**dir.
İbn Bezurc dedi: İnsanları **مَصاباتِهم** üzere bıraktım; yani: tabakaları ve menzilleri üzere.
İbnü’s-Sikkît dedi: falanın aklında **صابةٌ** vardır; yani: sanki o delidir.
Ve deliye **مُصاب** denir. Ve **الصُّوبة**: topraktan veya başkasından bir yığın.
Ebû ʿUbeyd: falan kimse kavminin **صُيَّابةِ**sindendir; yani: onların özlerinden ve nesepçe en halislerindendir.
Bir başkası dedi: kavminin **صُوَّابة**sindendir; aynı.
Ebû ʿUbeyd, Asmaʿî’den: **الصَّابُ** ve **السَّلَع** acı iki çeşit ağaçtır.
Leys dedi: **الصابُ**: acı bir ağacın özsuyu.
İbnü’l-Aʿrâbî: **المِصْوَبُ**: kepçe.

**صأب** : Ebû ʿUbeyd, Ferrâ’dan; ve Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: sudan **صَئِبَ**: içişi çoğaldığı zaman. İbnü’l-Aʿrâbî artırdı: **صَئِمَ** de onun manasındadır; ve aynı şekilde **قَئبَ** ve **ذَئِجَ**.
Lihyânî dedi: **صَئِب** ve **صَئِمَ**: kandığı ve dolduğu zaman; ve aynı şekilde **زَئِمَ**.
Ebû ʿUbeyde: **الصِّئبان**: inci gibi küçük taneler halinde buzdan tanelenen şey; ve şu beyti okudu:
فأَضحَى وصِئبانُ الصَّقيع كأنّه
جُمانٌ بضاحِي مَتْنِه يتحدَّرُ
Leys dedi: **الصُؤَابة**: **الصِّئْبان**ın bir tanesidir; o, bit ve pire yumurtasıdır.

**وصب** : Leys dedi: **الوَصَبُ**: hastalık; onun kırması ve çoğulu **الأوْصاب**dır.
Ve **رجلٌ وَصِبٌ**; ve **وَصِبَ يَوْصَب وَصَباً**; ve ona **وصيب** isabet etti: yani ağrı.
Dedi: **الوُصوبُ**: şeyin sürekliliği.
Yüce Allah dedi: ( **وَلَهُ الدِّينُ وَاصِبًا** ) (Nahl: 52).
Ebû İshâk dedi: manasında denildi ki: daima; yani: onun itaati daima, ebediyen vaciptir.
Dedi: Ve Allah daha iyi bilir, caizdir ki ( **وَلَهُ الدِّينُ وَاصِبًا** ) şu demektir: din ve itaat onundur; kul, kendisine emredilene razı oldu veya razı olmadı, ona kolay geldi veya kolay gelmedi; din onundur, onda **الوَصَب** olsa bile.
Ve **الوَصَبُ**: yorgunluğun şiddeti.
Ve onun sözü: ( **جَانِبٍ دُحُوراً وَلَهُمْ عَذابٌ وَاصِبٌ** ) (Sâffât: 9), yani: daimi; ve denildi ki: acı verici.
Ve denir ki: **واظَبَ** bir şey üzerine ve **واصَبَ** onun üzerinde: sebat ettiği zaman.

