# صبأ — Kitâbullâh

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%A3/sozluk/kitab_allah
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D8%A8%D8%A3/entries/kitab_allah

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [صبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%A3.md)
- Kitâbullâh: Kur'an kullanımından türetilmiş

## Madde başı: صبء

صبء
صَبَأَ - يَصْبَأُ - صَابِئ - صَابِئُوْن
صَبأَ - يَصْبَأُ + كائن + عن طريق أو مسار: ينحرف ثم يخرج عنه ويجافيه ولا يعود يلتزم به
صَبَأَ - يَصْبَأُ + كائن + عن أمر أو ملة أو دين: يخرج منه ويميل عليه بالعداوة
صابِئ: اسم فاعل صفة مشبهة من " صَبَأَ - يَصْبَأُ ": وهو صفة لأي فرد لا يلتزم بدين أو ملة أو طريقة: وهو اصطلاحاً أي فرد لا ينتمي للأديان اليهودية أوالنصرانية أوالمجوسية أو الإسلام
صَابِئُوْن: جمع " صَابِئ "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " انحراف الحركة الذاتية على نفس المستوي نحو الطرف أو الجانب، بعيداً عن وجهتها السابقة الصحيحة" ، وهي:
صَبَأَ - يَصْبَأُ، جَارَ - يَجُوْرُ، زَوِرَ- يَزْوَرُ، جَنِفَ - يَجْنَفُ، حَافَ - يَحِيْفُ، زَاغ َ - يَزيْغُ
صابئ- صابئون
 	﴿إن الذين آمنوا والذين هادوا والنصارى والصابئين من آمن بالله واليوم الآخر وعمل صالحا فلهم أجرهم عند ربهم ولا خوف عليهم ولا هم يحزنون(62)﴾ البقرة ﴿إن الذين آمنوا والذين هادوا والصابئون والنصارى من آمن بالله واليوم الآخر وعمل صالحا فلا خوف عليهم ولا هم يحزنون(69)﴾ المائدة
 	﴿إن الذين آمنوا والذين هادوا والصابئين والنصارى والمجوس والذين أشركوا إن الله يفصل بينهم يوم القيامة إن الله على كل شيء شهيد(17)﴾ الحج
مختار الصحاح
● [صبأ] ص ب أ: صَبَأَ خرج من دين إلى دين وبابه خضع وصبأ أيضا صار صَابِئا و الصابِئُونَ جنس من أهل الكتاب
الراغب
صبا
- الصبي: من لم يبلغ الحلم، ورجل مصب: ذو صبيان. قال تعالى: }قالوا كيف نكلم من كان في المهد صبيا﴿[مريم/29]. وصبيا فلان يصبو صبوا وصبوة: إذا نزع واشتاق، وفعل فعل الصبيان. قال:﴾أصب إليهن وأكن من الجاهلين﴿[يوسف/33]، وأصباني فصبوت، والصبا: الريح المستقبل للقبلة. وصابيت السيف: أغمدته مقلوبا، وصابيت الرمح: أملته، وهيأته للطعن. والصابئون: قوم كانوا على دين نوح، وقيل لكل خارج من الدين إلى دين آخر: صابئ، من قولهم: صبأ ناب البعير: إذا طلع، ومن قرأ:﴾صابين﴿(وهي قراءة نافع وأبي جعفر المدنيين. الإتحاف 138) فقد قيل: على تخفيف الهمز كقوله:﴾لا يأكله إلا الخاطون﴿(وهي قراءة أبي جعفر) [الحاقة/ 37]، وقد قيل: بل هو من قولهم: صبا يصبو، قال تعالى:﴾والصابئين والنصارى﴿[الحج/17]. وقال أيضا:﴾والنصارى والصابئين{ [البقرة/62].
