# صبأ (ص-ب-أ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%A3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D8%A8%D8%A3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Ve sabiiler

- Harfler: ص - ب - أ
- Kur'an'da: 3 geçiş · 3 ayet · 2 sîga
- 9 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: صبء

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [وَالصَّابِئِينَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%A3/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%8E%D9%91%D8%A7%D8%A8%D9%90%D8%A6%D9%90%D9%8A%D9%86%D9%8E.md) | وَالْفَاعِلِينَ | Ve sabiiler | 2 | 2 | [2:62](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%A3/ayet/2:62.md) |
| [وَالصَّابِئُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%A3/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%8E%D9%91%D8%A7%D8%A8%D9%90%D8%A6%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | وَالْفَاعِلُونَ | Ve sabiiler | 1 | 1 | [5:69](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%A3/ayet/5:69.md) |

## Mücavir kökler — 20 mücavir (28 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [هود](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%88%D8%AF.md) — 3 ortak ayet · G² 33 · “Hidayet”in değişik söylenişidir
2. [نصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 23 · Bereketli yağmurla sulanmış toprak demektir
3. [حزن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 16 · “Huzal (he, ze)” zayıf hayvan, semizin zıddı demektir
4. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 16 · “Yemm” durgun akan su demektir
5. [مجس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AC%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 16 · Ve Mecusiler
6. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 13 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
7. [خوف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%81.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · Havf : “Hafe” korkulduğu zaman saklanmak için takınılan…
8. [صلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%AD.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · Sarh köşk, serh (sinle) silah demektir
9. [أخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Uhur ense demektir
10. [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
11. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 3 ortak ayet · G² 7 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
12. [فصل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B5%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Fasl Vücudun oynak yerlerinin adıdır
13. [أجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · (EaCR) “Acur” tuğla demektir
14. [شهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%87%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Petekteki baldır
15. [شرك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Tasma kayış demektir
16. [عند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Anid“ yulara gelmeyen devedir
17. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Şey
18. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Beyn topraktaki yarık demektir
19. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Hayvanların ön ayaklarına denir
20. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ribve, tümsek demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | صبأ |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Hemzeli |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [خرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AC.md), [ردد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D8%AF.md), [حنف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D9%81.md) |
| Zıt Kök | [ثبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%AA.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Gizli, örtülü veya yerleşik bir kabuğu delip aniden dışarı fırlamak, yarıp belirmek |
| Çekirdek Özet 2 | Yerleşik dinî, itikadi veya kabilevî aidiyeti terk ederek yeni ve müstakil bir duruşla ortaya çıkmak |
| Çekirdek Özet 3 | Geleneksel otoriteden kopuş, inanç düzleminde ara veya özerk kimlik inşası ve hukuki tanınma |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca müşriklerin kullandığı bir "sapkınlık/dinden çıkma" hakaretine indirgeyerek Kur'an'ın Sâbiîlere tanıdığı ehl-i kitap benzeri hukuki ve uhrevi çerçeveyi yok saymak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| صب | Birikmiş bir durumdan dışa doğru yönelme, akma, dökülme ve belirme hareketi ([صبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%A8.md) suyun dökülmesi, [صبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD.md) sabah aydınlığının karanlığı yarıp belirmesi, [صبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1.md) tutulan şeyin taşması/bağlanması, [صبو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D9%88.md) bir tarafa meyledip yönelme) | أ | Çekirdekteki genel akış ve yönelme hareketine hemzenin getirdiği ani kopma, yarıp fırlama ve keskin bir çıkışla görünürlük kazanma karakteri eklenmiştir |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ص | olta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırma | İçeride tutulma, sıkışma, bir kabın veya sınırın içinde hapsolma hali |
| ب | ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Yerleşik alan, korunaklı mekân veya mevcut düzenin iç yapısı |
| أ | öküz başı; güç, öncülük, başlangıç | Güçlü bir hamleyle öne atılma, öncülük etme, kabuğu kırma iradesi |
| صبأ | Bir yapının veya kabuğun içinde sıkışmış olan unsurun güçlü bir hamleyle dışarı fırlaması, yerleşik alanı terk edip açıkça belirmesi |  |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Devenin azı dişinin eti delip aniden dışarı çıkması ve parıldaması ile yıldızın ufuk çizgisini yarıp doğması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Ebû Zeyd'in ve el-Halîl'in kaydettiği üzere bir topluluğun üzerine habersizce ve aniden baskın yapma bağlamında şairin مصبئاً ifadesini kullanması: هَوَى عليهم مُصْبِئاً مُنْقَضَّا |
| Erken Arapça kullanım | Kureyş müşriklerinin Hz. Peygamber'e ve Müslüman olan sahabilere atalarının dininden ayrıldıkları için صَبَأَ فُلَانٌ (falanca dinini değiştirdi, atalar yolundan çıktı) demeleri ve İslam'ı benimseyenleri Sâbiî olarak yaftalamaları |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, Tehzîbü’l-Luğa, Esâsü’l-Belâga.

### Sami etimolojik katman

Arapça صبأ kökü, Sami dilleri ailesinde hem morfolojik hem de dinler tarihi bakımından çok katmanlı bir kavşakta yer alır. İç Arapça gelişimde kök, hemzenin varlığıyla gizlendiği yerden aniden fırlayıp çıkmayı ve buradan hareketle bir dinden diğerine geçmeyi ifade eder. Ancak karşılaştırmalı Sami filolojisinde, özellikle Batı Aramice, Süryanice ve Mandaicede yer alan *ṣbaʿ / *ṣḇʿ köküyle tarihsel ilişkisi dikkat çeker. Bu dillerde kök, suya daldırmak, vaftiz etmek, boyamak ve temizlenmek anlamlarına gelir. Kur'an'da anılan Sâbiîlerin (özellikle Mandaîler/Vaftizci Yahya cemaati) temel ibadetinin günde birkaç kez suya dalma (masbuta) ritüeli olduğu göz önüne alındığında, kelimenin Arapçaya Aramice-Süryanice muhitten girerken fonetik olarak hemzeli yapıya uyarlanmış olabileceği veya Arapçadaki "yerleşik dinden çıkanlar" köküyle semantik bir örtüşme yaşadığı görülür.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Jeffery, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Eti yarıp çıkan diş ve beliren yıldız | Kapalı bir ortamı delerek dışarı çıkma, dinden ayrılıp yeni inançla ortaya çıkma | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Aramice ve Mandaice vaftiz, suya dalma kökü | Vaftizci Sâbiî topluluğunun ismi ile Arapça dinden çıkma/belirme semantiğinin tarihsel buluşması | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Belirgin fark tespit edilmedi | Veri bulunamadı |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Jeffery (The Foreign Vocabulary of the Qur'an), Lane.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| صبأ | Anlamlı | Kabuğu delip çıkmak, din değiştirmek | Ufuktan yıldızın doğması, devenin diş çıkarması veya kişinin inanç zeminini terk edip belirmesi | Hedef köktür; Kur'an'da geçer |
| [صأب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A3%D8%A8.md) | Anlamlı | Sirkeleşmek, bit yavrusu üretmek | Saçta bit sirkesinin (صؤاب) belirmesi veya suyun içine kurt düşmesi | Kur'an'da geçmez |
| بصأ | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |
| بأص | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |
| أصب | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |
| [أبص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D8%B5.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| صبأ | Merkez | Yarıp çıkmak, din değiştirmek | Yerleşik inanç kabuğunu kırarak açık ve yeni bir duruşla fırlayıp belirmeyi ifade eder | Fiziksel çıkıştan inançsal ayrışmaya uzanan dinamik hareket |
| [خرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AC.md) | Komşu | Dışarı çıkmak | [خرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AC.md) genel ve nötr biçimde bir mahalden ayrılmayı bildirirken, صبأ bir örtüyü delerek aniden baş göstermeyi anlatır | Genel intikal ile yararak belirme farkı |
| [ردد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D8%AF.md) | Komşu | Geri dönmek, irtidat etmek | [ردد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D8%AF.md) geriye doğru çözülme ve eski duruma rücu etmeyi anlatırken, صبأ yeni bir aidiyetle ileriye doğru fırlamayı belirtir | Geriye dönme ile öne atılma farkı |
| [حنف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D9%81.md) | Komşu | Meyletmek, ayrışmak | [حنف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D9%81.md) eğrilikten doğruluğa, tevhidi fıtrata yönelişi içerirken, صبأ bizatihi yerleşik yapıdan kopup beliriş hareketine odaklanır | Niteliksel istikamet ile yapısal kopuş farkı |
| [ثبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%AA.md) | Zıt | Sebat etmek, yerinde durmak | [ثبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%AA.md) mevcut yerde sabit kalmayı ve yerleşikliği korumayı bildirirken, صبأ çeperi delip dışarı taşmayı ifade eder | Hareketsizlik ve devamlılık ile yarıp çıkma zıtlığı |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | صبأ | Çıkmak, din değiştirmek | Kabuğu delip yeni bir inançla ortaya çıkma | Kesin |
| Latince | emergere, apostatare | Belirmek, ayrılmak | İlk kelime fiziksel belirmeyi, ikincisi inançsal kopuşu karşılar | Güçlü |
| İngilizce | to emerge, to break away, Sabian | Belirmek, dinden ayrılmak | emerge somut fırlamayı, break away cemaatten kopuşu ifade eder | Güçlü |
| Almanca | hervortreten, abfallen | Öne çıkmak, dinden dönmek | hervortreten diş ve yıldızın çıkışını, abfallen inanç ayrılığını anlatır | Güçlü |
| Fransızca | émerger, apostasier | Yüzeye çıkmak, ayrılmak | émerger örtüyü yarıp görünmeyi, apostasier kurumsal dinden ayrılmayı karşılar | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الصابئين / الصابئون | Allah'a ve ahiret gününe iman edip salih amel işlediklerinde mükâfata erecekleri bildirilen ehl-i kitap benzeri dinî zümre | İman, salih amel ve evrensel adalet bağlamında Yahudi ve Hristiyanlarla birlikte anılma (Bakara [2:62](https://lisan.digital/tr/ayet/2:62.md), Mâide [5:69](https://lisan.digital/tr/ayet/5:69.md)) |
| الصابئين | Kıyamet günü aralarında nihai ilahi hükmün verileceği tarihsel inanç topluluklarından biri | Dinî fırkaların ontolojik ve teolojik ayrışması bağlamında zikredilme (Hac [22:17](https://lisan.digital/tr/ayet/22:17.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Dinler tasnifi ve necat bahsi | Sâbiîlerin muvahhid mi yoksa yıldızlara ve meleklere tapan müşrikler mi olduğu tartışması | İtikadi kimliğin tevhid ve şirk sınırındaki konumu |
| Fıkıh | Hukuki statü ve zimmîlik | Kendilerinden cizye alınıp alınmayacağı, kestiklerinin yenmesi ve kadınlarıyla evlenilip evlenilemeyeceği | Ehl-i kitap ile mecusîler arasındaki hukuki geçişlilik |
| Tefsir | Lafzî ve tarihsel tahlil | Kelimenin Arapça kökten mi yoksa yabancı bir dilden mi türediği, Hz. Nuh veya Hz. İbrahim'in dinine intisap iddiaları | Arapça kök anlamı ile tarihsel cemaat kimliği arasındaki bağ |
| Hadis | Siyer ve erken davet rivayetleri | Kureyş'in Hz. Peygamber ve sahabelere atalarının dinini terk ettikleri için Sâbiî lakabını takması | Geleneksel kabile dinine karşı radikal başkaldırı |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İnanç alanı | Heterodoks veya özerk inanç kimliği | Yerleşik putperestlikten kopup tevhide veya ara bir inanca yönelme | Kur'an'da hukuki ve ahlaki muhataplık kazanan bağımsız bir inanç kategorisi oluşturur | Kesin |
| İlmi | Epistemoloji | Paradigma kırılması ve yeni kabule çıkış | Taklidi bilgi duvarını çatlatıp yeni bir epistemik konuma sıçrama | Zihnin atalar mirasından koparak hakikat arayışına çıkmasını modeller | Güçlü |
| Siyasi | Cemaat ve otorite | Siyasal-kabilevî itaatten ayrışma | Hâkim konsensüsü bozarak bağımsız siyasi-hukuki varlık iddia etme | Kabilenin kutsadığı nizama karşı meşru bir kopuş alanı açar | Güçlü |
| İktisadi | Hukuki statü ve mülkiyet | Zimmîlik ve vergi mükellefiyeti | İktisadi alanda meşruiyet ve can-mal güvenliği teminatı | Cizye hukuku çerçevesinde pazar ve üretim ilişkilerine dâhil edilme imkânı sağlar | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Çekirdeklenme ve faz geçişi | Bir sistemde biriken enerjinin potansiyel bariyeri aşarak yeni bir faz halinde aniden belirmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Heterodoksi ve dinsel ayrışma | Yerleşik ortodoks toplumsal yapıdan koparak kendi kimliğini inşa eden cemaatleşme hareketi | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kavramı yalnızca tarihe karışmış arkaik bir Harran yıldızperestliğine hapsederek kelimenin tevhidi arayış ve kopuş dinamiğini dışarıda bırakmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an bu zümreyi mutlak kâfir veya müşrik saymamış; Allah'a, ahiret gününe iman ve salih amel zemininde kurtuluş dairesine dâhil olabilecek bir ehliyetle anmıştır |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kur'an'ın inanç hürriyeti ve ehl-i kitap hukuku çerçevesindeki kapsayıcı adalet modelini daraltmak; müşriklerin ilk Müslümanlara neden bu adı verdiğini kavrayamamak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın dinî ve toplumsal çeşitliliği tasnif ederken katı dışlayıcı bir kabile mantığıyla değil, iman ve salih amel eksenli evrensel bir adalet terazisiyle hükmettiğini gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Ehl-i kitabın, diğer inanç gruplarının ve nihai ilahi yargının zikredildiği Bakara [2:62](https://lisan.digital/tr/ayet/2:62.md), Mâide [5:69](https://lisan.digital/tr/ayet/5:69.md) ve Hac [22:17](https://lisan.digital/tr/ayet/22:17.md) ayetlerinde merkezi belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kur'an dışı bütün inanç formlarının toptan tek bir kategoriye indirgenerek yok sayılması yanılgısını düzeltir; kabile dininden çıkışı "sapkınlık" değil hakikate yöneliş imkânı olarak değerlendirir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Azı dişinin eti delip fırlaması veya yıldızın ufuk çizgisini yararak aniden parıldayıp belirmesi.
- Soyut anlam: Yerleşik gelenek, inanç veya toplumsal kabuğu kırarak yeni, müstakil ve görünür bir duruşla ortaya çıkmak.
- Sistematik karşılık: Otorite konsensüsünden koparak hukuki, ahlaki ve itikadi olarak kendi özerk varlığını ilan etme hali.
- LaTeX modeli: $$S_1 = (S_0 \setminus C) \cup \{x\} \quad \text{burada} \quad x \notin C \implies x \in \Omega_M$$
- LaTeX açıklaması: Formül, bir inanç veya aidiyet sisteminin ($S_0$), yerleşik geleneksel kabuk ve kayıtlar kümesini ($C$) terk edip dışlayarak, bu kabuğa ait olmayan ancak daha geniş evrensel meşruiyet alanında ($\Omega_M$) bağımsız bir unsur ($x$) olarak yeni bir duruma ($S_1$) evrilmesini modeller. Somut kökteki yararak dışarı fırlama ve soyut düzeydeki yeni aidiyet inşası matematiksel olarak ifade edilmiştir.