**وبص** : Leys ve başkası: **الوَبيصُ**: parıltı; ve şey **وَبَص** eder, **يبِيصُ وَبِيصاً**; ve muhakkak falan kimse **لوَابِصَةُ سَمْعٍ**dır: bir söz işitir de ona dayanır ve zanneder, hâlbuki güven üzere olmamıştır; denir ki: o, falan kimseye karşı **وابصةُ سَمعٍ**dır; ve bu iş hakkında **وابصةُ سمع**dır.
Hadiste: (Resûlullah’ın (sallallahu aleyhi ve sellem) saç ayrımlarında, o ihramlı iken, güzel kokunun **وبِيص**ini gördüm), yani: onun parıltısını. Ve ateş, çakmada **أَوْبَصَت**: göründüğü zaman. Ve yer **أوبصَت**: bitkisinden ilk görünen şey. Ve **رجلٌ وبّاص**: rengi parlak.
Ferrâ dedi: ayların adlarında: **وَبْصان** Rebîʿü’l-âhir ayıdır.
İbnü’l-Aʿrâbî dedi: **الوَبِيصة** ve **الوابِصةُ**: ateş.
ʿAmr, babasından: o, aydır; ve **الوَبّاص**.
Ebû ʿUbeyd, Asmaʿî’den: kavim **حَيْص بَيْصَ** içine düştü; yani: kendileri için çıkış olmayan bir işin karışıklığına.
Dedi: Kisâî dedi: **حِيْصَ بِيصَ**, **الحاء** ve **الباء**yı kesre ile.
Bir başkası dedi: **حَيْصَ بَيْصَ** içine düştü.
İbnü’l-Aʿrâbî dedi: **البَيْصُ**: darlık ve şiddet.

