# صبح (ص-ب-ح) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D8%A8%D8%AD

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Tan demektir

- Harfler: ص - ب - ح
- Kur'an'da: 45 geçiş · 43 ayet · 24 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (24)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [فَأَصْبَحُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/siga/%D9%81%D9%8E%D8%A3%D9%8E%D8%B5%D9%92%D8%A8%D9%8E%D8%AD%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | فَأَفْعَلُوا | Hemen oldular | 9 | 9 | [5:53](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/ayet/5:53.md) |
| [فَأَصْبَحَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/siga/%D9%81%D9%8E%D8%A3%D9%8E%D8%B5%D9%92%D8%A8%D9%8E%D8%AD%D9%8E.md) | فَأَفْعَلَ | Hemen oldu; Sabahladı | 5 | 5 | [5:30](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/ayet/5:30.md) |
| [مُصْبِحِينَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/siga/%D9%85%D9%8F%D8%B5%D9%92%D8%A8%D9%90%D8%AD%D9%90%D9%8A%D9%86%D9%8E.md) | مُفْعِلِينَ | Sabahlayanlar | 5 | 5 | [15:66](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/ayet/15:66.md) |
| [الصُّبْحُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/siga/%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%8F%D9%91%D8%A8%D9%92%D8%AD%D9%8F.md) | الْفُعْلُ | Sabah | 2 | 1 | [11:81](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/ayet/11:81.md) |
| [بِمَصَابِيحَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/siga/%D8%A8%D9%90%D9%85%D9%8E%D8%B5%D9%8E%D8%A7%D8%A8%D9%90%D9%8A%D8%AD%D9%8E.md) | بِمَفَاعِيلَ | Aydınlatma araçları ile | 2 | 2 | [41:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/ayet/41:12.md) |
| [فَأَصْبَحْتُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/siga/%D9%81%D9%8E%D8%A3%D9%8E%D8%B5%D9%92%D8%A8%D9%8E%D8%AD%D9%92%D8%AA%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | فَأَفْعَلْتُمْ | Hemen oldunuz | 2 | 2 | [3:103](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/ayet/3:103.md) |
| [وَأَصْبَحَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A3%D9%8E%D8%B5%D9%92%D8%A8%D9%8E%D8%AD%D9%8E.md) | وَأَفْعَلَ | Oldu | 2 | 2 | [28:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/ayet/28:10.md) |
| [وَالصُّبْحِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%8F%D9%91%D8%A8%D9%92%D8%AD%D9%90.md) | وَالْفُعْلِ | Ve sabah | 2 | 2 | [74:34](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/ayet/74:34.md) |
| [أَصْبَحَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%B5%D9%92%D8%A8%D9%8E%D8%AD%D9%8E.md) | أَفْعَلَ | Oldu | 1 | 1 | [67:30](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/ayet/67:30.md) |
| [أَصْبَحُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%B5%D9%92%D8%A8%D9%8E%D8%AD%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | أَفْعَلُوا | Oldular | 1 | 1 | [5:102](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/ayet/5:102.md) |
| [الْإِصْبَاحِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%A5%D9%90%D8%B5%D9%92%D8%A8%D9%8E%D8%A7%D8%AD%D9%90.md) | الْإِفْعَالِ | Sabah | 1 | 1 | [6:96](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/ayet/6:96.md) |
| [الْمِصْبَاحُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%85%D9%90%D8%B5%D9%92%D8%A8%D9%8E%D8%A7%D8%AD%D9%8F.md) | الْمِفْعَالُ | Aydınlatma aracı | 1 | 1 | [24:35](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/ayet/24:35.md) |
| [تُصْبِحُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/siga/%D8%AA%D9%8F%D8%B5%D9%92%D8%A8%D9%90%D8%AD%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | تُفْعِلُونَ | Sabaha çıkarsınız | 1 | 1 | [30:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/ayet/30:17.md) |
| [صَبَاحُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/siga/%D8%B5%D9%8E%D8%A8%D9%8E%D8%A7%D8%AD%D9%8F.md) | فَعَالُ | Sabah | 1 | 1 | [37:177](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/ayet/37:177.md) |
| [صَبَّحَهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/siga/%D8%B5%D9%8E%D8%A8%D9%8E%D9%91%D8%AD%D9%8E%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | فَعَّلَهُمْ | Onlara sabah baskını yaptı | 1 | 1 | [54:38](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/ayet/54:38.md) |
| [صُبْحًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/siga/%D8%B5%D9%8F%D8%A8%D9%92%D8%AD%D9%8B%D8%A7.md) | فُعْلًا | Sabah | 1 | 1 | [100:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/ayet/100:3.md) |
| [فَأَصْبَحَتْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/siga/%D9%81%D9%8E%D8%A3%D9%8E%D8%B5%D9%92%D8%A8%D9%8E%D8%AD%D9%8E%D8%AA%D9%92.md) | فَأَفْعَلَتْ | Hemen oldu | 1 | 1 | [68:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/ayet/68:20.md) |
| [فَتُصْبِحَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/siga/%D9%81%D9%8E%D8%AA%D9%8F%D8%B5%D9%92%D8%A8%D9%90%D8%AD%D9%8E.md) | فَتُفْعِلَ | Hemen olur | 1 | 1 | [18:40](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/ayet/18:40.md) |
| [فَتُصْبِحُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/siga/%D9%81%D9%8E%D8%AA%D9%8F%D8%B5%D9%92%D8%A8%D9%90%D8%AD%D9%8F.md) | فَتُفْعِلُ | Hemen olur | 1 | 1 | [22:63](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/ayet/22:63.md) |
| [فَتُصْبِحُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/siga/%D9%81%D9%8E%D8%AA%D9%8F%D8%B5%D9%92%D8%A8%D9%90%D8%AD%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | فَتُفْعِلُوا | Hemen olursunuz | 1 | 1 | [49:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/ayet/49:6.md) |
| [فَيُصْبِحُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/siga/%D9%81%D9%8E%D9%8A%D9%8F%D8%B5%D9%92%D8%A8%D9%90%D8%AD%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | فَيُفْعِلُوا | Hemen olurlar | 1 | 1 | [5:52](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/ayet/5:52.md) |
| [لَيُصْبِحُنَّ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/siga/%D9%84%D9%8E%D9%8A%D9%8F%D8%B5%D9%92%D8%A8%D9%90%D8%AD%D9%8F%D9%86%D9%8E%D9%91.md) | لَيُفْعِلُنَّ | Kesinlikle olacaklar | 1 | 1 | [23:40](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/ayet/23:40.md) |
| [مِصْبَاحٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/siga/%D9%85%D9%90%D8%B5%D9%92%D8%A8%D9%8E%D8%A7%D8%AD%D9%8C.md) | مِفْعَالٌ | Aydınlatma aracı | 1 | 1 | [24:35](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/ayet/24:35.md) |
| [يُصْبِحَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/siga/%D9%8A%D9%8F%D8%B5%D9%92%D8%A8%D9%90%D8%AD%D9%8E.md) | يُفْعِلَ | Olur | 1 | 1 | [18:41](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/ayet/18:41.md) |

## Mücavir kökler — 51 mücavir (226 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [جثم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AB%D9%85.md) — 5 ortak ayet · G² 50 · Ceseye diz çökmek, ceseme çökmüş olarak hareketsizce durmak…
2. [ندم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AF%D9%85.md) — 5 ortak ayet · G² 42 · “Redm” kumaşa dikilen yama, “nedm” arkadaş, içki…
3. [دور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D8%B1.md) — 6 ortak ayet · G² 24 · Dar : Etrafı çevrili yer demektir
4. [مسي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 23 · Dün
5. [رجف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%81.md) — 3 ortak ayet · G² 21 · Recef dalgalı deniz demektir
6. [صرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 16 · Devşirenler
7. [صيح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%8A%D8%AD.md) — 3 ortak ayet · G² 16 · Sayha(sin) düzlüğe akıp yayılan sudur, bağırdığı zaman…
8. [غور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%88%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 14 · Ğar, Mağara demektir
9. [موه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%87.md) — 4 ortak ayet · G² 12 · Su
10. [غرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B1%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Ğarb, Güneşin batığı yerdir
11. [صوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D8%A8.md) — 3 ortak ayet · G² 7 · Sağanak yağmur demektir
12. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 6 ortak ayet · G² 7 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
13. [خسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 7 · Husrin : “Hasre" harap olmuş yer demektir
14. [قدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1.md) — 4 ortak ayet · G² 7 · Kıdr kazandır
15. [كود](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Neredeyse o
16. [عسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%89.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Umulur
17. [قسم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Kasem sad ile gövdesi kopmuş ağacın yerinde duran köküdür
18. [أخو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D9%88.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · Hayvanları bağladıkları ipin iki ucuna konmuş kazıklardan…
19. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 6 ortak ayet · G² 5 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
20. [أمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md) — 5 ortak ayet · G² 5 · Murar acı bir ağacın adıdır
21. [قطع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B7%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Kesinlikle keseceğim
22. [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) — 4 ortak ayet · G² 5 · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
23. [زين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Ziynet : Süslemek için kullanılan çöplere, tüylere benzeyen…
24. [سري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Akan deredir
25. [ضرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Örnek verdi
26. [قضي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · “Kadb” kesici alet; “ba” “va”va dönüşmüş “kadeve” ve…
27. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 5 ortak ayet · G² 3 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
28. [دنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D9%88.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Dünya : “Dena” kelimesi ecveften nakısa dönüşmüştür
29. [سكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%83%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · “Sikkin” bıçak demektir
30. [مثل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AB%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Çamurdan yapılan ve bir şeye benzetilen nesne, heykeldir
31. [ليل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“, akıp denize giden…
32. [عدو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Mu’ted, “adeve”den iftial babından gelmektedir
33. [حسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Hisbe okun nişangah kısmına denir
34. [عزز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%B2.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Yağmur suyu ile doymuş topraktır
35. [طوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Koparılmaya elverişli hale gelmiş hurma tanesi veya…
36. [موسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%89.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Musa
37. [نصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Bereketli yağmurla sulanmış toprak demektir
38. [وحد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · وَحْدَهُ kelimesi aslında منفرداً anlamındadır ve marifeye…
39. [نزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 1 · “Nezle” konaklama yeri demektir
40. [سوأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Sey’e(hemze): “Sivad” kara demektir
41. [مع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Beraber
42. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 3 ortak ayet · G² 1 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
43. [نور](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Ateş demektir
44. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 4 ortak ayet · G² 0 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
45. [جنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Bahçe demektir
46. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 4 ortak ayet · G² 0 · Şey
47. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 10 ortak ayet · G² 0 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
48. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
49. [هدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…
50. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 5 ortak ayet · G² 0 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
51. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Zalimler

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | صبح |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [فجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%B1.md), [سفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D8%B1.md), [ضوء](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%88%D8%A3.md), [نور](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [مسو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D9%88.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Karanlığın yarılmasıyla ufukta beliren kızıllık, tan ışığı ve aydınlanma başlangıcı |
| Çekirdek Özet 2 | Vaktin sabaha ermesi, gizli olanın açığa çıkması ve bir durumdan diğerine kesin geçiş bildirme |
| Çekirdek Özet 3 | Belirsizlikten belirliliğe geçiş, amellerin ve hakikatin görünür kılınması ile durum dönüşümü |
| Kritik Hata Riski | Kökün «sarf/dönüşüm» (nâkıs fiil) boyutu ile «vakit ve ışık» (tan) boyutunun birbirinden koparılması |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| صب | Dökülme, boşalma, yönelme ve bir yöne doğru akıp belirme; [صبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%A8.md) (suyun dökülmesi), [صبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%A3.md) (ortaya çıkma, yön değiştirme), [صبغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%BA.md) (renge boyanma, kaplama) köklerinde olduğu gibi bir şeyin yüzeye taşması veya akması. | ح | ح harfinin getirdiği açılma, yarılma ve sürtünme etkisiyle akış ve boşalma hareketi; karanlığın üzerine ışığın ve kızıllığın yayılması, tan yerinin ağarması ve durumun bütünüyle açığa çıkması şeklinde özelleşmiştir. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ص | olta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırma | Gizlenmiş veya karanlıkta kalmış olanı çekip çıkarma, yoğunlaşma ve sıkışmış durumdan sıyrılma payını taşır. |
| ب | ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Bir kabın, çerçevenin veya kapalı durumun içini, mekanı ve kuşatılmışlığı temsil eder. |
| ح | çit, duvar; çevirme, koruma, ayırma | Sınırın açılması, yarılması, iki zıt durum (gece ile gündüz) arasındaki perdenin kalkması payını verir. |
| صبح | Kapalı mekandan (karanlıktan) sıyrılarak sınırın açılması ve ışığın dışarıya vurması | Gece perdesinin yırtılarak içte gizlenen varlığın, kızıllık ve ışık dalgasıyla sınırdan dışarı taşması, tan yerinin ağarması hareketidir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Ufukta beliren ilk kızıllık; saçtaki kızıla çalan parlaklık; kandil veya fitilin yaydığı aydınlatıcı kızıl-sarı alev; sabah vaktinde içilen süt veya içki (sabûh). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Tarafa b. el-Abed muallakasında sabahleyin sunulan içkiyi kastederek şöyle der: متى تَأْتِني أصبَحْـكَ كـأسـاً َرِويَّةً / وإنْ كنتَ عنها ذا غِنىً فاغْنَ وازْدَدِ (Bana geldiğinde sana bol bir sabah kadehi sunarım; ona ihtiyacın yoksa zenginliğini artır). Ayrıca el-A‘şâ sabah baskınını (yevmü’s-sabâh) anlatırken kökü kullanmıştır: ويمنَعُه يَومَ الصَّبـاح مَـصُـونةٌ / سِراعاً إلى الداعي تَثُوبُ وتُركَبُ. |
| Erken Arapça kullanım | Araplarda düşman baskınlarının çoğunlukla tan yerinin ağarmasıyla yapılması sebebiyle tehlike ve imdat anında nida edilen «Yâ sabâhâh!» çığlığı; sabahleyin konuğa ikram edilen süt ve azık (tasbîh); sabah vakti uyuma (tasabbuh). |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Dîvânu Tarafa, Dîvânu el-A‘şâ.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde صبح kökü, parıldama, ışık verme, parlaklık ve sabah vaktiyle doğrudan bağlantılı ortak bir arka plana dayanır. İbranicede צ-ה-ר veya ışıkla ilişkili türevlerde, Süryanicede صب / şbaḥ (övgü, parlama, ışıma) semantik alanında ve Klasik Güney Arapçasında (Sabeyce sbḥ / sabah vakti, şafak) bu kök, karanlığın içinden ışıltının zuhur etmesini ifade eder. Arapçada kök, özellikle ufkun şafak vakti büründüğü kızıllık (humre) rengi üzerinden somutlaşmış; buradan kandil (misbâh) ve sabah baskını (sabâh) anlamlarına genişlemiştir. Fonetik açıdan kökün ilk harfi olan sad ve sonundaki ha, sesin boğazdan sürtünerek çıkmasıyla bir patlamayı ve açılmayı betimler; bu da karanlık blokajının delinmesini ve ışığın dışarı taşmasını semantik olarak destekler.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Kökün kızıla çalan ışık ve tan rengi üzerinden gelişmesi | Ufkun kızarması, kandil alevi (misbâh), güzel ve aydınlık yüz (sabîh) ve sabah vaktine erme (asbaha) anlamları aynı çekirdekten türer. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Arapçası ve Süryanice formlar | Sabeyce sbḥ (sabah, şafak), Süryanice şbaḥ (parlama, tecelli etme) ile sescil ve anlamsal tam örtüşme gösterir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik ışık ve parıltı kökleri | Işık saçma, aklık ve kızıllık bildiren iki harfli arkaik biçimlerle muhtemel akrabalıklar kurulabilir. | Muhtemel |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Payne Smith Syriac Lexicon, Biella (Dictionary of Old South Arabic).