## Geçtiği ayetler (3 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D8%A8%D8%A3/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:62](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%A3/ayet/2:62.md) — وَالصَّابِئِينَ

إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا وَالنَّصَارَى وَالصَّابِئِينَ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَعَمِلَ صَالِحًا فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ

Meal (IK): Şüphesiz ki Mü’minler, Yahudiler, Nasrani ve Sabiilerden; kim Allah’a ve ahiret gününe inanıp, salih amelde bulunursa, elbette onların Rabları katında mükafaatları vardır. Hem onlara bir korku yoktur, mahzun da olacak değildirler.

### [Maide 5:69](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%A3/ayet/5:69.md) — وَالصَّابِئُونَ

إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا وَالصَّابِئُونَ وَالنَّصَارَى مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَعَمِلَ صَالِحًا فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ

Meal (IK): Doğrusu; iman edenler, yahudi olanlar, sabiiler ve hristiyanlardan Allah’a ve ahiret gününe inananlara, salih amel işleyenlere; hiç korku yoktur. Ve onlar, üzülecek de değildir.

### [Hac 22:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%A3/ayet/22:17.md) — وَالصَّابِئِينَ

إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا وَالصَّابِئِينَ وَالنَّصَارَى وَالْمَجُوسَ وَالَّذِينَ أَشْرَكُوا إِنَّ اللَّهَ يَفْصِلُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ

Meal (IK): Muhakkak ki Allah; iman edenler, yahudiler, sabiiler, hıristiyanlar, mecusiler ve puta tapanlar arasında kıyamet günü kesin hükmünü verecektir. Doğrusu Allah; her şeye şahiddir.

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%A3/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الصاد والباء و وايء معهما
ص و ب، و ص ب، ص ب و، ب و ص، و ب ص، ب ي ص، ص أ ب، ص ب أ مستعملات
صوب:
الصَّوْبُ: المَطَرُ.
والصَّيِّبُ: سحابٌ ذو صَوْبٍ.
وقال اللهُ تعالى: أو كصَيِّبٍ من السماء الى قوله: وبَرْق.
وصابَ الغَيث بمكان كذا.
والصُّيّابُ: الخِيارُ من كلِّ شيءٍ، قال رؤبة: بَيْتُكَ من كِندةَ في الصُّيّابِ وصابَ السهمُ نحو الرَّميّة يُصوبُ صَيْبُويةً اذا قَصَدَ، وسَهْمٌ صائبٌ أي قاصد، قال: بَرمْيٍ ما تَصُوبُ به السِّهامُ الصَّوابُ: نَقيض الخَطَأ.
والتَصَوُّبُ: حَدَبٌ في حُدُور.
وتقول: صَوَّبْتُ الإناءَ ورأسَ الخَشَبةِ ونحوَه تصويباً اذا خَفَضتُه.
وكُرِهَ تصويب الرأس في الصلاة.
والعرب تقول للسائر في فلاة تُقَطعُ بالحَدْس اذا زاغَ عن القَصْد: أَقِمْ صَوْبَكَ أي قَصْدَكَ. وفلان مُستقيمُ الصَّوْب اذا لم يَزِغ عن قصده يميناً وشِمالاً في مسيره.
والصُّيّاب والصُّيّابة: أصلُ كلِّ قوم، قال ذو الرمّة: مَثاكيلُ من صُيّابةِ النُّوبِ نُوَّحُ أي من صَميم النُّوب.
والصّابُ: عُصارةُ شجرةٍ مُرَّةٍ، ويقال: هو عُصارة الصَّبِر، قال: قَطَعَ الغَيْظَ بصابِ ومَقِرْ.
وصب:
الوَصَبُ: المَرَضُ وتكسيره، وتقول: وَصِبَ يَوْصَبُ وَصَباً، وأصابَه الوصَب، والجمع أوصاب أي أوجاع فهو وَصِبٌ، وهو يَتوَصَبُ يجد وَجَعاً كما قال ذو الرمة:
تَشكُو الخشاش ومَجْرَى النِّسْعتَيْنِ كما		أَنَّ المريضُ الى عُوّادِه، الوَصِـبُ
والوُصُوبُ: دَيْمُومةُ الشيءِ، فهو واصِبٌ دائم، قال الله-عزّ وجَلَّ-: وله الدِّينُ واصِباً.
ومَفازةٌ واصِبة: بعيدةٌ لا غايةَ لها من بُعدها.
صبو:
الصَّبْوُ والصَّبوَةُ: جَهلةُ الفُتُوَّة واللَّهوُ من الغَزَل.
ومنه التَّصابي والصِّبا، وصَبَا فلان الى فلان صَبوَةً.
والصِّبوَةُ: جماعة الصَّبيّ والصِّبيَةُ لغةٌ.
والصِّبَا: مصدر، يقال: رأيتُه في صِباه أي في صِغَره.
وامرأةٌ مُصْبٍ: كثيرة الصِّبيان.
وصابَى فلانٌ سيفَه يُصابيه اذا جَعَلَه في غِمْده مقلوباً.
والصَّبِيّانِ: رَأدا الحَنَكَيْن، قال: بينَ صَبيَّيْ لَحْيِهِ مَجَرْفَسا
والصَّبا: رِيحٌ تَستَقبل القِبلةَ، وصَبَتْ تَصبُو على معنى أنها تَحِنّ الى البيت لاستقبالها إيّاه.
بوص:
البَوْصُ: ان تَستَعجِلَ إنسناً في تَحميلكَه أمراً لا تَدَعُه يَتَمَهَّلُ في الرويّة أي في التقدير، قال:
فلا تعجَلْ عليَّ ولا تَبُصْني		فإِنْي إنْ تَبُصني أستبيصُ
أي لا تَعجَلْ عليَّ ولا تَفُتْني بأمرك.
وساروا خِمْساً بائصاً أي مُعْجلاً مُلِحّاً.
والبُوصُ: عجيزة المرأة، قال ابو الدُّقَيْش: بُوصُها لِين شَحْمةِ عَجيزتها.
والبُوصِيُّ: ضربٌ من السُّفُن.
وبص:
وَبَصَ الشيءُ يَبِصُ وَبيصاً أي بَرَق، قال: قد رابني من شَيْبَتي الوَبيصُ واِنَّه لَوابِصةُ سَمْعٍ أي يَسمَعُ كلاماً فيعتمِدُ عليه ويظُنُّه ولمّا يكن منه على ثقة، وتقول: هو وابصة سَمعٍ بفلان، ووابِصةُ سَمْعٍ بهذا الأمر.
وفي الحديث: رأيتُ وَبيصَ الطِّيبَ في مَفارق رسول الله- صلّى اللهُ عليه وسلّم- وهو مُحرِمٌ. أي بَريقَه.
وأوْبَصَت النارُ عند القَدْح اذا ظَهَرَتْ. وأَوَبَصَتِ الأرض: أوّلُ ما يظهر من نَباتها. ورجلٌ وَبّاصٌ: بَرّاق اللّون.
والوابِصة: موضع.
بيص:
يقال: هو في حَيْصَ بَيْصَ أي في اختِلاط من أمرٍ لا مَخرَجَ له منه.
ومن قال: حِيصَ بَيصَ أخرجَه مَخرَجَ الفعل الماضي، ومعناه: كأنَّ الأرض حِيطَتْ عليه فليس يجدُ عنها مذهبَاً.
وبَيْص شيعة لِحَيْص.
صأب:
والصُّؤابةُ واحدةُ الصِّئبان، وهي بَيْضَةُ البُرْغُوث ونحوهِ من القُمَّل وغيره.
وقد صَئِبَ رأسُه.
ويقال: شَرِبَ من الماء حتى صَئِبَ أي أفرَط في الرِّيِّ.
صبأ:
وصَبَأَ فلانٌ أي دانَ بدِينِ الصَّابئين، وهم قوم دِينُهم شبيهٌ بدين النّصارَى إلا أنَّ قِبْلَتَهم نحو مَهَبِّ الجَنوبِ، حِيالَ مُنتَصَف النهار، يزعُمُون أنّهم على دين نُوحٍ، وهم كاذبون.
ويقال: صَبَأتَ يا هذا.
وضَبَأَ نابُ البعير اذا طَلَع حَدُّه، وهو يَصْبَأ صُبُوءاً.

##### Türkçe

باب **الصاد** و**الباء** و **وايء** معهما
**ص و ب**، و **ص ب**، **ص ب و**، **ب و ص**، و **ب ص**، **ب ي ص**، **ص أ ب**، **ص ب أ** مستعملات

**صوب**:
**الصَّوْبُ**: yağmur.
Ve **الصَّيِّبُ**: **صَوْبٍ** sahibi bulut.
Ve Allah Teâlâ dedi: **أو كصَيِّبٍ من السماء** … şu sözüne kadar: **وبَرْق**.
Ve **صابَ** sağanak (yağmur) falan yerde.
Ve **الصُّيّابُ**: her şeyin seçkini; Rü’be dedi:
Beytin Kinde’den **الصُّيّابِ** içindedir
Ve ok, hedefe doğru **صابَ**; kastettiği zaman **يُصوبُ** **صَيْبُويةً**. Ve **سَهْمٌ صائبٌ** yani kasteden; dedi ki:
Bir atışla ki onunla **السِّهامُ** isabet ettirirsin
**الصَّوابُ**: hatânın zıddı.
Ve **التَصَوُّبُ**: inişte bir kamburluk.
Ve dersin: kabı ve tahta başını ve benzerini, onu alçalttığım zaman, **تصويباً** olarak **صَوَّبْتُ**.
Ve namazda başı **تصويب** etmek kerih görüldü.
Ve Araplar, hadsle (tahminle) kat edilen bir çöldeki yürüyene, kasttan saptığı zaman: **أَقِمْ صَوْبَكَ** yani kastını, derler. Ve falan kimse, yürüyüşünde kastından sağa ve sola sapmadığı zaman **مُستقيمُ الصَّوْب**tur.
Ve **الصُّيّاب** ve **الصُّيّابة**: her kavmin aslı; Zü’r-Rumme dedi:
**مَثاكيلُ من صُيّابةِ النُّوبِ نُوَّحُ**
yani **النُّوب**un özünden.
Ve **الصّابُ**: acı bir ağacın özsuyu; ve denilir: o, **الصَّبِر**in özsuyudur; dedi ki:
Öfkeyi **صابِ** ve **مَقِرْ** ile kesti.