**صبا** : Yüce ve Aziz Allah, Yûsuf’tan haber vererek dedi: ( **وَإِلاَّ تَصْرِفْ عَنِّى كَيْدَهُنَّ أَصْبُ إِلَيْهِنَّ** ) (Yûsuf: 33).
Ebû’l-Heysem, Münzirî’nin bana ondan haber verdiğine göre dedi: denir ki: falan kimse falan kadına **صَبَا** etti; ve ona **وَصَبا** eder, **يَصْبو صَباً** (nâkıs), ve **صَبْوَةً**: yani ona meyletti.
Dedi: ve **صَبَا يَصبُو**; o **صاب** ve **صَبِيٌّ**dir; **قادِر** ve **قَدِير** gibi.
Dedi: Bazıları dedi ki: **صَبيٌّ** dedikleri zaman o **فَعُول** manasındadır; ve **الصِّبَا**ya çokça gelen kimsedir.
Dedi: Bu hatadır; öyle olsaydı **صَبُوٌّ** derlerdi; nitekim **دَعُوٌّ** ve **سَمُوٌّ** ve **لَهُوٌّ** dediler, **الواو**lu olanlarda. Ama **البَكِيُّ** **فَعُول** manasındadır; yani: çok ağlayan; çünkü aslı **بَكُويٌ**dir.
Ve şu beyti okudu:
وإنّما يَأتي الصِّبَا الصَّبِيُّ
Leys dedi: **الصَّبْوَةُ**: gençliğin cahilliği ve gazelden olan eğlence; ondan **التّصابي** ve **الصِّبا**.
Dedi: ve **الصِّبْوة**: **الصَّبِي**nin cemʿidir; ve **الصِّبْيةُ** bir lehçedir; ve mastar **الصِّبا**dır. Denir ki: onu **صِباه**ında gördüm; yani: küçüklüğünde.
Bir başkası dedi: denir ki: onu **صَبائه**nda gördüm; yani: küçüklüğünde. Ve **امرأة مُصْبٍ** (هاء’sız): yanında **صَبِيّ** bulunan.
Dedi: Adam kılıcını ters çevrilmiş olarak kınına soktuğu zaman: kılıcını **صابى** etti, onu **يُصابيه** denir.
Dedi: Kılıçtan **الصَّبِيُّ**: **الظَّبَة**den biraz aşağısı. Ve ayaktan **الصَّبِيُّ**: onun **حِمَارَة**sı ile parmaklar arası.
Şemmer dedi: **الصَّبِيّان**: iki alt çenenin birleştiği yer.
Ebû Zeyd dedi: **الصَّبِيَان**: iki çenenin alt taraflarından ince olan kısım.
Dedi: **الرَّأْدانِ**: iki çenenin, çiğneyenlerin yanında en üst kısmıdır; ve **الرُّؤْدانِ** da denir.
Ve **الصَّبا**: **الدَّبور**a karşı olan bilinen bir rüzgârdır; ve rüzgâr **صَبَت** eder, **تَصْبو**. Ve denir ki: deve, içme sırasında dudaklarını çevirdiği zaman, dudaklarını **صابَى** etti.
İbn Mukbil, develeri anarak dedi:
يُصابِينَها وهي مَثْنِيّةٌ
كثَنْيِ السُّبوتِ حُذِينَ المِثَالا
Ebû Zeyd dedi: **صابَيْنا** **الحَمْض**dan; yani: saptık. Ve denir ki: mızrağını **صابى** etti: mızrak ucunu saplamak için yere indirdiği zaman.
Nâbiga el-Caʿdî dedi:
مُصابَين خِرْصَانَ الرماحِ كأنّنا
لأعدائنا نُكْبٌ إذا الطَّعْنُ أفْقَرا
Ve denir ki: falan kimse, falanın karısını **أصبَى** etti: onu kendine meylettirdiği zaman.
İbn Şümeyl dedi: cariyeye **صبيّة** ve **صَبِيٌّ** denir; topluluğa **صَبَايا**; ve **الصِّبْيَان**: oğlanlar.
Ebû Zeyd dedi: adam dininde **صَبَأَ** etti, **يَصْبَأُ صُبُوءاً**: **صابئاً** olduğu zaman.
Ebû İshâk, ( **وَالصَّابِئِينَ** ) (Bakara: 62) hakkında dedi: manası, bir dinden bir dine çıkanlardır; denir ki: falan kimse **صبَأَ يَصْبَأَ**: dininden çıktığı zaman.
Dedi: ve yıldızlar **صَبَأَت**: göründüğü zaman; ve onun dişi **صَبَأ**: çıktığı zaman; **يَصْبَأُ صُبُوءاً**.
Leys dedi: **الصابئُون**: dinleri Hristiyanların dinine benzeyen bir kavimdir; ancak kıbleleri güney rüzgârının estiği tarafa doğrudur; Nûh’un dini üzere olduklarını iddia ederler; ve onlar yalancıdır.
Ve Nebî (sallallahu aleyhi ve sellem) zamanında bir adama Müslüman olduğu vakit: **قد صَبَأَ** denirdi; onun bir dinden bir dine çıktığını kastettiler.
Ebû Zeyd dedi: kavme **أصبأْتُ** **إصبَاءً**; bu, onların yerini fark etmeksizin üzerlerine ansızın bastığın zamandır; ve şu beyti okudu:
هَوَى عليهمْ مُصْبِئاً مُنْقَضَّاً
Ebû Zeyd dedi: denir ki: kavmin üzerine **صَبَأْتُ**; **صَبْأٌ** ve **صَبَعْتُ**; bu, başkasının onlara delalet etmesidir.
Onun sözü: **لتعودن صُبّاً**’yı, müضاعف babında, içindekiyle yeterince açıkladım.
İbnü’l-Aʿrâbî’ye onun hakkında soruldu da dedi: o ancak ( **أساود صُبَّى** )dır; manası: onların topluluklar halinde toplanmış olmalarıdır; savaşırlar da birbirine meyleden yılanlar gibi olurlar; denir ki: ona **صبا عليه**: ona düşmanlıkla çıktığı zaman.
İbnü’l-Aʿrâbî dedi: ona **صَبَأَ عليه**: ona çıktığı ve ona düşmanlıkla meylettiği zaman. Ve onun (aleyhisselâm) sözü: ( **لَتَعُوُدُنَّ فيها أساوِدَ صُبيَّ** )yi bundan **فُعَّل** kıldı; hemzesini hafifletti; onların, birbirine meyleden yılanlar gibi olduklarını murad etti.

