# صبب — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%A8/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D8%A8%D8%A8/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [صبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%A8.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: صبب

صبَّ الماءَ ونحوه يَصُبُّه صبّاً فَصُبَّ وانْصَبَّ وتَصَبَّبَ: أَراقه، وصَبَبْتُ الماءَ: سَكَبْتُه. ويقال: صَبَبْتُ لفلان ماءً في القَدَح ليشربه، واصْطَبَبْتُ لنفسي ماءً من القِربة لأَشْرَبه، واصْطَبَبْتُ لنفسي قدحاً. وفي الحديث: فقام إِلى شَجْبٍ فاصطَبَّ منه الماءَ؛ هو افتعل من الصَّبِّ أَي أَخذه لنفسه. وتاءُ الافتعال مع الصاد تقلب طاء ليَسْهُل النطق بها، وهما من حروف الإِطباق. وقال أَعرابي: اصطَبَبْتُ من الـمَزادة ماءً أَي أَخذته لنفسي، وقد صَبَبْتُ الماء فاصطَبَّ بمعنى انصَبَّ؛ وأَنشد ابن الأَعرابي:
لَيتَ بُنيِّـي قد سعى وشبَّا، *  ومَنَعَ القِرْبَةَ أَن تَصْطَـبَّا وقال أَبو عبيدة نحوه. وقال هي جمع صَبوبٍ أَو صابٍّ (1)
(1 قوله «وقال هي جمع صبوب أو صاب» كذا بالنسخ وفيه سقط ظاهر، ففي شرح القاموس ما نصه وفي لسان العرب عن أَبي عبيدة وقد يكون الصب جمع صبوب أو صاب.) . قال الأَزهري وقال غيره: لا يكون صَبٌّ جمعاً لصابّ أَو صَبوب، إِنما جمع صَبوب أَو صابٍّ: صُبُبٌ، كما يقال: شاة عَزُوز وعُزُز وجَدُودٌ وجُدُد. وفي حديث بَرِيرَةَ: إِن أَحَبَّ أَهْلُكِ أَن أَصُبَّ لهم ثَمَنَكِ صَبَّـةً واحدة أَي دَفعَة واحدة، مِن صَبَّ الماء يَصُبُّه صبّاً إِذا أَفرغه. ومنه صفة عليّ لأَبي بكر، عليهما السلام، حين مات: كنتَ على الكافرين عذاباً صَبّاً؛ هو مصدر بمعنى الفاعل أَو المفعول. ومن كلامهم: تَصَبَّبْتُ عَرَقاً أَي تَصَبَّبَ عَرَقي، فنقل الفعل فصار في اللفظ لَـيٌّ، فخرج الفاعل في الأَصل مميزاً. ولا يجوز: عَرَقاً تصبب، لأَنَّ هذا المميِّز هو الفاعل في المعنى، فكما لا يجوز تقديم الفاعل على الفعل، كذلك لا يجوز تقديم المميز إِذا كان هو الفاعل في المعنى على الفعل؛ هذا قول ابن جني. وماءٌ صَبٌّ، كقولك: ماءٌ سَكْبٌ وماءٌ غَوْر؛ قال دكين بن رجاء: تَنْضَحُ ذِفْراهُ بماءٍ صَبِّ، *  مِثْلِ الكُحَيْلِ، أَو عَقِـيدِ الرُّبِّ والكُحَيْلُ: هو النِّفْط الذي يطلى به الإِبلُ الجَربى.
واصطَبَّ الماءَ: اتَّخذه لنفسه، على ما يجيء عليه عامة هذا النحو، حكاه سيبويه. والماءُ يَنْصَبُّ من الجبل، ويَتَصَبَّبُ من الجبل أَي يَتَحَدَّر. والصُّبَّة: ما صُبَّ من طعام وغيره مجتمعاً، وربما سُمِّيَ الصُّبَّ، بغير هاء. والصُّبَّة: السُّفرة لأَن الطعام يُصَبُّ فيها؛ وقيل: هي شبه السُّفْرة. وفي حديث واثلَةَ بن الأَسْقَع في غزوة تَبُوك: فخرجت مع خير صاحب زادي في صُبَّتي ورويت صِنَّتي، بالنون، وهما سواء. قال ابن الأَثير: الصُّبَّة الجماعة من الناس؛ وقيل: هي شيء يشبه السُّفْرة. قال يزيد: كنت آكل مع الرفقة الذين صحبتهم، وفي السُّفْرة التي كانوا يأْكلون منها. قال: وقيل إِنما هي الصِّنَّة، بالنون، وهي، بالكسر والفتح، شبه السَّلَّة، يوضع فيها الطعام. وفي الحديث: لَتَسْمَعُ آيةً خيرٌ من صَبيبٍ ذَهباً؛ قيل: هو ذهب كثير مصْبُوب غير معدود؛ وقيل: هو فعيل بمعنى مفعول؛ وقيل: يُحتمل أَن يكون اسم جبل، كما قال في حديث آخر: خَير من صَبيرٍ ذهباً. والصُّبَّة: القِطْعة من الإِبل والشاء، وهي القطعة من الخيل، والصِّرمة من الإِبل، والصُّبَّة، بالضم، من الخيل كالسُّرْبَة؛ قال: صُبَّةٌ، كاليمام، تَهْوِي سِراعاً، *  وعَدِيٌّ كمِثْلِ شِبْهِ الـمَضِـيق والأَسْـيَق صُبَبٌ كاليمام، إِلاّ أَنه آثر إتمام الجزء على الخبن، لأن الشعراء يختارون مثل هذا؛ وإِلاّ فمقابلة الجمع بالجمع أَشكل. واليمام: طائر. والصُّبَّة من الإِبل والغنم: ما بين العشرين إِلى الثلاثين والأَربعين؛ وقيل: ما بين العشرة إِلى الأَربعين. وفي الصحاح عن أَبي زيد: الصُّبَّة من المعز ما بين العشرة إِلى الأَربعين؛ وقيل: هي من الإِبل ما دون المائة، كالفِرْق من الغنم، في قول من جعل الفِرْقَ ما دون المائة. والفِزْرُ من الضأْنِ: مِثلُ الصُّبَّة من الـمِعْزَى؛ والصِّدْعَةُ نحوها، وقد يقال في الإِبل. والصُّبَّة: الجماعة من الناس. وفي حديث شقيق، قال لابراهيم التيميّ: أَلم أُنْـبَّـأْ أَنكم صُبَّتان؟ صُبَّتان أَي جماعتان جماعتان. وفي الحديث: أَلا هلْ عسى أَحد منكم أَن يَتَّخِذ الصُّـبَّة من الغنم؟ أَي جماعة منها، تشبيهاً بجماعة الناس. قال ابن الأَثير: وقد اختُلِف في عدّها فقيل: ما بين العشرين إِلى الأَربعين من الضأْن والمعز، وقيل: من المعز خاصة، وقيل: نحو الخمسين، وقيل: ما بين الستين إِلى السبعين. قال: والصُّـبَّة من الإِبل نحو خمس أَو ست. وفي حديث ابن عمر: اشتريت صُبَّة من غنم. وعليه صُبَّة من مال أَي قليل. والصُّبَّة والصُّبَابة، بالضم: بقية الماء واللبن وغيرهما تبقى في الإِناء والسقاء؛ قال الأَخطل في الصبابة: جاد القِلالُ له بذاتِ صُبابةٍ، *  حمراءَ، مِثلِ شَخِـيبَةِ الأَوداجِ الفراء: الصُّبَّة والشَّول والغرض :(1)