ملخص اللسان:
1.     وقد صَبَأَ يَصْبَأُ صَبْأً وصُبُوءاً، وصَبُؤَ يَصْبُؤُ صَبْأً وصُبُوءاً كلاهما: خرج من دين إِلى دين آخر، كما تَصْبَأُ النُّجوم أَي تَخْرُجُ من مَطالِعها.
2.     الصابِئون: قوم يَزعُمون أَنهم على دين نوح، عليه السلام، بكذبهم
3.     وصَبَأَ عليهم يَصْبَأُ صَبْأً وصُبُوءاً وأَصْبأَ كلاهما: طَلَعَ  عليهم.
4.     وصَبَأَ نابُ الخُفِّ والظِّلْف والحافِر يَصْبَأُ صُبُوءاً: طَلَعَ  حَدُّه وخرج. وصَبَأَتْ سِنُّ الغلامِ: طَلَعَت. وصبَأَ النجمُ والقمرُ  يَصْبَأُ، وأَصْبأَ: كذلك
5.     صَبَأَ عليه إِذا خَرج عليه ومالَ عليه بالعَداوة.
لسان العرب
● - صبأ: الصابِئون: قوم يَزعُمون أَنهم على دين نوح، عليه السلام، بكذبهم.  وفي الصحاح: جنسٌ من أَهل الكتاب وقِبْلَتُهم من مَهَبِّ الشَّمال عند مُنْتَصَف النهار.  التهذيب، الليث: الصابِئون قوم يُشْبِه دِينُهم دِينَ النَّصارى إِلاَّ  أَنَّ قِبْلَتَهم نحو مَهَبِّ الجَنُوبِ، يَزْعُمون أَنهم على دِين نوحٍ،  وهم كاذبون. وكان يقال للرجلِ إِذا أَسْلمَ في زمن النبي صلى اللّه عليه وسلم: قد صَبَأَ، عَنَوْا أَنه خرج من دين إِلى دين.  \<ص:108>  وقد صَبَأَ يَصْبَأُ صَبْأً وصُبُوءاً، وصَبُؤَ يَصْبُؤُ صَبْأً وصُبُوءاً كلاهما: خرج من دين إِلى دين آخر، كما تَصْبَأُ النُّجوم أَي تَخْرُجُ من مَطالِعها. وفي التهذيب: صَبَأَ الرَّجُلُ في دينه يَصْبَأُ صُبُوءاً إِذا كان صابِئاً. أَبو إِسحق الزجَّاج في قوله تعالى والصَّابِئين: معناه الخارِجِين من دينٍ إِلى دين. يقال: صَبَأَ فلان يَصْبَأُ إِذا خرج من دينه.  أَبو زيد يقال: أَصْبَأْتُ القومَ إِصْباءً إِذا هجمت عليهم، وأَنت لا  تَشْعرُ بمكانهم، وأَنشد:  هَوَى عليهم مُصْبِئاً مُنْقَضَّا  وفي حديث بني جَذيِمة: كانوا يقولون، لما أَسْلَموا، صَبَأْنا، صَبَأْنا.  وكانت العرب تسمي النبي، صلى اللّه عليه وسلم، الصابِئَ، لأَنه خرج مِن دين قُرَيْش إِلى الإِسلام، ويسمون مَن يدخل في دين الإسلام مَصْبُوّاً، لأَنهم كانوا لا يهمزون، فأَبدلوا من الهمزة واواً، ويسمون المسلمين الصُّباةَ، بغير همز، كأَنه جَمْع الصابي، غير مهموز، كقاضٍ وقُضاةٍ وغازٍ وغُزاةٍ.  وصَبَأَ عليهم يَصْبَأُ صَبْأً وصُبُوءاً وأَصْبأَ كلاهما: طَلَعَ  عليهم. وصَبَأَ نابُ الخُفِّ والظِّلْف والحافِر يَصْبَأُ صُبُوءاً: طَلَعَ  حَدُّه وخرج. وصَبَأَتْ سِنُّ الغلامِ: طَلَعَت. وصبَأَ النجمُ والقمرُ  يَصْبَأُ، وأَصْبأَ: كذلك. وفي الصحاح: أَي طلع الثريَّا. قال الشاعر يصف قحطاً:  وأَصْبَأَ النَّجْمُ في غَبْراءَ كاسِفةٍ، *  كأَنَّه بائِسٌ، مُجْتابُ أَخْلاقِ  وصَبَأَتِ النُّجومُ إِذا ظَهَرَت. وقُدِّم إليه طَعام فما صَبَأَ ولا أَصْبأَ فيه أَي ما وَضَع فيه يَدَه، عن ابن الأَعرابي.  