**بوص** : Ebû ʿUbeyd: **البُوصُ**: **العَجُز** ( **الباء**nın dammesiyle); ve **البَوْصُ**: renk ( **الباء**nın fethasıyla). Ve **البَوصُ**: kaçırma ve geçme; denir ki: adam bana **باصَني**; yani: beni geçti ve beni geride bıraktı.
Leys dedi: **البَوْص**: bir kimseyi, yüklettiğin bir işi tamamlamasına mühlet vermeden acele ettirmendir; ve şu beyti okudu:
فلا تعْجل عليّ ولا تَبُصني
ودالِكْني فإني ذُو دَلاَلِ
Ve kavim, acele ettirici, ısrarcı bir beş gün yürüdü: **خِمْساً بائصاً**.
Dedi: **البُوصِيُّ**: gemilerden bir çeşittir; ve dedi ki:
كَسُكَّانِ بُوصِيَ بِدَجْلَةَ مُصْعِدِ
Ebû ʿAmr dedi: **البُوصِيُّ**: bir kayıktır; ve o, kayıkçı değildir.
Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **بَوَّصَ**: geçtiği zaman. Ve **بَوَّص**: yarışta geçtiği zaman. Ve **بَوَّص**: rengi saflaştığı zaman. Ve **بَوَّص**: onun **بوص**u büyüdüğü zaman.

**أبص** : Ferrâ: **أبص يأبص** ve **هَبِصَ يَهْبَص**: çevikleştiği ve canlandığı zaman.

**بصا** : Seleme, Ferrâ’dan dedi: **بصا**: alacaklısı üzerine sonuna kadar sıkıştırdığı zaman.
Ebû ʿAmr dedi: **البِصَاءُ**: **الخِصاءَ**yı sonuna kadar istemendir; ondan denir: **خَصِيٌّ بَصِيٌّ**. Ve Allah daha iyi bilir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A3%D8%A8/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ص أ ب
معه صبيان كأنهم صئبان‏.‏
وقد صئب رأسه‏.‏

##### Türkçe

ص أ ب
Onunla birlikte çocuklar vardır; sanki onlar **صئبان**dır.
Ve onun başı **صئب** oldu.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A3%D8%A8/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

صَئِبَ من الشَّراب صأَباً: رَوِيَ وامتَـلأَ، وأَكثر من شرب الماء. وصَئِبَ من الماءِ إِذا أَكثر شربه، فهو رجل مِصْـأَبٌ، على مِفْعَل.والصُّـؤَابُ والصُّـؤَابة، بالهمز: بيض البرغوث والقمل، وجمع الصؤَاب صِئبان؛ قال جرير: كثيرة صِئْبانِ النِّطاقِ كأَنها، *  إِذا رَشَحَتْ منها المعابِنُ، كِـيرُ وفي الصحاح: الصُّـؤَابة، بالهمز، بيضَةُ القملة، والجمع الصُّـؤَاب والصِّئبان؛ وقد غَلِطَ يعقوب في قوله: ولا تقل صئبان. وقد صَئِبَ رأْسُه، وأَصْـأَبَ أَيضاً، إِذا كثر صِئْبانُه؛ وقوله أَنشده ابن الأَعرابي:
يا ربِّ!أَوجِدْني صُـؤَاباً حَـيَّا، *  فما أَرَى الطَّـيَّارَ يُغْني شَـيَّا أَي أَوجدني كالصـؤَاب من الذهب، وعنى بالحي الصحيح الذي ليس بِمُرْفَتٍّ ولا مُنْفَتٍّ، والطَّـيَّارُ: ما طارت به الريح من دقيق الذهب.أَبو عبيد: الصِّـئْبانُ ما يتحبب من الجليد كاللؤلؤ الصِّغار؛ وأَنشد:
فأَضحَى، وصِئْبانُ الصَّقيع كأَنه *  جُمانٌ، بضاحي متْنِه، يَتَحدَّرُ \<ص:515>

##### Türkçe

**صَئِبَ** içkiden **صأَباً**: kandı ve doldu; ve su içmeyi çoğalttı. Ve **صَئِبَ** sudan, onu içmeyi çoğalttığı zaman; o hâlde o, **مِصْـأَبٌ** bir adamdır, **مِفْعَل** üzere. Ve **الصُّـؤَابُ** ve **الصُّـؤَابة** (hemze ile): pire ve bit yumurtasıdır; **الصؤَاب**’ın çoğulu **صِئبان**’dır; Cerîr dedi:
كثيرة صِئْبانِ النِّطاقِ كأَنها، *  إِذا رَشَحَتْ منها المعابِنُ، كِـيرُ
Ve Sıhâh’ta: **الصُّـؤَابة** (hemze ile), bitin yumurtasıdır; çoğul **الصُّـؤَاب** ve **الصِّئبان**’dır; Yakūb, “Ve **صئبان** deme” sözünde hata etmiştir.

