# صبب — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%A8/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D8%A8%D8%A8/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [صبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%A8.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: صبب

صبه أي الماء ونحوه: أراقه يصبه صبا فصب أي فهو مما استعمل متعديا ولازما إلا أن المتعدي كنصر واللازم كضرب، وكان حقه التنبيه على ذلك، أشار له شيخنا، وهكذا ضبطه الفيومي في المصباح وانصب على انفعل وهو كثير واصطب على افتعل من أنواع المطاوع وتصبب على تفعل، لكن الأكثر فيه أن يكون مطاوعا لفعل المضاعف كعلمته فتعلم. واستعماله في الثلاثي المجرد كهذا قليل، قاله شيخنا. وصببت الماء: سكبته. ويقال: صببت لفلان ماء في القدح ليشربه. واصطببت لنفسي ماء من القربة لأشربه، واصطببت لنفسي قدحا. وفي الحديث: فقام إلى شجب فاصطب منه الماء هو افتعل من الصب أي أخذه لنفسه، وتاء الافتعال مع الصاد تقلب طاء ليسهل النطق بها، وهما من حروف الإطباق. وقال أعرابي: اصطببت من المزادة ماء أي أخذته لنفسي، وقد صببت الماء فاصطب بمعنى انصب، وأنشد ابن الأعرابي:
  ليت بني قد سعى وشبا
  ومنع القربة أن تصطبا وفي لسان العرب: اصطب الماء: اتخذه لنفسه، على ما يجيء عليه عامة هذا النحو حكاه سيبويه. والماء ينصب من الجبل، ويتصبب من الجبل أي يتحدر. ومن كلامهم: تصببت عرقا أي تصبب عرقي فنقل الفعل فصار في اللفظ لي فخرج الفاعل في الأصل مميزا، ولا يجوز عرقا تصبب، لأن هذا المميز هو الفاعل في المعنى، فكما لا يجوز تقديم الفاعل على الفعل، كذلك لا يجوز تقديم المميز إذا كان هو الفاعل في المعنى على الفعل، هذا قول ابن جني. وصب في الوادي: انحدر. وفي حديث الطواف: حتى إذا انصبت قدماه في بطن الوادي أي انحدرت في السعي. وفي حديث مسيره إلى بدر: أنه صب في ذفران. أي مضى فيه منحدرا ودافعا، وهو موضع عند بدر. والصبة بالضم: ما صب من طعام وغيره مجتمعا كالصب بغير هاء، وربما سمي به. الصبة: السفرة لأن الطعام يصب فيها أو شبهها. وفي حديث واثلة بن الأسقع في غزوة تبوك: فخرجت مع خير صاحب، زادي في صبتي. ورويت صنتي بالنون. وهما سواء الصبة: السربة أي القطعة من الخيل وفي بعض النسخ السرية، وهو خطأ. قال:
  صبة كاليمام تهوي سراعا                      وعدي كمثل سيل المضيق والأسيق صبب كاليمام كما في لسان العرب. الصبة: الصرمة من الإبل. الصبة: القطعة من الغنم. أو الصبة من الإبل والغنم: ما بين العشرين إلى الثلاثين والأربعين. وقيل: ما بين العشرة إلى الأربعين. وفي الصحاح عن أبي زيد: الصبة من المعز: ما بين العشرة إلى الأربعين. وهي من الإبل: ما دون المائة كالفرق من الغنم في قول من جعل الفرق ما دون المائة. والفزر من الضأن مثل الصبة من المعزى. والصدعة نحوها. وقد يقال في الإبل. الصبة: الجماعة من الناس وهو أصل معناها. واستعمالها في الإبل والغنم ونحوهما مجاز. كذا قولهم: عندي من الماء صبة أي القليل من المال كذا في الأساس.