أَبو زيد يقال: صَبَأْت على القوم صَبْأً وصَبَعتُ وهو أَن تَدُلَّ  عليهم غيرهم.  وقال ابن الأَعرابي: صَبَأَ عليه إِذا خَرج عليه ومالَ عليه بالعَداوة.  وجعلَ قوله، عليه الصلاة والسلام، لَتَعُودُنَّ فيها أَساوِدَ صُبًّى:  فُعَّلاً من هذا خُفِّف همزه. أَراد أَنهم كالحيَّات التي يَمِيل بعضها على بعض.
مقاييس اللغة:
(صبي) الصاد والباء والحرف المعتلّ ثلاثةُ أصولٍ صحيحة: الأول يدلُّ على صغر السّنّ،  والثاني ريحٌ من الرياح، والثالث [الإِمالة([13])].
فالأوّل واحد الصِّبْيةَ والصِّبيان. ورأيته في صباه، أي صغره. والمصْبي: الكثير الصِّبيان. والصَّباء، ممدود الصِّبا، ويمدُّ مع الفتح([14]). أنشد أبو عمرو:
أصبحتُ لا يَحمِلُ بعضي بعضَا *** كأنما كانَ صَبَائي قَرْضَا([15])
ومن الباب: صبا إلى الشّيء يصبُو؛ إذا مال قلبُهُ إليه. والاشتقاق واحد، والاسم الصَّبْوة. وقال العجَّاج في الصِّبا:
* وإنما يأتي الصِّبا الصَّبيُّ([16]) *
والثاني: ريح الصَّبَا، وهيَ التي تستقبل القبلة. يقال صبَتْ تصبُو.
الثالث: قول العرب: صَابيْتُ الرُّمح([17]).
فأمَّا المهموز فهو يدلُّ على خروجٍ وبروز. يقال صبأٍ من دينٍ إلى دين، أي خرج. وهو قولهم: صبأ نابُ البعير، إذا طلعَ. والخارجُ من دينٍ إلى دين صابئٍ، والجمع صابئون وصُبَّاءٌ.
القاموس المحيط:
صَبَأَ، كمنع وكَرُمَ، صَبْئاً وصُبُوءاً خَرَجَ من دينٍ إلى دينٍ آخَرَ، وعليهمُ العَدُوَّ دَلَّهُمْ، والظِّلْفُ، والنَّابُ، والنَّجْمُ طَلَعَ، كَأَصْبَأَ. والصَّابِئُونَ يَزْعُمونَ أنَّهُمْ على دِينِ نوحٍ، عليه السلامُ، وقِبْلَتُهُمْ من مَهَبِّ الشَّمال عندَ مُنْتَصَفِ النَّهارِ. وقُدِّمَ طَعامُهُ فما صَبَأَ ولا أصْبَأَ ما وضَعَ إِصْبَعَه فيه. وأصْبَأهُمْ هَجَمَ عليهم وهو لا يَشْعُرُ بِمَكَانِهِمْ.
تاج العروس:
ص ب أ
صَبَأَ يَصْبَأُ ويَصْبُؤُ كمَنع وكَرُم صَبْأً وصُبوءاً بالضم وصبوأ بالفتح : خَرَج من دين إلى دينٍ أخَرَ كما تَصْبَأُ النجومُ أَي تخرج من مطالعها قاله أَبو عُبَيدَة وفي التهذيب : صَبَأَ الرجلُ في دينه يَصْبَأُ صُبُوءاً إِذا كانَ صابئاً وكانت العربُ تُسمِّي النبي صلّى الله عليه وسلّم الصابِئَ لأنه خرج من دين قريش إلى الإسلام ويسمون من يَدخُل في دين الإسلام مَصْبُوًّا لأنهم كانوا لا يهمزون فأبدلوا من الهمزة واواً ويسمُّون