**وصب**:
**الوَصَبُ**: hastalık ve onun çoğulu. Ve dersin: **وَصِبَ يَوْصَبُ وَصَباً**; ve ona **الوصَب** isabet etti. Çoğulu **أوصاب** yani ağrılar; o hâlde o **وَصِبٌ**dir. Ve o **يَتوَصَبُ**: bir ağrı bulur; Zü’r-Rumme’nin dediği gibi:
**تَشكُو الخشاش ومَجْرَى النِّسْعتَيْنِ كما		أَنَّ المريضُ الى عُوّادِه، الوَصِـبُ**
Ve **الوُصُوبُ**: şeyin sürekliliği; o hâlde o **واصِبٌ**dür, sürekli. Allah -azze ve celle- dedi: **وله الدِّينُ واصِباً**.
Ve **مَفازةٌ واصِبة**: uzak, uzaklığından ötürü sonu olmayan.

**صبو**:
**الصَّبْوُ** ve **الصَّبوَةُ**: gençliğin cahilliği ve gazelden (kadınlara meyilden) olan eğlence.
Ve ondan **التَّصابي** ve **الصِّبا**; ve falan kimse falana **صَبَا** etti, **صَبوَةً**.
Ve **الصِّبوَةُ**: **الصَّبيّ** topluluğu; ve **الصِّبيَةُ** bir dildir (lehçedir).
Ve **الصِّبَا**: mastardır; denilir: onu **صِباه**ında, yani küçüklüğünde gördüm.
Ve **امرأةٌ مُصْبٍ**: çocukları çok olan.
Ve falan kimse kılıcını **صَابَى** eder, **يُصابيه**: onu kınına ters olarak koyduğu zaman.
Ve **الصَّبِيّانِ**: iki çenenin iki çıkıntısı; dedi ki:
**بينَ صَبيَّيْ لَحْيِهِ مَجَرْفَسا**
Ve **الصَّبا**: kıbleyi karşılayan bir rüzgâr. Ve **صَبَتْ تَصبُو**; mânâsı, onu karşılamasından dolayı eve (Kâbe’ye) özlem duymasıdır.

**بوص**:
**البَوْصُ**: bir kimseyi, yüklediğin bir işte acele ettirmen; onu düşünmede, yani takdirde, ağırdan almaya bırakmaman. Dedi ki:
**فلا تعجَلْ عليَّ ولا تَبُصْني		فإِنْي إنْ تَبُصني أستبيصُ**
yani bana karşı acele etme ve işinde beni geçiştirme.
Ve beşli hâlde yürüdüler: **بائصاً** yani acele ettirici, ısrarcı.
Ve **البُوصُ**: kadının kalçası; Ebû’d-Dukayş dedi: **بُوصُها**: kalçasının içyağı yumuşaklığıdır.
Ve **البُوصِيُّ**: gemilerden bir tür.

**وبص**:
Ve şey **وَبَصَ** eder, **يَبِصُ** ve **وَبيصاً**: yani parladı. Dedi ki: **قد رابني من شَيْبَتي الوَبيصُ**.
Ve **لَوابِصةُ سَمْعٍ**: yani bir söz işitir de ona dayanır ve onu zanneder; hâlbuki ondan emin olmamıştır. Ve dersin: o, falan kimse hakkında **وابصة سَمعٍ**dir; ve bu iş hakkında **وابِصةُ سَمْعٍ**dir.
Ve hadiste: Resûlullah’ın -Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun- ihramlı iken saç ayrımlarında güzel kokunun **وَبيصَ**ini gördüm; yani parıltısını.
Ve ateş, çakmada göründüğü zaman **أوْبَصَت**. Ve yer **أَوَبَصَت**: bitkisinden görünen ilk şey. Ve **رجلٌ وَبّاصٌ**: rengi parlak.
Ve **الوابِصة**: bir yer.

**بيص**:
Denilir: o, **حَيْصَ بَيْصَ** içindedir; yani içinden çıkışı olmayan bir işte karışıklık içindedir.
Ve kim **حِيصَ بَيصَ** derse, onu geçmiş fiil kalıbında çıkarır; mânâsı: sanki yer ona karşı çevrilmiş de ondan bir gidiş yolu bulamaz.
Ve **بَيْص**: **لِحَيْص** için bir taraftar.

**صأب**:
Ve **الصُّؤابةُ**, **الصِّئبان**ın bir tanesidir; o, pire yumurtası ve onun benzeri olan bit ve başkasıdır.
Ve başı **صَئِبَ** oldu.
Ve denilir: sudan içti, ta ki **صَئِبَ**; yani kanmada aşırıya gitti.

**صبأ**:
Ve falan kimse **صَبَأَ** etti; yani **الصَّابئين** dinine girdi. Onlar, dinleri Hristiyanların dinine benzer bir kavimdir; ancak kıbleleri güney rüzgârının estiği tarafa doğrudur; öğle vaktinin ortasına karşı. Nûh’un dini üzere olduklarını iddia ederler; hâlbuki onlar yalancıdırlar.
Ve denilir: **صَبَأتَ** ey bu.
Ve devenin dişi, keskin ucu çıktığı zaman **ضَبَأَ**; ve o, **صُبُوءاً** olarak **يَصْبَأ** eder.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%A3/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

صبَأْتُ على القوم أَصْبَأُ صَبْأً وصُبوءاً، إذا طلَعْتُ عليهم. وصبأ ناب البعير صُبوءاً: طَلَعَ حَدُّهُ. وصبَأَتْ ثَنِيَّةُ الغلام: طَلَعَتْ. واصْبَأَ النجمُ، أي: طَلَعَ الثريَّا. قال الشاعر يصف قحطاً:
وأَصْبَأَ النجمُ في غبراءَ مُظْلِمَةٍ		كأنه بائسٌ مُجْتَـابُ أخـلاقِ
وصَبَأَ الرجل صُبوءًا، إذا خرج من دينٍ إلى دين. قال أبو عبيدة: صبأ من دينِهِ إلى دينٍ آخرَ كما تَصْبَأُ النجومث، أي تخرج من مطالعها، وصبأ أيضاً، إذا صار صابِئاً.

##### Türkçe

**صبَأْتُ** kavim üzerine **أَصْبَأُ** **صَبْأً** ve **صُبوءاً** (yaptım), onların üzerine çıktığım zaman. Ve devenin azı dişi **صبأ** **صُبوءاً**: onun keskin ucu çıktı. Ve oğlanın ikinci kesici dişi **صبَأَتْ**: çıktı. Ve yıldız **اصْبَأَ**; yani: **الثريَّا** doğdu. Şair bir kıtlığı vasfederek dedi:
Ve yıldız, karanlık bir toz bulutu içinde doğdu		sanki o, ahlâkı yırtıp geçen bir bedbahttır

Ve adam **صَبَأَ** **صُبوءًا**, bir dinden bir dine çıktığı zaman. Ebû Ubeyde dedi: Kendi dininden başka bir dine **صبأ**; tıpkı yıldızların **تَصْبَأُ** etmesi gibi; yani doğuş yerlerinden çıkarlar. Ve **صبأ** ayrıca, **صابِئاً** olduğu zaman (da kullanılır).

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%A3/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ص ب أ
صبأ من دين إلى دين وهو من الصابئين والصابئة‏.‏
وصبأ ناب البعير وصبأ النجم‏:‏ طلع‏.‏
وصبأت على القوم‏:‏ هجمت‏.‏
وقال‏:‏ وقال‏:‏ وكنت إذا ما خلة لم توانني صيأت على هجرانها غير حافل

##### Türkçe

ص ب أ
**صبأ**: bir dinden bir dine geçti; ve o, **الصابئين**’dendir ve **الصابئة**’dendir.‏
Ve **صبأ**: devenin azı dişi; ve **صبأ**: yıldız; yani: doğdu.‏
Ve **صبأت**: kavmin üzerine; yani: baskın yaptım.‏
Ve dedi: Ve dedi:
“Ve ben, ne zaman bir dostluk beni gevşetmezse, onun terk edişine aldırmaksızın **صيأت** ettim.”

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%A3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الصابِئون: قوم يَزعُمون أَنهم على دين نوح، عليه السلام، بكذبهم. وفي الصحاح: جنسٌ من أَهل الكتاب وقِبْلَتُهم من مَهَبِّ الشَّمال عند مُنْتَصَف النهار. التهذيب، الليث: الصابِئون قوم يُشْبِه دِينُهم دِينَ النَّصارى إِلاَّ أَنَّ قِبْلَتَهم نحو مَهَبِّ الجَنُوبِ، يَزْعُمون أَنهم على دِين نوحٍ، وهم كاذبون. وكان يقال للرجلِ إِذا أَسْلمَ في زمن النبي صلى اللّه عليه وسلم: قد صَبَأَ، عَنَوْا أَنه خرج من دين إِلى دين. وقد صَبَأَ يَصْبَأُ صَبْأً وصُبُوءاً، وصَبُؤَ يَصْبُؤُ صَبْأً وصُبُوءاً كلاهما: خرج من دين إِلى دين آخر، كما تَصْبَأُ النُّجوم أَي تَخْرُجُ من مَطالِعها. وفي التهذيب: صَبَأَ الرَّجُلُ في دينه يَصْبَأُ صُبُوءاً إِذا كان صابِئاً. أَبو إِسحق الزجَّاج في قوله تعالى والصَّابِئين: معناه الخارِجِين من دينٍ إِلى دين. يقال: صَبَأَ فلان يَصْبَأُ إِذا خرج من دينه. أَبو زيد يقال: أَصْبَأْتُ القومَ إِصْباءً إِذا هجمت عليهم، وأَنت لا تَشْعرُ بمكانهم، وأَنشد:
هَوَى عليهم مُصْبِئاً مُنْقَضَّا
وفي حديث بني جَذيِمة: كانوا يقولون، لما أَسْلَموا، صَبَأْنا، صَبَأْنا. وكانت العرب تسمي النبي، صلى اللّه عليه وسلم، الصابِئَ، لأَنه خرج مِن دين قُرَيْش إِلى الإِسلام، ويسمون مَن يدخل في دين الإسلام مَصْبُوّاً، لأَنهم كانوا لا يهمزون، فأَبدلوا من الهمزة واواً، ويسمون المسلمين الصُّباةَ، بغير همز، كأَنه جَمْع الصابي، غير مهموز، كقاضٍ وقُضاةٍ وغازٍ وغُزاةٍ. وصَبَأَ عليهم يَصْبَأُ صَبْأً وصُبُوءاً وأَصْبأَ كلاهما: طَلَعَ عليهم. وصَبَأَ نابُ الخُفِّ والظِّلْف والحافِر يَصْبَأُ صُبُوءاً: طَلَعَ حَدُّه وخرج. وصَبَأَتْ سِنُّ الغلامِ: طَلَعَت. وصبَأَ النجمُ والقمرُ يَصْبَأُ، وأَصْبأَ: كذلك. وفي الصحاح: أَي طلع الثريَّا. قال الشاعر يصف قحطاً: وأَصْبَأَ النَّجْمُ في غَبْراءَ كاسِفةٍ، *  كأَنَّه بائِسٌ، مُجْتابُ أَخْلاقِ وصَبَأَتِ النُّجومُ إِذا ظَهَرَت. وقُدِّم إليه طَعام فما صَبَأَ ولا أَصْبأَ فيه أَي ما وَضَع فيه يَدَه، عن ابن الأَعرابي. أَبو زيد يقال: صَبَأْت على القوم صَبْأً وصَبَعتُ وهو أَن تَدُلَّ عليهم غيرهم.
وقال ابن الأَعرابي: صَبَأَ عليه إِذا خَرج عليه ومالَ عليه بالعَداوة. وجعلَ قوله، عليه الصلاة والسلام، لَتَعُودُنَّ فيها أَساوِدَ صُبًّى: فُعَّلاً من هذا خُفِّف همزه. أَراد أَنهم كالحيَّات التي يَمِيل بعضها على بعض.

##### Türkçe

**الصابِئون**: Bir kavimdir; yalanlarıyla, kendilerinin Nûh’un dini üzere olduklarını iddia ederler, عليه السلام.

Ve **الصحاح**’ta: Ehl-i kitaptan bir cinstir; kıbleleri, gün ortasında kuzey rüzgârının estiği tarafadır.