(1 قوله «والغرض» كذا بالنسخ التي بأيدينا وشرح القاموس ولعل الصواب البرض بموحدة مفتوحة فراء ساكنة.) الماء القليل.
وتصابَبْت الماء إِذا شربت صُبابته. وقد اصطَبَّها وتَصَبَّـبَها وتَصابَّها. قال الأَخطلُ، ونسبه الأَزهريّ للشماخ:
لَقَوْمٌ، تَصابَبْتُ المعِـيشَةَ بعدَهم، *  أَعزُّ علينا من عِفاءٍ تَغَيَّرا جعله للمعيشة (2)
(2 وقوله «جعله للمعيشة إلخ» كذا بالنسخ وشرح القاموس ولعل الأحسن جعل للمعيشة.) صُباباً، وهو على المثل؛ أَي فَقْدُ من كنت معه أَشدُّ عليَّ من ابيضاض شعري. قال الأَزهري: شبه ما بقي من العيش ببقية الشراب يَتَمَزَّزُه ويَتَصابُّه. وفي حديث عتبة بن غَزوان أَنه خطب الناس، فقال: أَلا إِنَّ الدنيا قد آذَنَتْ بِصَرْم وولَّتْ حَذَّاء، فلم يَبْقَ منها إِلا صُبابَةٌ كصُبابَة الإِناءِ؛ حَذَّاء أَي مُسرِعة. وقال أَبو عبيد: الصبابة البَقِـيَّة اليسيرة تبقى في الإِناءِ من الشراب، فإِذا شربها الرجل قال تَصابَبْتُها؛ فأَما ما أَنشده ابن الأَعرابي من قول الشاعر: ولَيْلٍ، هَدَيْتُ به فِتْـيَةً،  *  سُقُوا بِصُبابِ الكَرَى الأَغْيد قال: قد يجوز أَنه أَراد بصُبابة الكَرَى فحذف الهاء؛ كما قال الهذلي: أَلا ليتَ شِعْري! هل تَنَظَّرَ خالدٌ  *  عِـيادي على الـهِجْرانِ، أَم هو بائسُ؟ وقد يجوز أَِن يجعله جمع صُبابة، فيكون من الجمع الذي لا يفارق واحده إِلا بالهاءِ كشعيرة وشعير. ولما استعار السقي للكرى، استعار الصُّبابة له أَيضاً، وكل ذلك على المثل. ويقال: قد تَصابَّ فلان المعِـيشَةَ بعد فلان أَي عاش. وقد تَصابَبْتهم أَجمعين إِلا واحداً. ومضت صُبَّة من الليل أَي طائفة. وفي الحديث أَنه ذكر فتناً فقال: لَـتَعُودُنَّ فيها أَسَاوِدَ صُبّاً، يضْرِبُ بعضُكم رِقابَ بعض. والأَساود: الحيَّات. وقوله صُبّاً، قال الزهري، وهو راوي الحديث: هو من الصَّبِّ. قال: والحية إِذا أَراد النَّهْش ارتفع ثم صَبَّ على الملدوغ؛ ويروى صُبَّـى بوزن حُبْلى. قال الأَزهري: قوله أَساوِدَ صُبّاً جمع صَبُوب وصَبِـب، فحذفوا حركة الباء الأُولى وأَدغموها في الباءِ الثانية فقيل صَبٌّ، كما قالوا: رجل صَبٌّ، والأَصل صَبِـبٌ، فأَسقطوا حركة الباء وأَدغموها، فقيل صَبٌّ كما قال؛ قاله ابن الأَنباري، قال: وهذا القول في تفسير الحديث. وقد قاله الزهري، وصح عن أَبي عبيد وابن الأَعرابي وعليه العمل. وروي عن ثعلب في كتاب الفاخر فقال: سئل أَبو العباس عن قوله أَساوِدَ صُبّاً، فحدث عن ابن الأَعرابي أَنه كان يقول: أَساوِدَ يريد به جماعاتٍ سَواد وأَسْوِدَة وأَساوِد، وصُبّاً: يَنْصَبُّ بعضكم على بعض بالقتل. وقيل: قوله أَساود صُبّاً على فُعْل، من صَبا يَصْبو إِذا مال إِلى الدنيا، كما يقال: غازَى وغَزا؛ أَراد لَتَعُودُنَّ فيها أَساود أَي جماعات مختلفين وطوائفَ متنابذين، صابئين إِلى الفِتْنة، مائلين إِلى الدنيا وزُخْرُفها. قال: ولا أَدري من روى عنه، وكان ابن الأَعرابي يقول: أَصله صَبَـأَ على فَعَل، بالهمز، مثل صَابـئٍ من صبا عليه إِذا زَرَى عليه من حيث لا يحتسبه، ثم خفف همزه ونوَّن، فقيل: صُبّاً بوزن غُزًّا. يقال: صُبَّ رِجْلا فلان في القيد إِذا قُيِّد؛ قال الفرزدق: وما صَبَّ رِجْلي في حَدِيدِ مُجاشِـع، *  مَعَ القَدْرِ، إِلاّ حاجَة لي أُرِيدُها والصَّبَبُ: تَصَوُّبُ نَهر أَو طريق يكون في حَدورٍ. وفي صفة النبي، صلى اللّه عليه وسلم، أَنه كان إِذا مشى كأَنه يَنْحَطُّ في صَبَب أَي في موضع مُنْحدر؛ وقال ابن عباس: أَراد به أَنه قويّ البدن، فإِذا مشى فكأَنه يمشي على صَدْر قدميه من القوة؛ وأَنشد: الواطِئِـينَ على صُدُورِ نِعالِهم، *  يَمْشونَ في الدّفْئِـيِّ والإِبْرادِ وفي رواية: كأَنما يَهْوِي من صبَب (1)
(1 قوله «يهوي من صبب» ويروى بالفتح كذا بالنسخ التي بأَيدينا وفيها سقط ظاهر وعبارة شارح القاموس بعد أن قال يهوي من صبب كالصبوب ويروى إلخ.) ؛ ويُروى بالفتح والضم، والفتح اسم لِـما يُصَبُّ على الإِنسان من ماءٍ وغيره كالطَّهُور والغَسُول، والضم جمع صَبَبٍ. وقيل: الصَّبَبُ والصَّبُوبُ تَصوُّبُ نَهر أَو طريق. وفي حديث الطواف: حتى إِذا انْصَبَّتْ قدماه في بطن الوادي أَي انحدرتا في السعي. وحديث الصلاة: لم يُصْبِ رأْسَه أَي يُمَيِّلْه إِلى أَسفل. ومنه حديث أُسامة: فجعل يَرْفَعُ يده إِلى السماءِ ثم يَصُبُّها عليّ، أَعرِف أَنه يدعو لي. وفي حديث مسيره إِلى بدر: أَنه صَبَّ في ذَفِرانَ، أَي مضى فيه منحدراً ودافعاً، وهو موضع عند بدر. وفي حديث ابن عباس: وسُئِلَ أَيُّ الطُّهُور أَفضل؟ قال: أَن تَقُوم وأَنت صَبٌّ، أَي تنصب مثل الماء؛ يعني ينحدر من الأَرض، والجمع أَصباب؛ قال رؤْبة: بَلْ بَلَدٍ ذي صُعُدٍ وأَصْبابْ