المُسلمين الصُّباةَ بغير همز كقاضٍ وقُضاة وغازٍ وغُزاة ونقل ابن الأعرابيّ عن أَبِي زيدٍ صَبَأَ عليهم العَدُوَّ صَبْأً وصَبَع دَلَّهم أَي دلَّ عليهم غيرَهم وصَبَأَ عليهم يَصْبَأُ صَبْأً وصُبوءاً وأصْبَأَ كلاهما طَلع عليهم وصَبَأَ الظِّلْفُ والنَّابُ وفي لسان العرب : وصَبَأَ نابُ الخُفِّ والظِّلْفِ صُبوءاً : طَلَع حَدُّه وخَرج كذا في الصحاح وصَبَأَ النَّجْمُ والقَمرُ يَصْبأُ إِذا طَلَعَ ؛ كَأصْبَأَ رُباعيًّا وفي الصحاح أَي طَلَع الثُّرَيَّا قال أُثَيْلَةُ العَبْدِيُّ يصف قَحْطاً :
وأصْبَأَ النَّجْمُ في غَبْراءَ كاسِفَةٍ ... كَأنَّهُ يائِسٌ مُجْتابُ أخْلاقِ
وصَبَأَتِ النُّجوم إِذا ظَهَرَت والذي يَظْهَر من كلام المُؤلِّف أن أصبأَ رُباعيًّا يستعمل في كلٍّ مما ذُكِر وليس كذلك فإنه لا يُستعمل إِلاَّ في النجم والقمر كما عرفت قاله شيخنا في جُملة الأمور التي أوردها على المؤلف وهو مُسلّم . ثمَّ قال : ومنها أنه أغفل المصدر . قلت : وبيان المصدر في كلِّ مَحلٍّ ليس من شَرْطه خصوصاً إِذا لم يكن وزناً غَريباً وقد ذُكر في أوّل المادة فكذلك مَقيسٌ عليه ما بعده . وقال ابن الأعرابيّ : صَبَأَ عليه إِذا خرج عليه ومالَ عليه بالعَداوَةِ وجَعَلَ قولَه عليه السلام " لَتَعودُنَّ فيها أساوِدَ صُبَّا " بوزن فُعْلى من هذا خُفِّف هَمزُه أراد أنهم كالحَيَّات التي يَميل بعضُهم إلى بعض والصَّابِئونَ في قوله تعالى قال أَبو إسحاق في تفسيره : معناه : الخارجون من دينٍ إلى دينٍ . يقال : صَبَأَ فُلانٌ يَصْبَأُ إِذا خرج من دينه وهم أيضاً قومٌ يَزْعُمون أنهم على دين نوح عليه السلام بِكَذبهم وفي الصحاح : جِنسٌ من أهل الكتاب . وقِبْلَتهم من مَهَبِّ الشَّمالِ عند مُنتَصَفِ النَّهارِ وفي التهذيب : عن الليث : هم قومٌ يشبِه دينُهم دينَ النَّصارى إِلاَّ أن قِبْلَتهم نَحوَ مَهَبِّ الجَنوبِ يَزْعمون أنهم على دينِ نوحٍ وهم كاذبون . قال شيخنا : وفي الرَّوْضِ : أنهم منْسوبون إلى صابئ بن لامَك أخي نوحٍ عليه السلام وهو اسمُ عَلَمٍ أعجميّ قال البيضاوي : وقيل هم عبَدَةُ الملائكة وقيل : عَبَدَة الكَواكب . وقيل : عَرَبيٌّ من صَبَأَ مَهموزاً إِذا خرج من دينٍ أو من صَبا مُعْتَلاَّ إِذا مالَ لِمَيلِهم من الحقِّ إلى الباطل وقيل غير ذلك انتهى . ويقال قُدِّمَ إليه طَعامُه فما صَبَأَ ولا أَصْبَأَ أَي ما وَضَع أُصْبُعَه فيه عن ابن الأعرابيّ وأَصْبَأَهُمْ : هَجَم عليهم وهو لا يَشْعُر بِمكانهم عن أَبِي زيدٍ وأنشد :
" هَوَى عَلَيْهِمْ مُصْبِئاً مُنْقَضَّا
" فَغادَرَ الجَمْعَ به مُرْفَضَّا والتركيبُ يدلُّ على خُروجٍ وبُروز