**التهذيب**، **الليث**: **الصابِئون** dinleri Hristiyanların dinine benzeyen bir kavimdir; ancak kıbleleri güney rüzgârının estiği tarafa doğrudur; kendilerinin Nûh’un dini üzere olduklarını iddia ederler; hâlbuki onlar yalancıdırlar. Nebî صلى اللّه عليه وسلم zamanında bir adama, Müslüman olduğu vakit: “**قد صَبَأَ**” denirdi; bununla, onun bir dinden bir dine çıktığını kastettiler.

Ve “**صَبَأَ يَصْبَأُ صَبْأً وصُبُوءاً**” ve “**صَبُؤَ يَصْبُؤُ صَبْأً وصُبُوءاً**” — ikisi de: bir dinden başka bir dine çıktı; tıpkı yıldızların **تَصْبَأُ** etmesi gibi; yani doğuş yerlerinden çıkarlar. Ve **التهذيب**’te: “**صَبَأَ الرَّجُلُ في دينه يَصْبَأُ صُبُوءاً**” denir; eğer o **صابِئاً** ise. Ebû İshâk ez-Zeccâc, Yüce Allah’ın sözü **والصَّابِئين** hakkında: manası, bir dinden bir dine çıkanlardır. Denir: “**صَبَأَ** falan **يَصْبَأُ**”; eğer dininden çıkarsa.

Ebû Zeyd: “**أَصْبَأْتُ القومَ إِصْباءً**” denir; eğer onların üzerine ansızın baskın yaparsan ve sen onların yerinden haberdar olmazken; ve şu beyti okudu:
هَوَى عليهم مُصْبِئاً مُنْقَضَّا

Benî Cezîme hadîsinde: Müslüman olduklarında “**صَبَأْنا، صَبَأْنا**” diyorlardı.

Araplar Nebî’yi صلى اللّه عليه وسلم **الصابِئَ** diye adlandırırlardı; çünkü o, Kureyş’in dininden İslâm’a çıktı. İslâm dinine girene **مَصْبُوّاً** derlerdi; çünkü onlar hemze yapmazlardı; hemzeden bedel olarak vav getirdiler. Müslümanlara **الصُّباةَ** derlerdi, hemzesiz; sanki hemzesiz **الصابي**’nin cem‘i gibidir; **قاضٍ** ve **قُضاةٍ** ve **غازٍ** ve **غُزاةٍ** gibi.

Ve “**صَبَأَ عليهم يَصْبَأُ صَبْأً وصُبُوءاً**” ve “**أَصْبأَ**” — ikisi de: onların üzerine doğdu/çıktı. Ve “**صَبَأَ نابُ الخُفِّ والظِّلْف والحافِر يَصْبَأُ صُبُوءاً**”: ucu belirdi ve çıktı. Ve “**صَبَأَتْ سِنُّ الغلامِ**”: çıktı. Ve “**صبَأَ النجمُ والقمرُ يَصْبَأُ**” ve “**أَصْبأَ**”: böyledir. Ve **الصحاح**’ta: yani Süreyyâ doğdu. Şair, bir kıtlığı tasvir ederek dedi:
وأَصْبَأَ النَّجْمُ في غَبْراءَ كاسِفةٍ، *  كأَنَّه بائِسٌ، مُجْتابُ أَخْلاقِ

Ve “**صَبَأَتِ النُّجومُ**” yıldızlar göründüğü zaman (denir). Ve ona bir yemek getirildi de onda ne **صَبَأَ** etti ne de **أَصْبأَ** etti; yani ona elini koymadı; İbnü’l-A‘râbî’den.

Ebû Zeyd: “**صَبَأْت على القوم صَبْأً**” ve “**صَبَعتُ**” denir; bu, başkasına onların yerini göstermendir.

İbnü’l-A‘râbî dedi: “**صَبَأَ عليه**” denir; eğer onun üzerine çıkarsa ve düşmanlıkla ona meylederse.

Ve onun (aleyhi’s-salât ve’s-selâm) sözü “**لَتَعُودُنَّ فيها أَساوِدَ صُبًّى**”nı, bunun “**فُعَّلاً**” vezninden (olduğuna) yaptı; hemzesi hafifletildi. Muradı: onların, birbirinin üzerine meyleden yılanlar gibi olmalarıdır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%A3/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ص ب أ * * صَبَأَ * خرج من دين إلى دين وبابه خضع وصبأ أيضا صار * صَابِئا * و * الصابِئُونَ * جنس من أهل الكتاب

##### Türkçe

* ص ب أ * * **صَبَأَ** * bir dinden bir dine çıktı; babı **خضع**’dır. Ve **صبأ** ayrıca **صَابِئا** oldu. Ve **الصابِئُونَ**: Ehl-i kitaptan bir cinstir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%A3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

صبأ يصبأ ويصبؤ كمنع وكرم صبأ وصبوءا بالضم وصبوأ بالفتح: خرج من دين إلى دين أخر كما تصبأ النجوم، أي تخرج من مطالعها، قاله أبو عبيدة، وفي التهذيب: صبأ الرجل في دينه يصبأ صبوءا إذا كان صابئا، وكانت العرب تسمي النبي صلى الله عليه وسلم الصابئ لأنه خرج من دين قريش إلى الإسلام، ويسمون من يدخل في دين الإسلام مصبوا، لأنهم كانوا لا يهمزون، فأبدلوا من الهمزة واوا، ويسمون المسلمين الصباة، بغير همز، كقاض وقضاة وغاز وغزاة ونقل ابن الأعرابي عن أبي زيد صبأ عليهم العدو صبأ وصبع دلهم أي دل عليهم غيرهم، وصبأ عليهم يصبأ صبأ وصبوءا وأصبأ كلاهما طلع عليهم وصبأ الظلف والناب وفي لسان العرب: وصبأ ناب الخف والظلف صبوءا: طلع حده وخرج، كذا في الصحاح وصبأ النجم والقمر يصبأ إذا طلع؛ كأصبأ رباعيا، وفي الصحاح أي طلع الثريا، قال أثيلة العبدي يصف قحطا:
  وأصبأ النجم في غبراء كاسفة                      كأنه يائس مجتـاب أخـلاق
  وصبأت النجوم إذا ظهرت، والذي يظهر من كلام المؤلف أن أصبأ رباعيا يستعمل في كل مما ذكر، وليس كذلك، فإنه لا يستعمل إلا في النجم والقمر، كما عرفت، قاله شيخنا في جملة الأمور التي أوردها على المؤلف، وهو مسلم. ثم قال: ومنها أنه أغفل المصدر. قلت: وبيان المصدر في كل محل ليس من شرطه، خصوصا إذا لم يكن وزنا غريبا، وقد ذكر في أول المادة، فكذلك مقيس عليه ما بعده. وقال ابن الأعرابي: صبأ عليه إذا خرج عليه ومال عليه بالعداوة، وجعل قوله عليه السلام  لتعودن فيها أساود صبا  بوزن فعلى من هذا خفف همزه أراد أنهم كالحيات التي يميل بعضهم إلى بعض والصابئون في قوله تعالى، قال أبو إسحاق في تفسيره: معناه: الخارجون من دين إلى دين. يقال: صبأ فلان يصبأ إذا خرج من دينه، وهم أيضا قوم يزعمون أنهم على دين نوح عليه السلام بكذبهم، وفي الصحاح: جنس من أهل الكتاب. وقبلتهم من مهب الشمال عند منتصف النهار وفي التهذيب: عن الليث: هم قوم يشبه دينهم دين النصارى، إلا أن قبلتهم نحو مهب الجنوب، يزعمون أنهم على دين نوح، وهم كاذبون. قال شيخنا: وفي الروض: أنهم منسوبون إلى صابئ بن لامك أخي نوح عليه السلام، وهو اسم علم أعجمي، قال البيضاوي: وقيل هم عبدة الملائكة، وقيل: عبدة الكواكب. وقيل: عربي من صبأ مهموزا إذا خرج من دين، أو من صبا معتلا إذا مال، لميلهم من الحق إلى الباطل، وقيل غير ذلك، انتهى. ويقال قدم إليه طعامه فما صبأ ولا أصبأ أي ما وضع أصبعه فيه، عن ابن الأعرابي وأصبأهم: هجم عليهم وهو لا يشعر بمكانهم عن أبي زيد وأنشد:
  هوى عليهم مصبئا منقضا
  فغادر الجمع به مرفضا والتركيب يدل على خروج وبروز.

##### Türkçe

**صبأ** **يصبأ** ve **يصبؤ**; **منع** ve **كرم** gibi; **صبأ** ve **صبوءا** (ضم ile) ve **صبوأ** (فتح ile): Bir dinden başka bir dine çıktı; tıpkı yıldızların **تصبأ** etmesi gibi; yani doğuş yerlerinden çıkarlar. Bunu Ebû Ubeyde söylemiştir. **التهذيب**’de: Adam dininde **صبأ** eder, **يصبأ** **صبوءا**; eğer **صابئا** ise. Araplar Peygamber’i صلى الله عليه وسلم **الصابئ** diye adlandırırlardı; çünkü Kureyş’in dininden İslâm’a çıktı. İslâm dinine girene **مصبوا** derlerdi; çünkü onlar hemze yapmazlardı; hemzeden bir **واو** bedel ettiler. Müslümanlara **الصباة** derlerdi; hemzesiz; tıpkı **قاض** ve **قضاة** ve **غاز** ve **غزاة** gibi. İbnü’l-A‘râbî, Ebû Zeyd’den nakletti: Düşman onlara **صبأ** etti; **صبأ** ve **صبَع**: (başkaları) onları onlara gösterdi; yani onları onlara başkası gösterdi. Ve onlara **صبأ** eder, **يصبأ** **صبأ** ve **صبوءا**; ve **أصبأ**: ikisi de onlara göründü. Ve **صبأ**: tırnak ve diş. **لسان العرب**’da: Ve devenin tırnağının ve çift tırnağın dişi **صبأ** etti, **صبوءا**: ucu belirdi ve çıktı; **الصحاح**’ta böyle. Ve yıldız ve ay **صبأ** eder, **يصبأ**: eğer doğarsa; dörtlü olarak **أصبأ** gibi. **الصحاح**’ta: yani Süreyya doğdu. أثيلة العبدي bir kıtlığı vasfederek dedi:

  Ve yıldız, kararmış tozlu bir (gökte) **أصبأ** etti,
  Sanki ümitsiz, yıpranmış elbiseleri yarmış (gibi).

Ve yıldızlar **صبأت** etti: eğer göründülerse. Müellifin sözünden görünen şudur ki dörtlü olarak **أصبأ**, zikredilenlerin hepsinde kullanılır; öyle değildir. Çünkü o ancak yıldız ve ayda kullanılır; bildiğin gibi. Bunu şeyhimiz, müellife yönelttiği hususların cümlesi içinde söyledi; ve bu kabul edilmiştir. Sonra dedi: Bunlardan biri de, masdarı ihmal etmiş olmasıdır. Dedim: Her yerde masdarı beyan etmek onun şartından değildir; özellikle garip bir vezin değilse. Ve maddenin başında zikretmiştir; öyleyse ondan sonraki de ona kıyas edilir. İbnü’l-A‘râbî dedi: Ona karşı **صبأ** etti: eğer ona karşı çıktı ve düşmanlıkla ona meyletti ise. Ve onun aleyhisselâm sözünü: **لتعودن فيها أساود صبا**; bunun hemzesini hafifleten kimseye göre **فعلى** vezninde (kıldı); muradı: onların, yılanlar gibi olduklarıdır; bazısı bazısına meyleder. Ve Allah تعالى sözündeki **الصابئون**: Ebû İshâk tefsirinde dedi: Manası: bir dinden bir dine çıkanlar. Denir: Falan **صبأ** eder, **يصبأ**: eğer dininden çıkarsa. Ve onlar ayrıca, yalanlarıyla, Nûh عليه السلام’ın dini üzere olduklarını iddia eden bir kavimdir. **الصحاح**’ta: Ehl-i kitaptan bir cinstir. Kıbleleri, öğle vaktinin ortasında kuzey rüzgârının estiği taraftandır. **التهذيب**’de: Leys’ten: Onlar, dinleri Hristiyanların dinine benzeyen bir kavimdir; ancak kıbleleri güney rüzgârının estiği tarafa doğrudur. Nûh’un dini üzere olduklarını iddia ederler; ve onlar yalancıdırlar. Şeyhimiz dedi: **الروض**’da: onların, Nûh عليه السلام’ın kardeşi Lâmek’in oğlu Sâbi’ (adı)na nispet edildikleri; ve onun, yabancı bir özel isim olduğu (vardır). Beydâvî dedi: Ve denildi ki onlar meleklerin âbidleridir; ve denildi ki: yıldızların âbidleridir. Ve denildi ki: hemzeli olarak **صبأ**’dan Arapçadır; eğer dinden çıkarsa; yahut illetli olarak **صبا**’dan: eğer meylederse; hakktan bâtıla meyletmelerinden dolayı. Ve denildi ki başka (şeyler); bitti. Ve denir: Yemeği ona getirildi de ne **صبأ** etti ne de **أصبأ** etti; yani parmağını ona koymadı; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve **أصبأهم**: Onların yerini bilmezken onların üzerine ansızın baskın yaptı; Ebû Zeyd’den. Ve şu beyiti okudu:

  Onların üzerine, ansızın baskın yaparak, dalıp indi,
  Böylece topluluğu onunla, dağılmış bıraktı.