Ve başı **صَئِبَ** oldu, ve **أَصْـأَبَ** da (oldu): **صِئْبانُه** çoğaldığı zaman; ve onun sözü—
İbnü’l-A‘râbî rivayet etti:
يا ربِّ!أَوجِدْني صُـؤَاباً حَـيَّا، *  فما أَرَى الطَّـيَّارَ يُغْني شَـيَّا
Yani: beni altından **الصـؤَاب** gibi var et; ve **الحي** ile, **بِمُرْفَتٍّ** olmayan ve **مُنْفَتٍّ** olmayan sahihi kastetti; ve **الطَّـيَّارُ**: rüzgârın altın tozundan uçurduğu şeydir. Ebû Ubeyd: **الصِّـئْبانُ** buzdan küçük inci gibi tanelenen şeydir;
ve okudu:
فأَضحَى، وصِئْبانُ الصَّقيع كأَنه *  جُمانٌ، بضاحي متْنِه، يَتَحدَّرُ

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A3%D8%A8/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ص أ ب * * الصُّؤَابَةُ * بالهمزة بيضة القملة وجمعها * صُؤَابٌ * و * صِئْبَانٌ * وقد * صَئِبَ * رأسه من باب طرب و * أَصْأَبَ * أيضا أي كثر * صِئْبَانُهُ

##### Türkçe

* ص أ ب * * **الصُّؤَابَةُ** * hemze ile: bit yumurtasıdır; çoğulu **صُؤَابٌ** ve **صِئْبَانٌ**’dır. Ve “طرب بابı”ndan **صَئِبَ**: başı bitlendi; ve **أَصْأَبَ** da (vardır), yani **صِئْبَانُهُ** çoğaldı.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A3%D8%A8/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

#### Madde başı: صءب

صئب من الشراب كفرح صأبا: روي وامتلأ وأكثر من شرب الماء. فهو رجل مصأب كمنبر. الصؤاب والصؤابة كغرابة بالهمز: بيضة القمل والبرغوث. قال شيخنا: وهكذا في المحكم ونقله ابن هشام اللخمي والتدمري في شرحيهما على الفصيح عن كتاب العين، لا يطلق على غيره إلا مجازا وهو ظاهر كلام الجوهري والقزاز، ونقله اللبلي في شرح الفصيح عن أبي زيد. وقال ابن درستويه: هي صغار القمل. ج صؤاب وصئبان الأول اسم جنس جمعي؛ لأن بينه وبين مفرده سقوط الهاء. والثاني جمع تكسير. وفي الأساس: وتقول: معه صبيان كأنهم صئبان. وقال جرير:
  كثيرة صئبان النطاق كأنهـا                      إذا رشحت منها المغابن كير وفي الصحاح: الصؤابة بالهمز: بيضة القملة، والجمع الصؤاب والصئبان. وقد غلط يعقوب في قوله: ولا تقل صئبان. وفي لسان العرب: وقوله، أي ابن سيده، أنشده ابن الأعرابي:
  يا رب أوجدني صؤابا حيا
  فما أرى الطيار يغني شيا أي أوجدني كالصؤاب من الذهب عنى بالحي الصحيح الذي ليس بمرفت ولا منفت. والطيار: ما طارت به الريح من دقيق الذهب، انتهى. وقال ابن درستويه، ونقله الفهري وغيره: وقد تسمى صغار الذهب التي تستخرج من تراب المعدن صؤابة على فعالة. قالوا: والعامة لا تهمز الصئبان ولا الصؤابة. نقله شيخنا. ونقل ابن منظور عن أبي عبيد: الصئبان: ما يتحبب من الجليد كاللؤلؤ الصغار، وأنشد:
  فأضحى وصئبان الصقيع كأنه                      جمان بضاحي متنه يتحـدر وهذا قد غفل عنه شيخنا. وقد صئب رأسه كفرح وأصأب أيضا إذا كثر صؤابه وفي نسخة صئبانه. والسؤبة بالهمز: أنبار الطعام، عن الفراء مثلها غير مهموزة. ونببه بن صؤاب? كغراب تابعي أبو عبد الرحمن المهري عن عمر وعنه يزيد بن أبي حبيب.