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| صبح | Anlamlı | Tan yerinin ağarması, kızıllık | Şafağın sökmesi, ışığın açığa çıkması, sabah vaktine girmek veya bir halden diğerine dönüşmek. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| [صحب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AD%D8%A8.md) | Anlamlı | Birliktelik, yoldaşlık, mülazemet | Bir kimse veya durumla sürekli beraber olmak, ayrılmamak, koruyup gözetmek. | Kur'an'da geçer; hedef kökle ayrılmazlık ve açıklık bağı vardır. |
| بصح | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel (kullanım dışı) kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| بحص | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel (kullanım dışı) kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| [حصب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%A8.md) | Anlamlı | Çakıl taşı, taş fırlatma | Küçük çakıl taşları; şiddetli rüzgarın fırlattığı taşlar; cehennem yakıtı. | Kur'an'da geçer; sertlik ve açığa fırlama yönüyle ilişkilidir. |
| [حبص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%B5.md) | Anlamlı | Çırpınma, sıçrama | Can çekişen veya vurulan hayvanın ayaklarını vurup çırpınması, hızlı hareket. | Kur'an'da geçmez; Tehzîb'de müsta'mel kaydedilmiştir. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| صبح | Merkez | Tan vakti, aydınlanma, dönüşüm | Karanlığın yarılmasıyla başlayan kızıllık ve durumun aleni hale gelerek kesinleşmesi. | Işığın ilk zuhuru, hem vakit hem de nâkıs fiil olarak hal değişimidir. |
| [فجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%B1.md) | Komşu | Yarılma, fışkırma | Ufkun veya suyun bir bendi yırtarcasına aniden yarılıp fışkırmasıdır. | صبح ışığın rengine ve yayılmasına, [فجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%B1.md) ise yarılma eylemine odaklanır. |
| [سفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D8%B1.md) | Komşu | Açığa çıkma, keşif | Örtünün kalkmasıyla arkasındaki suretin veya ufkun bütünüyle parıldayıp görünmesidir. | [سفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D8%B1.md) giz perdesinin açılmasına, صبح karanlığın aydınlanma başlangıcına bakar. |
| [ضوء](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%88%D8%A3.md) | Komşu | Güçlü ve yayılan ışık | Kendinden ışık veren, etrafı bizzat aydınlatan kaynak ışığıdır. | [ضوء](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%88%D8%A3.md) ışımanın gücüne, صبح zaman dilimine ve rengine işaret eder. |
| [نور](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B1.md) | Komşu | Aydınlık, berraklık | Gözün görmesini sağlayan, yakıcı olmayan duru ışıktır. | [نور](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B1.md) aydınlığın kendisine, صبح geceden gündüze geçiş anına yöneliktir. |
| [مسو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D9%88.md) | Zıt | Akşam, karanlığa giriş | Gün ışığının çekilip karanlığın yavaş yavaş yeryüzünü kaplamasıdır. | صبح varlığın görünürleşmesi, [مسو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D9%88.md) ise perdelenip gizlenmesidir. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | صبح | Tan ağarması, aydınlanma, olma | Ufukta kızıllığın belirmesi, sabah vaktine eriş ve bir durumdan diğerine kesin geçiş. | Kesin |
| Latince | Diluculum, aurora, fieri | Şafak, alacakaranlık, dönüşmek | Diluculum ve aurora sabah ışığını ve kızıllığını karşılar; fieri ise nâkıs fiil anlamındaki oluş ve dönüşümü verir. | Güçlü |
| İngilizce | Dawn, morning, to become | Şafak, sabah, dönüşmek | Dawn şafak anını ve mecazen bir gerçeğin birden idrak edilmesini verir; to become ise fiili dönüşümü karşılar. | Kesin |
| Almanca | Morgendämmerung, Morgen, werden | Tan ağarması, sabah, olmak | Morgendämmerung kızıllık ve ilk ışığı içerir; werden fiili kökün Kur'an'daki yaygın nâkıs fiil işlevini tam karşılar. | Güçlü |
| Fransızca | Aube, aurore, devenir | Tan yeri, şafak, haline gelmek | Aurore ufuktaki kızıllığı ve taze ışığı vurgular; devenir fiili durum değişikliği bildiren gramatikal kullanımı sağlar. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Lewis & Short, Grimm Wörterbuch, Dictionnaire Littré.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أصبح / فأصبح | Hal değişimi, kesinleşmiş durum («oldu, haline geldi») | İnsanın içsel pişmanlığı, inkarcıların helak sonrası durumu veya bir nimetin yok oluşu (Örnek: Mâide [5:30](https://lisan.digital/tr/ayet/5:30.md), Kehf [18:40](https://lisan.digital/tr/ayet/18:40.md), Kasas [28:10](https://lisan.digital/tr/ayet/28:10.md)). |
| الصبح / الصباح | Zaman dilimi, tan vakti, sabah vakti | Azabın vadesi olarak sabahın tayin edilmesi veya yemin bağlamında sabahın gelişi (Örnek: Hûd [11:81](https://lisan.digital/tr/ayet/11:81.md), Müddessir [74:34](https://lisan.digital/tr/ayet/74:34.md)). |
| مصباح / مصابيح | Işık kaynağı, kandil, yıldızlar | Gökyüzünün yıldızlarla donatılması veya ilahi nurun cam içindeki bir kandille temsili (Örnek: Nûr [24:35](https://lisan.digital/tr/ayet/24:35.md), Mülk [67:5](https://lisan.digital/tr/ayet/67:5.md)). |
| فالق الإصباح | Şafağı yaran, sabahı çıkaran kudret | Yaratılış ayetlerinde Allah'ın gece karanlığını yırtıp tan yerini ağartması (Örnek: En‘âm [6:96](https://lisan.digital/tr/ayet/6:96.md)). |
| مصبحين | Sabah vaktine erenler veya sabahleyin yola çıkanlar | Bahçe sahiplerinin ürünü toplamak için sabah çıkması veya helak vaktine sabah ulaşılması (Örnek: Hicr [15:66](https://lisan.digital/tr/ayet/15:66.md), Kalem [68:17](https://lisan.digital/tr/ayet/68:17.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ayetü'n-Nûr bağlamında ilahi hidayetin temsili ve tecelli | Kandil (مصباح) metaforu üzerinden nurun mahiyeti, tecelli ve imanın kalpte parlaması tartışılmıştır. | Varlığın zâtında nur olması, ilahi bilginin karanlığı yok eden aydınlığı. |
| Fıkıh | İbadet vakitlerinin başlangıcı (namaz ve oruç) | Fecr-i sâdık ile başlayan sabah vaktinin sınırları, imsak ve sabah namazının isfâr (aydınlatma) veya tağlîs ile kılınması. | Hükmün sübutu için vaktin kesinleşmesi, ibadet ehliyetinin zamanla kayıtlanması. |
| Tefsir | أصبح fiilinin kâne grubundan sayılarak durum değişikliğine delaleti | Fiilin sadece sabah vaktine girmeyi değil, hakikatin geri dönülmez biçimde açığa çıkarak yeni bir duruma geçildiğini bildirmesi. | Belirsizlik perdesinin kalkması, neticenin tescil edilmesi. |
| Hadis | Sabah duaları, tebliğ ve uyarı dili | «Yâ sabâhâh» uyarısı ve sabah vaktinin feyiz/bereketine dair rivayetler ile cemaatle sabah namazının fazileti. | Uyanıklık, gafletten sıyrılma, yeni bir varoluş gününe bilinçle başlama. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahyin gelişi ve basiret | Karanlıktan aydınlığa çıkış | Cehalet ve şüphe karanlığını yırtarak hakikati aşikar kılma | Dini hayatta hidayet, tıpkı tan yeri gibi kalpteki örtüyü parçalayarak varlığı berraklaştırır. | Kesin |
| İlmi | Metodoloji ve keşif | Bilinmeyenin bilinir hale gelmesi (tenvir) | Gizli nedensellikleri ve kanunları görünür düzleme aktarma | Bilimsel faaliyet, olgular üzerindeki karanlığı dağıtıp onları ölçülebilir ve açık hale getirmektir. | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ve kamu düzeni | Şeffaflık ve krizlerin açığa çıkması | Kapalı kapılar ardındaki planların günyüzüne çıkması, teftiş | İktidarda gizlenen fesadın sabah baskını gibi kaçınılmaz bir ifşa ile halkın önüne serilmesi. | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet ve piyasa döngüsü | Değerin realize olması ve netleşmesi | Sermayenin ve emeğin sonucunun kesinleşmesi, hasat | Gece yapılan spekülasyonların gün ışığında netleşmesi, üretimin pazara çıkış anı. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Faz geçişi (Phase transition) ve optik eşik değeri | Bir sistemin kritik sınıra ulaştığında durum değiştirmesi; karanlık ortamda foton akısının eşiği aşarak optik dalga boyunun görünür spektruma (kızıl dalga boyuna) geçişi. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Farkındalık eşiği ve anomi durumundan berraklığa geçiş | Bireysel veya toplumsal bilinçte krizin ve inkarın sürdürülemez hale gelip bireyin durumu bütünüyle idrak ederek tavır değiştirmesi. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca 24 saatlik günün ilk saat dilimi (sabah) veya basit bir aydınlatma aracı (lamba) olarak anlamak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, sadece kronolojik bir saat değil; gizli niyetlerin, amellerin, helak veya kurtuluşun geri dönülemez biçimde kesin bir sonuca evrilmesini (sîrûret/oluş) bildirir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | أصبح fiili geçen ayetlerde olayın sadece sabah saatinde gerçekleştiği zannedilir; oysa fiil durumun kesinleştiğini ve geri dönülmez yeni bir nitelik kazandığını bildirir. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'da hakikat ile batıl, bilgi ile cehalet arasındaki diyalektik çoğunlukla gece ile sabahın çatışması üzerinden anlatılır. Kök, hem somut ışığın kaynağını hem de ontolojik durum değişimlerini kavramanın anahtarıdır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Geçmiş kavimlerin akıbetlerini bildiren helak ayetlerinde, bahçe sahipleri kıssasında, Nûr suresindeki nur temsilinde ve insanın içsel pişmanlıklarını/dönüşümlerini anlatan nefis muhasebesi bağlamlarında belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Olayların durağan olduğu yanılgısını yıkar. Bir sürecin gece boyunca gizlice olgunlaşıp sabah ansızın aşikar hale geldiğini göstererek, ilahi sünnetin tedricilik ve ardından ani tecelli kanununu öğretir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Karanlığın çekilmesiyle ufuk çizgisinde beliren ilk kızıllık, tan yeri aydınlığı ve kandil alevi.
- Soyut anlam: Belirsiz, gizli veya örtülü olan durumun birdenbire şeffaflaşarak kesin, görünür ve geri dönülmez bir nitelik kazanması.
- Sistematik karşılık: Bir sistemdeki örtülü potansiyelin kritik eşiği aşarak görünür aktüaliteye ve yeni bir duruma (faz değişimine) dönüşmesi.
- LaTeX modeli: $$S(t) = \lim_{\Delta t \to 0^+} \left[ \Theta(I(t) - I_c) \cdot \Phi(x) \right]$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $I(t)$ zamanla biriken ışık veya amelin yoğunluğunu, $I_c$ ise karanlık ile aydınlık arasındaki kritik eşik değerini temsil eder. Heaviside basamak fonksiyonu $\Theta$, yoğunluk kritik eşiği aştığı anda sistemi tetikler. $\Phi(x)$ gizli durumdan açık duruma dönüşen yeni nitelik vektörüdür. $S(t)$ ise sistemin belirsizlik halinden kesinleşmiş açık bir hale (صبح) geçiş fonksiyonunu ifade eder.

## Geçtiği ayetler (43 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/occurrences?meal=IK

### [Ali İmran 3:103](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/ayet/3:103.md) — فَأَصْبَحْتُمْ

وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا وَلَا تَفَرَّقُوا وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْدَاءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْوَانًا وَكُنْتُمْ عَلَى شَفَا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ فَأَنْقَذَكُمْ مِنْهَا كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ

Meal (IK): Topluca Allah’ın ipine sarılın, ayrılmayın. Ve Allah’ın üzerindeki nimetini hatırlayın. Hani, siz; düşman idiniz de O, kalblerinizin arasını uzlaştırdı da, O’nun nimeti sayesinde kardeş oldunuz. Siz; bir ateş uçurumunun tam kenarında iken, sizi oradan doğru yola eresiniz diye kurtardı. Alah ayetlerini size işte böylece açıklar.

### [Maide 5:30](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/ayet/5:30.md) — فَأَصْبَحَ

فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِيهِ فَقَتَلَهُ فَأَصْبَحَ مِنَ الْخَاسِرِينَ

Meal (IK): Bunun üzerine kardeşini öldürmekte nefsine uydu ve onu öldürdü de hüsrana uğrayanlardan oldu.

### [Maide 5:31](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/ayet/5:31.md) — فَأَصْبَحَ

فَبَعَثَ اللَّهُ غُرَابًا يَبْحَثُ فِي الْأَرْضِ لِيُرِيَهُ كَيْفَ يُوَارِي سَوْءَةَ أَخِيهِ قَالَ يَاوَيْلَتَا أَعَجَزْتُ أَنْ أَكُونَ مِثْلَ هَذَا الْغُرَابِ فَأُوَارِيَ سَوْءَةَ أَخِي فَأَصْبَحَ مِنَ النَّادِمِينَ

Meal (IK): Sonra Allah; kardeşinin ölüsünü nasıl gömeceğini göstermek için, ona yeri eşeleyen bir karga gösterdi. Yazıklar olsun bana, bu karga gibi bile olmaktna aciz kaldım da kardeşimin ölüsünü örtemedim, dedi. Pişmanlık duyanlardan oldu.

### [Maide 5:52](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/ayet/5:52.md) — فَيُصْبِحُوا

فَتَرَى الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يُسَارِعُونَ فِيهِمْ يَقُولُونَ نَخْشَى أَنْ تُصِيبَنَا دَائِرَةٌ فَعَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ فَيُصْبِحُوا عَلَى مَا أَسَرُّوا فِي أَنْفُسِهِمْ نَادِمِينَ

Meal (IK): Kalblerinde hastalık olanların; bize bir felaket gelmesinden korkuyoruz, diyerek onlara koşuştuklarını görürsün. Olur ki, Allah, fetih verir veya katından bir emir getirir de onlar, içlerinde gizlediklerinden dolayı pişman olurlar.

### [Maide 5:53](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/ayet/5:53.md) — فَأَصْبَحُوا

وَيَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا أَهَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ إِنَّهُمْ لَمَعَكُمْ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فَأَصْبَحُوا خَاسِرِينَ

Meal (IK): Aman edenler derler ki: Sizinle beraber olduklarına bütün güçleriyle Allah’a yemin edenler bunlar mıdır? Amelleri boşa gitmiş ve hüsrana uğrayanlardan olmuşlardır.

### [Maide 5:102](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/ayet/5:102.md) — أَصْبَحُوا

قَدْ سَأَلَهَا قَوْمٌ مِنْ قَبْلِكُمْ ثُمَّ أَصْبَحُوا بِهَا كَافِرِينَ

Meal (IK): Sizden önce bir kavim onları sormuştu da, sonra o sebeple kafirler olmuştu.

### [En'am 6:96](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/ayet/6:96.md) — الْإِصْبَاحِ

فَالِقُ الْإِصْبَاحِ وَجَعَلَ اللَّيْلَ سَكَنًا وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ حُسْبَانًا ذَلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ

Meal (IK): Sabahı yarıp çıkarandır. Geceyi bir sükun, güneşi ve ayı da vakit ölçüsü kılmıştır. İşte bu; Aziz, Alim olanın takdiridir.

### [Araf 7:78](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/ayet/7:78.md) — فَأَصْبَحُوا

فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دَارِهِمْ جَاثِمِينَ

Meal (IK): Bu yüzden onları şiddetli bir sarsıntı tutuverdi de yurtlarında dizüstü çöken kimseler oldular.

### [Araf 7:91](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/ayet/7:91.md) — فَأَصْبَحُوا

فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دَارِهِمْ جَاثِمِينَ

Meal (IK): Bunun üzerine onları sarsıntı yakalayıverdi. Ve yurtlarında dizüstü çökenler oldular.

### [Hud 11:67](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/ayet/11:67.md) — فَأَصْبَحُوا

وَأَخَذَ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دِيَارِهِمْ جَاثِمِينَ

Meal (IK): Zulmedenleri bir çığlık tuttu. Oldukları yerde diz üstü çöküverdiler.

### [Hud 11:81](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/ayet/11:81.md) — الصُّبْحُ

قَالُوا يَالُوطُ إِنَّا رُسُلُ رَبِّكَ لَنْ يَصِلُوا إِلَيْكَ فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ وَلَا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أَحَدٌ إِلَّا امْرَأَتَكَ إِنَّهُ مُصِيبُهَا مَا أَصَابَهُمْ إِنَّ مَوْعِدَهُمُ الصُّبْحُ أَلَيْسَ الصُّبْحُ بِقَرِيبٍ

Meal (IK): Dediler ki: Ey Lut; biz Rabbının elçileriyiz. Onlar sana ilişemeyecekler. Bir ara geceleyin ailenle birlikte yola çık. Karının dışında kimse geri kalmasın. Doğrusu onların başına gelecek olan, onun da başına gelecektir. Onların başına gelecek sabahleyindir. Daha sabah yakın değil mi?

### [Hud 11:94](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/ayet/11:94.md) — فَأَصْبَحُوا

وَلَمَّا جَاءَ أَمْرُنَا نَجَّيْنَا شُعَيْبًا وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَأَخَذَتِ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دِيَارِهِمْ جَاثِمِينَ

Meal (IK): Emrimiz gelince; Şuayb’ı ve beraberindeki inananları, katımızdan bir rahmet ile kurtardık. Zulmedenleri de korkunç bir ses yakaladı ve oldukları yerde diz üstü çöküverdiler.

### [Hicr 15:66](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/ayet/15:66.md) — مُصْبِحِينَ

وَقَضَيْنَا إِلَيْهِ ذَلِكَ الْأَمْرَ أَنَّ دَابِرَ هَؤُلَاءِ مَقْطُوعٌ مُصْبِحِينَ

Meal (IK): Böylece ona bunların sonlarının kesilmiş olarak sabahlayacaklarını bildirdik.

### [Hicr 15:83](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/ayet/15:83.md) — مُصْبِحِينَ

فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ مُصْبِحِينَ

Meal (IK): Sabaha karşı çığlık onları da yakalayıverdi.

### [Kehf 18:40](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/ayet/18:40.md) — فَتُصْبِحَ

فَعَسَى رَبِّي أَنْ يُؤْتِيَنِ خَيْرًا مِنْ جَنَّتِكَ وَيُرْسِلَ عَلَيْهَا حُسْبَانًا مِنَ السَّمَاءِ فَتُصْبِحَ صَعِيدًا زَلَقًا

Meal (IK): Rabbım bana senin bahçenden daha iyisini verebilir ve seninkinin üzerine gökten bir felaket gönderir de kaypak bir toprak haline getirebilir.

### [Kehf 18:41](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/ayet/18:41.md) — يُصْبِحَ

أَوْ يُصْبِحَ مَاؤُهَا غَوْرًا فَلَنْ تَسْتَطِيعَ لَهُ طَلَبًا

Meal (IK): Yahut suyu çekilir de bir daha bulamazsın.

### [Kehf 18:42](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/ayet/18:42.md) — فَأَصْبَحَ

وَأُحِيطَ بِثَمَرِهِ فَأَصْبَحَ يُقَلِّبُ كَفَّيْهِ عَلَى مَا أَنْفَقَ فِيهَا وَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا وَيَقُولُ يَالَيْتَنِي لَمْ أُشْرِكْ بِرَبِّي أَحَدًا

Meal (IK): Nitekim ürünleri yok edildi. Sarfettiği emeğe içi yanarak avuçlarını oğuşturuyordu. Çardakları hep yere düşmüştü. Ve diyordu ki: Ne olaydım, Rabbıma hiç kimseyi ortak koşmasaydım.

### [Kehf 18:45](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/ayet/18:45.md) — فَأَصْبَحَ

وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا كَمَاءٍ أَنْزَلْنَاهُ مِنَ السَّمَاءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَبَاتُ الْأَرْضِ فَأَصْبَحَ هَشِيمًا تَذْرُوهُ الرِّيَاحُ وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ مُقْتَدِرًا

Meal (IK): Dünya hayatının misalini de anlat onlara. Gökten indirdiğimiz su gibidir. Ki bununla yeryüzünde yetişen bitkiler birbirine karışır. Ama sonunda da rüzgarın savuracağı çörçöpe döner. Allah; her şeyin üstünde bir kudret sahibidir.

### [Hac 22:63](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/ayet/22:63.md) — فَتُصْبِحُ

أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَتُصْبِحُ الْأَرْضُ مُخْضَرَّةً إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ خَبِيرٌ

Meal (IK): Görmedin mi; Allah, gökten su indirdi de böylece yeryüzü yemyeşil olmaktadır. Ve gerçekten Allah; Latif’dir, Hamid’dir.

### [Müminun 23:40](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/ayet/23:40.md) — لَيُصْبِحُنَّ

قَالَ عَمَّا قَلِيلٍ لَيُصْبِحُنَّ نَادِمِينَ

Meal (IK): Allah da buyurdu ki: Az sonra pişman olacaklar.

### [Nur 24:35](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/ayet/24:35.md) — مِصْبَاحٌ · الْمِصْبَاحُ

اللَّهُ نُورُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكَاةٍ فِيهَا مِصْبَاحٌ الْمِصْبَاحُ فِي زُجَاجَةٍ الزُّجَاجَةُ كَأَنَّهَا كَوْكَبٌ دُرِّيٌّ يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبَارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ لَا شَرْقِيَّةٍ وَلَا غَرْبِيَّةٍ يَكَادُ زَيْتُهَا يُضِيءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ نُورٌ عَلَى نُورٍ يَهْدِي اللَّهُ لِنُورِهِ مَنْ يَشَاءُ وَيَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثَالَ لِلنَّاسِ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ

Meal (IK): Allah; göklerin ve yerin nurudur. O’nun nurunun misali; içinde çerağ bulunan bir kandil yuvası gibidir. O çerağ bir sırça içindedir. Sırça sanki inci gibi parlayan bir yıldızdır. Güneşin doğduğu yere de, battığı yere de nisbeti olmayan mübarek bir ağaçtan, zeytinden tutuşturulup yakılır. Ateş değmese dahi, neredeyse yağın kendisi aydınlatacak. Nur üstüne nurdur. Allah; dilediğini nuruna kavuşturur. Allah; insana misaller verir. Ve Allah; her şeyi bilendir.

### [Şuara 26:157](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/ayet/26:157.md) — فَأَصْبَحُوا

فَعَقَرُوهَا فَأَصْبَحُوا نَادِمِينَ

Meal (IK): Onlar ise onu kestiler de pişman oldular.

### [Kasas 28:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/ayet/28:10.md) — وَأَصْبَحَ

وَأَصْبَحَ فُؤَادُ أُمِّ مُوسَى فَارِغًا إِنْ كَادَتْ لَتُبْدِي بِهِ لَوْلَا أَنْ رَبَطْنَا عَلَى قَلْبِهَا لِتَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ

Meal (IK): Musa’nın annesi, yüreği bomboş sabah etti. Şayet inananlardan olması için kalbini pekiştirmemiş olsaydık; neredeyse onu açığa vuracaktı.

### [Kasas 28:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/ayet/28:18.md) — فَأَصْبَحَ

فَأَصْبَحَ فِي الْمَدِينَةِ خَائِفًا يَتَرَقَّبُ فَإِذَا الَّذِي اسْتَنْصَرَهُ بِالْأَمْسِ يَسْتَصْرِخُهُ قَالَ لَهُ مُوسَى إِنَّكَ لَغَوِيٌّ مُبِينٌ

Meal (IK): Şehirde korku içinde etrafı gözetleyerek sabahladı. Bir de baktı ki dün, kendisinden yardım isteyen kimse bağırarak ondan yine yardım istiyordu. Musa ona dedi ki: Doğrusu sen, besbelli bir azgınsın.

### [Kasas 28:82](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/ayet/28:82.md) — وَأَصْبَحَ

وَأَصْبَحَ الَّذِينَ تَمَنَّوْا مَكَانَهُ بِالْأَمْسِ يَقُولُونَ وَيْكَأَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَيَقْدِرُ لَوْلَا أَنْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْنَا لَخَسَفَ بِنَا وَيْكَأَنَّهُ لَا يُفْلِحُ الْكَافِرُونَ

Meal (IK): Daha dün onun yerinde olmayı isteyenler: Vay demek ki Allah; kullarından dilediğinin rızkını genişletip daraltmaktadır. Eğer Allah, bize lutfetmemiş olsaydı; bizi de yerin dibine geçirirdi. Vay, demek ki kafirler, asla felah bulmazlar, demeye başladılar.

### [Ankebut 29:37](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/ayet/29:37.md) — فَأَصْبَحُوا

فَكَذَّبُوهُ فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دَارِهِمْ جَاثِمِينَ

Meal (IK): Ama onu yalanladılar. Bunun üzerine kendilerini şiddetli bir sarsıntı yakalayıverdi de oldukları yerde diz üstü çökekaldılar.

### [Rum 30:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/ayet/30:17.md) — تُصْبِحُونَ

فَسُبْحَانَ اللَّهِ حِينَ تُمْسُونَ وَحِينَ تُصْبِحُونَ

Meal (IK): Akşama girerken ve sabaha ererken hepiniz Allah’ı tesbih edin.