Ve terkîb, çıkış ve belirme (manasına) delâlet eder.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%A3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

صَبَأَ
1 صَبَأَ ذ , (S, M, K,) aor. صَبَاَ , (M, K,) inf. n. صُبُوْءٌ, (S, M, K, [in the last of which it is implied that this verb in all its senses except the last has صَبْءٌ also for an inf. n., and likewise صَبُؤَ as a syn. form, but this I do not find authorized by any other lexicon,]) said of the tush (S, M, K) of a camel (S, M) and of a cloven-hoofed animal and of a solid-hoofed animal, (M,) and said of a cloven hoof, (K, [but this, I doubt not, is a mistake, for in the place of صَبَأَ الظِّلْفُ والنَّابُ, the reading in the K, I find in the M صَبَأَ نَابُ الظِّلْفِ وَالخُفِّ وَالحَافِرِ, and the like in the L,]) It grew forth; (M, K;) or its point, or extremity, grew forth: (S:) and accord. to the K, it appears that ↓ اصبأ signifies the same; but this is not the case. (TA.) And صَبَأَت said of the ثَنِيَّة [i. e. a central incisor] of a boy, It grew forth. (S.) ― -b2- Also, said of a star, (M, K,) and of the moon, (M,) It rose; and so ↓ اصبأ: (M, K:) or تَصْبَأَ النُّجُومُ the stars come forth from their places of rising: (AO, S:) or صَبَأَتِ النُّجُومُ the stars appeared: (TA:) and النَّجْمُ ↓ اصبأ the Pleiades [antonomastically called النجم] rose. (S.) ― -b3- [Hence,] صَبَأَ, (S, M, K,) or صَبَأَ مِنْ دِينِهِ اـِلَى دِينٍ آخَرَ, (AO, S, Msb, *) aor. صَبَاَ , (M, Msb, K,) inf. n. صُبُوْءٌ (S, M, K) and صَبْءٌ; and صَبُؤَ, (M, K,) aor. صَبُاَ , (TA,) inf. n. صُبُوْءَةٌ; (CK [but not in the TA nor in my MS. copy of the K];) (assumed tropical:) He departed from his religion to another religion; (S, M, Msb, K;) like as the stars come forth from their place of rising. (AO, S.) And صَبَأَ, (S,) or صَبَأَ فِى دِينِهِ, aor. صَبَاَ , inf. n. صُبُوْءٌ, (T, TA,) He was, or became, a صَابِئ [or Sabian]. (T, S, TA. [See صَابِئٌ, below.]) ― -b4- And صَبَأَ عَلَيْهِمْ, (S, M,) aor. صَبَاَ , (S,) inf. n. صَبْءٌ and صُبُوْءٌ, He came forth upon them; (S, M;) as also ↓ اصبأ: (M:) and accord. to IAar, صَبَأَ عَلَيْهِ he came forth, or went forth, upon him, or against him: and he inclined against him with enmity: (TA:) or he came, or came forth, upon him unexpectedly: whence, he says, the word صُبًّا in the saying of the Prophet, لَتَعُودُونَّ فِيهَا أَسَاوِدَ صُبًّا, [which see in art. صب,] the said word being of the measure فُعَّلًا, [originally صُبَّأً,] and the ء being suppressed: (L in art. صب:) and ↓ أَصْبَأَهُمْ signifies he came upon them suddenly, not having knowledge of their place. (K.) -A2- One says also, صَبَأَ عَلَيْهِمُ العَدُوَّ, (M, * K,) aor. صَبَاَ , inf. n. صَبْءٌ; (M;) as also صَبَعَ; (TA;) He guided to them (M, K) the enemy: (K:) mentioned by IAar, from AZ. (TA.) ― -b2- And قُدِّمَ ↓ اـِلَيْهِ طَعَامٌ فَمَا صَبَأَ وَلَا أَصْبَأَ Food was presented to him, and he did not put (M, K *) his hand (M) or his finger (اـِصْبَعَهُ K) into it, or upon it: (M,) K: [see also صَبَعَ:]) mentioned by IAar. (M.) And صَبَأَ فِى الطَّعَامِ, aor. صَبُاَ , He [app. a camel] put his head into the food: as also صَبَغَ. (O in art. صبغ.) And صَبَأَتْ فِيهَا رَأْسَهَا [or فِيهِ, She put her head into it]; like صَبَغَتْ. (TA in that art.)

4 أَصْبَاَ see the preceding paragraph, in six places.

صَابِئٌ
صَابِئٌ ذ [part. n. of صَبَأَ: and as such signifying] One who departs from his religion to another religion. (Msb.) The Arabs used to call the Prophet الصَّابِى [for الصَّابِئُ], because he departed from the religion of Kureysh to El-Islám; and him who entered the religion of El-Islám, مَصْبُوٌّ, changing the ء to و; and the Muslims [collectively], الصُّبَاةٌ, as though pl. of الصَّابِىِ, without ء, like قُضَاةٌ and غُزَاةٌ pls. of قَاضٍ and غَازٍ. (TA.) And [the pl.] الصَّابِئُونَ in the Kur [v. 73, &c.,] is said by Zj to mean Those who depart from one religion to another. (TA.) ― -b2- Then this appellation, صَابِئٌ, was applied to [Any individual of] a certain sect of the unbelievers, [the Sabians,] said to worship the stars secretly, and openly to profess themselves to belong to the Christians: they are called الصَّابِئَةُ and الضَّابِئُونَ: and they assert that they are of the religion of Sábi the son of Sheyth [or Seth] the son of Adam: their appellation may also be pronounced الصَّابِيُونَ, and thus Náfi' read it [in the Kur]: (Msb:) or the صَابِئُونَ are a certain class of the people who possess revealed scripture: (S:) or a people whose religion resembles that of the Christians, except that their kibleh is towards the place whence blows the [south, or southerly, wind called] جَنُوب: (Lth, T, TA:) [or] whose kibleh is from (مِنْ [or this may mean some point of]) the place whence blows the [north, or northerly, wind called] شَمَال at midday: (M, K:) or, accord. to some, their kibleh is the Kaabeh: (MF:) and they assert that they are of the religion of Noah, (Lth, T, M, K,) lyingly: (Lth, T, M:) in the R it is said that they are thus called in relation to Sábi the son of Lámak [or Lamech], the brother of Noah: Bd says, it is said that they are worshippers of the angels: and it is said that they are worshippers of the stars: and that their appellation is Arabic; from صَبَأَ “ he departed from a religion; ” or from صَبَا “ he inclined, ” because of their inclining from truth to falsehood. (MF, TA.)

##### Türkçe

**صَبَأَ**
1 **صَبَأَ** ذ , (S, M, K,) muzâri‘i **صَبَاَ** , (M, K,) mastar ismi **صُبُوْءٌ**, (S, M, K, [sonuncusunda, bu fiilin son mânâsı dışında bütün mânâlarında mastar ismi olarak **صَبْءٌ**’ün de bulunduğu, ve aynı şekilde eş bir şekil olarak **صَبُؤَ**’ün de bulunduğu ima edilmiştir; fakat ben bunu başka hiçbir sözlükçe yetkilendirilmiş bulmuyorum,]) devenin (S, M) ve çift tırnaklı hayvanın ve tek tırnaklı hayvanın (M,) azı dişi (S, M, K) hakkında, ve çift tırnak hakkında (K, [fakat bunun, şüphesiz, bir hata olduğunu düşünüyorum; çünkü **صَبَأَ الظِّلْفُ والنَّابُ** yerine, K’daki okuyuştan, M’de **صَبَأَ نَابُ الظِّلْفِ وَالخُفِّ وَالحَافِرِ**’i buluyorum, ve L’de de bunun benzeri vardır,]) söylendi: O çıktı; (M, K;) yahut onun ucu, yahut nihayeti çıktı: (S:) ve K’ya göre, ↓ **اصبأ**’nin de aynı şeyi ifade ettiği görünür; fakat durum böyle değildir. (TA.) Ve **صَبَأَت** çocuğun **ثَنِيَّة**’si [yani orta kesici dişi] hakkında söylendiğinde: O çıktı. (S.) ― -b2- Yine, bir yıldız hakkında (M, K,) ve ay hakkında (M,) söylendiğinde: O doğdu; ve böylece ↓ **اصبأ**: (M, K:) yahut **تَصْبَأَ النُّجُومُ**: yıldızlar doğuş yerlerinden çıkar: (AO, S:) yahut **صَبَأَتِ النُّجُومُ**: yıldızlar göründü: (TA:) ve **النَّجْمُ** ↓ **اصبأ**: Süreyya [hususî olarak **النجم** diye adlandırılan] doğdu. (S.) ― -b3- [Bundan dolayı,] **صَبَأَ**, (S, M, K,) yahut **صَبَأَ مِنْ دِينِهِ اـِلَى دِينٍ آخَرَ**, (AO, S, Msb, *) muzâri‘i **صَبَاَ** , (M, Msb, K,) mastar ismi **صُبُوْءٌ** (S, M, K) ve **صَبْءٌ**; ve **صَبُؤَ**, (M, K,) muzâri‘i **صَبُاَ** , (TA,) mastar ismi **صُبُوْءَةٌ**; (CK [fakat TA’da da K’nın yazma nüshamda da yoktur];) (mecaz kabul edilerek:) O, dininden başka bir dine çıktı; (S, M, Msb, K;) yıldızların doğuş yerlerinden çıkması gibi. (AO, S.) Ve **صَبَأَ**, (S,) yahut **صَبَأَ فِى دِينِهِ**, muzâri‘i **صَبَاَ** , mastar ismi **صُبُوْءٌ**, (T, TA,) O, bir **صَابِئ** idi yahut oldu. (T, S, TA. [Aşağıda **صَابِئٌ**’e bak.]) ― -b4- Ve **صَبَأَ عَلَيْهِمْ**, (S, M,) muzâri‘i **صَبَاَ** , (S,) mastar ismi **صَبْءٌ** ve **صُبُوْءٌ**, O, onların üzerine çıktı; (S, M;) bunun gibi ↓ **اصبأ**: (M:) ve IAar’a göre, **صَبَأَ عَلَيْهِ**: onun üzerine, yahut ona karşı çıktı, yahut çıktı; ve düşmanlıkla ona karşı meyletti: (TA:) yahut o, onun üzerine ansızın geldi, yahut çıktı: buradan, onun dediğine göre, Peygamber’in sözündeki **صُبًّا** kelimesi: **لَتَعُودُونَّ فِيهَا أَسَاوِدَ صُبًّا**, [bunu madde **صب**’de gör,] sözü edilen kelime **فُعَّلًا** veznindendir, [aslında **صُبَّأً**,] ve **ء** düşürülmüştür: (L, madde **صب**’de:) ve ↓ **أَصْبَأَهُمْ**: onların yerine dair bilgi sahibi olmaksızın, onların üzerine ansızın geldi demektir. (K.) -A2- Yine şöyle denir: **صَبَأَ عَلَيْهِمُ العَدُوَّ**, (M, * K,) muzâri‘i **صَبَاَ** , mastar ismi **صَبْءٌ**; (M;) bunun gibi **صَبَعَ**; (TA;) O, düşmanı onlara kılavuzladı: (M, K) (K:) IAar tarafından, AZ’den naklen zikredilmiştir. (TA.) ― -b2- Ve ↓ **قُدِّمَ اـِلَيْهِ طَعَامٌ فَمَا صَبَأَ وَلَا أَصْبَأَ**: Ona yemek sunuldu da, elini (M, K *) (M) yahut parmağını (**اـِصْبَعَهُ** K) onun içine, yahut onun üzerine koymadı: (M,) K: [**صَبَعَ**’a da bak:]) IAar tarafından zikredilmiştir. (M.) Ve **صَبَأَ فِى الطَّعَامِ**, muzâri‘i **صَبُاَ** , O [görünüşe göre bir deve] başını yemeğin içine soktu: bunun gibi **صَبَغَ**. (O, madde **صبغ**’de.) Ve **صَبَأَتْ فِيهَا رَأْسَهَا** [yahut **فِيهِ**, O, başını onun içine soktu]; **صَبَغَتْ** gibi. (TA, o maddede.)

4 **أَصْبَاَ**: önceki paragrafa, altı yerde, bak.