  ومضت صبة من الليل أي طائفة. في حديث شقيق قال لإبراهيم التيمي ألم أنبأ أنكم صبتان صبتان أي جماعتان جماعتان. وفي الحديث: عسى أحد منكم أن يتخذ الصبة من الغنم أي جماعة منها، تشبيها بجماعة من الناس قال ابن الأثير: وقد اختلف في عددها، فقيل: ما بين العشرين إلى الأربعين من الضأن والمعز، وقيل: من المعز خاصة، وقيل، نحو الخمسين، وقيل: ما بين الستين إلى السبعين. قال: والصبة من الإبل نحو خمس أو ست. وفي حديث ابن عمر: اشتريت صبة من غنم. الصبة: البقية من الماء واللبن وغيرهما تبقى في الإناء والسقاء وعن الفراء: الصبة، والشول، والغرض: الماء القليل كالصبابة بالضم أي في المعنى الأخير. قال الأخطل في الصبابة:
  جاد القلال له بذات صبابة                      حمراء مثل شخيبة الأوداج وفي حديث عتبة بن غزوان أنه خطب الناس فقال: ألا إن الدنيا قد آذنت بصرم وولت حذاء فلم يبق منها إلا صبابة كصبابة الإناء. حذاء أي مسرعة. وقال أبو عبيد: الصبابة: البقية: اليسيرة تبقى في الإناء من الشراب إذا شربها الرجل قال: تصابيت الماء أي شربت صبابته أي بقيته. وأنشدنا شيخنا العلامة سليمان بن يحيى بن عمر الحسيني في كدف البطاح من قرى زبيد لأبي القاسم الحريري:
  تبا لطالـب دنـيا                      ثنى إليها انصبابه
  ما يستفيق غراما                      بها وفرط صبابه
  ولو درى لكفـاه                      مما يروم صبابه وفي لسان العرب: فأما ما أنشده ابن الأعرابي من قول الشاعر:
  ولـيل هـديت بـه فـتـية                      سقوا بصباب الكرى الأغيد. قال: قد يجوز أنه أراد بصبابة الكرى فحذف الهاء أو جمع صبابة، فيكون من الجمع الذي لا يفارق واحده إلا بالهاء كشعيرة وشعير. ولما استعار السقى للكرى استعار الصبابة له أيضا، وكل ذلك على المثل. ومن المجاز: لم أدرك من العيش إلا صبابة وإلا صبابات. ويقال: قد تصاب فلان المعيشة بعد فلان أي عاش. وقد تصاببتهم أجمعين إلا واحدا. وفي لسان العرب: تصاب الماء. واصطبها وتصببها وتصابها بمعنى. قال الأخطل ونسبه الأزهري للشماخ:
  لقوم تصاببت المعيشة بعدهم                      أعز علينا من عفاء تغـيرا جعل للمعيشة صبابا، وهو على المثل، أي فقد من كنت معه أشد علي من ابيضاض شعري. قال الأزهري: شبه ما بقي من العيش ببقية الشراب يتمززه ويتصابه. ومن أمثال الميداني: صبابتي تروي وليست غيلا. الغيل: الماء يجري على وجه الأرض. يضرب لمن ينتفع بما يبذل وإن لم يدخل في حد الكثرة. والصبب محركة: تصبب هكذا في النسخ، وصوابه تصوب كما في المحكم ولسان العرب نهر أو طريق يكون في حدور. وفي صفة النبي صلى الله عليه وسلم أنه كان إذا مشى كأنه ينحط في صبب أي في موضع منحدر. وقال ابن عباس: أراد به أنه قوي البدن، فإذا مشى فكأنه يمشي على صدر قدميه من القوة. وأنشد:
  الواطئين على صدور نعالهم                      يمشون في الدفني والأبراد

  وفي رواية: كأنما يهوي من صبب كالصبوب بالفتح والضم. وقيل بالفتح: اسم يصب على الإنسان من ماء وغيره كالطهور والغسول، والضم جمع صبب. الصبب: ما انصب من الرمل. وما انحدر من الأرض. و القوم أصبوا أي أخذوا فيه أي الصبب ج أصباب. قال رؤبة:
  بل بلد ذي صعد وأصباب والصبوب: ما أنصببت فيه. والجمع صبب وصبب. قال أبو زيد: سمعت العرب تقول للحدور الصبوب. وجمعها صبب. وهي الصبيب وجمعه أصباب. وقول علقمة بن عبدة:
  فأوردتها ماء كأن جمـامـه                      من الأجن حناء معا وصبيب قيل: هي عصارة ورق الحناء والعصفر. وقيل: هو العصفر المخلص. وأنشد:
  يبكون من بعد الدموع الغزر
  دما سجالا كصبيب العصفر عن أبي عمرو: الصبيب: الجليد وأنشد في صفة الشتاء:
  ولا كلب إلا والج أنفه استه                      وليس بها إلا صبا وصبيبها قيل: هو الدم. و هو أيضا العرق. وأنشد:
  هواجر تحتلب الصبيبا وشجر كالسذاب يختضب به و الصبيب: السناء الذي يخضب به اللحى كالحناء. ويوجد في النسخ هنا السناء مضبوطا بالكسر، وصوابه بالضم كما شرحنا. الصبيب: ماء شجر السمسم. وفي حديث عقبة بن عامر أنه كان يختضب بالصبيب. قال أبو عبيدة: يقال: إنه ماء ورق السمسم أو غيره من نبات الأرض. قال: وقد وصف لي بمصر، ولون مائه أحمر يعلوه سواد. وأنشد قول علقمة ابن عبدة السابق ذكره. الصبيب: شيء كالوسمة يخضب به اللحى. قيل: هو عصارة العندم. و قيل هو صبغ أحمر. و الصبيب أيضا: الماء المصبوب. وهذه الأقوال كلها بهذا التفصيل في المحكم ولسان العرب وغيرهما من كتب الفن. الصبيب: العسل الجيد نقله الصاغاني، وطرف السيف، في قتل أبي رافع اليهودي.: فوضعت صبيب السيف في بطنه أي طرفه وآخر ما يبلغ سيلانه حين ضرب وقيل هو سيلانه مطلقا. صبيب :ع بل هو جبل. وبه فسر الحديث: أنه خير من صبيب ذهبا كما جاء في رواية أخرى من صبير ذهبا. أو هو صبيب كزبير. وقيل صبيب في الحديث فعيل بمعنى مفعول أي ذهب كثير مصبوب غير معدود. والصبابة: الشوق أو رقته وحرارته أو رقة الهوى. صببت يا رجل إليه بالكسر صبابة كقنعت قناعة فأنت صب أي عاشق مشتاق وهي صبة ومقتضى قاعدته أن يقول وهي بهاء كما تقدم غير مرة. وهذا الذي ذكره المؤلف هو لفظ سيبويه كما نقل عنه ابن سيده في المحكم والجوهري في الصحاح ولا إجحاف في عبارة المؤلف أصلا كما زعمه شيخنا فانظر بالتأمل. وفي لسان العرب: وحكى اللحياني فيما يقوله نساء الأعراب عند التأخيذ بالأخذ: صب فاصبب إليه، أرق فارق إليه. قال الكميت:
  ولست تصب إلى الظاعنين                      إذا ما صديقك لم يصبـب