ويقال: صَبَّ ذُؤَالةُ على غنم فلان إِذا عاث فيها؛ وصبَّ اللّه عليهم سوط عذابه إِذا عذبهم؛ وصَبَّت الحيَّةُ عليه إِذا ارتفعت فانصبت عليه من فوق. والصَّبُوب ما انْصَبَبْتَ فيه والجمع صُبُبٌ. وصَبَبٌ وهي كالـهَبَط والجمع أَصْباب. وأَصَبُّوا: أَخذوا في الصَّبِّ. وصَبَّ في الوادي: انْحَدر. أَبو زيد: سمعت العرب تقول للـحَدُور: الصَّبوب، وجمعها صُبُب، وهي الصَّبِـيبُ وجمعه أَصباب؛ وقول علقمة بن عبدة: فأَوْرَدْتُها ماءً، كأَنَّ جِمامَه،  *  من الأَجْن، حِنَّاءٌ مَعاً وصَبيبُ قيل: هو الماء الـمَصْبوب، وقيل: الصَّبِـيبُ هو الدم، وقيل: عُصارة العَنْدم، وقيل: صِبْغ أَحمر. والصَّبيبُ: شجر يشبه السَّذاب يُخْتضب به. والصبيب السَّنادُ الذي يختضب به اللِّحاء كالحِنَّاء. والصبيب أَيضاً: ماء شجرة السمسم. وقيل: ماء ورق السمسم. وفي حديث عقبة بن عامر: أَنه كان يختضب بالصَّبِـيب؛ قال أَبو عبيدة: يقال إِنه ماء ورق السمسم أَو غيره من نبات الأَرض؛ قال: وقد وُصِف لي بمصر ولون مائه أَحمر يعلوه سواد؛ ومنه قول علقمة بن عبدة البيت المتقدم، وقيل: هو عُصارة ورق الحنَّاء والعصفر. والصَّبِـيبُ: العصفر المخلص؛ وأَنشد: يَبْكُونَ، مِن بعْدِ الدُّموعِ الغُزَّر،  *  دَماً سِجالاً، كَصَبِـيبِ العُصْفُر والصبيب: شيء يشبه الوَسْمَة. وقال غيره: ويقال للعَرَق صَبيب؛ وأَنشد: هَواجِرٌ تَجْتلِبُ الصَّبِـيبَا
ابن الأَعرابي: ضربه ضرباً صَبّاً وحَدْراً إِذا ضربه بحدّ السيف. وقال مبتكر: ضربه مائة فصبّاً منوَّنٌ؛ أَي فدون ذلك، ومائة فصاعداً أَي ما فوق ذلك. وفي قتل أَبي رافع اليهودي: فوضعت صَبيبَ السيف في بَطنِه أَي طَرَفه، وآخِرَ ما يبلغ سِـيلانه حين ضرب، وقيل: سِـيلانه مطلقاً. والصَّبابة: الشَّوْقُ؛ وقيل: رقته وحرارته. وقيل: رقة الهوى. صَبِبْتُ إِليه صَبَابة، فأَنا صَبٌّ أَي عاشق مشتاق، والأُنثى صَبَّة. سيبويه: وزن صَبَّ فَعِل، لأَنـَّك تقول: صَبِـبْتَ، بالكسر، يا رجل صَبابة، كما تقول: قَنِعْتَ قناعة. وحكى اللحياني فيما يقوله نساءُ الأَعراب عند التأْخِـيذِ بالأُخَذِ: صَبٌّ فاصْبَبْ إِليه، أَرِقٌ فارْقَ إِليه؛ قال الكميت: ولَسْتَ تَصَبُّ إِلى الظَّاعِـنِـينْ، *  إِذا ما صَدِيقُك لَمْ يَصْبَبِ ابن الأَعرابي: صَبَّ الرجل إِذا عَشِقَ يَصَبُّ صَبابة، ورجل صَبٌّ، ورجلان صَبَّان، ورجال صَبُّون، وامرأَتان صَبَّتان، ونساء صَبَّات، على مذهب من قال: رجل صَبٌّ، بمنزلة قولك رجل فَهِمٌ وحَذِرٌ. وأَصله صَبِـبٌ فاستثقلوا الجمع بين باءَين متحركتين، فأَسقطوا حركة الباء الأُولى وأَدغموها في الباءِ الثانية، قال: ومن قال رجل صَبٌّ، وهو يجعل الصب مصدر صَبِـبْتَ صَبّاً، على أَن يكون الأَصل فيه صَبَباً ثم لحقه الإِدغام، قال في التثنية: رجلان صَبٌّ ورجال صَبٌّ وامرأَة صب. أَبو عمرو: الصَّبِـيبُ الجَليدُ؛ وأَنشد في صفة الشتاء: ولا كَلْبَ، إِلاّ والِـجٌ أَنْفَه اسْـتَه، *  وليس بها، إِلا صَباً وصَبِـيبُها والصَّبِـيبُ: فَرس من خيل العرب معروف، عن أَبي زيد.
وصَبْصَبَ الشيءَ: مَحَقه وأَذْهبه. وبصْبَصَ الشيءُ:
امَّحَق وذَهَب. وصُبَّ الرجلُ والشيءُ إِذا مُحِقَ. أَبو عمرو: والـمُتَصَبْصِبُ الذاهب الـمُمَّحِقُ. وتَصَبْصَبَ الليل تَصَبْصُباً: ذهب إِلا قليلاً؛ قال الراجز: إِذا الأَداوى، ماؤُها تَصَبْصَبا
الفراء: تَصَبْصَبَ ما في سقائك أَي قلّ؛ وقال المرار:
تَظَلُّ نِساءُ بني عامِرٍ، *  تَتَبَّعُ صَبْصابَه كل عام صَبْصابهُ: ما بقي منه، أَو ما صُبَّ منه. والتَّصَبْصُبُ: شدّة الخِلاف والجُرْأَة. يقال: تَصَبْصَبَ علينا فلان، وتَصَبْصَبَ النهارُ: ذهب إِلا قليلاً؛ وأَنشد: حتى إِذا ما يَومُها تَصَبْصَبا
قال أَبو زيد: أَي ذهب إِلا قليلاً. وتصَبْصب الحرُّ: اشتدّ؛ قال العجاج: حتى إِذا ما يومها تصبصبا
أَي اشتد عليها الحرّ ذلك اليوم. قال الأَزهري: وقول أَبي زيد أَحب إِليَّ. وتصبصب أَي مضى وذهب؛ ويروى: تصبّـبا؛ وبعده قوله: من صادِرٍ أَو وارِدٍ أَيدي سبا
وتصَبْصَب القوم: تفرقوا. أَبو عمرو: صبصب إِذا فرَّق جَيشاً أَو مالاً. وقَرَبٌ صَبْصاب: شديد. صَبصابٌ مثل بَصْباص. الأَصمعي: خِمْسٌ صبْصاب وبَصْباص وحَصْحاص: كل هذا السير الذي ليست فيه وَثِـيرة ولا فُتور. وبعير صَبْصَب وصُباصِبٌ: غليظ شديد.