**صَابِئٌ**
**صَابِئٌ** ذ [**صَبَأَ**’nın ism-i fâili; ve bu sıfat olarak] Dininden başka bir dine çıkan kimse. (Msb.) Araplar, Kureyş’in dininden İslâm’a çıktığı için Peygamber’e **الصَّابِى** [**الصَّابِئُ** yerine] derlerdi; ve İslâm dinine girene, **مَصْبُوٌّ**, **ء**’yi **و**’ya çevirerek; ve Müslümanlara (topluca), **الصُّبَاةٌ**, sanki **الصَّابِىِ**’nin, **ء**’siz, çoğuluymuş gibi; tıpkı **قُضَاةٌ** ve **غُزَاةٌ**’nin, **قَاضٍ** ve **غَازٍ**’ın çoğulları olması gibi. (TA.) Ve Kur’ân’daki [73. âyet vb.,] **الصَّابِئُونَ**’un, Zj tarafından, bir dinden başka bir dine çıkanlar mânâsına geldiği söylenmiştir. (TA.) ― -b2- Sonra bu ad, **صَابِئٌ**, kâfirlerin belli bir fırkasına [Sâbiîlere] uygulanmıştır; yıldızlara gizlice ibadet ettikleri, ve açıktan kendilerinin Hristiyanlara mensup olduklarını izhar ettikleri söylenir: onlara **الصَّابِئَةُ** ve **الضَّابِئُونَ** denir: ve onlar, Âdem’in oğlu Şeyt [yahut Şît]’in oğlu Sâbi’nin dini üzere olduklarını iddia ederler: onların adı **الصَّابِيُونَ** diye de okunabilir, ve Nâfi‘ onu [Kur’ân’da] böyle okumuştur: (Msb:) yahut **صَابِئُونَ**, vahyedilmiş kitaba sahip olan halktan belli bir sınıftır: (S:) yahut dini Hristiyanlarınkine benzeyen bir kavimdir; ancak onların kıblesi, [güney yahut güneyli rüzgâr denilen] **جَنُوب**’un estiği tarafa doğrudur: (Lth, T, TA:) [yahut] kıblesi, öğle vaktinde [kuzey yahut kuzeyli rüzgâr denilen] **شَمَال**’ın estiği yerden ( **مِنْ** [yahut bu, onun estiği yerden bir noktadan mânâsına gelebilir])dir: (M, K:) yahut bazılarına göre, onların kıblesi Kâbe’dir: (MF:) ve onlar, yalan olarak, Nûh’un dini üzere olduklarını iddia ederler: (Lth, T, M, K,) (Lth, T, M:) R’de, onların, Nûh’un kardeşi Lâmak’ın oğlu Sâbi’ye nispetle böyle adlandırıldıkları söylenir: Bd der ki, onların meleklerin âbidleri oldukları söylenmiştir: ve yıldızların âbidleri oldukları söylenmiştir: ve adlarının Arapça olduğu; **صَبَأَ**’dan, “bir dinden çıktı”; yahut **صَبَا**’dan, “meyletti”; çünkü haktan bâtıla meyletmeleri sebebiyle. (MF, TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%A3/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

#### Madde başı: صبء

صبَأَ
صبَأَ A ( n. ac. صَبْء [ 1 ] ,  صُبُوْء [ 27 ] ),
a.  Changed his religion.

b.  [ acc. &  'Ala ], Indicated to.

c.  Grew forth.

صَبُؤَ
صَبُؤَ U ( n. ac. صُبُوْء 27 ),
a.  see supra (a) .

أَصْبَأَ
أَصْبَأَ IV
a.  [ 'Ala ], Rushed upon unexpectedly.

صَابِى
SaAbiY^ [ 21 ] , ( pl. صَابِئُوْن ),
a.  Sabian; renegade, apostate.

صَبَأُوْت
صَبَأُوْت H. ,
a.  Sabaoth; glory, might; host.

##### Türkçe

صبَأَ
صبَأَ A ( mastar: **صَبْء** [ 1 ] , **صُبُوْء** [ 27 ] ),
a. Dinini değiştirdi.

b. [ mef‘ûl alır ve **على** ile ], -e işaret etti.

c. Filizlendi.

صَبُؤَ
صَبُؤَ U ( mastar: **صُبُوْء** 27 ),
a. Yukarıdakine bak (a).

أَصْبَأَ
أَصْبَأَ IV
a. [ **على** ile ], ansızın üzerine atıldı.

صَابِى
SaAbiY^ [ 21 ] , ( çoğulu: **صَابِئُوْن** ),
a. Sâbiî; dinden dönen, mürted.

صَبَأُوْت
صَبَأُوْت H. ,
a. Sabaoth; yücelik, kudret; ordu.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%A3/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

#### Madde başı: صبء

صبء
صَبَأَ - يَصْبَأُ - صَابِئ - صَابِئُوْن
صَبأَ - يَصْبَأُ + كائن + عن طريق أو مسار: ينحرف ثم يخرج عنه ويجافيه ولا يعود يلتزم به
صَبَأَ - يَصْبَأُ + كائن + عن أمر أو ملة أو دين: يخرج منه ويميل عليه بالعداوة
صابِئ: اسم فاعل صفة مشبهة من " صَبَأَ - يَصْبَأُ ": وهو صفة لأي فرد لا يلتزم بدين أو ملة أو طريقة: وهو اصطلاحاً أي فرد لا ينتمي للأديان اليهودية أوالنصرانية أوالمجوسية أو الإسلام
صَابِئُوْن: جمع " صَابِئ "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " انحراف الحركة الذاتية على نفس المستوي نحو الطرف أو الجانب، بعيداً عن وجهتها السابقة الصحيحة" ، وهي:
صَبَأَ - يَصْبَأُ، جَارَ - يَجُوْرُ، زَوِرَ- يَزْوَرُ، جَنِفَ - يَجْنَفُ، حَافَ - يَحِيْفُ، زَاغ َ - يَزيْغُ
صابئ- صابئون
 	﴿إن الذين آمنوا والذين هادوا والنصارى والصابئين من آمن بالله واليوم الآخر وعمل صالحا فلهم أجرهم عند ربهم ولا خوف عليهم ولا هم يحزنون(62)﴾ البقرة ﴿إن الذين آمنوا والذين هادوا والصابئون والنصارى من آمن بالله واليوم الآخر وعمل صالحا فلا خوف عليهم ولا هم يحزنون(69)﴾ المائدة
 	﴿إن الذين آمنوا والذين هادوا والصابئين والنصارى والمجوس والذين أشركوا إن الله يفصل بينهم يوم القيامة إن الله على كل شيء شهيد(17)﴾ الحج
مختار الصحاح
● [صبأ] ص ب أ: صَبَأَ خرج من دين إلى دين وبابه خضع وصبأ أيضا صار صَابِئا و الصابِئُونَ جنس من أهل الكتاب
الراغب
صبا
- الصبي: من لم يبلغ الحلم، ورجل مصب: ذو صبيان. قال تعالى: }قالوا كيف نكلم من كان في المهد صبيا﴿[مريم/29]. وصبيا فلان يصبو صبوا وصبوة: إذا نزع واشتاق، وفعل فعل الصبيان. قال:﴾أصب إليهن وأكن من الجاهلين﴿[يوسف/33]، وأصباني فصبوت، والصبا: الريح المستقبل للقبلة. وصابيت السيف: أغمدته مقلوبا، وصابيت الرمح: أملته، وهيأته للطعن. والصابئون: قوم كانوا على دين نوح، وقيل لكل خارج من الدين إلى دين آخر: صابئ، من قولهم: صبأ ناب البعير: إذا طلع، ومن قرأ:﴾صابين﴿(وهي قراءة نافع وأبي جعفر المدنيين. الإتحاف 138) فقد قيل: على تخفيف الهمز كقوله:﴾لا يأكله إلا الخاطون﴿(وهي قراءة أبي جعفر) [الحاقة/ 37]، وقد قيل: بل هو من قولهم: صبا يصبو، قال تعالى:﴾والصابئين والنصارى﴿[الحج/17]. وقال أيضا:﴾والنصارى والصابئين{ [البقرة/62].
ملخص اللسان:
1.     وقد صَبَأَ يَصْبَأُ صَبْأً وصُبُوءاً، وصَبُؤَ يَصْبُؤُ صَبْأً وصُبُوءاً كلاهما: خرج من دين إِلى دين آخر، كما تَصْبَأُ النُّجوم أَي تَخْرُجُ من مَطالِعها.
2.     الصابِئون: قوم يَزعُمون أَنهم على دين نوح، عليه السلام، بكذبهم
3.     وصَبَأَ عليهم يَصْبَأُ صَبْأً وصُبُوءاً وأَصْبأَ كلاهما: طَلَعَ  عليهم.
4.     وصَبَأَ نابُ الخُفِّ والظِّلْف والحافِر يَصْبَأُ صُبُوءاً: طَلَعَ  حَدُّه وخرج. وصَبَأَتْ سِنُّ الغلامِ: طَلَعَت. وصبَأَ النجمُ والقمرُ  يَصْبَأُ، وأَصْبأَ: كذلك
5.     صَبَأَ عليه إِذا خَرج عليه ومالَ عليه بالعَداوة.
لسان العرب
● - صبأ: الصابِئون: قوم يَزعُمون أَنهم على دين نوح، عليه السلام، بكذبهم.  وفي الصحاح: جنسٌ من أَهل الكتاب وقِبْلَتُهم من مَهَبِّ الشَّمال عند مُنْتَصَف النهار.  التهذيب، الليث: الصابِئون قوم يُشْبِه دِينُهم دِينَ النَّصارى إِلاَّ  أَنَّ قِبْلَتَهم نحو مَهَبِّ الجَنُوبِ، يَزْعُمون أَنهم على دِين نوحٍ،  وهم كاذبون. وكان يقال للرجلِ إِذا أَسْلمَ في زمن النبي صلى اللّه عليه وسلم: قد صَبَأَ، عَنَوْا أَنه خرج من دين إِلى دين.  \<ص:108>  وقد صَبَأَ يَصْبَأُ صَبْأً وصُبُوءاً، وصَبُؤَ يَصْبُؤُ صَبْأً وصُبُوءاً كلاهما: خرج من دين إِلى دين آخر، كما تَصْبَأُ النُّجوم أَي تَخْرُجُ من مَطالِعها. وفي التهذيب: صَبَأَ الرَّجُلُ في دينه يَصْبَأُ صُبُوءاً إِذا كان صابِئاً. أَبو إِسحق الزجَّاج في قوله تعالى والصَّابِئين: معناه الخارِجِين من دينٍ إِلى دين. يقال: صَبَأَ فلان يَصْبَأُ إِذا خرج من دينه.  أَبو زيد يقال: أَصْبَأْتُ القومَ إِصْباءً إِذا هجمت عليهم، وأَنت لا  تَشْعرُ بمكانهم، وأَنشد:  هَوَى عليهم مُصْبِئاً مُنْقَضَّا  وفي حديث بني جَذيِمة: كانوا يقولون، لما أَسْلَموا، صَبَأْنا، صَبَأْنا.  وكانت العرب تسمي النبي، صلى اللّه عليه وسلم، الصابِئَ، لأَنه خرج مِن دين قُرَيْش إِلى الإِسلام، ويسمون مَن يدخل في دين الإسلام مَصْبُوّاً، لأَنهم كانوا لا يهمزون، فأَبدلوا من الهمزة واواً، ويسمون المسلمين الصُّباةَ، بغير همز، كأَنه جَمْع الصابي، غير مهموز، كقاضٍ وقُضاةٍ وغازٍ وغُزاةٍ.  وصَبَأَ عليهم يَصْبَأُ صَبْأً وصُبُوءاً وأَصْبأَ كلاهما: طَلَعَ  عليهم. وصَبَأَ نابُ الخُفِّ والظِّلْف والحافِر يَصْبَأُ صُبُوءاً: طَلَعَ  حَدُّه وخرج. وصَبَأَتْ سِنُّ الغلامِ: طَلَعَت. وصبَأَ النجمُ والقمرُ  يَصْبَأُ، وأَصْبأَ: كذلك. وفي الصحاح: أَي طلع الثريَّا. قال الشاعر يصف قحطاً:  وأَصْبَأَ النَّجْمُ في غَبْراءَ كاسِفةٍ، *  كأَنَّه بائِسٌ، مُجْتابُ أَخْلاقِ  وصَبَأَتِ النُّجومُ إِذا ظَهَرَت. وقُدِّم إليه طَعام فما صَبَأَ ولا أَصْبأَ فيه أَي ما وَضَع فيه يَدَه، عن ابن الأَعرابي.  أَبو زيد يقال: صَبَأْت على القوم صَبْأً وصَبَعتُ وهو أَن تَدُلَّ  عليهم غيرهم.  وقال ابن الأَعرابي: صَبَأَ عليه إِذا خَرج عليه ومالَ عليه بالعَداوة.  وجعلَ قوله، عليه الصلاة والسلام، لَتَعُودُنَّ فيها أَساوِدَ صُبًّى:  فُعَّلاً من هذا خُفِّف همزه. أَراد أَنهم كالحيَّات التي يَمِيل بعضها على بعض.
مقاييس اللغة:
(صبي) الصاد والباء والحرف المعتلّ ثلاثةُ أصولٍ صحيحة: الأول يدلُّ على صغر السّنّ،  والثاني ريحٌ من الرياح، والثالث [الإِمالة([13])].
فالأوّل واحد الصِّبْيةَ والصِّبيان. ورأيته في صباه، أي صغره. والمصْبي: الكثير الصِّبيان. والصَّباء، ممدود الصِّبا، ويمدُّ مع الفتح([14]). أنشد أبو عمرو:
أصبحتُ لا يَحمِلُ بعضي بعضَا *** كأنما كانَ صَبَائي قَرْضَا([15])
ومن الباب: صبا إلى الشّيء يصبُو؛ إذا مال قلبُهُ إليه. والاشتقاق واحد، والاسم الصَّبْوة. وقال العجَّاج في الصِّبا:
* وإنما يأتي الصِّبا الصَّبيُّ([16]) *
والثاني: ريح الصَّبَا، وهيَ التي تستقبل القبلة. يقال صبَتْ تصبُو.
الثالث: قول العرب: صَابيْتُ الرُّمح([17]).
فأمَّا المهموز فهو يدلُّ على خروجٍ وبروز. يقال صبأٍ من دينٍ إلى دين، أي خرج. وهو قولهم: صبأ نابُ البعير، إذا طلعَ. والخارجُ من دينٍ إلى دين صابئٍ، والجمع صابئون وصُبَّاءٌ.
القاموس المحيط:
صَبَأَ، كمنع وكَرُمَ، صَبْئاً وصُبُوءاً خَرَجَ من دينٍ إلى دينٍ آخَرَ، وعليهمُ العَدُوَّ دَلَّهُمْ، والظِّلْفُ، والنَّابُ، والنَّجْمُ طَلَعَ، كَأَصْبَأَ. والصَّابِئُونَ يَزْعُمونَ أنَّهُمْ على دِينِ نوحٍ، عليه السلامُ، وقِبْلَتُهُمْ من مَهَبِّ الشَّمال عندَ مُنْتَصَفِ النَّهارِ. وقُدِّمَ طَعامُهُ فما صَبَأَ ولا أصْبَأَ ما وضَعَ إِصْبَعَه فيه. وأصْبَأهُمْ هَجَمَ عليهم وهو لا يَشْعُرُ بِمَكَانِهِمْ.
تاج العروس:
ص ب أ
صَبَأَ يَصْبَأُ ويَصْبُؤُ كمَنع وكَرُم صَبْأً وصُبوءاً بالضم وصبوأ بالفتح : خَرَج من دين إلى دينٍ أخَرَ كما تَصْبَأُ النجومُ أَي تخرج من مطالعها قاله أَبو عُبَيدَة وفي التهذيب : صَبَأَ الرجلُ في دينه يَصْبَأُ صُبُوءاً إِذا كانَ صابئاً وكانت العربُ تُسمِّي النبي صلّى الله عليه وسلّم الصابِئَ لأنه خرج من دين قريش إلى الإسلام ويسمون من يَدخُل في دين الإسلام مَصْبُوًّا لأنهم كانوا لا يهمزون فأبدلوا من الهمزة واواً ويسمُّون المُسلمين الصُّباةَ بغير همز كقاضٍ وقُضاة وغازٍ وغُزاة ونقل ابن الأعرابيّ عن أَبِي زيدٍ صَبَأَ عليهم العَدُوَّ صَبْأً وصَبَع دَلَّهم أَي دلَّ عليهم غيرَهم وصَبَأَ عليهم يَصْبَأُ صَبْأً وصُبوءاً وأصْبَأَ كلاهما طَلع عليهم وصَبَأَ الظِّلْفُ والنَّابُ وفي لسان العرب : وصَبَأَ نابُ الخُفِّ والظِّلْفِ صُبوءاً : طَلَع حَدُّه وخَرج كذا في الصحاح وصَبَأَ النَّجْمُ والقَمرُ يَصْبأُ إِذا طَلَعَ ؛ كَأصْبَأَ رُباعيًّا وفي الصحاح أَي طَلَع الثُّرَيَّا قال أُثَيْلَةُ العَبْدِيُّ يصف قَحْطاً :
وأصْبَأَ النَّجْمُ في غَبْراءَ كاسِفَةٍ ... كَأنَّهُ يائِسٌ مُجْتابُ أخْلاقِ
وصَبَأَتِ النُّجوم إِذا ظَهَرَت والذي يَظْهَر من كلام المُؤلِّف أن أصبأَ رُباعيًّا يستعمل في كلٍّ مما ذُكِر وليس كذلك فإنه لا يُستعمل إِلاَّ في النجم والقمر كما عرفت قاله شيخنا في جُملة الأمور التي أوردها على المؤلف وهو مُسلّم . ثمَّ قال : ومنها أنه أغفل المصدر . قلت : وبيان المصدر في كلِّ مَحلٍّ ليس من شَرْطه خصوصاً إِذا لم يكن وزناً غَريباً وقد ذُكر في أوّل المادة فكذلك مَقيسٌ عليه ما بعده . وقال ابن الأعرابيّ : صَبَأَ عليه إِذا خرج عليه ومالَ عليه بالعَداوَةِ وجَعَلَ قولَه عليه السلام " لَتَعودُنَّ فيها أساوِدَ صُبَّا " بوزن فُعْلى من هذا خُفِّف هَمزُه أراد أنهم كالحَيَّات التي يَميل بعضُهم إلى بعض والصَّابِئونَ في قوله تعالى قال أَبو إسحاق في تفسيره : معناه : الخارجون من دينٍ إلى دينٍ . يقال : صَبَأَ فُلانٌ يَصْبَأُ إِذا خرج من دينه وهم أيضاً قومٌ يَزْعُمون أنهم على دين نوح عليه السلام بِكَذبهم وفي الصحاح : جِنسٌ من أهل الكتاب . وقِبْلَتهم من مَهَبِّ الشَّمالِ عند مُنتَصَفِ النَّهارِ وفي التهذيب : عن الليث : هم قومٌ يشبِه دينُهم دينَ النَّصارى إِلاَّ أن قِبْلَتهم نَحوَ مَهَبِّ الجَنوبِ يَزْعمون أنهم على دينِ نوحٍ وهم كاذبون . قال شيخنا : وفي الرَّوْضِ : أنهم منْسوبون إلى صابئ بن لامَك أخي نوحٍ عليه السلام وهو اسمُ عَلَمٍ أعجميّ قال البيضاوي : وقيل هم عبَدَةُ الملائكة وقيل : عَبَدَة الكَواكب . وقيل : عَرَبيٌّ من صَبَأَ مَهموزاً إِذا خرج من دينٍ أو من صَبا مُعْتَلاَّ إِذا مالَ لِمَيلِهم من الحقِّ إلى الباطل وقيل غير ذلك انتهى . ويقال قُدِّمَ إليه طَعامُه فما صَبَأَ ولا أَصْبَأَ أَي ما وَضَع أُصْبُعَه فيه عن ابن الأعرابيّ وأَصْبَأَهُمْ : هَجَم عليهم وهو لا يَشْعُر بِمكانهم عن أَبِي زيدٍ وأنشد :
" هَوَى عَلَيْهِمْ مُصْبِئاً مُنْقَضَّا
" فَغادَرَ الجَمْعَ به مُرْفَضَّا والتركيبُ يدلُّ على خُروجٍ وبُروز