### Türkçe

**صبء**
**صَبَأَ - يَصْبَأُ - صَابِئ - صَابِئُوْن**
**صَبأَ - يَصْبَأُ** + varlık + yol veya güzergâh vasıtasıyla: sapar, sonra ondan çıkar ve ondan uzak durur; artık ona bağlı kalmaya geri dönmez.
**صَبَأَ - يَصْبَأُ** + varlık + bir işten veya bir milletten yahut bir dinden: ondan çıkar ve ona düşmanlıkla meyleder.
**صابِئ**: “**صَبَأَ - يَصْبَأُ**”dan ism-i fâil, sıfat-ı müşebbehe: ve o, bir din veya bir millet yahut bir yol tutmayan her bir fert için bir sıfattır; ve ıstılahça, Yahudi veya Hristiyan yahut Mecusi yahut İslam dinlerine mensup olmayan her bir ferttir.
**صَابِئُوْن**: “**صَابِئ**”in çoğulu.

Ve lafız, “kendi kendine hareketin, aynı düzlem üzerinde, önceki doğru yönelişinden uzak olarak, uca veya yana doğru sapması” lafızlar grubuna mensuptur; bunlar:
**صَبَأَ - يَصْبَأُ**، **جَارَ - يَجُوْرُ**، **زَوِرَ- يَزْوَرُ**، **جَنِفَ - يَجْنَفُ**، **حَافَ - يَحِيْفُ**، **زَاغ َ - يَزيْغُ**

**صابئ- صابئون**
	﴿Şüphesiz iman edenler, Yahudiler, Hristiyanlar ve **الصابئين**; Allah’a ve âhiret gününe iman eden ve salih amel işleyen kimseler için Rableri katında ecirleri vardır; onlara korku yoktur ve onlar mahzun olmazlar (62)﴾ Bakara ﴿Şüphesiz iman edenler, Yahudiler, **الصابئون** ve Hristiyanlar; Allah’a ve âhiret gününe iman eden ve salih amel işleyen kimselere korku yoktur ve onlar mahzun olmazlar (69)﴾ Maide
	﴿Şüphesiz iman edenler, Yahudiler, **الصابئين**, Hristiyanlar, Mecusiler ve şirk koşanlar; şüphesiz Allah kıyamet günü aralarında hükmünü verir; şüphesiz Allah her şeye şahittir (17)﴾ Hac

Muhtârü’s-sıhâh
● [**صبأ**] ص ب أ: **صَبَأَ** bir dinden bir dine çıktı; babı **خضع**’dır; ve **صبأ** ayrıca **صَابِئا** oldu; ve **الصابِئُونَ** ehl-i kitaptan bir cinstir.

Râgıb
**صبا**
- **الصبي**: bulûğa erişmemiş olan; ve **رجل مصب**: çocukları olan. Yüce Allah dedi ki: ﴿Dediler: Beşikte bir çocuk olanla nasıl konuşuruz﴾ [Meryem/29]. Ve falan **يصبو** **صبوا** ve **صبوة** ile: çekip yönelirse ve özlerse, ve çocukların fiilini işlerse. Dedi ki: ﴿Onlara meylederim de cahillerden olurum﴾ [Yusuf/33]; ve **أصباني** da, ben de **صبوت**. Ve **الصبا**: kıbleyi karşılayan rüzgâr. Ve **صابيت السيف**: onu ters olarak kınına soktum. Ve **صابيت الرمح**: onu eğdim ve onu saplamaya hazırladım. Ve **الصابئون**: Nuh’un dini üzere olan bir kavim; ve her dinden başka bir dine çıkan kimseye: **صابئ** denildi; onların “**صبأ ناب البعير**: çıktığı zaman” sözünden. Ve kim ﴿**صابين**﴾ okursa (ki bu, Medineli Nâfi‘ ve Ebû Ca‘fer’in kıraatidir. **الإتحاف** 138), denilmiştir ki: hemzenin hafifletilmesi üzerinedir; onun ﴿**لا يأكله إلا الخاطون**﴾ sözü gibi (ki bu, Ebû Ca‘fer’in kıraatidir) [Hâkka/37]. Ve denilmiştir ki: bilakis o, onların “**صبا يصبو**” sözündendir. Yüce Allah dedi ki: ﴿**والصابئين والنصارى**﴾ [Hac/17]. Ve yine dedi ki: ﴿**والنصارى والصابئين**﴾ [Bakara/62].

Lisân’ın özeti:
1. Ve **صَبَأَ يَصْبَأُ صَبْأً وصُبُوءاً**; ve **صَبُؤَ يَصْبُؤُ صَبْأً وصُبُوءاً**; ikisi de: bir dinden başka bir dine çıktı; tıpkı **تَصْبَأُ النُّجوم** (yani) doğuş yerlerinden çıkması gibi.
2. **الصابِئون**: Nuh’un dini üzere olduklarını iddia eden bir kavimdir; (aleyhisselâm); yalanlarıyla.
3. Ve **صَبَأَ عليهم يَصْبَأُ صَبْأً وصُبُوءاً** ve **أَصْبَأَ**; ikisi de: onların üzerine doğdu/çıktı.
4. Ve **صَبَأَ نابُ الخُفِّ والظِّلْف والحافِر يَصْبَأُ صُبُوءاً**: onun ucu çıktı ve dışarı çıktı. Ve **صَبَأَتْ سِنُّ الغلامِ**: çıktı. Ve **صبَأَ النجمُ والقمرُ يَصْبَأُ** ve **أَصْبأَ**: böyledir.
5. **صَبَأَ عليه**: onun üzerine çıktığı ve düşmanlıkla ona meylettiği zaman.