### Türkçe

**صبَّ** suyu ve benzerini **يَصُبُّه** **صبّاً**; **فَصُبَّ** ve **انْصَبَّ** ve **تَصَبَّبَ**: onu döktü; ve “**صَبَبْتُ الماءَ**”: onu döktüm. Ve denilir: “Birinin içmesi için kadehe onun için su döktüm”; ve “Kendim için kırbadan su aldım ki içeyim”; ve “Kendim için bir kadeh aldım.” Ve hadiste: “Derken bir **شَجْبٍ**’e kalktı da ondan suyu **اصطَبَّ** etti”; o, **الصَّبِّ**’den **افتعل**’dir; yani onu kendisi için aldı. Ve **الافتعال**’ın **تاء**’sı **الصاد** ile birlikte, onunla telaffuz kolay olsun diye **طاء**’ya çevrilir; ve ikisi **حروف الإِطباق**’tandır. Bir bedevî dedi: “**اصطَبَبْتُ** **الـمَزادة**’dan su”; yani onu kendim için aldım; ve “Suyu **صَبَبْتُ** de o **اصطَبَّ** etti” **انصَبَّ** anlamındadır; ve İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:
لَيتَ بُنيِّـي قد سعى وشبَّا، *  ومَنَعَ القِرْبَةَ أَن تَصْطَـبَّا
Ve Ebû Ubeyde de bunun benzerini söyledi. Ve dedi: o, **صَبوبٍ** yahut **صابٍّ**’ın cem‘idir (1)