##### Türkçe

**صبء**
**صَبَأَ - يَصْبَأُ - صَابِئ - صَابِئُوْن**
**صَبأَ - يَصْبَأُ** + varlık + yol veya güzergâh vasıtasıyla: sapar, sonra ondan çıkar ve ondan uzak durur; artık ona bağlı kalmaya geri dönmez.
**صَبَأَ - يَصْبَأُ** + varlık + bir işten veya bir milletten yahut bir dinden: ondan çıkar ve ona düşmanlıkla meyleder.
**صابِئ**: “**صَبَأَ - يَصْبَأُ**”dan ism-i fâil, sıfat-ı müşebbehe: ve o, bir din veya bir millet yahut bir yol tutmayan her bir fert için bir sıfattır; ve ıstılahça, Yahudi veya Hristiyan yahut Mecusi yahut İslam dinlerine mensup olmayan her bir ferttir.
**صَابِئُوْن**: “**صَابِئ**”in çoğulu.

Ve lafız, “kendi kendine hareketin, aynı düzlem üzerinde, önceki doğru yönelişinden uzak olarak, uca veya yana doğru sapması” lafızlar grubuna mensuptur; bunlar:
**صَبَأَ - يَصْبَأُ**، **جَارَ - يَجُوْرُ**، **زَوِرَ- يَزْوَرُ**، **جَنِفَ - يَجْنَفُ**، **حَافَ - يَحِيْفُ**، **زَاغ َ - يَزيْغُ**

**صابئ- صابئون**
	﴿Şüphesiz iman edenler, Yahudiler, Hristiyanlar ve **الصابئين**; Allah’a ve âhiret gününe iman eden ve salih amel işleyen kimseler için Rableri katında ecirleri vardır; onlara korku yoktur ve onlar mahzun olmazlar (62)﴾ Bakara ﴿Şüphesiz iman edenler, Yahudiler, **الصابئون** ve Hristiyanlar; Allah’a ve âhiret gününe iman eden ve salih amel işleyen kimselere korku yoktur ve onlar mahzun olmazlar (69)﴾ Maide
	﴿Şüphesiz iman edenler, Yahudiler, **الصابئين**, Hristiyanlar, Mecusiler ve şirk koşanlar; şüphesiz Allah kıyamet günü aralarında hükmünü verir; şüphesiz Allah her şeye şahittir (17)﴾ Hac

Muhtârü’s-sıhâh
● [**صبأ**] ص ب أ: **صَبَأَ** bir dinden bir dine çıktı; babı **خضع**’dır; ve **صبأ** ayrıca **صَابِئا** oldu; ve **الصابِئُونَ** ehl-i kitaptan bir cinstir.

Râgıb
**صبا**
- **الصبي**: bulûğa erişmemiş olan; ve **رجل مصب**: çocukları olan. Yüce Allah dedi ki: ﴿Dediler: Beşikte bir çocuk olanla nasıl konuşuruz﴾ [Meryem/29]. Ve falan **يصبو** **صبوا** ve **صبوة** ile: çekip yönelirse ve özlerse, ve çocukların fiilini işlerse. Dedi ki: ﴿Onlara meylederim de cahillerden olurum﴾ [Yusuf/33]; ve **أصباني** da, ben de **صبوت**. Ve **الصبا**: kıbleyi karşılayan rüzgâr. Ve **صابيت السيف**: onu ters olarak kınına soktum. Ve **صابيت الرمح**: onu eğdim ve onu saplamaya hazırladım. Ve **الصابئون**: Nuh’un dini üzere olan bir kavim; ve her dinden başka bir dine çıkan kimseye: **صابئ** denildi; onların “**صبأ ناب البعير**: çıktığı zaman” sözünden. Ve kim ﴿**صابين**﴾ okursa (ki bu, Medineli Nâfi‘ ve Ebû Ca‘fer’in kıraatidir. **الإتحاف** 138), denilmiştir ki: hemzenin hafifletilmesi üzerinedir; onun ﴿**لا يأكله إلا الخاطون**﴾ sözü gibi (ki bu, Ebû Ca‘fer’in kıraatidir) [Hâkka/37]. Ve denilmiştir ki: bilakis o, onların “**صبا يصبو**” sözündendir. Yüce Allah dedi ki: ﴿**والصابئين والنصارى**﴾ [Hac/17]. Ve yine dedi ki: ﴿**والنصارى والصابئين**﴾ [Bakara/62].

Lisân’ın özeti:
1. Ve **صَبَأَ يَصْبَأُ صَبْأً وصُبُوءاً**; ve **صَبُؤَ يَصْبُؤُ صَبْأً وصُبُوءاً**; ikisi de: bir dinden başka bir dine çıktı; tıpkı **تَصْبَأُ النُّجوم** (yani) doğuş yerlerinden çıkması gibi.
2. **الصابِئون**: Nuh’un dini üzere olduklarını iddia eden bir kavimdir; (aleyhisselâm); yalanlarıyla.
3. Ve **صَبَأَ عليهم يَصْبَأُ صَبْأً وصُبُوءاً** ve **أَصْبَأَ**; ikisi de: onların üzerine doğdu/çıktı.
4. Ve **صَبَأَ نابُ الخُفِّ والظِّلْف والحافِر يَصْبَأُ صُبُوءاً**: onun ucu çıktı ve dışarı çıktı. Ve **صَبَأَتْ سِنُّ الغلامِ**: çıktı. Ve **صبَأَ النجمُ والقمرُ يَصْبَأُ** ve **أَصْبأَ**: böyledir.
5. **صَبَأَ عليه**: onun üzerine çıktığı ve düşmanlıkla ona meylettiği zaman.