  وعن ابن الأعرابي: صب الرجل إذا عشق يصب صبابة، ورجل صب، ورجلان صبان، ورجال صبون. وامرأتان صبتان، ونساء صبات على مذهب من قال: رجل صب بمنزلة قولك: رجل فهم وحذر وأصله صبب فاستثقلوا الجمع بين باءين متحركتين فأسقطوا حركة الباء الأولى وأدغموها في الثانية. الصبيب كزبير: فرس من خيل العرب معروف، عن ابن دريد. صباب كخباب: جفر لبني كلاب نقله الصاغاني وزاد غيره: كثير النخل. وصبصبه: فرقه ومحقه وأذهبه فتصبصب وصبصب الشيء: امحق وذهب. عن أبي عمرو: صبصب الرجل إذا فرق جيشا أو مالا. وصب الرجل والشي مبنيا للمجهول إذا محق وهذا عن ابن الأعرابي. والتصبصب: ذهاب أكثر الليل. يقال: تصبصب الليل وكذا النهار تصبصبا: ذهب إلا قليلا. وأنشد:
  حتى إذا ما يومها تصبصبا وعن أبي عمرو: المتصبصب: الذاهب الممحق. التصبصب: شدة الجرأة والخلاف. يقال: تصبصب علينا فلان. التصبصب: اشتداد الحر. قال العجاج:
  حتى إذا ما يومها تصبصبا
  من صادر أو وارد أيدي سبا قال أبو زيد أي ذهب إلا قليلا، وقيل أي اشتد علي الجمر ذلك اليوم. قال الأزهري: وقول أبي زيد أحب إلي. ويقال: تصبصب أي مضى وذهب. وتصبصب القوم إذا تفرقوا. وقال الفراء: تصبصب ما في سقائك أي قل. والصبصاب بالفتح: الغليظ الشديد، كالصبصب كجعفر. والصباصب كعلابط. يقال: بعير صبصب وصباصب. قال:
  أعيس مضبور القرا صباصب الصبصاب: ما بقي من الشيء. وقال المرار:
  تظل نساء بني عامـر                      تتبع صبصابه كل عام أو ما صب منه، الضمير راجع للشيء والمراد به السقاء كما هو في المحكم وغيره. قرب صبصاب: شديد وخمس بالكسر صبصاب مثل بصباص. وعن الأصمعي: خمس صبصاب وبصباص وحصحاص كل هذا: السير الذي ليست فيه وتيرة ولا فتور. وقد أحال المؤلف على الصاد المهملة ولا قصور في كلامه كما ترى كما زعمه شيخنا. ومما بقي على المؤلف من ضروريات المادة. قولهم من المجاز: صب رجلا فلان في القيد، إذا قيد. قال الفرزدق:
  وما صب رجلي في حديد مجاشع                      مع القدر إلا حاجة لي أريدهـا

  ذكره ابن منظور والزمخشري. ومن المجاز أيضا: صب ذؤالة على غنم فلان، إذا عاث فيها. وصب الله عليهم سوط عذاب إذا عذبهم. وكذا صب الله عليه صاعقة. ومن المجاز أيضا: ضربه مائة فصبا، منون، أي فدون ذلك ومائة فصاعدا أي ما فوق ذلك. وقيل صبا مثل صاعدا. يقال: صب عليه البلاء من صب أي من فوق، كذا في الأساس. وفي لسان العرب عن ابن الأعرابي: ضربه ضربا صبا وحدرا، إذا ضربه بحد السيف. ومن المجاز أيضا: انصبت الحية على الملدوغ، إذا ارتفعت فانصبت عليه من فوق. وهو يصب إلى الخير. وصب درعه: لبسها. وانصب البازي على الصيد. وتحسوا صبابات الكرى. كل ذلك في الأساس، وبعضه في لسان العرب. وفي التهذيب في حديث الصلاة: لم يصب رأسه أي يمله إلى أسفل. وفي حديث أسامة: فجعل يرفع يده إلى السماء ثم يصبها علي، أعرف أنه يدعو لي. وفي لسان العرب عن أبي عبيدة: وقد يكون الصب جمع صبوب أو صاب. قال الازهري، وقال غيره: لا يكون صب جمعا لصاب أو صبوب إنما جمع صاب أو صبوب صبب، كما يقال: شاة عزوز وعزز وجدود وجدد. وفيه أيضا في حديث بريرة إن أحب أهلك أن أصب لهم ثمنك صبة واحدة أي دفعة واحدة من صب الماء يصبه صبا إذا أفرغه. حين مات: كنت على الكافرين عذابا صبا. هو مصدر بمعنى الفاعل أو المفعول. وماء صب كقولك: ماء سكب، وماء غور. قال دكين بن رجاء:
  تنضح ذفراه بماء صـب
  مثل الكحيل أو عقيد الرب الكحيل: هو النفط الذي يطلى به الإبل الجربى. وفيه في الحديث أنه ذكر فتنا فقال: لتعودن فيها أساود صبا، يضرب بعضكم رقاب بعض. والأساود: الحيات. وقوله: صبا. قال الزهري وهو راوي الحديث هو من الصب، قال: والحية إذا أراد النهس ارتفع ثم صب على الملدوغ، ويروى صبى بوزن حبلى. قال الأزهري: قوله أساود صبا جمع صبوب وصبب، فحذفوا حركة الباء الأولى وأدغموها في الباء الثانية فقيل صب كما قالوا رجل صب والأصل صبب، فأسقطوا حركة الباء وأدغموها فقيل صب كما قال. قاله ابن الأنباري، قال: وهذا هو القول في تفسير الحديث، وقد قاله الزهري وصح عن أبي عبيد وابن الأعرابي، وعليه العمل. وروي عن ثعلب في كتاب الفاخر فقال: سئل أبو العباس عن قوله: أساود صبا فحدث عن ابن الأعرابي أنه كان يقول: أساود يريد به جماعات، سواد وأسوده وأساود. وصبا: ينصب بعضكم على بعض بالقتل. وقيل: هو من صبا يصبو إذا مال إلى الدنيا كما يقال: غاز وغزا. أراد لتعودن فيها أساود أي جماعات مختلفين وطوائف متنابذين صابئين إلى الفتنة مائلين إلى الدنيا وزخرفها. قال: ولا أدري من روى عنه. وكان ابن الأعرابي يقول: أصله صبأ على فعل بالهمز مثل صابئ. من صبأ عليه إذا درأ عليه من حيث لا يحتسبه ثم خفف همزه ونون فقيل صبى بوزن غزى، هذا نص لسان العرب. وقد أغفل شيخنا رحمه الله تعالى عن ذلك كله مع كثرة تبجحاته في أكثر المواد. وعبد الرحمن بن صباب كغراب: تابعي عن أبي هريرة.