### [Saffat 37:137](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/ayet/37:137.md) — مُصْبِحِينَ

وَإِنَّكُمْ لَتَمُرُّونَ عَلَيْهِمْ مُصْبِحِينَ

Meal (IK): Doğrusu siz, sabahleyin onlara uğrar üzerlerinden geçersiniz.

### [Saffat 37:177](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/ayet/37:177.md) — صَبَاحُ

فَإِذَا نَزَلَ بِسَاحَتِهِمْ فَسَاءَ صَبَاحُ الْمُنْذَرِينَ

Meal (IK): Fakat o, yurtlarına indiğinde uyarılanların sabahı ne kötü olur.

### [Fussilet 41:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/ayet/41:12.md) — بِمَصَابِيحَ

فَقَضَاهُنَّ سَبْعَ سَمَوَاتٍ فِي يَوْمَيْنِ وَأَوْحَى فِي كُلِّ سَمَاءٍ أَمْرَهَا وَزَيَّنَّا السَّمَاءَ الدُّنْيَا بِمَصَابِيحَ وَحِفْظًا ذَلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ

Meal (IK): Böylece iki gün içerisinde yedi gök var etti. Ve her göğün işini kendisine bildirdi. Biz; dünya semasını ışıklarla donattık, koruduk. İşte bu; Aziz, Alim’in takdiridir.

### [Fussilet 41:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/ayet/41:23.md) — فَأَصْبَحْتُمْ

وَذَلِكُمْ ظَنُّكُمُ الَّذِي ظَنَنْتُمْ بِرَبِّكُمْ أَرْدَاكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ مِنَ الْخَاسِرِينَ

Meal (IK): İşte Rabbınızı böyle sanmanız sizi mahvetti de hüsrana uğrayanlardan oldunuz.

### [Ahkaf 46:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/ayet/46:25.md) — فَأَصْبَحُوا

تُدَمِّرُ كُلَّ شَيْءٍ بِأَمْرِ رَبِّهَا فَأَصْبَحُوا لَا يُرَى إِلَّا مَسَاكِنُهُمْ كَذَلِكَ نَجْزِي الْقَوْمَ الْمُجْرِمِينَ

Meal (IK): Rabbının emri ile her şeyi yıkar. Bunun üzerine onların meskenlerinden başka bir şey görünmez oldu. İşte biz, suçlular güruhunu böylece cezalandırırız.

### [Hucurat 49:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/ayet/49:6.md) — فَتُصْبِحُوا

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ جَاءَكُمْ فَاسِقٌ بِنَبَأٍ فَتَبَيَّنُوا أَنْ تُصِيبُوا قَوْمًا بِجَهَالَةٍ فَتُصْبِحُوا عَلَى مَا فَعَلْتُمْ نَادِمِينَ

Meal (IK): Ey iman edenler; eğer bir fasık size bir haberle gelirse, onu iyice araştırın. Yoksa bilmeden bir kavme sataşırsınız da sonradan ettiğinize pişman olursunuz.

### [Kamer 54:38](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/ayet/54:38.md) — صَبَّحَهُمْ

وَلَقَدْ صَبَّحَهُمْ بُكْرَةً عَذَابٌ مُسْتَقِرٌّ

Meal (IK): Andolsun ki; bir sabah erken, önü alınmaz bir azab geldi başlarına.

### [Saff 61:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/ayet/61:14.md) — فَأَصْبَحُوا

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا أَنْصَارَ اللَّهِ كَمَا قَالَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ لِلْحَوَارِيِّينَ مَنْ أَنْصَارِي إِلَى اللَّهِ قَالَ الْحَوَارِيُّونَ نَحْنُ أَنْصَارُ اللَّهِ فَآمَنَتْ طَائِفَةٌ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَكَفَرَتْ طَائِفَةٌ فَأَيَّدْنَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَى عَدُوِّهِمْ فَأَصْبَحُوا ظَاهِرِينَ

Meal (IK): Ey iman edenler; siz Allah’ın yardımcıları olun. Nitekim Meryem oğlu İsa, havarilere: Allah’a giden yolda benim yardımcılarım kimlerdir? deyince, havariler demişlerdi ki: Biziz, Allah’ın yardımcıları. İsrailoğullarının bir takımı böylece inanmış, bir takımı da küfretmişti. Nihayet Biz, o iman edenleri düşmanlarına karşı destekledik de böylece üstün geldiler.

### [Mülk 67:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/ayet/67:5.md) — بِمَصَابِيحَ

وَلَقَدْ زَيَّنَّا السَّمَاءَ الدُّنْيَا بِمَصَابِيحَ وَجَعَلْنَاهَا رُجُومًا لِلشَّيَاطِينِ وَأَعْتَدْنَا لَهُمْ عَذَابَ السَّعِيرِ

Meal (IK): Andolsun ki; Biz, yere en yakın göğü kandillerle donattık. Onlarla şeytanların taşlanmasını sağladık. Ve onlara, çılgın alevli azabı hazırladık.

### [Mülk 67:30](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/ayet/67:30.md) — أَصْبَحَ

قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَصْبَحَ مَاؤُكُمْ غَوْرًا فَمَنْ يَأْتِيكُمْ بِمَاءٍ مَعِينٍ

Meal (IK): De ki: Eğer suyunuz yerin dibine batarsa, söyleyin; size kim temiz bir su kaynağı getirebilir?

### [Kalem 68:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/ayet/68:17.md) — مُصْبِحِينَ

إِنَّا بَلَوْنَاهُمْ كَمَا بَلَوْنَا أَصْحَابَ الْجَنَّةِ إِذْ أَقْسَمُوا لَيَصْرِمُنَّهَا مُصْبِحِينَ

Meal (IK): Biz; vaktiyle o bahçe sahiplerini denediğimiz gibi bunları da denedik. Hani sabah olunca; onu mutlaka devşireceklerine ve biçeceklerine yemin etmişlerdi.

### [Kalem 68:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/ayet/68:20.md) — فَأَصْبَحَتْ

فَأَصْبَحَتْ كَالصَّرِيمِ

Meal (IK): O, kupkuru kesildi.

### [Kalem 68:21](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/ayet/68:21.md) — مُصْبِحِينَ

فَتَنَادَوْا مُصْبِحِينَ

Meal (IK): Sabah erken birbirlerine seslendiler;

### [Müddessir 74:34](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/ayet/74:34.md) — وَالصُّبْحِ

وَالصُّبْحِ إِذَا أَسْفَرَ

Meal (IK): Ağardığında sabaha,

### [Tekvir 81:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/ayet/81:18.md) — وَالصُّبْحِ

وَالصُّبْحِ إِذَا تَنَفَّسَ

Meal (IK): Ağarmaya başlayan sabaha;

### [Adiyat 100:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/ayet/100:3.md) — صُبْحًا

فَالْمُغِيرَاتِ صُبْحًا

Meal (IK): Sabah sabah baskın yapanlara,

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Tan demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والصاد والباء معهما
ح ص ب، ص ح ب، ص ب ح، مستعملات
حصب:
الحَصْبُ: رَمْيُكَ بالحَصْباء أي صِغار الحَصَى أو كِبارها. وفي فِتنةِ عُثمان: تَحاصَبُوا حتّى ما أُبصِرَ أديمُ السَماء. والحَصْبَةُ معروفة تخرُجُ بالجَنْب، حُصِبَ فهو مَحصُوب. والحَصَبُ: الحَطَب للتَنُّور أو في وقَود أمّا ما دام غيرَ مُسَتْعمل للسُجُور فلا يُسَمَّى حصباً. والحاصِب: الريحُ تَحمِلُ التُرابَ وكذلك ما تَناثَر من دِقاق البَرَد والثّلج، قال الأعشى:
لنا حاصِبٌ مثلُ رِجْلِ الدَّبَى		وجأواءُ تُبرِق عنها الهُيُوبا
يصف جَيشاً جَعَلَه بمنزلةِ الريح الحاصب يُثير الأرض. والمُحَصَّب: موضع الجِمار. والتَحصيبُ: النَّومَ بالشِعْب الذي مَخرَجُه إلى الأبْطَح ساعةً من اللَّيل ثم يُخرَجُ إلى مَكّة.
صحب:
الصّاحِبُ: يجمعُ بالصَّحْب، والصُّحبان والصُحْبة والصِحاب. والأَصحابُ: جماعة الصَّحْبِ. والصِّحابة مصدرُ قولِك صاحَبَكَ اللهُ وأَحْسَنَ صِحابتَكَ. ويُقالُ عندَ الوَداع: مُصاحَباً مُعافىً. ويقال: صَحِبَكَ اللهُ أي: حفظك، ولا يُقال: مصحوب، والصّاحبُ يكونُ في حالٍ نعتاً، ولكنَّه عَمَّ في الكلام فجرى مَجرى الاسمِ، كقولك: صاحبُ مال، أي: ذو مالٍ، وصاحبُ زيدٍ، أي: أخو زيدٍ ألا تَرى أنّ الألفَ والّلام لا تدخلانِ، على قياس الضّارب زيداً، لأنّه لم يُشْتَقّ من قولك: صَحِبَ زَيْداً، فإذا أَرَدْتَ ذلك المعنى قُلتَ: هو الصاحب زيداً. وأَصْحَبَ الرجُلُ:إذا كان ذا صاحبٍ. وتقول: إنَّك لَمِصْحابٌ لنا بما تُحِبُّ، قال:
فقد أراك لنا بالوُدِّ مِصْحابا
وكلُّ شَيءٍ لاءَمَ شَيئاً فقد استَصْحَبَه، قال:
إنَّ لك الفضل على صاحبـي		والمِسْكُ قد يَستَصْحِبُ الرامِكا
ويقال: جِلدٌ مُصْحِب: إذا كان عليه شَعْرُه وصُوفه.
صبح:
تقول: صَبَحنَي فلانٌ: إذا أتاك صبَاحاً. وناوَلكَ الصَبُّوح صباحاً، قال طرفة بن العبد:
متى تَأْتِني أصبَحْـكَ كـأسـاً َرِويَّةً		وإنْ كنتَ عنها ذا غِنىً فاغْنَ وازْدَدِ
وتقول في الحرب: صَبَحناهم. أي غادَيناهم بالخَيْل ونادَوا: يا صَباحاه، إذا استَغاثُوا. ويومُ الصبَّاح: يومُ الغارة، قال الأعشى:
ويمنَعُه يَومَ الصَّبـاح مَـصُـونةٌ		سِراعاً إلى الداعي تَثُوبُ وتُركَبُ
يَعني أنَّ الخَيْل تَمنَع هذا المصطَبح يَوْمَ الصبَّاح، المصونة: الخيْل، تثوب: تَرْجع. وكان يَنْغَبي أن يقول: تُركَبُ وتَثُوب، فاضطُرَّ إلى ما قاله. وهذا مثل قوله تعالى: "اقَتَرَبَتِ الساعةُ وانشَقَّ القَمَرُ" إنَّما معناه: انشَقَّ القَمَرُ واقَتَرَبتِ الساعةُ. وكما قال ابن أحمر:
فاستَعرِفا ثم قُولا في مَقامِكُما		هذا بَعيرٌ لنا قد قامَ فانعَقَرا
مَعناهُ: قد انعَقَرَ فقامَ. والصَّبْحُ: سَقْيُكَ من أتاكَ صبَوحاً من لَبَنٍ وغيره. والصَّبُوح: ما يُشرَب بالغَداة فما دونَ القائلة، وفِعلك الاصطِباح. والصبَّوَح: الخمرَ، قال الأعشى:
ولقد غَدوتُ على الصَّبُوحِ معي		شَرْبٌ كِرامٌ من بَنـي رُهْـمِ
واستصَبَح القومْ بالغَدَاوات. والمُصْبَحُ: الموضع الذي يُصبَحُ فيه، قال:
بعيدةُ المُصْبَح من مُمساها
والمِصباحُ:السِراج بالمِسرَجة، والمِصباحُ: نفْسُ السراج وهو قُرْطُه الذي تَراهُ في القِنديل وغيره، والقِراطة لغة. والمِصباح من الإبِل: ما يَبْرُك في مُعَرَّسه فلا ينهضُ وإنْ أُثيرَ حتى يُصبحَ، قال:
أَعْيَس في مَبْرَكهِ مِصباحا
والمَصابيحُ من النُجُوم: أعلامُ الكَواِكب، الواحدُ مِصباح، وقَوْلُ الله -عزَّ وجَلَّ-: "فأَخَذَتْهُمُ الصَيْحُة مُصبحين" أي بعدَ طُلُوع الفجر وقبلَ طُلُوع الشمس. وصَبَحْتُ القومَ ماءَ كذا، وصبَّحْتُهم أيضاً: أَتَيْتُهم من الصَباح، قال:
وصَبَّحْتُهم ماءً بفَيْفاءَ قَـفْـرةٍ		وقد حَلَّقَ النَّجْمُ اليَمانيُّ فاستَوَى
والصُّبْح الصَّباحُ: هما أوَّل النَهار. والصَّبَحُ: شِدَّةُ حُمْرةٍ في الشَّعْر، وهو أصْبَحُ. والأَصْبَحيَّةُ والأَصْبَحيُّ : غِلاظ السياط وجيادها ، وتقول : أصبَحَ الصبح صَباحاً وصَباحَةً. وصَبُحَ الرجلُ صَباحةً وصُبْحةً، قال ذو الرمة:
وتَجلو بفَرْعٍ مـن أَراكٍ كـأنَّـه		من العَنْبَر الهِنْديِّ والمِسْكُ أصْبَحُ
أراد به أذَكى ريحاً. ونَزَل رجلٌ بقَومٍ فَعَشَّوه فجَعَل يقولُ: إذا كانَ غدٌ وأصَبْتُ من الصَّبُوح مَضَيْتُ في حاجَة كذا أراد أن يُوجبَ الصَّبَوح عليهم ففَطٍنُوا له فقالوا: أَعَنْ صبَوحٍ تُرَقِّقُ. أي: تُحسِن كلامَكَ فذَهَبَتْ مَثَلاً.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **الصاد** ve **الباء** onlarla birlikte
**ح ص ب**، **ص ح ب**، **ص ب ح**، kullanılmışlar

**حصب**:
**الحَصْبُ**: senin **الحَصْباء** ile atmandır; yani küçük çakıllar yahut büyükleri. Ve **عُثمان** fitnesinde: “Birbirlerine çakıl attılar; göğün yüzü görülmez oluncaya kadar.” Ve **الحَصْبَةُ** bilinen (şey)dir; böğürde çıkar; **حُصِبَ**; o hâlde o **مَحصُوب**tur. Ve **الحَصَبُ**: tandır için yahut yakıtta odun; ancak, tutuşturma için kullanılmamış olduğu müddetçe ona **حصباً** denilmez. Ve **الحاصِب**: rüzgârdır; toprağı taşır; ve aynı şekilde dolu ve karın ince tanelerinden saçılan (şey) de (böyledir). **الأعشى** dedi ki:
لنا **حاصِبٌ** مثلُ رِجْلِ الدَّبَى		وجأواءُ تُبرِق عنها الهُيُوبا
Bir orduyu vasfeder; onu, yeri kaldırıp savuran **الريح الحاصب** menzilesinde kılmıştır. Ve **المُحَصَّب**: cemrelerin yeridir. Ve **التَحصيبُ**: gecenin bir saatinde çıkışı **الأبْطَح**’a olan **الشِعْب**’de uyumaktır; sonra **مَكّة**’ye çıkılır.

**صحب**:
**الصّاحِبُ**: **الصَّحْب** ile, ve **الصُّحبان** ve **الصُحْبة** ve **الصِحاب** ile cem‘ olunur. Ve **الأَصحابُ**: **الصَّحْبِ**’in cemaatidir. Ve **الصِّحابة** senin “**صاحَبَكَ اللهُ** ve **أَحْسَنَ صِحابتَكَ**” sözünün masdarıdır. Ve vedâda denilir: **مُصاحَباً مُعافىً**. Ve denilir: **صَحِبَكَ اللهُ**; yani: seni korudu; ve **مصحوب** denilmez. Ve **الصّاحبُ** bir hâlde sıfat olur; fakat sözde genelleşti de isim yerinde yürüdü; senin “mal sahibi” demen gibi; yani: mal sahibi (malı olan). Ve “Zeyd’in sahibi”; yani: Zeyd’in kardeşi. Görmüyor musun ki **الألف** ve **الّلام** girmez; “Zeyd’i döven” kıyasına göre; çünkü senin “**صَحِبَ زَيْداً**” sözünden türetilmemiştir. Eğer o mânâyı istersen şöyle dersin: “O, Zeyd’i (arkadaş edinen) **الصاحب**tır.” Ve **أَصْحَبَ** adam: eğer bir sahibi olan (kimse) ise. Ve dersin: “Şüphesiz sen, sevdiğin şeyle bize karşı elbette **مِصْحابٌ**sun.” Dedi ki:
فقد أراك لنا بالوُدِّ **مِصْحابا**
Ve her şey bir şeye uyum sağladıysa, onu **استَصْحَبَه**. Dedi ki:
إنَّ لك الفضل على صاحبـي		والمِسْكُ قد يَستَصْحِبُ الرامِكا
Ve denilir: **جِلدٌ مُصْحِب**; eğer üzerinde kılı ve yünü (duruyor) ise.