Lisânü’l-‘Arab
● - **صبأ**: **الصابِئون**: Nuh’un dini üzere olduklarını iddia eden bir kavimdir; (aleyhisselâm); yalanlarıyla. Ve **الصحاح**’ta: ehl-i kitaptan bir cinstir; ve kıbleleri, gün ortasında kuzey rüzgârının estiği taraftandır. **التهذيب**’de, Leys: **الصابِئون** dinleri Hristiyanların dinine benzeyen bir kavimdir; ancak kıbleleri güney rüzgârının estiği tarafa doğrudur; Nuh’un dini üzere olduklarını iddia ederler; ve onlar yalancıdır. Ve Nebî (sallallahu aleyhi ve sellem) zamanında bir adam İslâm’a girince ona: “**قد صَبَأَ**” denirdi; onun bir dinden bir dine çıktığını kastettiler.  \<ص:108>  Ve **صَبَأَ يَصْبَأُ صَبْأً وصُبُوءاً**; ve **صَبُؤَ يَصْبُؤُ صَبْأً وصُبُوءاً**; ikisi de: bir dinden başka bir dine çıktı; tıpkı **تَصْبَأُ النُّجوم** (yani) doğuş yerlerinden çıkması gibi. Ve **التهذيب**’de: **صَبَأَ الرَّجُلُ في دينه يَصْبَأُ صُبُوءاً**: **صابِئاً** olduğu zaman. Ebû İshâk ez-Zeccâc, Yüce Allah’ın **والصَّابِئين** sözü hakkında: manası, bir dinden bir dine çıkanlardır. Denir: falan **صَبَأَ يَصْبَأُ**: dininden çıktığı zaman. Ebû Zeyd: **أَصْبَأْتُ القومَ إِصْباءً**: onların üzerine baskın yaptığım zaman; sen onların yerini fark etmiyorken. Ve şu beyti okudu:
  **هَوَى عليهم مُصْبِئاً مُنْقَضَّا**
Ve Benî Cezîme hadîsinde: İslâm’a girdiklerinde “**صَبَأْنا، صَبَأْنا**” diyorlardı. Ve Araplar Nebî’yi (sallallahu aleyhi ve sellem) **الصابِئَ** diye adlandırırdı; çünkü Kureyş’in dininden İslâm’a çıktı. Ve İslâm dinine girene **مَصْبُوّاً** derlerdi; çünkü onlar hemze yapmazlardı; hemzeden bir **واواً** bedel kıldılar. Ve Müslümanlara, hemzesiz olarak **الصُّباةَ** derlerdi; sanki hemzesiz **الصابي**’nin cem‘i gibi; **قاضٍ** ve **قُضاةٍ**; **غازٍ** ve **غُزاةٍ** gibi. Ve **صَبَأَ عليهم يَصْبَأُ صَبْأً وصُبُوءاً** ve **أَصْبأَ**; ikisi de: onların üzerine doğdu/çıktı. Ve **صَبَأَ نابُ الخُفِّ والظِّلْف والحافِر يَصْبَأُ صُبُوءاً**: onun ucu çıktı ve dışarı çıktı. Ve **صَبَأَتْ سِنُّ الغلامِ**: çıktı. Ve **صبَأَ النجمُ والقمرُ يَصْبَأُ** ve **أَصْبأَ**: böyledir. Ve **الصحاح**’ta: yani Süreyya doğdu. Şair, bir kıtlığı tasvir ederek dedi:
  **وأَصْبَأَ النَّجْمُ في غَبْراءَ كاسِفةٍ، * كأَنَّه بائِسٌ، مُجْتابُ أَخْلاقِ**
Ve **صَبَأَتِ النُّجومُ**: göründükleri zaman. Ve ona yemek getirildi de onda **صَبَأَ** da etmedi **أَصْبأَ** da etmedi; yani ona elini koymadı; İbnü’l-A‘râbî’den. Ebû Zeyd: **صَبَأْت على القوم صَبْأً** ve **صَبَعتُ**: o, başkasına onları göstermendir. Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: **صَبَأَ عليه**: onun üzerine çıktığı ve düşmanlıkla ona meylettiği zaman. Ve onun (aleyhissalâtü vesselâm) “**لَتَعُودُنَّ فيها أَساوِدَ صُبًّى**” sözünü: bunun **فُعَّلاً** vezni üzerine; hemzesi hafifletilmiştir. Muradı: onların, birbirine meyleden yılanlar gibi olmalarıdır.