### Türkçe

**صبه** yani su ve benzeri: onu döktü; **يصبه** döker, **صبا** dökme ile; **فصب** yani; o, müteaddî ve lâzım olarak kullanılmış şeylerdendir; ancak müteaddî olan **كنصر** gibidir, lâzım olan **كضرب** gibidir; ve hakkı, buna dikkat çekmekti; şeyhimiz buna işaret etti. Ve Feyyûmî de **المصباح**’ta onu böyle ضبط etti. Ve **انصب** **انفعل** üzere olup o çoktur; ve **اصطب** **افتعل** üzere, mutâvaat türlerindendir; ve **تَصَبَّب** **تفعل** üzere; lâkin onda daha çok olan, muzâaf fiilin mutâvaatı olmasıdır; **كعلمته فتعلم** gibi. Onun üçlü mücerredde bunun gibi kullanımı azdır; şeyhimiz bunu söyledi.

**وصببت الماء**: onu döktüm. Ve denir: Bir kimse için kadehte su döktüm ki onu içsin. Ve kendim için kırbadan su aldım ki onu içeyim; ve kendim için bir kadeh aldım.

Hadiste: “Sonra bir **شجب**’a kalktı da ondan suyu **اصطب**.” O, **الصب**’dan **افتعل**’dir; yani onu kendisi için aldı. Ve **الافتعال**’ın **تاء**’sı **الصاد** ile birlikte, onunla telaffuz kolay olsun diye **طاء**’a çevrilir; ve ikisi de **حروف الإطباق**’tandır. Ve bir bedevî dedi: “**اصطببت** **من المزادة** su” yani onu kendim için aldım. Ve “Suyu döktüm, o da **اصطب**” yani **انصب** mânâsında. Ve İbnü’l-A‘râbî şu beyti okudu:
  Keşke oğullarım koşup büyüseydi,
  Ve kırbayı **أن تصطبا**’dan men etseydi.

Ve **لسان العرب**’da: **اصطب الماء**: onu kendisi için edindi; bu türün umumunun geldiği üzere; Sîbeveyh bunu hikâye etti. Ve su dağdan **ينصب**; ve dağdan **يتصبب** yani aşağı doğru akar. Ve onların sözlerindendir: “**تصببت عرقا**” yani “Terim aktı”; fiil nakledildi de lafızda “benim için” oldu; böylece aslında fâil olan, temyîz olarak çıktı. Ve “**عرقا تصبب**” câiz değildir; çünkü bu temyîz, mânâda fâildir; nasıl ki fâili fiilden önce getirmek câiz değilse, mânâda fâil olan temyîzi de fiilden önce getirmek câiz değildir; bu, İbn Cinnî’nin sözüdür.

Ve “Vadiye **صب**”: aşağı indi. Ve tavaf hadîsinde: “Vadi karnında ayakları **انصبت** oluncaya kadar” yani sa‘yde aşağı indi. Ve Bedir’e yürüyüşü hadîsinde: “O, **ذفران**’da **صب** etti.” Yani orada aşağı inerek ve iterek yürüdü; ve o, Bedir yanında bir yerdir.

**والصبة** (zamm ile): yiyecek ve başkasından dökülmüş olanın, toplanmış hâli; **الصب** gibi, **هاء**sız; ve bazen onunla adlandırılır. **الصبة**: sofra; çünkü yiyecek onun içine dökülür; yahut ona benzerliği sebebiyle.

Tebük gazvesinde Vâsile b. el-Eska‘ hadîsinde: “En hayırlı arkadaşla çıktım; azığım **في صبتي** idi.” Ve **صنتي** (نون ile) diye de rivayet edildi. İkisi de birdir.

**الصبة**: **السربة** yani atlardan bir parça; bazı nüshalarda **السرية**; o hatadır. Dedi ki:
  Bir **صبة** güvercinler gibi süratle uçar,
  Ve benim koşuşum dar boğazın ve **الأسيق**’in seli gibidir.