**صبح**:
Dersin: **صَبَحنَي** falan: eğer sana sabahleyin geldiyse. Ve sana **الصَبُّوح**’u sabahleyin verdi. **طرفة بن العبد** dedi ki:
متى تَأْتِني أصبَحْـكَ كـأسـاً َرِويَّةً		وإنْ كنتَ عنها ذا غِنىً فاغْنَ وازْدَدِ
Ve savaşta dersin: **صَبَحناهم**; yani onlara atlarla sabah baskını yaptık. Ve “**يا صَباحاه**” diye çağırdılar; yardım istedikleri zaman. Ve **يومُ الصبَّاح**: baskın günüdür. **الأعشى** dedi ki:
ويمنَعُه يَومَ الصَّبـاح مَـصُـونةٌ		سِراعاً إلى الداعي تَثُوبُ وتُركَبُ
Yani: atlar, bu sabah baskınına uğrayanı **يَوْمَ الصبَّاح**’ta engeller. **المصونة**: atlardır. **تثوب**: döner. Ve onun “**تُركَبُ وتَثُوب**” demesi gerekirdi; fakat dediğine mecbur kaldı. Bu, Yüce Allah’ın sözü gibidir: “**اقَتَرَبَتِ الساعةُ وانشَقَّ القَمَرُ**”; ancak mânâsı: “Ay yarıldı ve saat yaklaştı”dır. Ve **ابن أحمر**’in dediği gibi:
فاستَعرِفا ثم قُولا في مَقامِكُما		هذا بَعيرٌ لنا قد قامَ فانعَقَرا
Mânâsı: “O, gerçekten boğazlandı da kalktı”dır. Ve **الصَّبْحُ**: sabahleyin sana gelene süt ve başkasıyla içirmen (ikram etmen)dir. Ve **الصَّبُوح**: kuşluk vaktine kadar, öğle istirahatinden aşağısına dek sabahleyin içilen (şey)dir; ve fiilin **الاصطِباح**’tır. Ve **الصبَّوَح**: şaraptır. **الأعشى** dedi ki:
ولقد غَدوتُ على **الصَّبُوحِ** معي		شَرْبٌ كِرامٌ من بَنـي رُهْـمِ
Ve kavim sabah vakitlerinde **استصَبَح** etti. Ve **المُصْبَحُ**: içinde sabahlanılan yerdir. Dedi ki:
بعيدةُ **المُصْبَح** من مُمساها
Ve **المِصباحُ**: kandillikteki kandildir. Ve **المِصباحُ**: kandilin kendisidir; o, kandil ve başkasında gördüğün onun fitilidir; ve **القِراطة** bir lehçedir. Ve develerden **المِصباح**: geceleme yerinde çöken, kışkırtılsa bile sabah oluncaya kadar kalkmayan (deve)dir. Dedi ki:
أَعْيَس في مَبْرَكهِ **مِصباحا**
Ve yıldızlardan **المَصابيحُ**: gezegenlerin alâmetleridir; tekili **مِصباح**tır. Ve Allah’ın (azze ve celle) sözü: “**فأَخَذَتْهُمُ الصَيْحُة مُصبحين**”; yani fecrin doğuşundan sonra ve güneşin doğuşundan önce. Ve “**صَبَحْتُ** kavmi şu su ile” ve “**صبَّحْتُهم**” da: sabahleyin onlara geldim (demektir). Dedi ki:
وصَبَّحْتُهم ماءً بفَيْفاءَ قَـفْـرةٍ		وقد حَلَّقَ النَّجْمُ اليَمانيُّ فاستَوَى
Ve **الصُّبْح** ve **الصَّباحُ**: ikisi gündüzün evvelidir. Ve **الصَّبَحُ**: saçta şiddetli bir kızıllıktır; o (kimse) **أصْبَحُ**tur. Ve **الأَصْبَحيَّةُ** ve **الأَصْبَحيُّ**: kamçıların kalınları ve iyileridir. Ve dersin: **أصبَحَ الصبح** sabah olarak ve sabahlık olarak. Ve adam **صَبُحَ** sabahlıkça ve sabah rengiyle. **ذو الرمة** dedi ki:
وتَجلو بفَرْعٍ مـن أَراكٍ كـأنَّـه		من العَنْبَر الهِنْديِّ والمِسْكُ **أصْبَحُ**
Bununla daha hoş koku (daha keskin koku) olanı kastetti. Ve bir adam bir kavme indi de ona akşam yemeği yedirdiler; o da şöyle demeye başladı: “Yarın olursa ve **الصَّبُوح**’tan nasiplenirsem, şöyle bir iş için giderim.” Onlara **الصَّبُوح**’u gerekli kılmak istedi; onlar da onu anladılar; şöyle dediler: “**أَعَنْ صبَوحٍ تُرَقِّقُ**.” Yani: sözünü güzelleştiriyorsun; böylece mesel oldu.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الصُبْح: الفَجْر. والصَباحُ: نقيض المساء. وكذلك الصَبيحَةُ. تقول: أَصْبَحَ الرَجل، وصَبَّحه الله. وصَبَّحْتُه، أي قُلتُ له: عِمْ صَباحاً. وصَبَّحْتُه أيضاً، إذا أَتَيْتَهُ صَباحاً. ولا يُراد بالتشديد ههنا التكثير. وأصبح فلانٌ عالماً، أي صار. وأتيتُه لِصُبْحِ خامِسَةٍ، كما تقول لِمُسْي خامِسةٍ. وصِبْح خامسة بالكسر لغة فيه. وأتيتُه أصْبوحَةَ كلِّ يوم، وأُمْسِيَّةَ كلِّ يومٍ. ولَقيته صباحاً وذا صَباحٍ، وهو ظَرْفٌ غَيْرُ متمكِّن. وأما قول الشاعر أَنس بن نُهيْكٍ:
عَزَمْتُ على إقامَةِ ذي صَباحٍلأَمْرٍ ما يُسَوَّدُ مـن يَسـودُ
فلم يستعملْه ظَرْفاً. قال سيبويه: هي لُغَةٌ لِخَثْعَمٍ. وفُلانٌ ينامُ الصَبْحَةَ والصُبْحَةَ، أي يَنامُ حين يُصْبِح. تقول منه: تَصَبَّح الرَجُل. والمَصْبَحُ بالفتح: موضع الإصباح ووقت الإصباح أيضاً. قال الشاعر:
بِمَصْبَحِ الحَمْدِ وحَيْثُ يُمْسي
والصَبوحُ: الشُرْبُ بالغَداة، وهو خلاف الغَبوق. تقول منه: صَبَحْتُه صَبْحاً. واصْطَبَحَ الرَجُلُ: شَرِب صَبوحاً، فهو مُصْطَبِحٌ وصَبْحان، والمرأة صَبْحى. وفي المثل: إنّه لأكْذَبُ من الأخيذ الصَبْحان. والمِصباح: السِراج. وقد استصبَحتُ به: إذا أَسْرَجْتَ. والشَمَعُ مما يُصْطَبَحُ به، أي يُسْرَج به. والمِصباح: الناقة التي تُصْبِحُ في مَبْرَكِها ولا ترتعي حتّى يرتفع النهار. قال الأصمعيّ: وهذا مما يُسْتَحَبُّ من الإبل. والمَصابيح: الأقداح التي يُصْطَبَح بها. ويوم الصَباحِ: يوم الغارَةِ. قال الأعشى:
غَداةَ الضَباحِ إذا النَقْعُ ثارا
والصَباحة: الجمال، وقد صَبُحَ بالضم صباحة، فهو صبيح وصُباح أيضاً بالضم. والأَصْبَحُ قريب من الأَصْهَبِ. تقول: رجل أَصْبَحُ وأسد أَصْبَحُ بيِّن الصَبَح. والأَصْبَحِيُّ: السَوْط.

##### Türkçe

**الصُبْح**: **الفَجْر**. **الصَباحُ**: akşamın zıddı. Keza **الصَبيحَةُ** de. Dersin ki: adam **أَصْبَحَ**; Allah onu **صَبَّحه**. Ve ben ona **صَبَّحْتُه**; yani ona “**عِمْ صَباحاً**” dedim. Ve onu ayrıca **صَبَّحْتُه**: eğer ona sabahleyin geldiysen. Burada şeddeden murad çoğaltma değildir. Ve falan kimse **أصبح** âlim oldu; yani oldu. Ve ona beşincinin sabahı için geldim: **لِصُبْحِ خامِسَةٍ**; nitekim “beşincinin akşamı için” dersin: **لِمُسْي خامِسةٍ**. Ve kesre ile **صِبْح خامسة** onda bir dildir. Ve ona her günün kuşluğu için geldim: **أصْبوحَةَ كلِّ يوم**; ve her günün akşamı için: **أُمْسِيَّةَ كلِّ يومٍ**. Ve ona sabahleyin rastladım: **صباحاً**; ve “şu sabah”ta: **ذا صَباحٍ**; o, yerleşik olmayan bir zarfdır. Amma şair **أَنس بن نُهيْكٍ**’in sözü:
عَزَمْتُ على إقامَةِ ذي صَباحٍلأَمْرٍ ما يُسَوَّدُ مـن يَسـودُ
onu zarf olarak kullanmadı. Sîbeveyh dedi: O, **خَثْعَمٍ** için bir dildir. Ve falan kimse **الصَبْحَةَ** ve **الصُبْحَةَ** uyur; yani sabahladığı vakit uyur. Ondan dersin ki: adam **تَصَبَّح** etti. Ve fetha ile **المَصْبَحُ**: sabahlama yeri ve sabahlama vakti de. Şair dedi:
بِمَصْبَحِ الحَمْدِ وحَيْثُ يُمْسي
Ve **الصَبوحُ**: kuşluk vaktinde içiştir; o, **الغَبوق**’un hilâfıdır. Ondan dersin ki: onu **صَبَحْتُه صَبْحاً**. Ve adam **اصْطَبَحَ** etti: **صَبوحاً** içti; o hâlde o **مُصْطَبِحٌ** ve **صَبْحان**dır; kadın ise **صَبْحى**dır. Meselde: “O, **الأخيذ الصَبْحان**’dan daha yalancıdır.” Ve **المِصباح**: kandildir. Ve onunla **استصبَحتُ به**: eğer yaktıysan. Ve mum, onunla **يُصْطَبَحُ به** olanlardandır; yani onunla yakılır. Ve **المِصباح**: çöktüğü yerde sabahlayan ve gündüz yükselinceye kadar otlamayan dişi devedir. Asmaî dedi: Bu, develerden sevilir olanlardandır. Ve **المَصابيح**: onunla kuşluk içilen kadehlerdir. Ve **يوم الصَباحِ**: baskın günüdür. A‘şâ dedi:
غَداةَ الضَباحِ إذا النَقْعُ ثارا
Ve **الصَباحة**: güzelliktir; ve o, zamme ile **صَبُحَ** etti: **صباحة**; o hâlde o **صبيح** ve zamme ile **صُباح** da olur. Ve **الأَصْبَحُ**, **الأَصْهَبِ**’e yakındır. Dersin ki: **رجل أَصْبَحُ**; ve **أسد أَصْبَحُ**; **الصَبَح**ı açık olan. Ve **الأَصْبَحِيُّ**: kamçıdır.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح ص ب
حصب ، حبص ، صبح ، صحب : مستعملة .
حصب : قال الليث : الحَصَبُ : الحَطَبُ الذي يُلْقَى في تَنُّور أو في وَقُودٍ ، فأمَّا ما دام غير مستعمل لِلسُّجُورِ فلا يُسمَّى حَصَباً ، قال : والحَصْبُ : رَمْيُك بالحَصْبَاء : والحَصْبَاءُ : صغارُها وكِبَارُها . وفي الحديث الذي جاء في مقتل عُثمان ح قال : ( تَحاصبُوا في المسجد حتى ما أُبْصِرَ أَديمُ السماء ) أي ترامَوْا بالحصْباء . وقال الفراء في قوله : ( إِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ مِن دُونِ ? للَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ ) ( الأنبيَاء : 98 ) ذُكِرَ أنَّ الحَصَبَ في لغة أهلِ اليمنِ الحَطَب ، وروي عن عَلِيّ أنه قرأ
 ( حَطَبُ جَهَنَّم ) . قلت : ويقال : حَصَبْتُه أحْصِبُه حَصْباً إذا رَمَيْتَه بالحصْباء ، والحجَرُ المرْمِيّ به حَصَب ، كما يقال : نَفَضْتُ الشيء نَفْضاً ، والمنْفُوضُ نَفَضٌ فمعنى قوله : ( حَصَبُ جَهَنَّمَ ) ( الأنبيَاء : 98 ) أي يُلْقَوْنَ فيها كما يُلْقَى الحَطَبُ في النار . وقال الفرّاء : الحَصَبُ في لغة أهل نجد : ما رَمَيْتَ به في النار ، وحَصَبْتُ الرجلَ حصْباً إذا رمَيْتَه ، وقول الله : ( بِ ? لنُّذُرِ إِنَّآ أَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ حَ ? صِباً ) ( القَمَر : 34 ) أي عذاباً يَحْصِبهم أي يَرْميهم بحِجارة من سِجِّيل . ويقال للريح التي تَحْمِل التُّرابَ والحَصى حَاصِبٌ ، وللسَّحَابِ يَرْمي بالبَرَد والثَّلْج حاصِبٌ لأنه يَرْمِي بهما رَمْياً ، وقال الأعْشَى : لَنَا حَاصِبٌ مثلُ رِجْل الدَّبَى وجَأْواءُ تُبْرِقُ عنْهَا الهَيوبَا أراد بالحاصِبِ الرُّماة . وفي الحديث أنَّ عُمَرَ أمَرَ بِتَحْصيبِ المَسْجِدِ وذلك أن يُلْقَى فيه الحَصى الصغار ، ليكون أَوْثَر للمُصلِّي وأغْفَرَ لِما يُلْقَى فيه من الأقْشَاب والخَراشِيِّ والأقْذَار . ويقال لموضع الجِمَارِ بمِنى المُحَصَّب . وأما التَّحْصِيب فهو النَّوْمُ بالشِّعْبِ الذي مَخْرَجُه إلى الأبْطَح ساعةً من اللَّيْل ثم يَخْرُجُ إلى مكَّة ، وكان مَوْضِعاً نَزَل به رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) من غير أَنْ يَسُنَّه للناس ، فمن شَاء حَصَّبَ ومن شَاءَ لم يُحصِّب . والحَصْبَةُ : بَثْرَةٌ تَخْرُج بالإنسان ويجوز الحَصَبَة ، وهُما لُغتان قالهما الفرَّاء ، وقد حُصِبَ الرجلُ فهو مَحْصوب . وروى أبو عُبَيد عن اليَزيدي : أرضٌ مَحْصَبةٌ : ذاتُ حَصْبَاء ومَحصاةٌ : ذاتُ حصًى . قال أبو عُبَيد : وأرضٌ مَحْصَبَةٌ : ذاتُ حَصْبَة ومَجْدَرَةٌ : ذاتُ جُدَرِيّ . قال : وقال الأصمعيُّ : الإحْصَابُ أن يُثِيرَ الحَصَى في عَدْوه . ومكان حاصِبٌ : ذو حَصْبَاء ، والحاصِبُ : العددُ الكثيرُ من الرَّحَّالَة ، وهو معنى قوله : لَنَا حاصِبٌ مِثلُ رِجْلِ الدَّبَى شمر عن ابن الأعرابي : الحَاصِبُ من التُّراب : ما كان فيه الحَصْبَاء . وقال ابن شُمَيْل : الحَاصبُ : الحَصْباءُ في الريح يقال : كان يوْمُنا ذا حاصِبٍ ، وريحٌ حاصِبٌ ، وقد حَصَبَتْنا تَحْصِبُنا . وريحٌ حَصِبَةٌ : فيها حَصْبَاء ، وقال ذو الرُّمَّة : حَفِيفُ نافِجَة عُثْنونُها حَصِب صحب : قال الليث : الصَّحْبُ جمع الصاحب ، والأصحابُ : جماعةُ الصَّحْب ، ويجمع الصاحِبُ أَيْضاً صُحْباناً وصُحْبَةً وصِحَاباً وصَحَابةً ، قال : والصَّحَابة مصدر قولك : صاحَبَك الله وأحْسَن صَحَابتك . وتقول للرّجُل : عند التوديع : مُعاناً مُصاحَباً ، ومن قال : مُعانٌ مُصَاحَبٌ فمعناه أنْتَ مُعانٌ مُصاحَبٌ . قال : والصُّحْبةُ : مصدر قولك : صَحِب
يَصْحَبُ . وقال غيرُه : يقال : صاحِبٌ وأَصْحَابٌ كما يقال شَاهِدٌ وأشْهاد ، وناصِرٌ وأنصَارٌ ، ومَنْ قال : صاحِبٌ وصُحْبة فهو كقولك : فَارِهٌ وفُرْهَة ، وغُلامٌ رائِقٌ ، والجميعُ رُوقة . ويُقَال : إنَّه لمِصْحابٌ لنا بِمَا يُحَبُّ وقال الأعْشَى : فَقَدْ أراكِ لنا بالوُدِّ مِصْحَاباً وقد أَصْحَبَ الرجلُ إذا كان ذا أَصْحاب ، أَصْحَب إذا انْقَادَ ، وقال أبو عُبَيد : صَحِبْتُ الرجلَ من الصُّحْبة ، وأصْحَبْتُ أي انْقَدْتُ له ، وأنشد : تَوالِيَ رِبْعِيِّ السِّقابِ فأَصْحَبَا وكل شيء لازم شيئاً فقد استصحبه ، ومنه قوله : إنّ لك الفضل على صاحبِي والمسك قد يَسْتَصْحِبُ الرَّامِكا وقال الفراء في قوله جلّ وعزّ : ( وَلاَ هُمْ مِّنَّا يُصْحَبُونَ ) ( الأنبيَاء : 43 ) قال : يعني الآلهة لا تمنع أنفسها ولا هم منا يُصْحَبُون يَعْني يُجَارون أي الكفار ، ألا ترى أن العرب تقول : أنا جارٌ لك ، ومعناه أُجِيرُك وأمْنَعُك ، فقال : يُصْحبون بالإجارَة ، وقال قَتادة : لا يُصْحَبون من الله بخير . وقال أبو عثمان المازني : أصْحَبْتُ الرجلَ أي مَنْعتُه ، وأنشد قولَ الهُذَليّ : يَرْعَى برَوْض الحَزْنِ من أَبِّه قُرْبانَه في عانةٍ تُصْحَبُ أبُّه : كَلَؤُه . قُرْيانه : مجارى الماء إلى الرياض ، الواحد قَرِيّ ، قال : تُصْحَبُ : تُمْنَع وتُحْفَظَ ، وهو من قول الله : ( وَلاَ هُمْ مِّنَّا يُصْحَبُونَ ) ( الأنبيَاء : 43 ) أي يمنعون ، وقال غيره : هو من قَوْلك صَحِبَك الله أي حفظك وكان لكَ جارا . أبو عُبَيد عن الأصمعي وأبي عَمْرو : أدِيمٌ مُصْحِب إذا كان على الجلد شَعْرُه أو صُوفُه أو وَبَرُه ، وقال ابن بُزُرْج : إنه يَتَصحَّب من مجالستنا أي يستحي منها ، وإذا قيل : فلان يَتَسحَّبُ علينا بالسين فمعناه أنه يتمادخ ويَتَدَلَّل . ويقال : أصْحَبَ الماءُ إذا عَلاه العَرْمَضُ فهو ماءٌ مُصْحِبٌ . وفُلانٌ صاحِبُ صِدْق . صبح : قال الليث : الصُّبح والصَّبَاح هما أوّل النهار ، وهو الإصباح أيضاً ، قال الله : ( فَالِقُ ? لإِصْبَاحِ ) ( الأنعَام : 96 ) يعني الصُّبْحَ ، وأنشد : أفْنَى رَباحاً وذوي رَباحِ تَنَاسُخُ الإمساءِ والإصْبَاح يُرِيدُ به المَسَاءَ والصَّبَاح . وقال الفرّاءُ مثله وزاد : فإن قال الإمساء والأصْبَاح فهو جمع المسَاءِ والصُّبْح ومثله الإبكار والأبْكار . وقال الليث : التَّصبُّح : النومُ بالغداة ، وفي حديث أم زرع أنها قالت : ( وعنده أقول فلا أُقَبَّح ، وأَرْقُدُ فأَتصَبَّح ) والرَّقْدَةُ تُسمّى الصَّبْحَة والصُّبْحَة ، وقد كرهها بعْضهُم . أبو عُبَيد عن الأصمعي : المِصبَاح : الناقةُ التي تُصبِح في مَبْركها ولا تَرْتَعُ حتى يرتفع النَّهار .
قال : وهذا مِمّا يُسْتَحَبُّ من الإبل . وقال الليث : المِصبَاح من الإبل : ما يَبْرك في مُعَرَّسِه فلا يثُور وإن أُثيرَ حتى يُصبِح . وقال الليث : الصَّبُوحُ : الخَمْرُ ، وأنشد : ولقد غدوتُ إلى الصَّبُوح مَعِي شَرْبٌ كِرَامٌ من بني رُهْمِ والصَّبْحُ : سَقْيُك أخاك صَبُوحاً من لبن ، قال : والصَّبُوحُ : ما شُرِبَ بالغداة فما دون القَائلَة ، وفعلك الاصْطِبَاحُ . وقيل للنبي ( صلى الله عليه وسلم ) متى تَحِلّ لنا المَيْتَة ؟ فقال : ( ما لم تَصْطَبِحُوا أو تَغْتَبِقُوا أو تَجْتَفِئُوا بَقْلاً فشَأْنَكم بها ) . قال : أبو عُبَيد : معناه إنما لكم منها الصَّبُوح ، وهو الغداء ، والغَبُوق وهو العَشَاء ، يقول : فليس لكم أن تجمعوهما من الميْتَة . قال : ومنه قول سَمُرَة لبنيه : يُجزىء من الضَّارُورَةِ صَبُوحٌ أو غَبُوقٌ . قلت : وقال غير أبي عُبَيد في تفسيره : معناه : سُئِل متى تحل لنا المَيْتَة ؟ أجابهم ، فقال : إذا لم تجدوا من اللبن صَبُوحاً تَتَبَلَّغُونَ به ولا غَبُوقاً تَجْتَزِئُونَ به ، ولم تَجِدُوا مع عَدَمكم الصَّبُوحَ والغَبُوقَ بَقْلَةً تأكلُونها وتَهْجَأ غَرَثَكم حَلَّت لكم المَيْتَةُ حينئذٍ ، وكذلك إذا وجدَ الرجلُ غَداء أو عَشَاءً من الطعام لم تحلّ له . وهذا التفسير واضح بَيِّن الصواب إن شاء الله . ويقال : صَبَحْتُ فُلاَناً أي أَتَيْتُه صباحاً ، وأما قول بُجَيْر بن زُهَيْر المُزَني وكان أسلم : صَبَحَناهم بأَلفٍ من سُلَيْمٍ وسَبْعٍ من بني عُثمان وَافي فمعناه أَتَيْنَاهم صبَاحاً بألف رجل من سُلَيْم . وقال الرَّاجز : نَحنُ صَبَحْنَا عامِراً في دَارِها جُرْداً تَعَادَى طَرفَيْ نَهَارها يريد أتيناها صباحاً بخيل جُرْدٍ . ويقال : صَبَحْتُ فُلاَناً أي ناولتُه صَبُوحاً من لَبَنٍ أو خَمْر أَصْبَحُه صَبْحاً ، ومنه قول طَرَفَة : متى تأْتِني أَصْبَحْك كأساً رَوِيَّةً أي أَسقِيك كَأْساً . وقال سيبويه : أَصْبَحْنا وأَمْسَيْنَا أي صِرْنا في حين ذاك ، وأما صَبَّحْنَا ومَسَّيْنا فمعناه أَتَيْنَاهُ صَبَاحاً وَمَساءً . وقال شمر : قال أبو عدنان : الفرقُ بين صَبَّحنَا وصَبَحْنَا أنه يقال : صبَّحْنَا بَلَدَ كذا وكذا ، وصَبَّحْنَا فُلاَناً فهذه مشددة ، وصَبَحْنَا أهلها خَيْراً أو شَرّاً ، وأنشد : صَبَحْناهُم هِنْدِيَّةً بأكُفِّنا محرّبةً تذري سَوَاعِدُهُم صُعْدَا ويقال أيضاً : صَبَّحتُه خيراً أو شرّاً . وقال النابغة : وصَبَّحَه فَلْجاً فلا زال كَعْبُه على كل مَنْ عَادَى من الناس عَالِيا ويقال : صَبَّحه بكذا ومسّاه بكذا كل ذلك جائز .
والتَّصْبِيحُ على وجوه ، يقال : صَبَّحْتُ القوم الماء إذا سَرَيْتَ بهم حتى تُورِدَهم الماءَ صبَاحاً ، ومنه قوله : وصَبَّحْتُهم ماءً بفَيْفَاءِ قَفْرَةٍ وقد حَلَّقِ النَّجمُ اليَمَانِيُّ فاسْتَوى أراد سَرَيْتُ بهم حتى انتهيتُ بهم إلى ذلك الماء صَبَاحاً . وتقول : صَبَّحْتُ القوم تَصْبِيحاً إذا أتيتهم مع الصباح ، ومنه قول عَنْتَرَة يصفُ خَيْلاً : وَغداةَ صَبَّحْنَ الجِفارَ عَوَابِساً يَهْدي أَوَائِلَهُنَّ شُعث شُزَّبُ أي أَتَيْنِ الجِفارَ صباحاً يعني خَيْلاً عليها فُرْسَانها . ويقال : صَبَّحْتُ القومَ إذا سَقَيْتَهم الصَّبُوح . والتَّصْبِيحُ : الغَداء . يقال : قَرِّب إلى تَصْبِيحي . وفي حديث المَبْعَث أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) كان يتيماً في حِجْر أبي طالب ، وكان يُقَرَّبُ إلى الصِّبْيَان تَصْبِيحُهم فيختلسون ويَكُفَّ أي يُقَرّبُ إليهم غداؤهم ، وهو اسم بُنِي على تَفْعيل مثل التَّرعيب للسنام المُقَطَّع ، والتنبيتُ : اسم لِمَا نبت من الغِرَاس ، والتَّنوير : اسم لنَوْرِ الشجر . والصَّابِحُ : الذي يَصْبَح إبِلَه الماء أي يسقيها صباحاً ، ومنه قول أبي زُبَيْد : حين لاحَتْ للصَّابح الجوزاء وتلك السّقْيَةُ تسميها العرب الصُّبْحة وليست بناجعة عند العرب . وقال أبو الهيثم : الصَّبُوحُ : اللَّبَنُ يُصْطَبَحُ ، والنَّاقة التي تُحْلَبُ في ذلك الوقت صَبُوح أيضاً ، يقال : هذه النَّاقة صَبُوحِي وغَبُوقِي ، قال : وأنشدنا أبو لَيْلَى الأعرابي : مالي لا أسقي حُبَيِّبَاتي صَبَائِحِي غَبَائِقِي قَيْلاَتِي قال : والقَيْلُ : اللبن الذي يُشْرَبُ وَقْتَ الظهيرة ، والقَيْلُ والْقَالَةُ : الناقة التي تُحْلَبُ في ذلك الوقت ، وقَيَّلْتُ القومَ إذا سَقَيْتَهم القَيْل ، قال : واقْتَلْتُ اقْتِيالا إذا شَرِبْتَ القَيْلَ . والعرب تقول إذا نَذِرَتْ بغارة من الخيل تفجؤهم صباحاً : يا صباحاه ، يُنْذِرُون الحَيَّ أَجْمَعَ بالنداء العالي . وقال الليث : المِصْبَاحُ : السِّرَاجُ بالمِسْرَجة ، والمِصْبَاح نَفْسُ السِّرَاج ، وهو قُرْطُه الذي تراه في القِنْدِيل وغيره ، والقِرَاطُ لغة ، وهو قول الله جلّ وعزّ : ( ? لْمِصْبَاحُ فِى زُجَاجَةٍ ? لزُّجَاجَةُ كَأَنَّهَا كَوْكَبٌ دُرِّىٌّ ) ( النُّور : 35 ) . ومصَابيحُ النجوم : أعلامُ الكواكب ، واحدها مِصْباح ، وقول الله جلّ وعزّ : ( فَأَخَذَتْهُمُ ? لصَّيْحَةُ مُصْبِحِينَ ) ( الحِجر : 83 ) أي أخذتهم الهَلكَةُ وقت دخولهم في الصَّباح . والمُصْبَح : الموضع الذي تُصْبِح فيه ، والمُمْسى : المكان الذي تُمْسي فيه ، وقوله : قَرِيبَةُ المُصْبَح من مُمْسَاها والمُصْبَحُ أيضاً : الإصْبَاحُ ، يقال : أصْبَحْنَا إصْبَاحاً ومُصْبَحاً ، ومن أمثال العرب :
 ( أَعَنْ صَبُوح تُرَقِّقُ ) يُضْرَبُ مثلاً لمن يُجَمْجِمُ ولا يُصَرِّح ، وقد يُضْرَبُ أيضاً لمنْ يُوَرِّي عن الخَطْبِ العظيم بكناية عنه ، ولمن يُوجِبُ عليك ما لا يجب بكلام يُلَطِّفه ، وأصله أن رجلاً من العرب نزل برجل من العرب عشاء فَغَبَقَه لبناً ، فلما روى عَلِقَ يُحَدِّثُ أُمَّ مَثْواه بحديث يُرَقِّقُهُ ، وقال في خلال كلامه : إذا كان غدا اصطبحنا وفعلنا ، فَفَطِن له المَنْزولُ عليه ، وقال : أَعَنْ صَبُوح تُرَقِّق . وروي عن الشعبي أنَّ رجلاً سأله عن رجل قبَّل أمّ امرأته ، فقال له الشَّعْبِي : أَعَن صَبُوحٍ تُرَقِّق حَرُمَت عليه امرأتُه ، ظنّ الشَّعْبِي أنه كنى بتقبيله إيّاها عن جِمَاعها . وقال أبو عُبَيد : السِّيَاطُ الأصْبَحِيَّة منسوبة إلى ذِي أَصْبَح : ملك من ملوك حِمْيَر . وقال الليث : الصَّبَح : شدة الحُمرة في الشَّعَر . وقال أبو عُبَيد : قال الأصمعي : الاَّصْبَحُ : قريب من الأَصْهَب . وروى شمر عن أبي نصْر قال : في الشَّعر الصُّبْحَةُ والمُلْحَةُ ، ورجل أَصْبَحُ اللِّحية : للذي يعلو شَعر لِحيته بياض مُشْربٌ حُمرة ، ورجل أصبح بَيِّن الصُّبحة ، وقد اصْبَاحَّ شعره ، ومن ذلك قيل : دَمٌ صُبَاحِيٌّ لِشَدّة حمرته ، قال أبو زُبيد : عَبِيطٌ صُبَاحِيٌّ من الجَوْفِ أَشْقَرا وقال شمر : الأَصْبَحُ . الذي يكون في سَوَادِ شعرَه حُمْرَة ، ومنه صُبْحُ النَّهارِ مُشْتَقٌّ من الأَصْبَح . وقال الليث : الصَّبِيحُ : الوضيء الوجه ، وقد صَبُخَ يَصْبُح صَباحَةً ، وأما مِن الأصْبَح فيقال صَبِحَ يَصْبَح صَبَحاً فهو أصْبَح الشَّعَر . قلت : ولون الصُّبْح الصادِق يَضربُ إلى الحُمْرَة قليلاً كأنها لونُ الشفق الأول في أول الليل . ويقال للرَّجُل يُنَبَّه من سِنَةِ الغَفْلَةِ أَصْبِحْ أي انْتبه وأَبْصِر رُشدَك وما يُصْلِحُك ، وقال رؤبة : أَصْبِحْ فَمَا مِنْ بَشَرٍ مَأْرُوشِ أي بَشَرٍ مَعِيب ، وقولُ الشَّمَّاخ : وتَشْكُو بِعَيْنٍ ما أَكَلَّ رِكَابَها وقِيل المُنَادِي أَصْبَح القومُ أَدْلجِي يسأل السائل عنه فيقول : الإِدْلاَجُ : سَيْرُ الليل ، فكيف يقول : أصبح القوم وهو يأمُر بالإدْلاَج ، والجواب فيه أن العرب إذا قَرَّبَتْ المكانَ تُرِيدُه تقول : قد بَلَغْنَاه ، وإذا قرَّبت للسَّارِي طلوعَ الصُّبْح وإن كان غَيْرَ طالع تقول : أصبحنا ، وأراد بقوله : أصْبَح القومُ : دنا وقتُ دخولهم في الصباح : وإنما فسّرت هذا البيت لأن بعض الناس فَسَّره بعينه على غير ما هو عليه . وصَبَاح : حَيّ من العرب ، ومن أسماء العرب صُبح وصُبَيْح ومُصَبِّح وصَباحٌ وصَبيحٌ . ومن أمثالهم السائرة في وصف الكذّاب قولهم : ( أكذب من الآخِذِ الصَّبْحان ) . قال شمر : هكذا قال ابن الأعرابي قال : وهو الحُوار الذي قد شرب فروِي فإذا أردت
أن تستدر به أمَّه لم يشرب لريِّه درتها ، قال : ويقال أيضاً : فلان أكذَبُ من الأَخِيذَ الصبْحَان . قال أبو عَدْنان : الأخِيذُ : الأسِيرُ ، والصَّبْحَانُ : الذي قد اصطبح فروى ، وقال ابن الأعْرَابي : هو رجل كان عند قوم فصَبَحُوه حين نهض عنهم شاخصاً ، فأخذه قوم وقالوا : دُلّنا على حيث كنت فقال : إنّما بِتُّ القَفْر ، فبَيْنَا هُم كذلك إذ قعد يَبُول فعلموا أنه بات قريباً عند قوم فاستدلوا به عليهم واسْتَبَاحُوهم . أخبرني المنذري عن ثعلب عن ابن الأعرابي قال : أتيتُه ذَاتَ الصَّبُوح وذَاتَ الغَبُوق إذا أتاه غُدْوَة وعَشِيَّةً ، وذَا صَبَاح وذا مَسَاء ، وذَاتَ الزُّمَيْن وذَاتَ العُوَيْم أي مذ ثلاثة أزمان وأَعْوَام .