Mekâyîsü’l-luğa:
(**صبي**) **الصاد** ve **الباء** ve illetli harf: üç sahih asıldır: birincisi yaşın küçüklüğüne delâlet eder; ikincisi rüzgârlardan bir rüzgârdır; üçüncüsü [meyletme].
Birincisi: **الصِّبْيةَ** ve **الصِّبيان**’ın birliğidir. Onu **صباه**’ında gördüm; yani küçüklüğünde. **المصْبي**: çocukları çok olan. Ve **الصَّباء**: uzatılmış **الصِّبا**; ve fetha ile uzatılır. Ebû Amr şu beyti okudu:
**أصبحتُ لا يَحمِلُ بعضي بعضَا *** كأنما كانَ صَبَائي قَرْضَا**
Bu bâbdan: **صبا إلى الشّيء يصبُو**; kalbi ona meylettiği zaman. İştikak birdir; isim **الصَّبْوة**’dir. Ve ‘Accâc **الصِّبا** hakkında dedi:
**وإنما يأتي الصِّبا الصَّبيُّ**
İkincisi: **ريح الصَّبَا**; o, kıbleyi karşılayan rüzgârdır. Denir: **صبَتْ تصبُو**.
Üçüncüsü: Arapların “**صَابيْتُ الرُّمح**” sözü.
Hemzeli olana gelince: o, çıkışa ve belirmeye delâlet eder. Denir: **صبأٍ من دينٍ إلى دين**; yani çıktı. Ve onların “**صبأ نابُ البعير**” sözü; çıktığı zaman. Bir dinden bir dine çıkan: **صابئٍ**; cem‘i **صابئون** ve **صُبَّاءٌ**.

El-Kâmûsü’l-muhît:
**صَبَأَ**; **منع** ve **كَرُمَ** gibi; **صَبْئاً** ve **صُبُوءاً**: bir dinden başka bir dine çıktı. Ve onlara düşmanı: onları gösterdi. Ve **الظِّلْفُ** ve **النَّابُ** ve **النَّجْمُ**: doğdu; **كَأَصْبَأَ** gibi. Ve **الصَّابِئُونَ**: Nuh’un dini üzere olduklarını iddia ederler; (aleyhisselâm); ve kıbleleri, gün ortasında kuzey rüzgârının estiği taraftandır. Ve ona yemeği getirildi de onda **صَبَأَ** etmedi ve **أصْبَأَ** etmedi; parmağını ona koymadı. Ve **أصْبَأهُمْ**: onların üzerine baskın yaptı; onların yerini fark etmiyorken.