Ve **الأسيق صبب** “güvercinler gibi”dir; **لسان العرب**’da olduğu üzere.

**الصبة**: develerden bir sürü. **الصبة**: koyundan bir parça. Yahut develerden ve koyunlardan **الصبة**: yirmi ile otuz ve kırk arasındaki. Ve denildi: on ile kırk arasındaki. Ve **الصحاح**’ta Ebû Zeyd’den: keçiden **الصبة**: on ile kırk arasındaki. Ve deveden o: yüzün altı; **الفرق**’ı yüzün altı yapanın sözüne göre, koyundan **الفرق** gibi. Ve koyundan **الضأن**’ın **الفزر**’i, keçiden **الصبة** gibidir. Ve **الصدعة** onun gibidir. Ve bazen develerde de söylenir.

**الصبة**: insanlardan bir cemaat; ve o, onun aslî mânâsıdır. Onun deve ve koyun ve benzerlerinde kullanımı mecazdır. İşte onların sözü: “Bende sudan **صبة** var” yani maldan az; **الأساس**’ta böyledir.

  Ve geceden bir **صبة** geçti; yani bir taife.

Şakîk hadîsinde, İbrâhîm et-Teymî’ye dedi: “Size haber verilmedi mi ki siz **صبتان صبتان**’sınız?” yani iki cemaat, iki cemaat.

Ve hadîste: “Umarım sizden biri koyundan **الصبة**’yi edinir” yani ondan bir cemaat; insanlardan bir cemaate benzetme olarak. İbnü’l-Esîr dedi ki: Onun sayısında ihtilaf edildi; denildi: koyun ve keçiden yirmi ile kırk arası; ve denildi: yalnız keçiden; ve denildi: elli kadar; ve denildi: altmış ile yetmiş arası. Dedi ki: ve deveden **الصبة** beş yahut altı kadardır.

İbn Ömer hadîsinde: “Koyundan bir **صبة** satın aldım.”

**الصبة**: su ve süt ve başkalarından, kapta ve tulumda kalan bakiye. Ve Ferrâ’dan: **الصبة** ve **الشول** ve **الغرض**: az su; zamm ile **الصبابة** gibi; yani son mânâda.

Ahtal **الصبابة** hakkında dedi:
  Kırmızı, damarların **شخيبة**’si gibi,
  **ذات صبابة**’da ona testiler cömertçe verdi.

Utbe b. Gazvân hadîsinde: İnsanlara hutbe verdi de dedi: “Dikkat edin, dünya kopuşla haber verdi ve hızlıca dönüp gitti; ondan, kabın **صبابة**’si gibi bir **صبابة**’den başka bir şey kalmadı.” **حذاء** yani hızlı.

Ebû Ubeyd dedi: **الصبابة**: bakiye; adam onu içtiğinde kapta içecekten kalan az şey. Dedi ki: “**تصابيت الماء**” yani onun **صبابته**’sini, yani bakiyesini içtim.

Şeyhimiz allâme Süleyman b. Yahyâ b. Ömer el-Hüseynî bize, Zübeyd köylerinden **كدف البطاح**’ta, Ebû’l-Kâsım el-Harîrî’den şu beyti okuttu:
  Yazıklar olsun dünya isteyen kimseye;
  Ona doğru **انصبابه**’sini çevirdi.
  Ona olan tutkusundan ayılmaz;
  Ve **صبابه**’sinin aşırılığından.
  Eğer bilseydi, ona yeterdi;
  İstediği şeyden bir **صبابة**.

Ve **لسان العرب**’da: İbnü’l-A‘râbî’nin şair sözünden okuduğu şeye gelince:
  Ve bir gece; onunla yiğitler hidayet buldu;
  **بصباب الكرى الأغيد** ile sulandılar.

Dedi ki: Câizdir ki o, **بصبابة الكرى**’yı kastetti de **الهاء**’yı hazfetti; yahut **صبابة**’yi cem‘ etti; böylece, tekili **الهاء** dışında ondan ayrılmayan cem‘den olur; **شعيرة** ve **شعير** gibi. Ve uykuya “sulama”yı istiâre edince, ona **الصبابة**’yi de istiâre etti; bütün bunlar mesel üzeredir.

Ve mecazdandır: “Geçimden ancak bir **صبابة** ve ancak **صبابات** elde ettim.” Ve denir: “Falan, falandan sonra geçimi **تصاب** etti” yani yaşadı. Ve “Onların hepsini **تصاببتهم** ettim, bir kişi hariç.”

Ve **لسان العرب**’da: **تصاب الماء**. Ve **اصطبها** ve **تَصَبَّبها** ve **تَصابها** bir mânâdadır.

Ahtal dedi; Ezherî onu Şemmâh’a nisbet etti:
  Onlardan sonra geçimi **تصاببت** ettiğim bir kavim,
  Bizce, değişen bir **عفاء**’dan daha azizdir.

Geçime bir “dökülme” kıldı; ve o, mesel üzeredir; yani birlikte olduğum kimseleri kaybetmem, saçımın ağarmasından daha ağırdır. Ezherî dedi: Geçimden kalan şeyi, içeceğin bakiyesine benzetti; onu yudum yudum alır ve onu **يتصابه** eder.

Meydânî’nin emsâlinden: “Benim **صبابتي**’m kandırır; ve o bir **غيلا** değildir.” **الغيل**: yer yüzünde akan su. Çokluk haddine girmese de verilen şeyden faydalanan kimse için darb olunur.