##### Türkçe

ح ص ب
**حصب** ، **حبص** ، **صبح** ، **صحب** : kullanımdadır.

**حصب** : **الليث** dedi: **الحَصَبُ**: **تَنُّور**a yahut bir **وَقُود**a atılan **الحَطَب**tır; fakat **السُّجُورِ** için kullanılmamış olduğu müddetçe **حَصَباً** diye adlandırılmaz. Dedi: **الحَصْبُ**: senin **الحَصْبَاء** ile atmandır; **الحَصْبَاءُ**: onun küçükleri ve büyükleridir. Ve **عُثمان**’ın öldürülmesi hakkında gelen hadiste **ح** dedi: “( **تَحاصبُوا في المسجد حتى ما أُبْصِرَ أَديمُ السماء** )” yani **الحصْباء** ile birbirlerine atıştılar. Ve **الفراء** şu sözü hakkında dedi: “( **إِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ مِن دُونِ ? للَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ** ) ( **الأنبيَاء : 98** )”: **الحَصَب**ın Yemen ehlinin dilinde **الحَطَب** olduğu zikredildi; **عَلِيّ**’den rivayet edildi ki o, “( **حَطَبُ جَهَنَّم** )” diye okudu. Dedim: **حَصَبْتُه أحْصِبُه حَصْباً** denir; onu **الحصْباء** ile attığın zaman. Ve onunla atılan taş: **حَصَب**tır; nitekim “**نَفَضْتُ** şeyi **نَفْضاً**” denir, ve silkelenen: **نَفَضٌ**dur. Şu sözünün manası: “( **حَصَبُ جَهَنَّمَ** ) ( **الأنبيَاء : 98** )” yani onlar oraya, odunun ateşe atıldığı gibi atılırlar. Ve **الفرّاء** dedi: **الحَصَبُ** Necd ehlinin dilinde: ateşe attığın şeydir. Ve **حَصَبْتُ الرجلَ حصْباً**: onu attığın zaman. Ve Allah’ın sözü: “( **بِ ? لنُّذُرِ إِنَّآ أَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ حَ ? صِباً** ) ( **القَمَر : 34** )” yani onları **يَحْصِبهم** eden, yani onları **سِجِّيل**den taşlarla atan bir azap. Ve toprağı ve çakılı taşıyan rüzgâra **حَاصِبٌ** denir; ve dolu ve kar ile atan buluta **حاصِبٌ** denir; çünkü ikisini atışla atar. Ve **الأعْشَى** dedi:
لَنَا حَاصِبٌ مثلُ رِجْل الدَّبَى
وجَأْواءُ تُبْرِقُ عنْهَا الهَيوبَا
**الحاصِبِ** ile atıcıları kastetti. Ve hadiste: **عُمَر**’in mescidin **بِتَحْصيبِ**ini emrettiği (gelmiştir); bu, içine küçük çakılların atılmasıdır; namaz kılan için daha çok **أَوْثَر** ve içine atılan **الأقْشَاب** ve **الخَراشِيِّ** ve **الأقْذَار** için daha çok **أغْفَر** olsun diye. Ve **مِنى**’daki **الجِمَار** yerinin mevkiine **المُحَصَّب** denir. **التَّحْصِيب** ise, çıkışı **الأبْطَح**’a olan **الشِّعْب**de geceden bir saat uyumaktır; sonra Mekke’ye çıkar. Ve o, Resûlullah’ın (sallallahu aleyhi ve sellem) insanların üzerine sünnet kılmaksızın indiği bir yerdi; dileyen **حَصَّبَ** eder, dileyen **لم يُحصِّب** etmez. Ve **الحَصْبَةُ**: insanda çıkan bir kabarcıktır; **الحَصَبَة** de caizdir; ikisi iki lugattır; **الفرَّاء** bunları söylemiştir. Ve adam **حُصِبَ** edilmiştir; o hâlde o **مَحْصوب**dur. Ve **أبو عُبَيد** **اليَزيدي**’den rivayet etti: **أرضٌ مَحْصَبةٌ**: **حَصْبَاء** sahibi; ve **مَحصاةٌ**: **حصًى** sahibi. **أبو عُبَيد** dedi: ve **أرضٌ مَحْصَبَةٌ**: **حَصْبَة** sahibi; ve **مَجْدَرَةٌ**: **جُدَرِيّ** sahibi. Dedi: ve **الأصمعيُّ** dedi: **الإحْصَابُ**: koşusunda çakılı kaldırıp savurmasıdır. Ve **مكان حاصِبٌ**: **حَصْبَاء** sahibi; ve **الحاصِبُ**: göçebe yolcuların çok sayısıdır; ve bu, “لَنَا حاصِبٌ مِثلُ رِجْلِ الدَّبَى” sözünün manasıdır. **شمر** **ابن الأعرابي**’den: topraktan **الحَاصِبُ**: içinde **الحَصْبَاء** bulunan şeydir. Ve **ابن شُمَيْل** dedi: **الحَاصبُ**: rüzgâr içindeki **الحَصْباء**dır; “günümüz **ذا حاصِبٍ** idi” denir; ve “**ريحٌ حاصِبٌ**” (denir); ve “bizi **حَصَبَتْنا تَحْصِبُنا**” (denir). Ve **ريحٌ حَصِبَةٌ**: içinde **حَصْبَاء** vardır. Ve **ذو الرُّمَّة** dedi:
حَفِيفُ نافِجَة عُثْنونُها حَصِب

**صحب** : **الليث** dedi: **الصَّحْبُ** **الصاحب**ın cem‘idir; ve **الأصحابُ**: **الصَّحْب** topluluğudur. Ve **الصاحِبُ** ayrıca **صُحْباناً** ve **صُحْبَةً** ve **صِحَاباً** ve **صَحَابةً** olarak da cem‘ edilir. Dedi: ve **الصَّحَابة** senin “**صاحَبَك الله** ve **أحْسَن صَحَابتك**” sözünün masdarıdır. Ve erkeğe vedalaşmada dersin: **مُعاناً مُصاحَباً**; ve kim “**مُعانٌ مُصَاحَبٌ**” derse, manası: sen **مُعانٌ مُصاحَبٌ**sın. Dedi: ve **الصُّحْبةُ** senin “**صَحِب يَصْحَبُ**” sözünün masdarıdır. Başkası dedi: “**صاحِبٌ** ve **أَصْحَابٌ**” denir; nitekim “**شَاهِدٌ** ve **أشْهاد**”, “**ناصِرٌ** ve **أنصَارٌ**” denildiği gibi. Ve kim “**صاحِبٌ** ve **صُحْبة**” derse, o, senin “**فَارِهٌ** ve **فُرْهَة**” demen gibidir; ve “**غُلامٌ رائِقٌ**”, ve hepsi: **رُوقة**. Ve denir: “O, bize sevilen şeyde elbette **لمِصْحابٌ**dur.” Ve **الأعْشَى** dedi:
فَقَدْ أراكِ لنا بالوُدِّ مِصْحَاباً
Ve adam **أَصْحَبَ** eder; **أَصْحَاب** sahibi olduğu zaman. **أَصْحَب**: boyun eğdiği zaman. Ve **أبو عُبَيد** dedi: **صَحِبْتُ الرجلَ** **الصُّحْبة**dendir; ve **أصْحَبْتُ** yani ona boyun eğdim. Ve şu beyti okudu:
تَوالِيَ رِبْعِيِّ السِّقابِ فأَصْحَبَا
Ve her şey bir şeye yapışıp bağlı olduysa, onu **استصحبه** etmiştir. Ondandır ki:
إنّ لك الفضل على صاحبِي
والمسك قد يَسْتَصْحِبُ الرَّامِكا
Ve **الفراء** yüce ve aziz olanın şu sözü hakkında dedi: “( **وَلاَ هُمْ مِّنَّا يُصْحَبُونَ** ) ( **الأنبيَاء : 43** )”: dedi: yani ilâhlar kendilerini engellemezler; ve onlar bizden **يُصْحَبُون** değildirler; yani **يُجَارون** (korunup kollanırlar) değildirler; yani kâfirler. Görmez misin ki Araplar der: “Ben sana **جارٌ**ım”; manası: seni **أُجِيرُك** ve seni **أمْنَعُك**. Dedi: **يُصْحبون** himaye ile (olur). Ve **قَتادة** dedi: Allah’tan hayır ile **لا يُصْحَبون**. Ve **أبو عثمان المازني** dedi: **أصْحَبْتُ الرجلَ** yani onu engelledim. Ve **الهُذَليّ**nin sözünü okudu:
يَرْعَى برَوْض الحَزْنِ من أَبِّه
قُرْبانَه في عانةٍ تُصْحَبُ
**أبُّه**: onun otu. **قُرْيانه**: suyun çayırlıklara akış yollarıdır; tekili **قَرِيّ**dir. Dedi: **تُصْحَبُ**: engellenir ve korunur; ve bu, Allah’ın sözü “( **وَلاَ هُمْ مِّنَّا يُصْحَبُونَ** ) ( **الأنبيَاء : 43** )”dendir; yani engellenirler. Başkası dedi: o, senin “**صَحِبَك الله**” sözündendir; yani seni korudu ve sana komşu oldu. **أبو عُبَيد** **الأصمعي** ve **أبي عَمْرو**’dan: **أدِيمٌ مُصْحِب**: derinin üzerinde onun kılı yahut yünü yahut tüyü olduğu zaman. Ve **ابن بُزُرْج** dedi: “Bizim meclisimizden **يَتَصحَّب** eder” yani ondan utanır. Ve “falanca bize **يَتَسحَّبُ** eder” denilirse, **بالسين** ile, manası: o, nazlanır ve cilve yapar. Ve denir: su **أصْحَبَ** etti; **العَرْمَضُ** onun üstüne çıktığı zaman; o hâlde o, **ماءٌ مُصْحِبٌ**dir. Ve falanca: **صاحِبُ صِدْق**tur.

