# صأي — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A3%D9%8A/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D8%A3%D9%8A/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [صأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A3%D9%8A.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: صأي

: ( ى *!الصِّئِيُّ ) ، على فعيلٍ ، ( مُثَلَّثَةً ) ؛ اقْتَصَرَ الجوهريُّ وغيرُهُ على الفَتْح والضَّمِّ ، والكَسْر عن الكِسائي ؛ ( صَوْتُ الفَرْخِ ونحوِهِ ) كالخِنْزيرِ والفأْرِ واليَرْبوعِ والسِّنَّورِ والكَلْبِ ، وقد ( *!صَأَى ، كسَعَى ، *!صَئِيّاً ) ؛ كذا في الصِّحاح : ( صاحَ ) ، وأَنْشَدَ الجوهريُّ :
مالي إذا أَنْزِعُها *!صَأَيْتُ
أَكِبَرٌ غَيَّرَني أَم بَيْتُ ؟ وأَنْشَدَ غيرُهُ لجريرٍ :
لَحَا اللَّهُ الفَرَزْدقَ حينَ *!يَصْأى
*!صَئِيَّ الكَلْبِ بَصْبَص للعِظالِ قال العجَّاج :
لهُنَّ في شَباتِهِ *!صِئِيُّ هكذا ضُبِطَ بكَسْر الصَّاد .
( *!وأصْأَيْتُه ) أَنا . ( و ) يقالُ : ( جاءَ بما *!صأَى وصَمَتَ ) ، أَي ( بالمالِ النَّاطِق ) كالرَّقيقِ والدَّوابِ ، ( والصَّامِتِ ) كالثِّيابِ والوَرَقِ ؛ قالَهُ الأصْمعي .
وقالَ ابنُ الأعرابي : بالشاءِ والإِبِلِ والذَّهب والفضَّةِ .
( *!والصَّآةُ ) ، كالصَّعاةِ ؛ عن أَبي عبيدٍ ؛ ( *!والصّاءَةُ) ، كالصَّاعَةِ : ( الماءُ ) الذي ( يكونُ في المَشِيمةِ ) ؛ عن ابنِ الأعرابيِّ ، والجَمْعُ صاءٌ ؛ قال الشَّاعرُ :
على الرجلين *!صاء كالخداج وفي التَّهْذيبِ : هو ماءٌ ثَخِينٌ يَخْرُجُ مع الولَدِ .
وفي المُحكم : الذي يكونُ على السلى ، أو على رأْسِ الوَلَدِ ؛ ثم قالَ : وقيلَ إنَّ أَبا عبيدٍ صحَّفَ في قوْلِهِ *!صآة كصَعاةٍ ، وقيلَ له إنَّما هو *!صاءَةٌ كصَاعَةٍ فقَلَبْته .

قلْتُ : قد تقدَّمَ الضّبْطان عن ابنِ الأعرابيِّ فلا يكون أَبو عُبيدٍ مُخْطِئاً في ضَبْطِه .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
يقالُ للكَلْبَةِ : *!صِئِيٌّ على فِعِيلٍ ، بالكَسْر ، لأنَّها *!تَصْأى أَي تُصَوِّت .
*!وصَأَى *!يَصْئِي ، كرَمَى يَرْمِي ، لُغَةٌ في *!صَأَى كسَعَى ، ومنه ما نقلَهُ الجوهريُّ عن الفرَّاء .
قالَ ؛ والعَقْربُ أَيْضاً *!تَصْئي، ومنه المَثَلُ : تَلْدَغُ العَقْربُ *!وتَصْئي، والواوُ للحالِ ؛ حكَاهُ الأصْمعي في كتابِ الفَرْقِ .
وعن أَبي الهَيْثم : صَاءَ يَصِيءُ ، كصَاعَ يَصِيعُ .
ومِن لُغات الصَّآة الصَّيْأَةُ كضَيْعةٍ ، عن ابنِ الأعرابيِّ .
ويقالُ : بِعْتُ الناقَةَ *!بصيئِتها ، بالكسْر ، أَي بحدثانِ نِتاجِها .
وصيا رأْسَه تَصْييئاً : بَلَّه قَلِيلاً ؛ لُغَةٌ في الهَمْز ، ويُرْوَى جاءَ بما *!صَاءَ وصَمَتَ ، كصَاعَ ؛ عن ابنِ الأعْرابيِّ .