Lisânü’l-‘Arab
● - **صبأ**: **الصابِئون**: Nuh’un dini üzere olduklarını iddia eden bir kavimdir; (aleyhisselâm); yalanlarıyla. Ve **الصحاح**’ta: ehl-i kitaptan bir cinstir; ve kıbleleri, gün ortasında kuzey rüzgârının estiği taraftandır. **التهذيب**’de, Leys: **الصابِئون** dinleri Hristiyanların dinine benzeyen bir kavimdir; ancak kıbleleri güney rüzgârının estiği tarafa doğrudur; Nuh’un dini üzere olduklarını iddia ederler; ve onlar yalancıdır. Ve Nebî (sallallahu aleyhi ve sellem) zamanında bir adam İslâm’a girince ona: “**قد صَبَأَ**” denirdi; onun bir dinden bir dine çıktığını kastettiler.  \<ص:108>  Ve **صَبَأَ يَصْبَأُ صَبْأً وصُبُوءاً**; ve **صَبُؤَ يَصْبُؤُ صَبْأً وصُبُوءاً**; ikisi de: bir dinden başka bir dine çıktı; tıpkı **تَصْبَأُ النُّجوم** (yani) doğuş yerlerinden çıkması gibi. Ve **التهذيب**’de: **صَبَأَ الرَّجُلُ في دينه يَصْبَأُ صُبُوءاً**: **صابِئاً** olduğu zaman. Ebû İshâk ez-Zeccâc, Yüce Allah’ın **والصَّابِئين** sözü hakkında: manası, bir dinden bir dine çıkanlardır. Denir: falan **صَبَأَ يَصْبَأُ**: dininden çıktığı zaman. Ebû Zeyd: **أَصْبَأْتُ القومَ إِصْباءً**: onların üzerine baskın yaptığım zaman; sen onların yerini fark etmiyorken. Ve şu beyti okudu:
  **هَوَى عليهم مُصْبِئاً مُنْقَضَّا**
Ve Benî Cezîme hadîsinde: İslâm’a girdiklerinde “**صَبَأْنا، صَبَأْنا**” diyorlardı. Ve Araplar Nebî’yi (sallallahu aleyhi ve sellem) **الصابِئَ** diye adlandırırdı; çünkü Kureyş’in dininden İslâm’a çıktı. Ve İslâm dinine girene **مَصْبُوّاً** derlerdi; çünkü onlar hemze yapmazlardı; hemzeden bir **واواً** bedel kıldılar. Ve Müslümanlara, hemzesiz olarak **الصُّباةَ** derlerdi; sanki hemzesiz **الصابي**’nin cem‘i gibi; **قاضٍ** ve **قُضاةٍ**; **غازٍ** ve **غُزاةٍ** gibi. Ve **صَبَأَ عليهم يَصْبَأُ صَبْأً وصُبُوءاً** ve **أَصْبأَ**; ikisi de: onların üzerine doğdu/çıktı. Ve **صَبَأَ نابُ الخُفِّ والظِّلْف والحافِر يَصْبَأُ صُبُوءاً**: onun ucu çıktı ve dışarı çıktı. Ve **صَبَأَتْ سِنُّ الغلامِ**: çıktı. Ve **صبَأَ النجمُ والقمرُ يَصْبَأُ** ve **أَصْبأَ**: böyledir. Ve **الصحاح**’ta: yani Süreyya doğdu. Şair, bir kıtlığı tasvir ederek dedi:
  **وأَصْبَأَ النَّجْمُ في غَبْراءَ كاسِفةٍ، * كأَنَّه بائِسٌ، مُجْتابُ أَخْلاقِ**
Ve **صَبَأَتِ النُّجومُ**: göründükleri zaman. Ve ona yemek getirildi de onda **صَبَأَ** da etmedi **أَصْبأَ** da etmedi; yani ona elini koymadı; İbnü’l-A‘râbî’den. Ebû Zeyd: **صَبَأْت على القوم صَبْأً** ve **صَبَعتُ**: o, başkasına onları göstermendir. Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: **صَبَأَ عليه**: onun üzerine çıktığı ve düşmanlıkla ona meylettiği zaman. Ve onun (aleyhissalâtü vesselâm) “**لَتَعُودُنَّ فيها أَساوِدَ صُبًّى**” sözünü: bunun **فُعَّلاً** vezni üzerine; hemzesi hafifletilmiştir. Muradı: onların, birbirine meyleden yılanlar gibi olmalarıdır.

Mekâyîsü’l-luğa:
(**صبي**) **الصاد** ve **الباء** ve illetli harf: üç sahih asıldır: birincisi yaşın küçüklüğüne delâlet eder; ikincisi rüzgârlardan bir rüzgârdır; üçüncüsü [meyletme].
Birincisi: **الصِّبْيةَ** ve **الصِّبيان**’ın birliğidir. Onu **صباه**’ında gördüm; yani küçüklüğünde. **المصْبي**: çocukları çok olan. Ve **الصَّباء**: uzatılmış **الصِّبا**; ve fetha ile uzatılır. Ebû Amr şu beyti okudu:
**أصبحتُ لا يَحمِلُ بعضي بعضَا *** كأنما كانَ صَبَائي قَرْضَا**
Bu bâbdan: **صبا إلى الشّيء يصبُو**; kalbi ona meylettiği zaman. İştikak birdir; isim **الصَّبْوة**’dir. Ve ‘Accâc **الصِّبا** hakkında dedi:
**وإنما يأتي الصِّبا الصَّبيُّ**
İkincisi: **ريح الصَّبَا**; o, kıbleyi karşılayan rüzgârdır. Denir: **صبَتْ تصبُو**.
Üçüncüsü: Arapların “**صَابيْتُ الرُّمح**” sözü.
Hemzeli olana gelince: o, çıkışa ve belirmeye delâlet eder. Denir: **صبأٍ من دينٍ إلى دين**; yani çıktı. Ve onların “**صبأ نابُ البعير**” sözü; çıktığı zaman. Bir dinden bir dine çıkan: **صابئٍ**; cem‘i **صابئون** ve **صُبَّاءٌ**.

El-Kâmûsü’l-muhît:
**صَبَأَ**; **منع** ve **كَرُمَ** gibi; **صَبْئاً** ve **صُبُوءاً**: bir dinden başka bir dine çıktı. Ve onlara düşmanı: onları gösterdi. Ve **الظِّلْفُ** ve **النَّابُ** ve **النَّجْمُ**: doğdu; **كَأَصْبَأَ** gibi. Ve **الصَّابِئُونَ**: Nuh’un dini üzere olduklarını iddia ederler; (aleyhisselâm); ve kıbleleri, gün ortasında kuzey rüzgârının estiği taraftandır. Ve ona yemeği getirildi de onda **صَبَأَ** etmedi ve **أصْبَأَ** etmedi; parmağını ona koymadı. Ve **أصْبَأهُمْ**: onların üzerine baskın yaptı; onların yerini fark etmiyorken.

Tâcü’l-‘arûs:
ص ب أ
**صَبَأَ يَصْبَأُ ويَصْبُؤُ**; **مَنع** ve **كَرُم** gibi; **صَبْأً** ve **صُبوءاً** (damme ile) ve **صبوأ** (fetha ile): bir dinden başka bir dine çıktı; tıpkı **تَصْبَأُ النجومُ** (yani) doğuş yerlerinden çıkması gibi; bunu Ebû ‘Ubeyde söyledi. Ve **التهذيب**’de: **صَبَأَ الرجلُ في دينه يَصْبَأُ صُبُوءاً**: **صابئاً** olduğu zaman. Ve Araplar Nebî’yi (sallallahu aleyhi ve sellem) **الصابِئَ** diye adlandırırdı; çünkü Kureyş’in dininden İslâm’a çıktı. Ve İslâm dinine girene **مَصْبُوًّا** derlerdi; çünkü onlar hemze yapmazlardı; hemzeden bir **واواً** bedel kıldılar. Ve Müslümanlara, hemzesiz olarak **الصُّباةَ** derlerdi; **قاضٍ** ve **قُضاة**; **غازٍ** ve **غُزاة** gibi. Ve İbnü’l-A‘râbî, Ebû Zeyd’den nakletti: **صَبَأَ عليهم العَدُوَّ صَبْأً** ve **صَبَع**: onları gösterdi; yani başkası onlara delâlet etti. Ve **صَبَأَ عليهم يَصْبَأُ صَبْأً وصُبوءاً** ve **أصْبَأَ**; ikisi de: onların üzerine doğdu/çıktı. Ve **صَبَأَ الظِّلْفُ والنَّابُ**; ve **لسان العرب**’da: **وصَبَأَ نابُ الخُفِّ والظِّلْفِ صُبوءاً**: onun ucu çıktı ve dışarı çıktı; **الصحاح**’ta böyle. Ve **صَبَأَ النَّجْمُ والقَمرُ يَصْبأُ**: doğduğu zaman; **كَأصْبَأَ** dörtlü fiil olarak. Ve **الصحاح**’ta: yani Süreyya doğdu. Üseyle el-‘Abdî, bir kıtlığı tasvir ederek dedi:
**وأصْبَأَ النَّجْمُ في غَبْراءَ كاسِفَةٍ ... كَأنَّهُ يائِسٌ مُجْتابُ أخْلاقِ**
Ve **صَبَأَتِ النُّجوم**: göründükleri zaman. Ve müellifin sözünden görünen: **أصبأَ** dörtlü fiil olarak, zikredilenlerin hepsinde kullanılır; böyle değildir; çünkü o, ancak yıldız ve ayda kullanılır; bildiğin gibi; bunu şeyhimiz, müellife yönelttiği hususların cümlesinde söyledi; ve bu kabul edilmiştir. Sonra dedi: ve bunlardan biri de, masdarı ihmal etmiş olmasıdır. Dedim: masdarın her yerde beyanı, özellikle şartı değildir; bilhassa garip bir vezin değilse; ve maddenin başında zikredilmiştir; böylece ondan sonrası da ona kıyas edilir. Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: **صَبَأَ عليه**: onun üzerine çıktığı ve düşmanlıkla ona meylettiği zaman. Ve onun (aleyhisselâm) “**لَتَعودُنَّ فيها أساوِدَ صُبَّا**” sözünü: bunun **فُعْلى** vezni üzerine; hemzesi hafifletilmiştir; muradı: onların, birbirine meyleden yılanlar gibi olmalarıdır. Ve Yüce Allah’ın sözündeki **الصَّابِئونَ** hakkında Ebû İshâk, tefsirinde dedi ki: manası: bir dinden bir dine çıkanlardır. Denir: falan **صَبَأَ يَصْبَأُ**: dininden çıktığı zaman. Ve onlar da, Nuh’un dini üzere olduklarını iddia eden bir kavimdir; (aleyhisselâm); yalanlarıyla. Ve **الصحاح**’ta: ehl-i kitaptan bir cinstir; ve kıbleleri, gün ortasında kuzey rüzgârının estiği taraftandır. Ve **التهذيب**’de: Leys’ten: onlar, dinleri Hristiyanların dinine benzeyen bir kavimdir; ancak kıbleleri güney rüzgârının estiği tarafa doğrudur; Nuh’un dini üzere olduklarını iddia ederler; ve onlar yalancıdır. Şeyhimiz dedi: ve **الرَّوْضِ**’da: onların, Nuh’un kardeşi Lâmek’in oğlu Sâbi’ ( **صابئ** )e nispet edildikleri; ve onun, yabancı bir özel isim olduğu. Beydâvî dedi: ve denildi ki: onlar meleklerin âbidleridir; ve denildi ki: yıldızların âbidleridir. Ve denildi ki: Arapçadır; hemzeli **صَبَأَ**’dan; bir dinden çıktığı zaman; yahut illetli **صَبا**’dan; onların haktan bâtıla meyletmeleri sebebiyle; ve başka şeyler de denildi; bitti. Ve denir: ona yemeği getirildi de onda **صَبَأَ** etmedi ve **أَصْبَأَ** etmedi; yani parmağını ona koymadı; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve **أَصْبَأَهُمْ**: onların üzerine baskın yaptı; onların yerini fark etmiyorken; Ebû Zeyd’den. Ve şu beyti okudu:
" **هَوَى عَلَيْهِمْ مُصْبِئاً مُنْقَضَّا**
" **فَغادَرَ الجَمْعَ به مُرْفَضَّا**
Ve terkib, çıkışa ve belirmeye delâlet eder.