**صبح** : **الليث** dedi: **الصُّبح** ve **الصَّبَاح** ikisi de günün evvelidir; ve o, **الإصباح** da olur. Allah dedi: “( **فَالِقُ ? لإِصْبَاحِ** ) ( **الأنعَام : 96** )” yani **الصُّبْحَ**. Ve şu beyti okudu:
أفْنَى رَباحاً وذوي رَباحِ
تَنَاسُخُ الإمساءِ والإصْبَاح
Bununla **المَسَاءَ** ve **الصَّبَاح**ı kasteder. Ve **الفرّاءُ** bunun benzerini söyledi ve ekledi: eğer **الإمساء** ve **الأصْبَاح** derse, o, **المسَاءِ** ve **الصُّبْح**un cem‘idir; ve bunun benzeri **الإبكار** ve **الأبْكار**dır. Ve **الليث** dedi: **التَّصبُّح**: kuşluk vaktinde uyumaktır. Ve **أم زرع** hadîsinde, onun dediği (gelmiştir): “( **وعنده أقول فلا أُقَبَّح ، وأَرْقُدُ فأَتصَبَّح** )”; ve **الرَّقْدَةُ**ya **الصَّبْحَة** ve **الصُّبْحَة** denir; ve bazıları onu kerih görmüştür. **أبو عُبَيد** **الأصمعي**’den: **المِصبَاح**: sabahleyin çöktüğü yerde sabahlayan ve gündüz yükselinceye kadar otlamayan dişi devedir. Dedi: bu, develerden sevilip istenen şeylerdendir. Ve **الليث** dedi: develerden **المِصبَاح**: konakladığı yerde çöker de, uyandırılsa bile sabah oluncaya kadar kalkıp sıçramaz. Ve **الليث** dedi: **الصَّبُوحُ**: şaraptır. Ve şu beyti okudu:
ولقد غدوتُ إلى الصَّبُوح مَعِي
شَرْبٌ كِرَامٌ من بني رُهْمِ
Ve **الصَّبْحُ**: senin kardeşini sütten **صَبُوحاً** ile sulamandır. Dedi: **الصَّبُوحُ**: kuşluk vaktinde, **القَائلَة**den aşağısına kadar içilen şeydir; ve senin fiilin: **الاصْطِبَاحُ**tır. Ve Nebî’ye (sallallahu aleyhi ve sellem) denildi: leş bize ne zaman helâl olur? Dedi ki: “( **ما لم تَصْطَبِحُوا أو تَغْتَبِقُوا أو تَجْتَفِئُوا بَقْلاً فشَأْنَكم بها** )”. Dedi: **أبو عُبَيد**: manası, ondan size ancak **الصَّبُوح** vardır; o, öğündür; ve **الغَبُوق** ki o, akşam yemeğidir; der ki: leşten ikisini bir araya toplamanız yoktur. Dedi: ve ondandır ki **سَمُرَة** oğullarına dedi: “Zaruretten **صَبُوحٌ** yahut **غَبُوقٌ** yeter.” Dedim: **أبو عُبَيد**’den başkası onun tefsirinde dedi: manası: “Leş bize ne zaman helâl olur?” diye soruldu; onlara cevap verdi; dedi ki: sütten, onunla geçineceğiniz bir **صَبُوحاً** ve onunla yetineceğiniz bir **غَبُوقاً** bulmadığınız zaman; ve **الصَّبُوح** ve **الغَبُوق**un yokluğuyla birlikte yiyeceğiniz ve açlığınızı yatıştıracak bir **بَقْلَةً** de bulmadığınız zaman, o vakit leş size helâl olur; ve aynı şekilde, adam yiyecekten bir öğün yahut akşam yemeği bulduğunda ona helâl olmaz. Ve bu tefsir, inşallah, açık ve apaçık doğru olandır. Ve denir: **صَبَحْتُ فُلاَناً** yani ona sabah geldim. Ve **بُجَيْر بن زُهَيْر المُزَني** (Müslüman olmuştu) sözünde:
صَبَحَناهم بأَلفٍ من سُلَيْمٍ
وسَبْعٍ من بني عُثمان وَافي
Manası: onlara **سُلَيْم**’den bin adamla sabah geldik. Ve **الرَّاجز** dedi:
نَحنُ صَبَحْنَا عامِراً في دَارِها
جُرْداً تَعَادَى طَرفَيْ نَهَارها
Onunla, kır atlardan oluşan atlılarla ona sabah geldik, demek ister. Ve denir: **صَبَحْتُ فُلاَناً** yani ona sütten yahut şaraptan bir **صَبُوحاً** verdim; **أَصْبَحُه صَبْحاً**. Ondandır ki **طَرَفَة**’nin sözü:
متى تأْتِني أَصْبَحْك كأساً رَوِيَّةً
Yani sana bir kadeh içiririm. Ve **سيبويه** dedi: **أَصْبَحْنا** ve **أَمْسَيْنَا** yani o vakitte olduk. Fakat **صَبَّحْنَا** ve **مَسَّيْنا** ise, manası: ona sabah ve akşam geldik. Ve **شمر** dedi: **أبو عدنان** dedi: **صَبَّحنَا** ile **صَبَحْنَا** arasındaki fark: “**صبَّحْنَا** filan beldeyi” ve “**صَبَّحْنَا** falancayı” denir; bu şeddelidir. Ve “onların halkına hayırla yahut şerle **صَبَحْنَا**” (denir). Ve şu beyti okudu:
صَبَحْناهُم هِنْدِيَّةً بأكُفِّنا
محرّبةً تذري سَوَاعِدُهُم صُعْدَا
Ve ayrıca denir: **صَبَّحتُه** hayırla yahut şerle. Ve **النابغة** dedi:
وصَبَّحَه فَلْجاً فلا زال كَعْبُه
على كل مَنْ عَادَى من الناس عَالِيا
Ve denir: **صَبَّحه** bununla ve **مسّاه** bununla; bunların hepsi caizdir.

Ve **التَّصْبِيحُ** yüzler üzerinedir: denir: **صَبَّحْتُ القوم الماء**; onlarla gece yürüdüğün zaman, onları sabahleyin suya vardırıncaya kadar. Ondandır ki onun sözü:
وصَبَّحْتُهم ماءً بفَيْفَاءِ قَفْرَةٍ
وقد حَلَّقِ النَّجمُ اليَمَانِيُّ فاسْتَوى
Manası: onlarla gece yürüdüm; onları o suya sabahleyin ulaştırıncaya kadar. Ve dersin: **صَبَّحْتُ القوم تَصْبِيحاً**; sabahla birlikte onlara geldiğin zaman. Ondandır ki **عَنْتَرَة**’nin, atları vasfederken sözü:
وَغداةَ صَبَّحْنَ الجِفارَ عَوَابِساً
يَهْدي أَوَائِلَهُنَّ شُعث شُزَّبُ
Yani **الجِفارَ**a sabah geldiler; yani üzerinde süvarileri bulunan atlar. Ve denir: **صَبَّحْتُ القومَ**; onlara **الصَّبُوح** içirdiğin zaman. Ve **التَّصْبِيحُ**: öğündür. Denir: “Benim **تَصْبِيحي**me yaklaştır.” Ve **المَبْعَث** hadîsinde: Nebî’nin (sallallahu aleyhi ve sellem) **أبي طالب**’in himayesinde yetim olduğu, ve çocuklara **تَصْبِيحُهم**un yaklaştırıldığı; onlar kapışırlar, o ise elini çeker; yani onlara öğünleri yaklaştırılır; ve o, **تَفْعيل** üzere bina edilmiş bir isimdir; **التَّرعيب** gibi: kesilmiş hörgüç için; ve **التنبيتُ**: fidanlardan biten şeyin ismidir; ve **التَّنوير**: ağacın çiçeğinin ismidir. Ve **الصَّابِحُ**: develerini suya sabahlatan, yani onları sabahleyin sulayan kimsedir. Ondandır ki **أبي زُبَيْد**’in sözü:
حين لاحَتْ للصَّابح الجوزاء
Ve o sulamaya Araplar **الصُّبْحة** adını verir; ve o, Araplara göre faydalı değildir. Ve **أبو الهيثم** dedi: **الصَّبُوحُ**: **يُصْطَبَحُ** edilen süttür; ve o vakitte sağılan dişi deve de **صَبُوح**tur. Denir: “Bu dişi deve benim **صَبُوحِي**m ve **غَبُوقِي**mdir.” Dedi: ve bize **أبو لَيْلَى الأعرابي** şu beyti okuttu:
مالي لا أسقي حُبَيِّبَاتي
صَبَائِحِي غَبَائِقِي قَيْلاَتِي
Dedi: ve **القَيْلُ**: öğle vaktinde içilen süttür; ve **القَيْلُ** ve **الْقَالَةُ**: o vakitte sağılan dişi devedir. Ve **قَيَّلْتُ القومَ**: onlara **القَيْل** içirdiğim zaman. Dedi: ve **اقْتَلْتُ اقْتِيالا**: **القَيْلَ** içtiğim zaman. Ve Araplar, atlılardan bir baskınla sabahleyin ansızın üzerlerine gelinmesinden korktuklarında: “**يا صباحاه**” derler; yüksek çağrıyla bütün mahalleyi uyarırlar. Ve **الليث** dedi: **المِصْبَاحُ**: kandillikteki **السِّرَاج**dır; ve **المِصْبَاح** bizzat **السِّرَاج**dır; ve o, senin kandilde ve başkasında gördüğün onun fitil yuvasıdır; ve **القِرَاطُ** bir lugattır. Ve bu, yüce ve aziz olanın sözü: “( **? لْمِصْبَاحُ فِى زُجَاجَةٍ ? لزُّجَاجَةُ كَأَنَّهَا كَوْكَبٌ دُرِّىٌّ** ) ( **النُّور : 35** )”dır. Ve yıldızların **مصَابيحُ**ı: gezegenlerin alametleridir; tekili **مِصْباح**tır. Ve yüce ve aziz olanın sözü: “( **فَأَخَذَتْهُمُ ? لصَّيْحَةُ مُصْبِحِينَ** ) ( **الحِجر : 83** )” yani sabaha giriş vakitlerinde onları helâk yakaladı. Ve **المُصْبَح**: sabahladığın yerdir; ve **المُمْسى**: akşamladığın yerdir. Ve onun sözü: **قَرِيبَةُ المُصْبَح من مُمْسَاها**. Ve **المُصْبَحُ** ayrıca: **الإصْبَاحُ**tır. Denir: **أصْبَحْنَا إصْبَاحاً ومُصْبَحاً**. Ve Arapların darbımesellerindendir:
( **أَعَنْ صَبُوح تُرَقِّقُ** )
Açıkça söylemeyip geveleyen kimse için mesel olarak vurulur; ve büyük bir musibeti kinaye ile örtüp gizleyen kimse için de vurulur; ve yumuşatılmış bir sözle sana gerekmez olanı gerekli kılan kimse için de (vurulur). Aslı: Araplardan bir adam, Araplardan bir adamın yanında akşam konakladı; ona sütten **فَغَبَقَه** etti; doyunca, kaldığı yerin annesiyle bir hadis anlatmaya takıldı; onu yumuşatıyordu; ve sözünün arasında dedi ki: “Yarın olunca **اصطبحنا** ederiz ve yaparız”; bunun üzerine ev sahibi anladı ve dedi: “**أَعَنْ صَبُوح تُرَقِّق**”. Ve **الشعبي**’den rivayet edildi: bir adam ona, karısının annesini öpen bir adam hakkında sordu; **الشَّعْبِي** ona dedi: “**أَعَن صَبُوحٍ تُرَقِّق**; karısı ona haram oldu”; **الشَّعْبِي** onun, onu öpmesiyle cimasını kinaye ettiğini sandı. Ve **أبو عُبَيد** dedi: **السِّيَاطُ الأصْبَحِيَّة** **ذِي أَصْبَح**’a nispetlidir; **حِمْيَر** krallarından bir kraldır. Ve **الليث** dedi: **الصَّبَح**: saçtaki kızıllığın şiddetidir. Ve **أبو عُبَيد** dedi: **الأصمعي** dedi: **الاَّصْبَحُ**: **الأَصْهَب**e yakındır. Ve **شمر** **أبي نصْر**’dan rivayet etti; dedi: saçta **الصُّبْحَةُ** ve **المُلْحَةُ** vardır. Ve **رجل أَصْبَحُ اللِّحية**: sakalının kılına kızıllıkla karışık bir beyazlık çıkan kimse içindir. Ve adam, **أصبح بَيِّن الصُّبحة**dır; ve onun saçı **اصْبَاحَّ** etmiştir. Ve bundan dolayı, kızıllığının şiddetinden ötürü “**دَمٌ صُبَاحِيٌّ**” denildi. **أبو زُبيد** dedi:
عَبِيطٌ صُبَاحِيٌّ من الجَوْفِ أَشْقَرا
Ve **شمر** dedi: **الأَصْبَحُ**: saçının siyahlığında kızıllık bulunan kimsedir; ve ondan **صُبْحُ النَّهارِ** **الأَصْبَح**tan türetilmiştir. Ve **الليث** dedi: **الصَّبِيحُ**: yüzü aydınlık olan kimsedir; ve **صَبُخَ يَصْبُح صَباحَةً**. Fakat **الأصْبَح**tan (türeyen) için **صَبِحَ يَصْبَح صَبَحاً** denir; o hâlde o, saçça **أصْبَح**tır. Dedim: **الصُّبْح الصادِق**ın rengi azıcık kızıllığa çalar; sanki gecenin evvelindeki ilk şafağın rengidir. Ve gaflet uykusundan uyandırılan erkeğe “**أَصْبِحْ**” denir; yani uyan, doğru yolunu ve seni ıslah eden şeyi gör. Ve **رؤبة** dedi:
أَصْبِحْ فَمَا مِنْ بَشَرٍ مَأْرُوشِ
Yani ayıplı bir insan yoktur. Ve **الشَّمَّاخ**ın sözü:
وتَشْكُو بِعَيْنٍ ما أَكَلَّ رِكَابَها
وقِيل المُنَادِي أَصْبَح القومُ أَدْلجِي
Soran, bunun hakkında sorar da der ki: **الإِدْلاَجُ**: gecenin yürüyüşüdür; o hâlde “**أصبح القوم**” derken nasıl **الإدْلاَج**ı emreder? Bunun cevabı: Araplar, istedikleri mekâna yaklaştıklarında “ona vardık” derler; ve gece yürüyene **الصُّبْح**un doğuşunu yaklaştırdıklarında, doğmamış olsa bile “**أصبحنا**” derler. Ve onun “**أصْبَح القومُ**” sözüyle kastı: sabaha giriş vakti yaklaştı. Bu beyti ancak, bazı insanların onu olduğu hâlin dışında, kendi görüşüne göre tefsir etmesi sebebiyle açıkladım. Ve **صَبَاح**: Araplardan bir kabiledir. Ve Arapların isimlerindendir: **صُبح** ve **صُبَيْح** ve **مُصَبِّح** ve **صَباحٌ** ve **صَبيحٌ**. Ve onların, yalancıyı vasfetmede dolaşan mesellerindendir sözleri: “( **أكذب من الآخِذِ الصَّبْحان** )”. **شمر** dedi: **ابن الأعرابي** böyle dedi. Dedi: o, içip doyduğu için, annesini sağdırmak istediğinde, doygunluğundan onun memesini emmeyen yavru devedir. Dedi: ayrıca “falanca, **الأَخِيذَ الصبْحَان**dan daha yalancıdır” da denir. **أبو عَدْنان** dedi: **الأخِيذُ**: esirdir; ve **الصَّبْحَانُ**: **اصطبح** edip doyandır. Ve **ابن الأعْرَابي** dedi: o, bir adamdır; bir kavmin yanında idi; onlardan ayrılıp giderken onu **صَبَحُوه** ettiler; bir kavim onu yakaladı ve dedi: “Bize, bulunduğun yeri göster.” O dedi: “Ben ancak ıssızda geceledim.” Derken o, oturup bevletti; böylece onun, bir kavmin yanında yakın bir yerde gecelediğini anladılar; onunla onlara yol buldular ve onları **اسْتَبَاحُوهم** ettiler. Bana **المنذري** haber verdi; **ثعلب**’den, **ابن الأعرابي**’den; dedi: “Ona **ذَاتَ الصَّبُوح** ve **ذَاتَ الغَبُوق** (denir): ona sabah ve akşam geldiği zaman; ve **ذَا صَبَاح** ve **ذا مَسَاء**; ve **ذَاتَ الزُّمَيْن** ve **ذَاتَ العُوَيْم** yani üç zaman ve yıllardan beri.”

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الصاد والباء وما يثلثهما)
(صبح) الصاد والباء والحاء أصلٌ واحدٌ مطّرد. وهو لونٌ من الألوان قالوا أصله الحُمْرة. قالوا: وسمِّيَ الصُّبْحُ صُبْحاً لحُمْرَته، كما سمِّيَ المِصْباح مِصباحاً لحُمْرَته. قالوا: ولذلك يقال وجهٌ صَبيحٌ. والصَّباح: نُورُ النَّهارِ. وهذا هو الأصل ثمُ يُفَرَّع. فقالوا: لِشُرْب الغَداة الصَّبوح، وقد اصطَبَحَ، وتلك هي الجاشِرِيَّة. قال:
إِذا ما اصطبحنا الجاشريّة لم نُبَلْ *** أميراً وإن كان* الأميرُ من الأَزْدِ([1])ويقال: "أكذَبُ من الأخيذ الصَّبْحَان"، يعنون الأسير المصطَبِح، وأصله أنَّ قوماً أسرُوا رجلاً فسألوه عن حَيِّه فكَذَبَهُمْ وأومَأَ إلى شُقَّةٍ بعيدة، فطعنوهُ فسَبقَ اللّبَنُ الذي كان اصطبحه الدّمَ، فقالوا: "أكذَبُ من الأخيذ الصَّبْحَان". والمِصباح: الناقة تَبْرُك في معرَّسِها فلا تَنْبَعِثُ حتى تُصْبِح. والتَّصَبُّح: النَّوْم بالغداة. ويوم الصَّباح: يوم الغَارة. قال الأعشى:
به تَرْعُفُ الألفَ إِذ أُرْسِلَتْ  *** غَدَاةَ الصَّبَاحِ إِذا النَّقْعُ ثارا([2])ويقال أتيتهُ أصبوحةَ كلِّ يومٍ، ولقيتُهُ ذا صَبوح. والمصابيح: الأقداح التي يُصطَبَح بها. ويقال أتانا لصُبْح خامسةٍ وصِبْحِ خامسة.
ومن الكلمة الأولى: الصَّبَح: شدَّة حُمرةٍ في الشعَر؛ يقال أسدٌ أصبَحُ.
(صبر) الصاد والباء والراء أصولٌ ثلاثة، الأول الحَبْس، والثاني أعالي الشيء، والثالث جنسٌ من الحجارة.
فالأول: الصَّبْر، وهو الحَبْس. يقال صَبَرْتُ نفسي على ذلك الأمر، أي حَبَسْتُها. قال:
فَصَبَرْتُ عارفةً لذلك حُرَّةً *** ترسُو إذا نَفْسُ الجَبانِ تَطَلَّعُ([3])والمصبورة([4]) المحبوسة على الموت. ونَهَى رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم عن قتل شيءٍ من الدوابّ صَبْراً.
ومن الباب: الصَّبِير، هو الكَفِيل، وإنِّما سمِّي بذلك لأنَّهُ يَصبر على الغرم. يقال صَبَرْتُ نفسي به أَصبُر صَبْراً، إذا كَفَلْتَ([5]) به، فأنا به صبير. وصبرتُ الإنسانَ، إذا حلَّفْتُهُ بالله جَهْدَ القَسَم.
وأمَّا الثاني فقالوا: صُبْر كلِّ شيءٍ: أعلاه. قالوا: وأصبار الإناء: نواحيه، والواحد صُبْر. وقال:
* فملأتها عَلَقاً إلى أصبارِهَا *
وأمَّا الأصل الثالث فالصُّبْرة من الحجارة: ما اشتدَّ وغلُظ، والجمع صِبَارٌ، وفي كتاب ابن دريد([6]): "الصُّبَّارة: قطعةٌ من حديدٍ أو حجر" في قول الأعشى([7]):
منْ مَبْلغ عَمْرَاً بأنَّ المرءَ لم يخْلَق صُبَارَه.
قال ابنُ دُريد: وروى البغداديُّون: "صَبارهْ"، وما أدري ما أرادوا بهذا. قلنا: والذي أراده البغداديُّون ما رُوِيَ أنَّ الصِّبَار ما اشتدَّ وغلُظ. وهو في قول الأعشى:
* قُبيلَ الصُّبح أصواتُ الصِّبَارِ([8]) *
فالذي أراده البغداديون هذا، وتكون الهاء داخلةً عليه للجمع.
قال أبو عُبيد: الصُّبْـرُ: الأرض التي فيها حصباءُ وليست بغليظة، ومنه قيل للحرّة: أمُّ صَبَّار.
ومما حُمِلَ على هذا قول العرب: وقعَ القومُ في أمّ صَبُّور، إذا وقعوا في أمر عظيم.
(صبع) الصاد والباء والعين أصل واحد، ثم يستعار، فالأصل إصبع الإنسان، واحدةُ أصابعه. قالوا: هي مؤنّثة.وقالوا: قد يذكَّر. وروي عن النبي صلى الله عليه وآله وسلم أنَّه قال: "هل أنت إلاّ إصبعٌ دميتِ، وفي سبيل الله ما لقيتِ([9])" هكذا على التأنيث . ويقال: صَبَعَ فلان بفلانٍ، إذا أشار نحوه بإصبعه، مُغتاباً له.
والإصبع: الأثر الحسَن، وهذا مستعارٌ. ومثلٌ يقال: لفلانٍ في ماله إِصبَع، أي أثَرٌ جميل. ويقال للرَّاعي الحسنِ الرِّعْيَة للإِبل، الجميلِ الأَثَر فيها: إن له عليها إصبعاً. قال الرَّاعي يَصِفُ راعياً:
ضعيف العَصَا بادِي العُروقِ ترى لـه ** عليها إِذا ما أجدَبَ النَّاسُ إِصبعا([10])والصَّبْع: إِراقتُك ما في الإناء من بين إصبعَيك.
(صبغ) الصاد والباء والغين، أصلٌ واحدٌ، وهو تلوين الشَّيء بلونٍ ما. تقول: صبغته أصبغه([11]). ويُقال للرُّطَبة: قد صَبَّغَتْ. فأمَّا قولُه تعالى: صِبْغَةَ الله [البقرة 138] فقال قوم: هي فِطرتُهُ لخلْقِهِ. وقال آخرون: كلُّ ما تُقُرِّب به إلى الله تعالى صِبغة. والأصبغ: الفرس في طرف ذَنَبِه بياض. وذلك دون الأشكل([12])، والأوَّل مشبَّه بالشيء يُصْبَغ طرَفُهُ.
(صبي) الصاد والباء والحرف المعتلّ ثلاثةُ أصولٍ صحيحة: الأول يدلُّ على صغر السّنّ،  والثاني ريحٌ من الرياح، والثالث [الإِمالة([13])].
فالأوّل واحد الصِّبْيةَ والصِّبيان. ورأيته في صباه، أي صغره. والمصْبي: الكثير الصِّبيان. والصَّباء، ممدود الصِّبا، ويمدُّ مع الفتح([14]). أنشد أبو عمرو:
أصبحتُ لا يَحمِلُ بعضي بعضَا *** كأنما كانَ صَبَائي قَرْضَا([15])ومن الباب: صبا إلى الشّيء يصبُو؛ إذا مال قلبُهُ إليه. والاشتقاق واحد، والاسم الصَّبْوة. وقال العجَّاج في الصِّبا:
* وإنما يأتي الصِّبا الصَّبيُّ([16]) *
والثاني: ريح الصَّبَا، وهيَ التي تستقبل القبلة. يقال صبَتْ تصبُو.
الثالث: قول العرب: صَابيْتُ الرُّمح([17]).
فأمَّا المهموز فهو يدلُّ على خروجٍ وبروز. يقال صبأٍ من دينٍ إلى دين، أي خرج. وهو قولهم: صبأ نابُ البعير، إذا طلعَ. والخارجُ من دينٍ إلى دين صابئٍ، والجمع صابئون وصُبَّاءٌ.
--------------ــــ
([1]) للفرزدق في اللسان (جشر). وليس في ديوانه.
([2]) ديوان الأعشى 40. وقد سبق مع تخريجه في (رعف).
([3]) البيت لعنترة في ديوانه 158 واللسان (صبر).
([4]) في الأصل: "والصبورة"، صوابه في المجمل واللسان.
([5]) في الأصل: " كلفت به"، صوابه في المجمل. وأول العبارة في المجمل: "صبرت بفلان أصبر به صبرا".
([6]) في الجمهرة (1: 260).
([7]) الذي في الجمهرة أنه عمرو بن ملقط الطائي. وكذا صحح نسبة الشعر ابن بري، كما في اللسان. وانظر ديوان الأعشى 111 حيث قصيدة البيت  ولم يرو فيها.
([8]) صدره كما في ديوان الأعشى 244 واللسان (صبر):
* كأن ترنم الهاجات فيها *
([9]) هذا من الحديث الذي وافق وزن الشعر، وليس به.
([10]) أنشده في اللسان (صبع) وقال: "أي حاذق الرعية لا يضرب ضرباً شديداً".
([11]) في الأصل: "يقول لصبغه". ومُضارعه يقال بفتح الباء وكسرها وضمها.
([12]) الأشعل، بالعين المهملة. وفي الأصل: "الأشغل"، تحريف.
([13]) هذه الكلمة مبيض لها في الأصل. والكلام بعد يقتضيها أو يقتضي شبيهها.
([14]) أي إذا مد كان مفتوح الصاد.
([15]) أنشده في المجمل أيضاً، وقال: "وهذا لو قصر لم يضر".
([16]) ديوان العجاج 66. وأنشده في اللسان (19: 173) بدون نسبة.
([17]) فسره في المجمل بقوله: "هيأته للطعن". وفي اللسان: "أملته للطعن".