##### Türkçe

**صئب** içkiden, **فرح** gibi, **صأبا**: kandı ve doldu; ve su içmeyi çoğalttı. O hâlde o, **منبر** gibi **مصأب** bir adamdır. **الصؤاب** ve **الصؤابة** (hemze ile) **غرابة** gibi: bitin ve pireyin yumurtası. Şeyhimiz dedi: Ve **المحكم**’de de böyledir; onu İbn Hişâm el-Lahmî ve et-Tedmurî, **الفصيح** üzerine iki şerhlerinde, **كتاب العين**’den nakletti; başkasına ancak mecaz olarak ıtlak olunur; bu, el-Cevherî ve el-Kazzâz’ın sözünün zâhiridir; ve onu el-Leblî, **شرح الفصيح**’te Ebû Zeyd’den nakletti. İbn Durestûye dedi: O, bitin küçükleridir. Çoğulu: **صؤاب** ve **صئبان**; birincisi cem‘î cins ismidir; çünkü onunla müfredi arasında **الهاء**’nın düşmesi vardır. İkincisi ise kırık çoğuldur. Ve **الأساس**’ta: Ve dersin: Onunla birlikte çocuklar vardır; sanki onlar **صئبان**’dır. Cerîr dedi:
  Kuşağı **صئبان**’ı çoktur; sanki o,                      ondan koltuk altları terlediğinde bir körüktür.

Ve **الصحاح**’ta: **الصؤابة** (hemze ile): bitin yumurtasıdır; çoğulu **الصؤاب** ve **الصئبان**’dır. Yakûb, “Ve **صئبان** deme” sözünde hata etmiştir. Ve **لسان العرب**’da: Ve onun sözü—yani İbn Sîde’nin—İbnü’l-A‘râbî ona inşâd etti:
  Ey Rabbim, beni diri bir **صؤاب** olarak var et.
  Artık **الطيار**’ın bir şeyi faydalı kıldığını görmüyorum.

Yani: Beni, altından **الصؤاب** gibi var etti; **الحي** ile, **مرفت** olmayan ve **منفت** olmayan sahihi kastetti. **الطيار**: rüzgârın, altın unundan uçurduğu şeydir; bitti. İbn Durestûye dedi—ve onu el-Fehrî ve başkası nakletti—: Ve maden toprağından çıkarılan altının küçüklerine, **فعالة** vezni üzere **صؤابة** ad verilir. Dediler: Avam, ne **الصئبان**’ı ne de **الصؤابة**’yi hemzelemez. Şeyhimiz onu nakletti. İbn Manzûr, Ebû Ubeyd’den nakletti: **الصئبان**: inci küçükleri gibi, buzdan tanelenen şeydir; ve inşâd etti:
  Böylece kuşluk vaktine erdi; kırağının **صئبان**’ı sanki                      sırtının yüksek yerlerinde yuvarlanan bir inci dizisidir.

Bu, şeyhimizden gizli kalmıştır. Ve başı **صئب** oldu, **فرح** gibi; ve **أصأب** da: **صؤابه** çoğaldığında—bir nüshada: **صئبانه**. Ve **السؤبة** (hemze ile): yiyecek yığınlarıdır; el-Ferrâ’dan; hemzesiz olanı da onun gibidir. Ve **نببه بن صؤاب?** **غراب** gibi: tâbiî, Ebû Abdurrahmân el-Mehrî; Ömer’den (rivayet eder); ondan da Yezîd b. Ebî Habîb (rivayet eder).