(1 “Ve dedi: o, صبوب yahut صاب’ın cem‘idir” sözü nüshalarda böyledir; onda açık bir düşme vardır. Kāmûs şerhinde metni şöyledir: Lisânü’l-‘Arab’da Ebû Ubeyde’den: ve olabilir ki **الصب** **صبوب** yahut **صاب**’ın cem‘idir.) . Ezherî dedi ve başkası dedi: **صَبٌّ**, **صابّ** yahut **صَبوب** için cem‘ olmaz; ancak **صَبوب** yahut **صابٍّ**’ın cem‘i: **صُبُبٌ**’dur; nitekim denilir: **شاة عَزُوز** ve **عُزُز** ve **جَدُودٌ** ve **جُدُد**. Berîre hadîsinde: “Eğer ehlin isterse, senin bedelini onlara bir tek **صَبَّةً** olarak **أَصُبَّ** edeyim”; yani bir tek defa, **صَبَّ الماء** **يَصُبُّه** **صبّاً**’dan; onu boşalttığı zaman. Ve ondan, Ali’nin Ebû Bekir’i—ikisine de selâm—ölünce vasfetmesi: “Kâfirlere karşı bir azap **صَبّاً** idin”; o, fâil yahut mef‘ûl manasında masdardır. Ve onların sözünden: “**تَصَبَّبْتُ عَرَقاً**”; yani “Terim **تَصَبَّبَ** etti”; fiil nakledildi de lafızda bir bükülme oldu; böylece aslında fâil temyiz olarak çıktı. Ve câiz değildir: “**عَرَقاً** **تَصَبَّبَ**”; çünkü bu temyiz manada fâildir; nasıl ki fâili fiilden önce getirmek câiz değilse, aynı şekilde temyizi—manada fâil olduğu zaman—fiilden önce getirmek de câiz değildir; bu, İbn Cinnî’nin sözüdür. Ve “**ماءٌ صَبٌّ**”, senin “**ماءٌ سَكْبٌ**” ve “**ماءٌ غَوْر**” demen gibi; Dukeyn b. Recâ dedi:
تَنْضَحُ ذِفْراهُ بماءٍ صَبِّ، *  مِثْلِ الكُحَيْلِ، أَو عَقِـيدِ الرُّبِّ
Ve **الكُحَيْلُ**: uyuzlu develere sürülen nefttir.

**واصطَبَّ الماءَ**: onu kendisi için edindi; bu türün umumunun geldiği üzere; Sîbeveyh bunu rivayet etti.

Ve su dağdan **يَنْصَبُّ** olur; ve dağdan **يَتَصَبَّبُ** olur; yani aşağı doğru yuvarlanır.

Ve **الصُّبَّة**: yiyecek ve başkasından dökülmüş olanın, toplu halde olanıdır; bazen **الصُّبَّ** diye de adlandırılır, **هاء**sız. Ve **الصُّبَّة**: **السُّفرة**’dir; çünkü yiyecek onun içine dökülür; ve denildi: o, **السُّفْرة** benzeridir. Tebûk gazvesinde Vâsile b. el-Eska‘ hadîsinde: “Azığımın en hayırlı yoldaşıyla **صُبَّتي**’mde çıktım ve **صِنَّتي**’mi suladım”; **النون** ile; ikisi de birdir. İbnü’l-Esîr dedi: **الصُّبَّة** insanlardan bir topluluktur; ve denildi: o, **السُّفْرة**ye benzeyen bir şeydir. Yezîd dedi: “Beraber olduğum yoldaşlarla yerdim; ve onların yedikleri **السُّفْرة**de.”

Dedi: ve denildi: o ancak **الصِّنَّة**’dir, **النون** ile; ve o, kesre ve fetha ile, **السَّلَّة** benzeri bir şeydir; yiyecek onun içine konur. Ve hadiste: “Bir âyet işitmen, altından bir **صَبيبٍ**’den hayırlıdır”; denildi: o, sayılmamış, dökülmüş çok altındır; ve denildi: o, mef‘ûl manasında **فعيل**’dir; ve denildi: bir dağın adı olması muhtemeldir; nitekim başka bir hadiste dedi: “Altından bir **صَبيرٍ**’den hayırlıdır.”

Ve **الصُّبَّة**: develerden ve koyunlardan bir parça; ve o, atlardan bir parçadır; ve develerden **الصِّرمة**; ve **الصُّبَّة**, damme ile, atlardan **السُّرْبَة** gibidir; dedi:
صُبَّةٌ، كاليمام، تَهْوِي سِراعاً، *  وعَدِيٌّ كمِثْلِ شِبْهِ الـمَضِـيق
Ve **الأَسْـيَق** **صُبَبٌ**’dür, **اليمام** gibi; ancak o, **الخبن** üzerine cüz’ün tamamlanmasını tercih etti; çünkü şairler bunun benzerini seçerler; yoksa cem‘i cem‘ ile karşılamak daha müşkildir. Ve **اليمام**: bir kuştur. Ve develerden ve koyunlardan **الصُّبَّة**: yirmi ile otuz ve kırk arasındadır; ve denildi: on ile kırk arasındadır. **الصحاح**’ta Ebû Zeyd’den: keçiden **الصُّبَّة** on ile kırk arasındadır; ve denildi: deveden, yüzün altındadır; koyundan **الفِرْق** gibi; **الفِرْق**’ı yüzün altı yapanın sözüne göre. Ve koyundan **الفِزْرُ**: keçiden **الصُّبَّة** gibidir; ve **الصِّدْعَةُ** onun gibidir; bazen devede de denilir. Ve **الصُّبَّة**: insanlardan topluluktur. Şakîk hadîsinde: İbrâhîm et-Teymî’ye dedi: “Size iki **صُبَّتان** olduğunuz haber verilmedi mi?”; **صُبَّتان** yani iki topluluk, iki topluluk. Ve hadiste: “Dikkat edin, sizden biriniz koyundan **الصُّـبَّة** edinmeye güç yetirebilir mi?”; yani ondan bir topluluk; insan topluluğuna benzetme olarak. İbnü’l-Esîr dedi: onun sayısında ihtilaf edildi; denildi: koyun ve keçiden yirmi ile kırk arası; ve denildi: yalnız keçiden; ve denildi: elli kadar; ve denildi: altmış ile yetmiş arası.