ـ

##### Türkçe

(صاد ve **باء** ve ikisini üçleyen şeyler babı)

(**صبح**) **صاد** ve **باء** ve **حاء** tek bir asıldır, düzenli. Ve o, renklerden bir renktir; “aslı kızıllıktır” dediler. Dediler: **الصُّبْحُ** kızıllığı sebebiyle **صُبْحاً** diye adlandırıldı; tıpkı **المِصْباح** kızıllığı sebebiyle **مِصباحاً** diye adlandırıldığı gibi. Dediler: bundan dolayı “**وجهٌ صَبيحٌ**” denir. Ve **الصَّباح**: gündüzün nuru. Bu asıldır, sonra dallandırılır. Dediler ki: sabah içkisi için **الصَّبوح**; ve **اصطَبَحَ** etmiştir; ve o **الجاشِرِيَّة**dir. Dedi ki:
إِذا ما اصطبحنا الجاشريّة لم نُبَلْ *** أميراً وإن كان* الأميرُ من الأَزْدِ([1])
Ve denir: “**أكذَبُ من الأخيذ الصَّبْحَان**”; **المصطَبِح** esiri kastediyorlar. Aslı şudur ki: bir kavim bir adamı esir aldı; onu mahallesinden sordular; onlara yalan söyledi ve uzak bir tarafa işaret etti; onu mızrakladılar; sabah içtiği süt, kana önce geçti; dediler: “**أكذَبُ من الأخيذ الصَّبْحَان**”. Ve **المِصباح**: devedir; konakladığı yerde çöker de sabahlamadıkça doğrulmaz. Ve **التَّصَبُّح**: sabahleyin uyumaktır. Ve **يوم الصَّباح**: baskın günüdür. A‘şâ dedi:
به تَرْعُفُ الألفَ إِذ أُرْسِلَتْ  *** غَدَاةَ الصَّبَاحِ إِذا النَّقْعُ ثارا([2])
Ve denir: ona her günün **أصبوحةَ**sında geldim; ve onu **ذا صَبوح** olarak gördüm. Ve **المصابيح**: kendisiyle sabah içkisi içilen kadehlerdir. Ve denir: bize beşincinin **لصُبْح**unda ve beşincinin **صِبْح**inde geldi.

Ve ilk kelimeden: **الصَّبَح**: kılda kızıllığın şiddeti; “**أسدٌ أصبَحُ**” denir.

(**صبر**) **صاد** ve **باء** ve **راء** üç asıldır: birincisi hapsetme, ikincisi şeyin üst kısımları, üçüncüsü taşlardan bir cinstir.

Birincisi: **الصَّبْر**; o hapsetmedir. “**صَبَرْتُ** nefsimi o iş üzerine” denir; yani onu hapsettim. Dedi:
فَصَبَرْتُ عارفةً لذلك حُرَّةً *** ترسُو إذا نَفْسُ الجَبانِ تَطَلَّعُ([3])
Ve **المصبورة**([4]): ölüme karşı hapsedilmiş olan. Ve Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم, hayvanlardan bir şeyi **صَبْراً** öldürmeyi yasakladı.

Babdan: **الصَّبِير**; o kefildir. Ancak ona bu ad verildi; çünkü borç yükü üzerine sabreder. “**صَبَرْتُ** nefsimi onunla; **أَصبُر** **صَبْراً**” denir; eğer onunla kefil olduysan([5]); ben de onunla **صبير**im. Ve “**صبرتُ** insanı” (denir); eğer onu Allah ile yemin ettirdiysen, yeminin bütün gücüyle.

İkinciye gelince, dediler: her şeyin **صُبْر**ü: onun en üstüdür. Dediler: kabın **أصبار**ı: yanlarıdır; tekili **صُبْر**dür. Ve dedi:
* فملأتها عَلَقاً إلى أصبارِهَا *

Üçüncü asla gelince: taşlardan **الصُّبْرة**: sertleşip kalınlaşan şeydir; çoğulu **صِبَارٌ**dır. İbn Düreyd’in kitabında([6]): “**الصُّبَّارة**: demirden veya taştan bir parçadır” A‘şâ’nın sözü hakkında([7]):
منْ مَبْلغ عَمْرَاً بأنَّ المرءَ لم يخْلَق صُبَارَه.
İbn Düreyd dedi: Bağdatlılar “**صَبارهْ**” rivayet ettiler; bununla neyi murat ettiler bilmiyorum. Biz dedik: Bağdatlıların murat ettiği, **الصِّبَار**ın sertleşip kalınlaşan şey olduğuna dair rivayet edilendir. Ve A‘şâ’nın sözünde o:
* قُبيلَ الصُّبح أصواتُ الصِّبَارِ([8]) *
Bağdatlıların murat ettiği budur; ve **هاء** ona çoğul için dâhil olur.

Ebû Ubeyd dedi: **الصُّبْـرُ**: içinde çakıl bulunan ve kalın olmayan topraktır; bundan dolayı **الحرّة**ye “**أمُّ صَبَّار**” denildi.

Buna hamledilen şeylerden, Arapların sözü: “kavim **أمّ صَبُّور**a düştü”; eğer büyük bir işe düştülerse.

(**صبع**) **صاد** ve **باء** ve **عين** tek bir asıldır; sonra ödünçlenir. Asıl, insanın **إصبع**ıdır; parmaklarından biridir. Dediler: o müennestir. Dediler: müzekker de yapılabilir. Nebî صلى الله عليه وآله وسلم’den rivayet edildi ki şöyle dedi: “Sen ancak bir **إصبع**sın; kanadın; Allah yolunda neye uğradın([9])” işte böyle, müennes üzere. Ve denir: “falanca falancaya **صَبَعَ** etti”; eğer ona doğru parmağıyla işaret ettiyse, onu gıybet ederek.

Ve **الإصبع**: güzel izdir; bu ödünçlenmiştir. Ve bir mesel denir: falancanın malında bir **إِصبَع** vardır; yani güzel bir iz. Ve deveye güzel otlatan, onda güzel iz bırakan çobana denir: onun üzerinde bir **إصبع**ı vardır. **الرَّاعي** bir çobanı vasfederek dedi:
ضعيف العَصَا بادِي العُروقِ ترى لـه ** عليها إِذا ما أجدَبَ النَّاسُ إِصبعا([10])
Ve **الصَّبْع**: iki parmağın arasından kaptaki şeyi dökmen.

(**صبغ**) **صاد** ve **باء** ve **غين** tek bir asıldır; o, bir şeyi bir renkle renklendirmektir. “Onu boyadım; **أصبغه**” dersin([11]). Ve taze hurmaya denir: “**صَبَّغَتْ**”. Allah تعالى’nın sözüne gelince: **صِبْغَةَ الله** [البقرة 138]; bir kavim dedi: o, yaratıkları için onun fıtratıdır. Başkaları dedi: Allah تعالى’ya kendisiyle yakınlık sağlanan her şey **صِبغة**dir. Ve **الأصبغ**: kuyruğunun ucunda beyazlık bulunan attır. Bu, **الأشكل**([12])den aşağıdır; ve birincisi, ucu boyanan şeye benzetilmiştir.

(**صبي**) **صاد** ve **باء** ve illetli harf üç sahih asıldır: birincisi yaş küçüklüğüne delalet eder, ikincisi rüzgârlardan bir rüzgâr, üçüncüsü [**الإِمالة**([13])].

Birincisi: **الصِّبْيةَ** ve **الصِّبيان**ın tekilidir. “Onu **صباه**ında gördüm” denir; yani küçüklüğünde. Ve **المصْبي**: çocukları çok olan. Ve **الصَّباء**; **الصِّبا**nın uzatılmışıdır; ve fetha ile uzatılır([14]). Ebû Amr inşad etti:
أصبحتُ لا يَحمِلُ بعضي بعضَا *** كأنما كانَ صَبَائي قَرْضَا([15])
Babdan: “şeye **صبا** etti; **يصبُو**”; eğer kalbi ona meyletti ise. Türetim birdir; isim **الصَّبْوة**dir. ‘Accâc **الصِّبا** hakkında dedi:
* وإنما يأتي الصِّبا الصَّبيُّ([16]) *

İkincisi: **ريح الصَّبَا**; o, kıbleyi karşılayan rüzgârdır. “**صبَتْ**; **تصبُو**” denir.

Üçüncüsü: Arapların sözü: “**صَابيْتُ الرُّمح**”([17]).

Hemzeli olana gelince, o çıkış ve belirmeye delalet eder. “Dinden dine **صبأٍ** etti” denir; yani çıktı. Ve onların sözü: devenin dişi **صبأ** etti; eğer çıktıysa. Dinden dine çıkan **صابئٍ**dir; çoğulu **صابئون** ve **صُبَّاءٌ**dur.

--------------ــــ
([1]) Ferazdak’ındır; Lisân’da (جشر). Divanında yoktur.
([2]) A‘şâ divanı 40. (رعف)’ta tahriciyle daha önce geçti.
([3]) Beyit, divanında 158 ve Lisân’da (صبر) Antara’nındır.
([4]) Asılda: “**والصبورة**”; doğrusu Mücmel ve Lisân’dadır.
([5]) Asılda: “**كلفت به**”; doğrusu Mücmel’dedir. İbarenin başı Mücmel’de: “**صبرت بفلان أصبر به صبرا**”.
([6]) Cemhere’de (1: 260).
([7]) Cemhere’de olan: onun, Taylı Amr b. Mülkıt olduğudur. Şiirin nisbetini İbn Berrî de böyle tashih etti; Lisân’da olduğu gibi. A‘şâ divanı 111’e bak; orada beyit kasidesi vardır ve onda rivayet edilmemiştir.
([8]) Sadrı, A‘şâ divanı 244 ve Lisân’da (صبر) olduğu üzere:
* كأن ترنم الهاجات فيها *
([9]) Bu, şiir veznine uyan hadistendir; ondan değildir.
([10]) Lisân’da (صبع) inşad etti ve dedi: “yani sürüye hâzık; şiddetli bir vurma ile vurmaz”.
([11]) Asılda: “**يقول لصبغه**”. Muzâri‘i, **باء**ın fethasıyla, kesresiyle ve zammıyla söylenir.
([12]) **الأشعل**; mu‘ceme olmayan **عين** ile. Asılda: “**الأشغل**”; tahriftir.
([13]) Bu kelime asılda boş bırakılmıştır. Sonraki söz onu veya benzerini gerektirir.
([14]) Yani uzatılırsa **صاد**ı meftuh olur.
([15]) Mücmel’de de inşad etti ve dedi: “bunu kısaltsa zarar vermezdi”.
([16]) ‘Accâc divanı 66. Lisân’da (19: 173) nisbet olmaksızın inşad etti.
([17]) Mücmel’de şu sözüyle tefsir etti: “onu mızraklamaya hazırladım”. Lisân’da: “onu mızraklamaya meylettirdim”.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الصبح والصباح، أول النهار، وهو وقت ما احمر الأفق بحاجب الشمس. قال تعالى: ﴿أليس الصبح بقريب﴾ [هود/81]، وقال: ﴿فساء صباح المنذرين﴾ [الصافات/177]، والتصبح: النوم بالغداة، والصبوح: شرب الصباح، يقال: صبحته: سقيته صبوحا، والصبحان: المصطبح، والمصباح: ما يسقى منه، ومن الإبل ما يبرك فلا ينهض حتى يصبح، وما يجعل فيه المصباح، قال: ﴿مثلا نوره كمشكاة فيها مصباح المصباح في زجاجة﴾ [النور/35]، ويقال للسراج: مصباح، والمصباح: مقر السراج، والمصابيح: أعلام الكواكب. قال تعالى: ﴿ولقد زينا السماء الدنيا بمصابيح﴾ [الملك/5]، وصبحتهم ماء كذا: أتيتهم به صباحا، والصبح: شدة حمرة في الشعر، تشبيها بالصبح والصباح، وقيل: صبح فلان أي: وضؤ (يقال: صبح يصبح صباحة، انظر اللسان: صبح).

##### Türkçe

- **الصبح** ve **الصباح**: günün evveli; o da ufkun, güneşin kaşıyla kızardığı vakittir. Yüce Allah dedi ki: ﴿أليس **الصبح** بقريب﴾ [هود/81], ve dedi ki: ﴿فساء **صباح** المنذرين﴾ [الصافات/177]. **التصبح**: kuşluk vaktinde uyumaktır. **الصبوح**: sabah içkisidir; denir ki: **صبحته**: ona **صبوحا** içirdim. **الصبحان**: **المصطبح** (sabah içen). **المصباح**: ondan içirilen şeydir; ve develerden, çöker de sabahlamadıkça kalkmayan vardır; ve **المصباح**ın içine konulduğu şeydir. Dedi ki: ﴿مثلا نوره كمشكاة فيها **مصباح** **المصباح** في زجاجة﴾ [النور/35]. Ve kandile denir: **مصباح**. **المصباح**: kandilin karargâhı (yerleştirildiği yer)dir. **المصابيح**: yıldızların alâmetleridir. Yüce Allah dedi ki: ﴿ولقد زينا السماء الدنيا ب**مصابيح**﴾ [الملك/5]. **صبحتهم** ماء كذا: onu onlara sabahleyin getirdim. **الصبح**: saçta kızıllığın şiddetidir; **الصبح** ve **الصباح** ile benzetme olarak. Ve denildi: **صبح** فلان, yani: aydınlandı (denir: **صبح** **يصبح** **صباحة**; bk. **اللسان**: **صبح**).

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ص ب ح
أتيته صباحاً وذا صباح وصبيحة يوم كذا وآتيه أصبوحة كل يوم وأمسيته وآتيه صباح مساء وأتانا لصبح خامسة وصبح خامسة وأصبح يفعل كذا‏.‏
وهو فالق الإصباح وأنا أصبحه وأمسيه وصبحك الله تعالى والناس في تصبيح الأمير وفلان يتصبح وينام الصبحة والصبحة‏:‏ نومة الضحى‏.‏
وشرب الصبوح‏.‏
وصبحته وغبقته واصطبح واغتبق وهو صبحان غبقان‏.‏
وقرب تصبيحنا‏:‏ غداءنا وقرب إلى الضيوف تصابيحهم‏.‏
وفي حديث المبعث ‏"‏ وكان يتيماً في حجر أبي طالب وكان يقرب إلى الصبيان تصبيحهم فيختلسون ويكف ‏"‏ ووجه صبيح وقد صبح صباحة‏.‏
وفلان يتصابح ويتحاسن‏.‏
وأصبح لنا مصباحاً‏:‏ أسرجه‏.‏
وفلان يستصبح بالشموع ويستصبح بالسليط‏.‏
وصبت عليه الأصبحية وهي سياط تنسب إلى قيل يقال له‏:‏ ذو أصبح‏.‏
وأسد أصبح‏:‏ أحمر وأسود صبح‏.‏
ومن المجاز‏:‏ هذا يوم الصباح ولقيتهم غداة الصباح وهو الغارة‏.‏
وصبحني فلان الحق بل أيها القائل قولاً أقذعا أصبح فمن نادى تميماً أسمعا كما يقال للنائم‏:‏ أصبح أي استيقظ وقد أصبح القوم إذا استيقظوا وذلك في جوف الليل‏.‏
ورأيت المصابيح تزهر في وجهه‏.‏
وفي مثل ‏"‏ أصبح ليل ‏"‏ وقال بشر‏:‏ كأخنس ناشط باتت عليه بحربة ليلة فيها جهام فبات يقول أصبح ليل حتى تجلى عن صريمته الظلام مخاطبة الليل وخطاب الوحشيّ مجازان‏.‏

##### Türkçe

ص ب ح
Ona sabahleyin geldim; ve şu sabah; ve falanca günün sabahı; ve ona her gün kuşluk vakti gelirim; ve ona akşamleyin geldim; ve ona sabah akşam gelirim; ve bize beşinci sabaha geldi; ve beşinci sabah; ve **أصبح** falanca şeyi yapar.

Ve o, **الإصباح**’ı yaran (açan)dır; ve ben onu sabahlarım ve onu akşamlarım; ve Allah Teâlâ seni sabahlatsın; ve insanlar emîrin **تصبيح**’inde (sabahlamasında); ve falanca **يتصبح** (sabahlar) ve **الصبحة** uykusunu uyur; ve **الصبحة**: kuşluk uykusu.