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A3%D8%A8/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

صَئِبَ رَأْسُهُ
1 صَئِبَ رَأْسُهُ ذ His head abounded with صُؤَاب [or nits]; (S, M, K;) as also ↓ اصأب. (S, K.) صَئِبَ مِنَ الشَّرَابِ, (M, K,) aor. صَاََ , (K,) inf. n. صَأْبٌ, (M,) He was, or became, satisfied, and filled, with drink: (M, K:) or صَئِبَ [alone] he drank much water. (S.)

4 أَصْاََ see the preceding paragraph.

صُؤْبَةٌ
صُؤْبَةٌ ذ A granary, or granaries, (أَنْبَار,) of wheat (طَعَام). (K.) ― -b2- And A place where dates are dried: so in the dial. of the people of El-Felj. (TA in art. حضر.)

صُؤَابٌ
صُؤَابٌ ذ : see the next paragraph, in three places.

صُؤَابٌ
صُؤَابٌ ذ , (S, K,) vulgarly pronounced صُوَابَة, without., (MF, TA,) A nit; i. e. an egg of a louse; (S, K;) and an egg of a flea; (K;) but accord. to some, not applied to the latter unless tropically: (MF, TA:) accord. to IDrst, a young louse: (TA:) or the eggs of the flea and of the louse; as also ↓ صُؤَابٌ: (M:) [or,] accord. to the S and K, ↓ صُؤَابٌ and صِئْبَانٌ, (TA,) the latter of which is vulgarly pronounced صِيبَان, without ء, (MF, TA,) are pls. of صُؤَابَةٌ; but the former of them is a coll. gen. n., of which صُؤَابَةٌ is the n. un.: (TA:) Yaakoob has erroneously asserted that one should not say صِئْبَانٌ. (M, TA.) ― -b2- ↓ صُؤَابٌ is also sometimes applied to (assumed tropical:) The small pieces of gold that are taken forth from the dust, or earth, of the mine. (IDrst, TA.) In the following verse, cited by IAar,
حَيَّا ↓ يَا رَبِّ أَوْجِدْنِى صُؤَابًا
فَمَا أَرَى الطَّيَّارَ يُغْنِى شَيَّا
the poet means, [O my Lord,] cause me to find gold like صُؤَاب [or nits], whole, or sound, not broken into minute parts; [for I see not the طَيَّار to stand in any stead; شَيَّا being for شَيْئًا;] by the طيّار meaning the minutest pieces of gold that the wind blows away. (M, L, TA.) ― -b3- And [the pl.] صِئْبَانٌ signifies [also] (assumed tropical:) Hoar-frost formed into grains like small pearls. (A'Obeyd, L, TA.) [And drops of fine rain are said to be likened to صِئْبَان: see Ham p. 796. See also صَبِىٌّ (in art. صبو), last sentence.]

مِصْأَبٌ
مِصْأَبٌ ذ A man who drinks much water: (S:) or who satisfies and fills himself with drink. (K.)

##### Türkçe

**صَئِبَ رَأْسُهُ**
1 **صَئِبَ رَأْسُهُ** ذ Başı **صُؤَاب** ile [yahut bit yumurtalarıyla] dolup taştı; (S, M, K;) ve bunun gibi ↓ **اصأب**. (S, K.) **صَئِبَ مِنَ الشَّرَابِ**, (M, K,) muzârîsi **صَاََ** , (K,) mastarı **صَأْبٌ**, (M,) içkiyle doydu ve doldu: (M, K:) yahut **صَئِبَ** [yalnız başına], çok su içti. (S.)

4 **أَصْاََ** önceki paragrafa bak.

**صُؤْبَةٌ**
**صُؤْبَةٌ** ذ Buğdayın (طَعَام) ambarı yahut ambarları, (**أَنْبَار**). (K.) ― -b2- Ve hurmaların kurutulduğu bir yer: El-Felj halkının lehçesinde böyledir. (TA, madde **حضر**’de.)