**والصبب** (harekeli): **تصبب**; nüshalarda böyledir; doğrusu **تصوب**’dur; **المحكم** ve **لسان العرب**’da olduğu üzere: inişli yerde bulunan bir nehir yahut bir yol.

Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) sıfatında: O yürüdüğünde, sanki bir **صبب** içinde aşağı iniyor gibiydi; yani inişli bir yerde. İbn Abbâs dedi: Bununla, onun bedeninin güçlü olduğu kastedildi; yürüdüğünde, güçten dolayı sanki ayaklarının ön kısmı üzerinde yürür gibi. Ve şu beyit okundu:
  Nal’larının göğüsleri üzerine basanlar,
  **الدفني** ve **الأبراد** içinde yürürler.

Ve bir rivayette: Sanki **صَبَب**’den düşer gibi; **الصَّبُوب** gibi, fetha ve damme ile. Ve fetha ile denildi: İnsanın üzerine su ve başkası gibi dökülen şeyin adı; **الطَّهُور** ve **الغَسُول** gibi. Damme ile ise **صَبَب**’in cemidir.

**الصَّبَب**: kumdan akıp inen şey. Ve yerden aşağı inen şey. Ve kavim **أَصَبُّوا**; yani onda aldı(lar); yani **الصَّبَب**’de. Cemi **أَصْبَاب**. Rü’be dedi:
  Bilakis, yokuş ve **أَصْبَاب** sahibi bir belde

Ve **الصَّبُوب**: içine döküldüğün şey. Cemi **صَبَب** ve **صُبُب**. Ebû Zeyd dedi: Arapları, inişe **الصَّبُوب** dediklerini işittim. Onun cemi **صُبُب**’dür. Ve o **الصَّبِيب**’dir; onun cemi **أَصْبَاب**. Ve Alkame b. Abede’nin sözü:
  Onu bir suya vardım; sanki onun birikintisi                      **الأَجِنّ**’den, kına suyu birlikte ve **صَبِيب**

Denildi: O, kına yaprağı ve aspirin yaprağı özsuyudur. Ve denildi: O, arıtılmış aspirdir. Ve şu okundu:
  Bol gözyaşlarından sonra ağlarlar
  Aspirin **صَبِيب**’i gibi, bol bol kan

Ebû Amr’dan: **الصَّبِيب**: buz. Ve kışın vasfında şu okundu:
  Hiçbir köpek yoktur ki burnunu içine sokmuş olmasın                      Ve onda ancak **صَبَا** ve onun **صَبِيب**’i vardır

Denildi: O kandır. Ve o ayrıca terdir. Ve şu okundu:
  Öğle sıcağı; **الصَّبِيب**’i sağar; ve bir ağaç, sedef otu gibi, onunla boyanır

Ve **الصَّبِيب**: sakalları kına gibi boyamakta kullanılan **السَّنَاء**. Nüshalarda burada **السَّنَاء** kesre ile ضبط edilmiş bulunur; doğrusu, açıkladığımız gibi damme iledir.

**الصَّبِيب**: susam ağacının suyu. Ukbe b. Âmir hadîsinde: **الصَّبِيب** ile boyanırdı. Ebû Ubeyde dedi: Denilir ki: O, susam yaprağının suyu yahut yer bitkilerinden başkasının(ki)dir. Dedi: Bana Mısır’da vasfedildi; suyunun rengi kırmızıdır, üstünde bir siyahlık vardır. Ve daha önce zikredilen Alkame b. Abede’nin beytini okudu.

**الصَّبِيب**: **الوَسْمَة** gibi bir şey; sakallar onunla boyanır. Denildi: O, **العَنْدَم**’in özsuyudur. Ve denildi: O, kırmızı bir boyadır. Ve **الصَّبِيب** ayrıca: dökülmüş sudur. Bu sözlerin hepsi, bu tafsil ile, **المُحْكَم**’de, **لِسَانُ العَرَب**’da ve sanat kitaplarının başkalarında vardır.

**الصَّبِيب**: iyi bal; bunu **الصَّاغَانِي** nakletti. Ve kılıcın ucu; Ebû Râfi‘ Yahudi’nin öldürülmesinde: “Kılıcın **صَبِيب**’ini karnına koydum”; yani ucunu; ve vurduğunda akışının ulaştığı son(şey)i. Ve denildi: O, mutlak olarak onun akışıdır.

**صَبِيب**: ‘alemdir; bilakis o bir dağdır. Ve hadîs bununla tefsir edildi: “**صَبِيب**’den altın olarak daha hayırlıdır”; başka bir rivayette “**صَبِير**’den altın olarak” geldiği gibi. Yahut o, **زُبَيْر** gibi **صَبِيب**’dir. Ve denildi: Hadîste **صَبِيب**; **فَعِيل** vezninde, **مَفْعُول** mânâsınadır; yani sayılmamış, dökülmüş çok altın.

Ve **الصَّبَابَة**: şevk; yahut onun inceliği ve harareti; yahut hevânın inceliği. Ey adam, ona kesre ile **صَبَبْتَ**; **قَنِعْتَ** gibi **صَبَابَة** (ile); sen **صَبّ**’sın; yani âşık, iştiyaklı. Ve o **صَبَّة**’dir. Kaidesinin gereği, “ve o **بِهَاء**’dır” demesidir; daha önce birçok kere geçtiği gibi. Müellifin zikrettiği bu, Sîbeveyh’in lafzıdır; İbn Sîde onu **المُحْكَم**’de, Cevherî de **الصِّحَاح**’ta ondan nakletti. Müellifin ibaresinde aslâ bir haksızlık yoktur; şeyhimizin zannettiği gibi değil; öyleyse düşünerek bak.