Dedi: ve deveden **الصُّـبَّة** beş yahut altı kadardır. İbn Ömer hadîsinde: “Koyundan bir **صُبَّة** satın aldım.” Ve onun üzerinde maldan bir **صُبَّة** vardır; yani az. Ve **الصُّبَّة** ve **الصُّبَابة**, damme ile: kapta ve tulumda kalan suyun, sütün ve başkasının artığı; Ahtal **الصبابة** hakkında dedi:
جاد القِلالُ له بذاتِ صُبابةٍ، *  حمراءَ، مِثلِ شَخِـيبَةِ الأَوداجِ
Ferrâ: **الصُّبَّة** ve **الشَّول** ve **الغرض**:(1)

(1 “**والغرض**” sözü, elimizdeki nüshalarda ve Kāmûs şerhinde böyledir; doğrusu, açılmış **موحدة** ile **البرض** olması muhtemeldir.)
az su.

“**تَصابَبْتُ الماء**” dediğin zaman: onun **صُبابته**’sini içtin. Ve onu **اصطَبَّ** etti ve onu **تَصَبَّـبَ** etti ve onu **تَصابَّ** etti. Ahtal dedi; Ezherî onu Şemmâh’a nisbet etti:
لَقَوْمٌ، تَصابَبْتُ المعِـيشَةَ بعدَهم، *  أَعزُّ علينا من عِفاءٍ تَغَيَّرا
Onu geçim için (2)

(2 “Onu geçim için…” sözü nüshalarda ve Kāmûs şerhinde böyledir; daha iyi olan: “geçim için yaptı”dır.) **صُباباً** yaptı; ve o, mesel üzerinedir; yani: beraber olduğum kimseyi kaybetmek, saçımın ağarmasından bana daha şiddetlidir. Ezherî dedi: geçimden kalanı, içkiden kalan artığa benzetti; onu yudum yudum emer ve onu **يَتَصابُّه** eder.

Utbe b. Gazvân hadîsinde: insanlara hutbe verdi; dedi: “Dikkat edin, dünya kopuşu haber verdi ve hızlıca dönüp gitti; ondan, kabın **صُبابَة**’si gibi bir **صُبابَة**’den başka bir şey kalmadı”; **حَذَّاء** yani hızlı. Ebû Ubeyd dedi: **الصبابة** içkiden kapta kalan az artıktır; adam onu içtiği zaman “Onu **تَصابَبْتُها** ettim” der; fakat İbnü’l-A‘râbî’nin şair sözünden inşâd ettiği:
ولَيْلٍ، هَدَيْتُ به فِتْـيَةً،  *  سُقُوا بِصُبابِ الكَرَى الأَغْيد
Dedi: **صُبابة الكَرَى**’yı kastetmiş olması câizdir; sonra **الهاء**’yı hazfetti; nitekim Hüzeylî dedi:
أَلا ليتَ شِعْري! هل تَنَظَّرَ خالدٌ  *  عِـيادي على الـهِجْرانِ، أَم هو بائسُ؟
Ve câizdir ki onu **صُبابة**’nın cem‘i yapsın; böylece, **شعيرة** ve **شعير** gibi, tekilinden ancak **الهاءِ** ile ayrılan cem‘dendir. Ve uykuya içirmeyi istiâre edince, ona **الصُّبابة**’yı da istiâre etti; bütün bunlar mesel üzerinedir. Ve denilir: “Falanın ardından falan geçimi **تَصابَّ** etti”; yani yaşadı. Ve “Onların hepsini **تَصابَبْتُ** ettim, bir kişi hariç.” Ve geceden bir **صُبَّة** geçti; yani bir taife. Ve hadiste: fitneleri zikretti, dedi: “Onun içinde mutlaka **أَسَاوِدَ صُبّاً** olarak döneceksiniz; bazınız bazınızın boyunlarını vurur.”

Ve **الأَساود**: yılanlardır. Ve “**صُبّاً**” sözü hakkında, hadisin râvisi Zührî dedi: o, **الصَّبِّ**’dendir. Dedi: yılan ısırmayı istediği zaman yükselir, sonra sokulana üzerine **صَبَّ** olur; ve **صُبَّـى** diye de rivayet edilir, **حُبْلى** vezninde. Ezherî dedi: “**أَساوِدَ صُبّاً**” sözü, **صَبُوب** ve **صَبِـب**’in cem‘idir; sonra birinci **باء**’ın harekesini düşürdüler ve onu ikinci **باء**’a idğam ettiler; böylece **صَبٌّ** denildi; nitekim “**رجل صَبٌّ**” dediler; aslı **صَبِـبٌ**’dir; sonra **باء**’ın harekesini düşürdüler ve idğam ettiler; böylece **صَبٌّ** denildi; dedi; bunu İbnü’l-Enbârî söyledi; dedi: bu söz, hadisin tefsirindedir. Zührî bunu söylemiştir; Ebû Ubeyd ve İbnü’l-A‘râbî’den sahih olmuştur; ve amel bunun üzerinedir. Sa‘leb’den **الفاخر** kitabında rivayet edildi; dedi: Ebû’l-Abbâs’a “**أَساوِدَ صُبّاً**” sözü soruldu; o da İbnü’l-A‘râbî’den nakletti: o şöyle derdi: “**أَساوِدَ** ile toplulukları kasteder; **سَواد** ve **أَسْوِدَة** ve **أَساوِد**; ve **صُبّاً**: bazınız bazınıza öldürmeyle **يَنْصَبُّ** olur.” Ve denildi: “**أَساود صُبّاً**” sözü **فُعْل** üzerinedir; **صَبا يَصْبو**’dan; dünyaya meylettiği zaman; nitekim “**غازَى**” ve “**غَزا**” denilir; kastetti: “Onun içinde mutlaka **أَساود** olarak döneceksiniz”; yani farklı topluluklar ve birbirine düşman taifeler; fitneye yönelen, dünyaya ve onun süsüne meyleden. Dedi: bunu kimden rivayet ettiğini bilmiyorum; ve İbnü’l-A‘râbî derdi: aslı **صَبَـأَ**’dır, **فَعَل** üzere, hemze ile; **صَابـئٍ** gibi; “ona **صبا** etti” yani ummadığı yerden onu ayıpladı; sonra hemzesini hafifletti ve tenvinledi; böylece **صُبّاً** denildi, **غُزًّا** vezninde. Denilir: “Falanın iki ayağı zincirde **صُبَّ** edildi”; yani bağlandı; Ferazdak dedi:
وما صَبَّ رِجْلي في حَدِيدِ مُجاشِـع، *  مَعَ القَدْرِ، إِلاّ حاجَة لي أُرِيدُها