### Türkçe

: **الصِّئِيُّ** , فعيل vezni üzere, (üçlü harekeli olarak); Cevherî ve başkası fetha ve damme ile yetindi, kesre ise Kisâî’den (nakledilmiştir); (**صَوْتُ الفَرْخِ ونحوِهِ**) domuz, fare, yerboğa, kedi, köpek gibi; ve muhakkak (**صَأَى** , **سَعَى** gibi, **صَئِيّاً**) (der); Sıhâh’ta böyle: (**صاحَ**); ve Cevherî inşâd etti:
Bana ne oluyor ki onu çekip çıkarınca **صَأَيْتُ**
Beni yaş mı değiştirdi yoksa ev mi? Ve başkası Cerîr’e ait olarak inşâd etti:
Allah Ferazdak’ı lânetlesin, **يَصْأى** olduğu vakit
Köpeğin **صَئِيَّ**’si; kemiklere kuyruk sallar. Accâc dedi:
Onlar için onun şebâtında **صِئِيُّ**
Böylece sâd’ın kesresiyle ضبط edildi.

(**وأصْأَيْتُه**) ben. Ve denir: (**جاءَ بما صأَى وصَمَتَ**), yani (**بالمالِ النَّاطِق**) köle ve binek hayvanları gibi, ve (**الصَّامِتِ**) elbiseler ve varak (para/kâğıt) gibi; bunu Asmaî söyledi.
İbnü’l-A‘râbî dedi: koyun ve develerle, altın ve gümüşle.

(**والصَّآةُ**), **الصَّعاةِ** gibi; Ebû Ubeyd’den; (**والصّاءَةُ**), **الصَّاعَةِ** gibi: (**الماءُ**) ki (**يكونُ في المَشِيمةِ**) olur; İbnü’l-A‘râbî’den; çoğulu صاء’dır; şair dedi:
İki ayak üzerinde **صاء** , düşük gibi. Tehzîb’de: o, çocukla birlikte çıkan kalın bir sudur.
Muhkem’de: sılâ üzerinde, yahut çocuğun başı üzerinde olan (şey); sonra dedi: ve denildi ki Ebû Ubeyd, “**صآة** **صَعاةٍ** gibi” sözünde tashîf yaptı; ve ona “ancak o **صاءَةٌ** **صَاعَةٍ** gibi” denildi de onu çevirdin.

Dedim: İbnü’l-A‘râbî’den iki ضبط daha önce geçti; böylece Ebû Ubeyd, ضبطında hatalı olmaz.

Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır:
Köpeğe (dişisine) denir: **صِئِيٌّ** , فعيل üzere, kesre ile; çünkü o **تَصْأى** yani ses çıkarır.
**وصَأَى يَصْئِي** , **رَمَى يَرْمِي** gibi, **صَأَى**’da **سَعَى** gibi olanın bir lugatıdır; ondan, Cevherî’nin Ferrâ’dan naklettiği (şey)dir.
Dedi: akrep de ayrıca **تَصْئي**; ondan mesel: akrep sokar **وتَصْئي**; vav hâl içindir; bunu Asmaî “Kitâbü’l-Fark”ta hikâye etti.
Ebû’l-Heysem’den: صَاءَ يَصِيءُ , صَاعَ يَصِيعُ gibi.
**الصَّآة**’nin lugatlarından **الصَّيْأَةُ** , ضَيْعةٍ gibi; İbnü’l-A‘râbî’den.
Ve denir: deveyi **بصيئِتها** ile sattım, kesre ile; yani doğumunun yeniliğiyle.
وصيا رأسه تَصْييئاً: onu azıcık ıslattı; hemzede bir lugattır; ve “**جاءَ بما صَاءَ وصَمَتَ**” rivayet olunur, **صَاعَ** gibi; İbnü’l-A‘râbî’den.