Ve **لِسَانُ العَرَب**’da: Lihyânî, bedevî kadınlarının, alma ile alma (işi) sırasında söyledikleri şeyde şunu hikâye etti: “**صَبّ**; öyleyse ona **أَصْبِبْ**; **أَرِقّ**; öyleyse ona **فَارِقْ**.” Kümeyt dedi:
  Göçenlere **تَصُبّ** etmezsin                      Dostun **يَصُبّ** etmediği vakit

Ve İbnü’l-A‘râbî’den: Adam **صَبَّ** olur; yani âşık olur; **يَصِبُّ**; **صَبَابَة**. Ve (bir) adam **صَبّ**; iki adam **صَبَّان**; adamlar **صَبُّون**. Ve iki kadın **صَبَّتَان**; kadınlar **صَبَّات**; “adam **صَبّ**” diyenin mezhebine göre; senin “adam **فَهِم** ve **حَذِر**” demen menzilesinde. Aslı **صَبَب** idi; iki harekeli **ب**’yi bir araya getirmeyi ağır buldular; birinci **ب**’nin harekesini düşürdüler ve onu ikincide idğam ettiler.

**الصَّبِيب** **زُبَيْر** gibi: Arap atlarından, bilinen bir attır; İbn Düreyd’den.

**صَبَاب** **خَبَّاب** gibi: Benî Kilâb’a ait bir **جَفْر**; bunu **الصَّاغَانِي** nakletti; başkası da ekledi: hurması çok.

Ve **صَبْصَبَهُ**: onu ayırdı, yok etti ve giderdi; böylece **تَصَبْصَبَ**. Ve **صَبْصَبَ** şey: yok oldu ve gitti. Ebû Amr’dan: Adam **صَبْصَبَ** olur; bir orduyu yahut malı ayırdığı zaman. Ve adam ve şey, meçhul bina ile **صُبَّ** olursa; yok edildiği zaman; bu, İbnü’l-A‘râbî’dendir.

Ve **التَّصَبْصُب**: gecenin çoğunun gitmesi. Denilir: Gece **تَصَبْصَبَ**; ve aynı şekilde gündüz **تَصَبْصَبَ**: azı hariç gitti. Ve şu okundu:
  Nihayet, onun günü **تَصَبْصَبَ** olunca

Ebû Amr’dan: **المُتَصَبْصِب**: giden, yok edilmiş.

**التَّصَبْصُب**: cüretin ve muhalefetin şiddeti. Denilir: Falan bize karşı **تَصَبْصَبَ**.

**التَّصَبْصُب**: sıcağın şiddetlenmesi. Accâc dedi:
  Nihayet, onun günü **تَصَبْصَبَ** olunca
  **صَادِر** yahut **وَارِد**’den, **سَبَا** elleri

Ebû Zeyd dedi: Yani azı hariç gitti. Ve denildi: Yani o gün kor üzerime şiddetlendi. Ezherî dedi: Ebû Zeyd’in sözü bana daha sevimlidir. Ve denilir: **تَصَبْصَبَ**; yani geçti ve gitti. Ve kavim **تَصَبْصَبُوا**; ayrıldıkları zaman. Ferrâ dedi: “Sulukundaki şey **تَصَبْصَبَ**”; yani azaldı.

Ve **الصَّبْصَاب** fetha ile: kalın, şiddetli; **الصَّبْصَب** gibi, **جَعْفَر** gibi. Ve **الصَّبَاصِب** **عَلَابِط** gibi. Denilir: deve **صَبْصَب** ve **صَبَاصِب**. Dedi:
  Kül rengi; sırtı yaralı; **القَرَا**’sı **صَبَاصِب**

**الصَّبْصَاب**: şeyden kalan. Merrâr dedi:
  Benî Âmir’in kadınları durur                      Her yıl onun **صَبْصَاب**’ını takip eder

Yahut ondan dökülen şey; zamir şeye râcidir; murad, **السِّقَاء**’dır; **المُحْكَم** ve başkalarında olduğu gibi.

**قِرْبَة** **صَبْصَاب**: şiddetli. Ve kesre ile **خَمْس** **صَبْصَاب**; **بَصْبَاص** gibi. Asma‘î’den: **خَمْس** **صَبْصَاب** ve **بَصْبَاص** ve **حَصْحَاص**; bütün bunlar: içinde ne tempo ne gevşeklik bulunan yürüyüştür. Müellif, **الصَّاد** **المُهْمَلَة**’ye havale etti; sözünde bir kusur yoktur; şeyhimizin zannettiği gibi değil; gördüğün gibi.