Ve **الصَّبَبُ**: bir nehrin yahut bir yolun, inişte olan bir yerde aşağı doğru akmasıdır. Nebî’nin—Allah’ın salâtı ve selâmı üzerine olsun—sıfatında: yürüdüğü zaman sanki bir **صَبَب** içinde **يَنْحَطُّ** ederdi; yani eğimli bir yerde; İbn Abbâs dedi: bununla, bedeninin güçlü olduğunu kastetti; yürüdüğü zaman, güçten dolayı sanki ayaklarının üst kısmı üzerinde yürür gibi; ve inşâd etti:
الواطِئِـينَ على صُدُورِ نِعالِهم، *  يَمْشونَ في الدّفْئِـيِّ والإِبْرادِ
Bir rivayette: “Sanki bir **صبَب**’den **يَهْوِي** eder” (1)

(1 “**يهوي من صبب**” sözü; fetha ile de rivayet edilir; elimizdeki nüshalarda böyledir; onda açık bir düşme vardır; Kāmûs şârihinin ibaresi, “**يهوي من صبب كالصبوب ويروى** …” dedikten sonra devam eder.) ; fetha ve damme ile rivayet edilir; fetha, insana su ve başkasından dökülen şeyin adıdır; **الطَّهُور** ve **الغَسُول** gibi; damme ise **صَبَبٍ**’in cem‘idir. Ve denildi: **الصَّبَبُ** ve **الصَّبُوبُ**, bir nehrin yahut bir yolun aşağı doğru akmasıdır. Tavaf hadîsinde: “Vadi dibinde ayakları **انْصَبَّتْ** oluncaya kadar”; yani sa‘yde aşağı indi. Namaz hadîsinde: “Başını **يُصْبِ** etmedi”; yani onu aşağıya meyletmedi. Ondan, Üsâme hadîsi: “Sonra elini göğe kaldırıyor, sonra onu üzerime **يَصُبُّ** ediyordu; onun benim için dua ettiğini biliyorum.” Bedir’e gidişi hadîsinde: “**ذَفِرانَ**’da **صَبَّ** etti”; yani orada aşağı inerek ve iterek yürüdü; o, Bedir yanında bir yerdir. İbn Abbâs hadîsinde: “Hangi **الطُّهُور** daha faziletlidir?” diye soruldu; dedi: “Sen kalkarsın ve sen **صَبٌّ** iken”; yani su gibi akarsın; yani yerden aşağı iner; cem‘i **أَصباب**; Ru’be dedi:
بَلْ بَلَدٍ ذي صُعُدٍ وأَصْبابْ
Ve denilir: “**ذُؤَالةُ** falanın koyunlarına **صَبَّ** etti” yani onlarda fesat çıkardı; ve “Allah onlara azabının kamçısını **صَبَّ** etti” yani onlara azap etti; ve “Yılan ona **صَبَّت** etti” yani yükseldi de yukarıdan onun üzerine indi. Ve **الصَّبُوب**: içine **انْصَبَبْتَ** olduğun şeydir; cem‘i **صُبُبٌ**.

Ve **صَبَبٌ**; o, **الـهَبَط** gibidir; cem‘i **أَصْباب**. Ve “**أَصَبُّوا**”: **الصَّبِّ**’e girdiler.

Ve “Vadiye **صَبَّ** etti”: aşağı indi. Ebû Zeyd: Arapların inişe **الصَّبوب** dediğini işittim; onun cem‘i **صُبُب**; ve o, **الصَّبِـيبُ**’dir; onun cem‘i **أَصباب**; ve Alkame b. Abede’nin sözü:
فأَوْرَدْتُها ماءً، كأَنَّ جِمامَه،  *  من الأَجْن، حِنَّاءٌ مَعاً وصَبيبُ
Denildi: o, dökülmüş sudur; ve denildi: **الصَّبِـيبُ** kandır; ve denildi: **العَنْدم**’in öz suyudur; ve denildi: kırmızı bir boyadır. Ve **الصَّبيبُ**: **السَّذاب**a benzeyen, onunla kına yakılan bir ağaçtır. Ve **الصبيب**: kabuğun onunla kına gibi boyandığı **السَّناد**’dır. Ve **الصبيب** ayrıca: susam ağacının suyudur. Ve denildi: susam yaprağının suyudur. Ukbe b. Âmir hadîsinde: **الصَّبِـيب** ile kına yakardı; Ebû Ubeyde dedi: denilir ki o, susam yaprağının suyu yahut yer bitkilerinden başkasının suyudur; dedi: Mısır’da bana vasfedildi; suyunun rengi kırmızıdır, üzerinde siyahlık vardır; ve ondan Alkame b. Abede’nin önceki beyti; ve denildi: o, kına yaprağı ve aspir yaprağının öz suyudur. Ve **الصَّبِـيبُ**: arıtılmış aspir; ve inşâd etti:
يَبْكُونَ، مِن بعْدِ الدُّموعِ الغُزَّر،  *  دَماً سِجالاً، كَصَبِـيبِ العُصْفُر
Ve **الصبيب**: **الوَسْمَة**ye benzeyen bir şeydir. Başkası dedi: tere de **صَبيب** denilir; ve inşâd etti:
هَواجِرٌ تَجْتلِبُ الصَّبِـيبَا
İbnü’l-A‘râbî: onu kılıcın keskin tarafıyla vurduğu zaman “Onu **صَبّاً** ve **حَدْراً** bir vuruşla vurdu” der. Ve Mübtakir dedi: “Onu yüz (vuruş) ve **فصبّاً**” tenvinli; yani bundan aşağı; ve “yüz ve yukarısı” yani bunun üstü. Ebû Râfi‘ Yahudî’nin öldürülmesinde: “Kılıcın **صَبيب**’ini karnına koydum”; yani ucunu; ve vurduğu zaman akışının ulaştığı son; ve denildi: mutlak olarak akışı.