**صُؤَابٌ**
**صُؤَابٌ** ذ : sonraki paragrafa, üç yerde, bak.

**صُؤَابٌ**
**صُؤَابٌ** ذ , (S, K,) halk arasında ء’siz olarak **صُوَابَة** diye telaffuz edilir, (MF, TA,) Bir bit yumurtası; yani bir bitin yumurtası; (S, K;) ve bir pire yumurtası; (K;) fakat bazılarına göre, mecazen olmadıkça ikincisine uygulanmaz: (MF, TA:) IDrst’e göre, genç bir bit: (TA:) yahut pire ile bitin yumurtaları; bunun gibi ↓ **صُؤَابٌ**: (M:) [yahut,] S ve K’ye göre, ↓ **صُؤَابٌ** ve **صِئْبَانٌ**, (TA,) ki bunun ikincisi halk arasında ء’siz olarak **صِيبَان** diye telaffuz edilir, (MF, TA,) **صُؤَابَةٌ**’nin çoğullarıdır; fakat bunların birincisi, tekili **صُؤَابَةٌ** olan bir cins isimdir: (TA:) Yaakoob, **صِئْبَانٌ** denmemesi gerektiğini hatalı olarak ileri sürmüştür. (M, TA.) ― -b2- ↓ **صُؤَابٌ** bazen (varsayılan mecaz olarak:) madenin tozundan yahut toprağından çıkarılan küçük altın parçalarına da uygulanır. (IDrst, TA.) IAar tarafından nakledilen aşağıdaki beyitte,
حَيَّا ↓ يَا رَبِّ أَوْجِدْنِى صُؤَابًا
فَمَا أَرَى الطَّيَّارَ يُغْنِى شَيَّا
şairin kastı, [Ey Rabbim,] bana **صُؤَاب** [yahut bit yumurtaları] gibi altın buldur; bütün yahut sağlam, en küçük parçalara kırılmış değil; [çünkü **الطَّيَّار**’ın hiçbir işe yarar olduğunu görmüyorum; **شَيَّا**, **شَيْئًا** yerinedir;] **طيّار** ile kastı, rüzgârın uçurduğu altının en küçük parçalarıdır. (M, L, TA.) ― -b3- Ve [çoğul] **صِئْبَانٌ** (varsayılan mecaz olarak:) küçük inciler gibi taneler hâlinde oluşmuş kırağı anlamına gelir. (A'Obeyd, L, TA.) [Ve ince yağmur damlalarının **صِئْبَان**’a benzetildiği söylenir: Ham s. 796’ya bak. Ayrıca **صَبِىٌّ**’ye (madde **صبو**’da), son cümleye bak.]

**مِصْأَبٌ**
**مِصْأَبٌ** ذ Çok su içen bir adam: (S:) yahut içkiyle kendini doyuran ve dolduran. (K.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A3%D8%A8/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

#### Madde başı: صءب

صَئِبَ
صَئِبَ A ( n. ac. صَأَب [ 4 ] ),
a.  Swarmed with nits ( head ).

b.  [ Min ], Was filled, satisfied, satiated with.

أَصْءَبَ
أَصْءَبَ IV ,
a.  see I (a) .

صُؤِابَة
صُؤِابَة [ 24t ] , ( pl. صَؤَاْب 24 ,  صِئْبَان [ 34 ] ),
a.  Nit, louse.

##### Türkçe

**صَئِبَ**
**صَئِبَ** A (mastarı: **صَأَب** [4]),
a. Baş (bit) sirkeleriyle kaynaştı.

b. [Min ile], ile doldu; ile doydu, tok oldu.

**أَصْءَبَ**
**أَصْءَبَ** IV,
a. I (a)’ya bak.

**صُؤِابَة**
**صُؤِابَة** [24t], (çoğulu: **صَؤَاْب** 24, **صِئْبَان** [34]),
a. Sirke, bit.