Ve müellifin, maddenin zarurîlerinden olarak geride bıraktıklarından: Mecazdan sözleri: “Falan, adamı bağda **صَبَّ** etti”; bağladığı zaman. Ferazdak dedi:
  **مُجَاشِع**’in demirinde ayağım **صَبَّ** edilmedi                      Kazanla birlikte; ancak benim istediğim bir ihtiyaç için

Onu İbn Manzûr ve Zemahşerî zikretti. Mecazdan olarak da: Bir kimsenin koyunlarına **صب ذؤالة** (yaptı), içine dadandığı zaman. Ve Allah onların üzerine, onlara azap ettiği zaman, bir azap kamçısı **صب** etti. Keza Allah onun üzerine bir yıldırım **صب** etti. Mecazdan olarak da: Ona yüz vurdu da **فصبا** (oldu), **منون**; yani bundan aşağı (olan) ve yüz ve yukarısı; yani bunun üstü. Ve **صبا**’nın **صاعدا** gibi olduğu söylendi. Denir: **صب عليه البلاء**; **صب**’den, yani yukarıdan; **الأساس**’ta böyle. Ve **لسان العرب**’da İbnü’l-A‘râbî’den: **ضربه ضربا صبا وحدرا**; kılıcın ağzıyla vurduğu zaman. Mecazdan olarak da: Yılan sokulana **انصبت**; yükselip sonra yukarıdan onun üzerine indiği zaman. Ve o hayra **يصب** eder. **صب درعه**: onu giydi. Ve doğan avın üzerine **انصب** etti. Ve uykunun ağırlıklarını **تحسوا** ettiler. Bunların hepsi **الأساس**’tadır; bir kısmı da **لسان العرب**’dadır. Ve **التهذيب**’de namaz hadîsinde: Başını **لم يصب**; yani onu aşağıya meylettirmedi. Ve Üsâme hadîsinde: Elini göğe kaldırıyor, sonra onu benim üzerime **يصبها** ediyordu; onun benim için dua ettiğini biliyorum. Ve **لسان العرب**’da Ebû Ubeyde’den: **الصب** bazen **صبوب**’un veya **صاب**’ın cemi olabilir. Ezherî dedi, başkası da dedi: **صب**; **صاب** veya **صبوب** için cemi olmaz; ancak **صاب** veya **صبوب**’un cemi **صبب**’dir; nitekim denir: **شاة عزوز** ve **عزز**; ve **جدود** ve **جدد**. Ve onda da Berîre hadîsinde: “Eğer ehlin isterse, senin bedelini onlara bir tek döküş olarak **أصب** ederim”; yani bir defada; suyu dökmekten: onu **صبا** eder, onu boşalttığı zaman. Ölünce: “Kâfirlerin üzerine **عذابا صبا** idim.” O, fâil veya mef‘ûl mânasında bir masdardır. Ve **ماء صب**; senin “**ماء سكب**” demen gibi; ve “**ماء غور**”. Dukeyn b. Recâ dedi:

  İki şakağı **بماء صـب** ile sıçratır
  **مثل الكحيل أو عقيد الرب**

**الكحيل**: uyuzlu develere sürülen nefttir. Ve onda hadîste: Fitneleri zikretti, dedi ki: “Onun içinde mutlaka tekrar döneceksiniz: **أساود صبا**; bazınız bazınızın boyunlarını vurur.” Ve **الأساود**: yılanlardır. Ve onun sözü: **صبا**. Zührî—hadîsin râvisi—dedi: O, **الصب**’dendir. Dedi: Yılan ısırmayı istediği zaman yükselir, sonra sokulanın üzerine **صب** eder; ve **صبى** diye de rivayet olunur, **حبلى** vezninde. Ezherî dedi: Onun sözü **أساود صبا**; **صبوب** ve **صبب**’in cemidir; birinci **الباء**’ın harekesini hazfettiler ve onu ikinci **الباء**’a idğam ettiler; böylece **صب** denildi; nitekim “**رجل صب**” dediler; aslında **صبب** idi; **الباء**’ın harekesini düşürdüler ve idğam ettiler; böylece onun dediği gibi **صب** denildi. Bunu İbnü’l-Enbârî söyledi; dedi: Bu, hadîsin tefsirinde sözdür; Zührî de onu söylemiştir; Ebû Ubeyd ve İbnü’l-A‘râbî’den sahih olmuştur; ve amel bunun üzerinedir. Sa‘leb’den **كتاب الفاخر**’da rivayet olundu; dedi ki: Ebû’l-Abbâs’a onun sözü hakkında soruldu: **أساود صبا**; İbnü’l-A‘râbî’den nakletti ki o şöyle derdi: **أساود** ile cemaatleri kasteder; **سواد** ve **أسوده** ve **أساود**. Ve **صبا**: bazınız bazınızın üzerine öldürmeyle iner. Ve denildi: O, **صبا يصبو**’dandır; dünyaya meylettiği zaman; nitekim “**غاز**” ve “**غزا**” denildiği gibi. Şunu murad etti: Onun içinde mutlaka tekrar döneceksiniz: **أساود**; yani farklı cemaatler ve birbirinden uzaklaşmış taifeler; fitneye **صابئين**; dünyaya ve onun süsüne meyledenler. Dedi: Onu kimden rivayet ettiğini bilmiyorum. Ve İbnü’l-A‘râbî derdi: Aslı **صبأ**’dır; hemzeli fiil üzere; **صابئ** gibi. **صبأ عليه**’den; ummadığı yerden onun üzerine ittiği zaman; sonra hemzesini hafifletti ve tenvinledi; böylece **صبى** denildi, **غزى** vezninde. Bu, **لسان العرب**’ın nassıdır. Şeyhimiz—Allah ona rahmet etsin—bütün bunları, çoğu maddede çokça böbürlenmelerine rağmen, ihmal etmiştir. Ve Abdurrahman b. **صبّاب**—**غراب** gibi—Ebû Hureyre’den (rivayet eden) tâbiîdir.