Ve **الصَّبابة**: özlemdir; ve denildi: onun inceliği ve hararetidir. Ve denildi: sevdanın inceliğidir. “Ona **صَبِبْتُ** **صَبَابة**”; ben **صَبٌّ**’um; yani özleyen âşık; dişisi **صَبَّة**.

Sîbeveyh: **صَبَّ**’ın vezni **فَعِل**’dir; çünkü sen “**صَبِـبْتَ**” dersin, kesre ile; “Ey adam, **صَبابة**” (dersin); nitekim “**قَنِعْتَ** **قناعة**” dediğin gibi. Lihyânî, bedevî kadınlarının **الأُخَذِ** ile yakalama sırasında söyledikleri şeyde rivayet etti: “**صَبٌّ**; ona doğru **فاصْبَبْ** et; **أَرِقٌ**; ona doğru **فارْقَ** et”; Kümeyt dedi:
ولَسْتَ تَصَبُّ إِلى الظَّاعِـنِـينْ، *  إِذا ما صَدِيقُك لَمْ يَصْبَبِ
İbnü’l-A‘râbî: adam âşık olduğu zaman **صَبَّ** eder; **يَصَبُّ** **صَبابة**; ve adam **صَبٌّ**; ve iki adam **صَبَّان**; ve adamlar **صَبُّون**; ve iki kadın **صَبَّتان**; ve kadınlar **صَبَّات**; “adam **صَبٌّ**” diyenin mezhebine göre; senin “adam **فَهِمٌ** ve **حَذِرٌ**” demen menzilesinde. Aslı **صَبِـبٌ**’dir; iki harekeli **باء**’ı bir araya getirmeyi ağır buldular; böylece birinci **باء**’ın harekesini düşürdüler ve onu ikinci **باء**’a idğam ettiler. Dedi: “adam **صَبٌّ**” diyen ve **الصب**’i “**صَبِـبْتَ** **صَبّاً**”ın masdarı yapan kimseye gelince; aslı onda **صَبَباً** olsun, sonra ona idğam ilişmiş olsun; tesniyede dedi: “iki adam **صَبٌّ**” ve “adamlar **صَبٌّ**” ve “bir kadın **صب**.” Ebû Amr: **الصَّبِـيبُ** buzdur; ve kışın sıfatında inşâd etti:
ولا كَلْبَ، إِلاّ والِـجٌ أَنْفَه اسْـتَه، *  وليس بها، إِلا صَباً وصَبِـيبُها
Ve **الصَّبِـيبُ**: Arap atlarından bilinen bir attır; Ebû Zeyd’den.

Ve “**صَبْصَبَ** şeyi”: onu yok etti ve giderdi. Ve “**بصْبَصَ** şey”: yok oldu ve gitti. Ve adam ve şey **صُبَّ** edildiği zaman: yok edildi. Ebû Amr: ve **الـمُتَصَبْصِبُ** giden, yok olup tükenen şeydir.

Ve “Gece **تَصَبْصَبَ** etti” **تَصَبْصُباً**: az bir şey hariç gitti; râciz dedi:
إِذا الأَداوى، ماؤُها تَصَبْصَبا
Ferrâ: “Tulumunda olan şey **تَصَبْصَبَ** etti”; yani azaldı; Merrâr dedi:
تَظَلُّ نِساءُ بني عامِرٍ، *  تَتَبَّعُ صَبْصابَه كل عام
**صَبْصابهُ**: ondan kalan; yahut ondan dökülmüş olan. Ve **التَّصَبْصُبُ**: muhalefetin şiddeti ve cüret. Denilir: “Falan bize karşı **تَصَبْصَبَ** etti”; ve “Gündüz **تَصَبْصَبَ** etti”: az bir şey hariç gitti; ve inşâd etti:
حتى إِذا ما يَومُها تَصَبْصَبا
Ebû Zeyd dedi: yani az bir şey hariç gitti. Ve **تَصَبْصب** yani geçti ve gitti; ve “**تَصَبّـبا**” diye rivayet edilir; ve ondan sonra onun sözü:
من صادِرٍ أَو وارِدٍ أَيدي سبا
Ve “Kavim **تصَبْصَبَ** etti”: dağıldılar. Ebû Amr: “**صبصب**” bir orduyu yahut bir malı dağıttığı zaman (denir). Ve “**قَرَبٌ صَبْصاب**”: şiddetli. **صَبصابٌ** **بَصْباص** gibidir. Asma‘î: “**خِمْسٌ صبْصاب** ve **بَصْباص** ve **حَصْحاص**”: bütün bunlar, içinde gevşeklik ve durgunluk olmayan yürüyüştür. Ve “**بعير صَبْصَب**” ve “**صُباصِبٌ**”: kalın, şiddetli.