Tâcü’l-‘arûs:
ص ب أ
**صَبَأَ يَصْبَأُ ويَصْبُؤُ**; **مَنع** ve **كَرُم** gibi; **صَبْأً** ve **صُبوءاً** (damme ile) ve **صبوأ** (fetha ile): bir dinden başka bir dine çıktı; tıpkı **تَصْبَأُ النجومُ** (yani) doğuş yerlerinden çıkması gibi; bunu Ebû ‘Ubeyde söyledi. Ve **التهذيب**’de: **صَبَأَ الرجلُ في دينه يَصْبَأُ صُبُوءاً**: **صابئاً** olduğu zaman. Ve Araplar Nebî’yi (sallallahu aleyhi ve sellem) **الصابِئَ** diye adlandırırdı; çünkü Kureyş’in dininden İslâm’a çıktı. Ve İslâm dinine girene **مَصْبُوًّا** derlerdi; çünkü onlar hemze yapmazlardı; hemzeden bir **واواً** bedel kıldılar. Ve Müslümanlara, hemzesiz olarak **الصُّباةَ** derlerdi; **قاضٍ** ve **قُضاة**; **غازٍ** ve **غُزاة** gibi. Ve İbnü’l-A‘râbî, Ebû Zeyd’den nakletti: **صَبَأَ عليهم العَدُوَّ صَبْأً** ve **صَبَع**: onları gösterdi; yani başkası onlara delâlet etti. Ve **صَبَأَ عليهم يَصْبَأُ صَبْأً وصُبوءاً** ve **أصْبَأَ**; ikisi de: onların üzerine doğdu/çıktı. Ve **صَبَأَ الظِّلْفُ والنَّابُ**; ve **لسان العرب**’da: **وصَبَأَ نابُ الخُفِّ والظِّلْفِ صُبوءاً**: onun ucu çıktı ve dışarı çıktı; **الصحاح**’ta böyle. Ve **صَبَأَ النَّجْمُ والقَمرُ يَصْبأُ**: doğduğu zaman; **كَأصْبَأَ** dörtlü fiil olarak. Ve **الصحاح**’ta: yani Süreyya doğdu. Üseyle el-‘Abdî, bir kıtlığı tasvir ederek dedi:
**وأصْبَأَ النَّجْمُ في غَبْراءَ كاسِفَةٍ ... كَأنَّهُ يائِسٌ مُجْتابُ أخْلاقِ**
Ve **صَبَأَتِ النُّجوم**: göründükleri zaman. Ve müellifin sözünden görünen: **أصبأَ** dörtlü fiil olarak, zikredilenlerin hepsinde kullanılır; böyle değildir; çünkü o, ancak yıldız ve ayda kullanılır; bildiğin gibi; bunu şeyhimiz, müellife yönelttiği hususların cümlesinde söyledi; ve bu kabul edilmiştir. Sonra dedi: ve bunlardan biri de, masdarı ihmal etmiş olmasıdır. Dedim: masdarın her yerde beyanı, özellikle şartı değildir; bilhassa garip bir vezin değilse; ve maddenin başında zikredilmiştir; böylece ondan sonrası da ona kıyas edilir. Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: **صَبَأَ عليه**: onun üzerine çıktığı ve düşmanlıkla ona meylettiği zaman. Ve onun (aleyhisselâm) “**لَتَعودُنَّ فيها أساوِدَ صُبَّا**” sözünü: bunun **فُعْلى** vezni üzerine; hemzesi hafifletilmiştir; muradı: onların, birbirine meyleden yılanlar gibi olmalarıdır. Ve Yüce Allah’ın sözündeki **الصَّابِئونَ** hakkında Ebû İshâk, tefsirinde dedi ki: manası: bir dinden bir dine çıkanlardır. Denir: falan **صَبَأَ يَصْبَأُ**: dininden çıktığı zaman. Ve onlar da, Nuh’un dini üzere olduklarını iddia eden bir kavimdir; (aleyhisselâm); yalanlarıyla. Ve **الصحاح**’ta: ehl-i kitaptan bir cinstir; ve kıbleleri, gün ortasında kuzey rüzgârının estiği taraftandır. Ve **التهذيب**’de: Leys’ten: onlar, dinleri Hristiyanların dinine benzeyen bir kavimdir; ancak kıbleleri güney rüzgârının estiği tarafa doğrudur; Nuh’un dini üzere olduklarını iddia ederler; ve onlar yalancıdır. Şeyhimiz dedi: ve **الرَّوْضِ**’da: onların, Nuh’un kardeşi Lâmek’in oğlu Sâbi’ ( **صابئ** )e nispet edildikleri; ve onun, yabancı bir özel isim olduğu. Beydâvî dedi: ve denildi ki: onlar meleklerin âbidleridir; ve denildi ki: yıldızların âbidleridir. Ve denildi ki: Arapçadır; hemzeli **صَبَأَ**’dan; bir dinden çıktığı zaman; yahut illetli **صَبا**’dan; onların haktan bâtıla meyletmeleri sebebiyle; ve başka şeyler de denildi; bitti. Ve denir: ona yemeği getirildi de onda **صَبَأَ** etmedi ve **أَصْبَأَ** etmedi; yani parmağını ona koymadı; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve **أَصْبَأَهُمْ**: onların üzerine baskın yaptı; onların yerini fark etmiyorken; Ebû Zeyd’den. Ve şu beyti okudu:
" **هَوَى عَلَيْهِمْ مُصْبِئاً مُنْقَضَّا**
" **فَغادَرَ الجَمْعَ به مُرْفَضَّا**
Ve terkib, çıkışa ve belirmeye delâlet eder.