Ve **الصبوح** içti.

Ve onu sabahladım ve onu akşamüstü içirdim; ve **اصطبح** ve **اغتبق**; ve o, sabahçı akşamcıdır.

Ve **تصبيح**’ımız yaklaştı: öğle öncesi yemeğimiz; ve misafirlere **تصابيح**’lerini yaklaştırdı.

Ve meb‘as hadîsinde: “Ve o, Ebû Tâlib’in himayesinde bir yetimdi; ve çocuklara **تصبيح**’lerini yaklaştırırdı da, kapışırlar ve (o da) engellerdi.” Ve yüzü **صبيح**; ve bir sabah **صبح** etti.

Ve falanca **يتصابح** ve güzelleşir.

Ve bize bir **مصباح** sabahladı: onu yaktı.

Ve falanca mumlarla **يستصبح** eder ve zeytinyağıyla **يستصبح** eder.

Ve üzerine **الأصبحية** döküldü; o, “**ذو أصبح**” denilen bir kişiye nisbet edilen kamçılardır.

Ve **أصبح** aslan: kırmızı; ve **صبح** siyah.

Ve mecazdan: bu, **الصباح** günü; ve onları **الصباح** sabahında karşıladım; ve o, baskındır.

Ve falanca bana hakkı **صبح** etti; bilakis, ey çirkin söz söyleyen söyleyici, **أصبح**; kim Temîm’i çağırdıysa işittirdi; nitekim uyuyana denir: **أصبح** yani uyan; ve kavim **أصبح** ettiğinde, uyandılar; ve bu, gecenin iç kısmındadır.

Ve **المصابيح**’ı onun yüzünde parıldar gördüm.

Ve meselde: “**أصبح ليل**.” Ve Bişr dedi:
“Bir mızrakla üzerine geceleyen, hareketli bir **أخنس** gibi; içinde kapalı (bulutlu) bir gece;
Ve geceleyin ‘**أصبح** ey gece’ der durur; nihayet karanlık, onun katı karanlığından açılınca.”
Geceye hitap ve vahşîye hitap iki mecazdır.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الصُّبْحُ: أَوّل النهار. والصُّبْحُ: الفجر. والصَّباحُ: نقيص المَساء، والجمع أَصْباحٌ، وهو الصَّبيحةُ والصَّباحُ والإِصْباحُ والمُصْبَحُ؛ قال الله عز وجل: فالِقُ الإِصْباحِ؛ قال الفراء: إِذا قيل الأَمْسَاء والأَصْباح، فهو جمع المَساء والصُّبْح، قال: ومثله الإِبْكارُ والأَبْكارُ؛ وقال الشاعر:
أَفْنَى رِياحاً وذَوِي رِياحِ،
تَناسُخُ الإِمْساءِ والإِصْباحِ
يريد به المَساء والصُّبْحَ. وحكى اللحياني: تقول العربُ إِذا تَطَيَّرُوا من الإِنسان وغيره: صباحُ الله لا صَباحُك قال: وإِن شئت نصبتَ.وأَصْبَحَ القومُ: دخلوا في الصَّباح، كما يقال: أَمْسَوْا دخلوا في المساء؛ وفي الحديث: أَصْبِحُوا بالصُّبحِ فإِنه أَعظم للأَجر أَي صلوها عند طلوع الصُّبْح؛ يقال: أَصْبَحَ الرجل إِذا دخل في الصُّبْح؛ وفي التنزيل: وإِنكم لَتَمُرُّون عليهم مُصْبِحِينَ وبالليل؛ وقال سيبويه: أَصْبَحْنا وأَمْسَينا أَي صرنا في حين ذاك، وأَما صَبَّحْنا ومَسَّيْنا فمعناه أَتيناه صَباحاً ومساء؛ وقال أَبو عدنان: الفرق بين صَبَحْنا وصَبَّحْنا أَنه يقال صَبَّحْنا بلد كذا وكذا، وصَبَّحْنا فلاناً، فهذه مُشَدَّدة، وصَبَحْنا أَهلَها خيراً أَو شرّاً؛ وقال النابغة:
وصَبَّحَه فَلْجاً فلا زال كَعْبُه،
عل كلِّ من عادى من الناسِ، عاليا
ويقال: صَبَّحَه بكذا ومسَّاه بكذا؛ كل ذلك جائز؛ ويقال للرجل يُنَبَّه من سِنَةِ الغَفْلة: أَصْبِحْ أَي انْتَبِهْ وأَبْصِرْ رُشْدَك وما يُصْلِحُك؛ وقال رؤبة:
أَصْبِحْ فما من بَشَرٍ مَأْرُوشِ
أَي بَشَرٍ مَعِيبٍ. وقول الله، عز من قائل: فأَخذتهم الصَّيْحةُ مُصْبِحِين أَي أَخذتهم الهَلَكة وقت دخولهم في الصباح. وأَصْبَحَ فلان عالماً أَي صار. وصَبَّحك الله بخير: دُعاء له.
وصَبَّحْته أَي قلت له: عِمْ صَباحاً؛ وقال الجوهري: ولا يُرادُ بالتشديد ههنا التكثير. وصَبَّحَ القومَ: أَتاهم غُدْوَةً وأَتيتهم صُبْحَ خامِسةٍ كما تقول لِمُسْيِ خامسةٍ، وصِبْحِ خامسة، بالكسر، أَي لِصَباحِ خمسة أَيام.
وحكى سيبويه: أَتيته صَباحَ مَساءَ؛ من العرب من يبنيه كخمسة عشر، ومنهم من يضيفه إِلا في حَدِّ الحال أَو الظرف، وأَتيته صَباحاً وذا صَباحٍ؛ قال سيبويه: لا يستعمل إِلاَّ ظرفاً، وهو ظرف غير متمكن، قال: وقد جاء في لغة لِخَثْعَم اسماً؛ قال أَنس ابنُ نُهَيْكٍ:
عَزَمْتُ على إِقامةِ ذي صباحٍ،
لأَمْرٍ ما يُسَوَّدُ ما يَسُودُ
وأَتيته أُصْبُوحةَ كل يوم وأُمْسِيَّةَ كلِّ يوم. قال الأَزهري: صَبَحْتُ فلاناً أَتيته صباحاً؛ وأَما قول بُجَيْر بن زُهير المزنيِّ، وكان أَسلم:
صَبَحْناهمْ بأَلفٍ من سُلَيْمٍ،
وسَبْعٍ من بني عُثمانَ وافى
فمعناه أَتيناهم صَباحاً بأَلف رجل من سُليم؛ وقال الراجز: نحْنُ صَبَحْنا عامراً في دارِها
جُرْداً، تَعادَى طَرَفَيْ نَهارِها
يريد أَتيناها صباحاً بخيل جُرْد؛ وقول الشَّمَّاخ:
وتَشْكُو بعَيْنٍ ما أَكَلَّ رِكابَها،
وقيلَ المُنادِي: أَصْبَحَ القومُ أَدْلِجِي
قال الأَزهري: يسأَل السائل عن هذا البيت فيقول: الإِدلاج سير الليل، فكيف يقول: أَصبح القوم، وهو يأْمر بالإِدلاج؟ والجواب فيه: أَن العرب إِذا قربت من المكان تريده، تقول: قد بلغناه، وإِذا قربت للساري طلوعَ الصبح وإِن كان غير طالع، تقول: أَصْبَحْنا، وأَراد بقوله أَصبح القومُ: دنا وقتُ دخولهم في الصباح؛ قال: وإِنما فسرته لأَن بعض الناس فسره على غير ما هو عليه.
والصُّبْحة والصَّبْحة: نوم الغداة. والتَّصَبُّحُ: النوم بالغداة، وقد كرهه بعضهم؛ وفي الحديث: أَنه نهى عن الصُّبْحة وهي النوم أَوّل النهار لأَنه وقت الذِّكر، ثم وقت طلب الكسب. وفلان ينام الصُّبْحة والصَّبْحة أَي ينام حين يُصْبح، تقول منه: تَصَبَّح الرجلُ،؛ وفي حديث أُم زرع أَنها قالت: وعنده أَقول فلا أُقَبَّح وأَرْقُدُ فأَتَصَبَّحُ؛ أَرادت أَنها مَكفِيَّة، فهي تنام الصُّبْحة. والصُّبْحة: ما تَعَلَّلْتَ به غُدْوَةً.والمِصْباحُ من الإِبل: الذي يَبْرُك في مُعَرَّسه فلا يَنْهَض حتى يُصبح وإِن أُثير، وقيل: المِصْبَحُ والمِصْباحُ من الإِبل التي تُصْبِحُ في مَبْرَكها لا تَرْعَى حتى يرتفع النهار؛ وهو مما يستحب من الإستبل وذلك لقوَّتها وسمنها؛ قال مُزَرِّد:
ضَرَبْتُ له بالسيفِ كَوْماءَ مِصْبَحاً،
فشُبَّتْ عليها النارُ، فهي عَقِيرُ
والصَّبُوحُ: كل ما أُكل أَو شرب غُدْوَةً، وهو خلاف الغَبُوقِ. والصَّبُوحُ: ما أَصْبَحَ عندهم من شرابهم فشربوه، وحكى الأَزهري عن الليث: الصَّبُوحُ الخمر؛ وأَنشد:
ولقد غَدَوْتُ على الصَّبُوحِ، مَعِي
شَرْبٌ كِرامُ من بني رُهْمِ
والصَّبُوحُ من اللبن: ما حُلب بالغداة. والصَّبُوحُ والصَّبُوحةُ: الناقة المحلوبة بالغداة؛ عن اللحياني. حكي عن العرب: هذه صَبُوحِي وصَبُوحَتي. والصَّبْحُ: سَقْيُكَ أَخاك صَبُوحاً من لبن. والصَّبُوح: ما شرب بالغداة فما دون القائلة وفعلُكَ الإِصطباحُ؛ وقال أَبو الهيثم: الصَّبُوح اللبن يُصْطَبَحُ، والناقة التي تُحْلَبُ في ذلك الوقت: صَبُوح أَيضاً؛ يقال: هذه الناقة صَبُوحِي وغَبُوقِي؛ قال: وأَنشدنا أَبو لَيْلَى الأَعرابي:ما لِيَ لا أَسْقِي حُبيْباتي
صَبائِحي غَبَائقي قَيْلاتي؟
والقَيْلُ: اللبن الذي يشرب وقت الظهيرة.
واصْطَبَحَ القومُ: شَرِبُوا الصَّبُوحَ.
وصَبَحَه يَصْبَحُه صَبْحاً، وصَبَّحَه: سقاه صَبُوحاً، فهو مُصْطَبحٌ؛ وقال قُرْطُ بن التُّؤْم اليَشكُري:
كان ابنُ أَسماءَ يَعْشُوه ويَصْبَحُه
من هَجْمةٍ، كفَسِيلِ النَّخْل، دُرَّارِ
يَعشون: يطعمه عشاء. والهَجْمة: القطعة من الإِبل. ودُرَّار: من صفتها. وفي الحديث: وما لنا صَبِيٌّ يَصْطَبِحُ أَي ليس لنا لبن بقدر ما يشربه الصبي بُكْرَة من الجَدْب والقحط فضلاً عن الكثير، ويقال: صَبَحْتُ فلاناً أَي ناولته صَبُوحاً من لبن أَو خمر؛ ومنه قول طرفة: متى تَأْتِنِي أَصبَحْكَ كأْساً رَوِيَّةً
أَي أَسقيك كأْساً؛ وقيل: الصَّبُوحُ ما اصْطُبِحَ بالغداة حارًّا. ومن أَمثالهم السائرة في وصف الكذاب قولهم: أَكْذَبُ من الآخِذِ الصَّبْحانِ؛ قال شمر: هكذا قال ابن الأَعرابي، قال: وهو الحُوَارُ الذي قد شرب فَرَوِيَ، فإِذا أَردت أَن تَسْتَدِرَّ به أُمه لم يشرب لِرِيِّه دِرَّتها، قال: ويقال أَيضاً: أَكذب من الأَخِيذِ الصَّبْحانِ؛ قال أَبو عدنان: الأَخِيذُ الأَسيرُ. والصَّبْحانُ: الذي قد اصْطَبَحَ فَرَوِيَ؛ قال ابن الأَعرابي: هو رجل كان عند قوم فصَبَحُوه حتى نَهَض عنهم شاخصاً، فأَخذه قوم وقالوا: دُلَّنا على حيث كنت، فقال: إِنما بِتُّ بالقَفْر، فبينما هم كذلك إِذ قعد يبول، فعلموا أَنه بات قريباً عند قوم، فاستدلوا به عليهم واسْتَباحوهم، والمصدرُ الصَّبَحُ، بالتحريك.
وفي المثل: أَعن صَبُوحٍ تُرَقِّق؟ يُضْرَبُ مثلاً لمن يُجَمْجِمُ ولا يُصَرِّح، وقد يضرب أَيضاً لمن يُوَرِّي عن الخَطْب العظيم بكناية عنه، ولمن يوجب عليك ما لا يجب بكلام يلطفه؛ وأَصله أَن رجلاً من العرب نزل برجل من العرب عِشاءً فغَبَقَه لَبَناً، فلما رَويَ عَلِقَ يحدّث أُمَّ مَثْواه بحديث يُرَقِّقه، وقال في خِلال كلامه: إِذا كان غداً اصطحبنا وفعلنا كذا، فَفَطِنَ له المنزولُ عليه وقال: أَعن صَبُوح تُرَقِّق؟ وروي عن الشَّعْبيِّ أَنَّ رجلاً سأَله عن رجل قَبَّل أُم امرأَته، فقال له الشعبي: أَعن صبوح ترقق؟ حرمت عليه امرأَته؛ ظن الشعبي أَنه كنى بتقبيله إِياها عن جماعها؛ وقد ذكر أَيضاً في رقق.
ورجل صَبْحانُ وامرأَة صَبْحَى: شربا الصَّبُوحَ مثل سكران وسَكْرَى. وفي الحديث أَنه سئل: متى تحلُّ لنا الميتة؟ فقال: ما لم تَصْطَبِحُوا أَو تَغْتَبِقُوا أَو تَحْتَفُّوا بَقْلاً فشأْنكم بها؛ قال أَبو عبيج: معناه إِنما لكم منها الصَّبُوحُ وهو الغداء، والغَبُوقُ وهو العَشاء؛ يقول: فليس لكم أَن تجمعوهما من الميتة؛ قال: ومنه قول سَمُرة لبنيه: يَجْزي من الضَّارُورةِ صَبُوحٌ أَو غَبُوقٌ؛ قال الأَزهري وقال غير أَبي عبيد: معناه لما سئل: متى تحل لنا الميتة؟ أَجابهم فقال: إِذا لم تجدوا من اللبن صَبُوحاً تَتَبَلَّغونَ به ولا غَبُوقاً تَجْتزِئون به، ولم تجدوا مع عَدَمكم الصَّبُوحَ والغَبُوقَ بَقْلَةً تأْكلونها ويَهْجأُ غَرْثُكم حلَّت لكم الميتة حينئذ، وكذلك إِذا وجد الرجل غداء أَو عشاء من الطعام لم تحلَّ له الميتة؛ قال: وهذا التفسير واضح بَيِّنٌ، والله الموفق. وصَبُوحُ الناقة وصُبْحَتُها: قَدْرُ ما يُحْتَلَب منها صُبْحاً.
ولقيته ذاتَ صَبْحة وذا صبُوحٍ أَي حين أَصْبَحَ وحين شرب الصَّبُوحَ؛ ابن الأَعرابي: أَتيته ذاتَ الصَّبُوح وذات الغَبُوق إِذا أَتاه غُدْوَةً وعَشِيَّةً؛ وذا صَباح وذا مَساءٍ وذاتَ الزُّمَيْنِ وذاتَ العُوَيمِ أَي مذ ثلاثة أَزمان وأَعوام.
وصَبَحَ القومَ شَرًّا يَصْبَحُهم صَبْحاً: جاءَهم به صَباحاً. وصَبَحَتهم الخيلُ وصَبَّحَتهم: جاءَتهم صُبْحاً. وفي الحديث: أَنه صَبَّح خَيْبَر أَي أَتاها صباحاً؛ وفي حديث أَبي بكر:
كلُّ امرئٍ مُصَبَّحٌ في أَهله،
والموتُ أَدْنى من شِراك نَعْلِه
أَي مَأْتيٌّ بالموت صباحاً لكونه فيهم وقتئذ. ويوم الصَّباح: يوم الغارة؛ قال الأَعشى:
به تُرْعَفُ الأَلْفُ، إِذ أُرْسِلَتْ
غَداةَ الصَّباحِ، إِذا النَّقْعُ ثارا
يقول: بهذا الفرس يتقدَّم صاحبُه الأَلفَ من الخيل يوم الغارة. والعرب تقول إِذا نَذِرَتْ بغارة من الخيل تَفْجَؤُهم صَباحاً: يا صَباحاه يُنْذِرونَ الحَيَّ أَجْمَعَ بالنداء العالي. وفي الحديث: لما نزلت. وأَنْذِرْ عشيرتك الأَقربين؛ صَعَّدَ على الصفا، وقال: يا صباحاه هذه كلمة تقولها العرب إِذا صاحوا للغارة، لأَنهم أَكثر ما يُغِيرون عند الصباح، ويُسَمُّونَ يومَ الغارة يوم الصَّباح، فكأَنَّ القائلَ يا صباحاه يقول: قد غَشِيَنا العدوُّ؛ وقيل: إِن المتقاتلين كانوا إِذا جاءَ الليل يرجعون عن القتال فإِذا عاد النهار عادوا، فكأَنه يريد بقوله يا صباحاه: قد جاءَ وقتُ الصباح فتأَهَّبوا للقتال. وفي حديث سَلَمة بن الأَكْوَع: لما أُخِذَتْ لِقاحُ رسول اًّ، صلى الله عليه وسلم، نادَى: يا صَباحاه وصَبَح الإِبلَ يَصْبَحُها صَبْحاً: سقاها غُدْوَةً. وصَبَّحَ القومَ الماءَ: وَرَده بهم صباحاً.
والصَّابِحُ: الذي يَصْبَح إِبلَه الماءَ أَي يسقيها صباحاً؛ ومنه قول أَبي زُبَيْدٍ:
حِينَ لاحتَ للصَّابِحِ الجَوْزاء
وتلك السَّقْية تسميها العرب الصُّبْحَةَ، وليست بناجعة عند العرب، ووقتُ الوِرْدِ المحمودِ مع الضَّحاء الأَكبر. وفي حديث جرير: ولا يَحْسِرُ صابِحُها أَي لا يَكِلُّ ولا يَعْيا، وهو الذي يسقيها صباحاً لأَنه يوردها ماء ظاهراً على وجه الأَرض.
قال الأَزهري: والتَّصْبِيحُ على وجوه، يقال: صَبَّحْتُ القومَ الماءَ إِذا سَرَيْتَ بهم حتى توردهم الماءَ صباحاً؛ ومنه قوله:
وصَبَّحْتُهم ماءً بفَيْفاءَ قَفْرَةٍ،
وقد حَلَّقَ النجمُ اليمانيُّ، فاستوى
أَرادَ سَرَيْتُ بهم حتى انتهيتُ بهم إِلى ذلك الماء؛ وتقول: صَبَّحْتُ القوم تصبيحاً إُذا أَتيتهم مع الصباح؛ ومنه قول عنترة يصف خيلاً: وغَداةَ صَبَّحْنَ الجِفارَ عَوابِساً،
يَهْدِي أَوائِلَهُنَّ شُعْثٌ شُزَّبُ
أَي أَتينا الجِفارَ صباحاً؛ يعني خيلاً عليها فُرْسانها؛ ويقال صَبَّحْتُ القومَ إِذا سقيتهم الصَّبُوحَ.
والتَّصْبيح: الغَداء؛ يقال: قَرِّبْ إِليَّ تَصْبِيحِي؛ وفي حديث المبعث: أَن النبي، صلى الله عليه وسلم، كان يَتِيماً في حجْر أَبي طالب، وكان يُقَرَّبُ إِلى الصِّبْيان تَصْبِيحُهم فيختلسون ويَكُفّ أَي يُقَرَّبُ إِليهم غداؤهم؛ وهو اسم بُني على تَفْعِيل مثل التَرْعِيب للسَّنام المُقَطَّع، والتنبيت اسم لما نَبَتَ من الغِراس، والتنوير اسم لنَوْر الشجر.والصَّبُوح: الغَداء، والغَبُوق: العَشاء، وأَصلهما في الشرب ثم استعملا في الأَكل.
وفي الحديث: من تَصَبَّحَ بسبع تَمراتِ عَجْوَة، هو تَفَعَّلَ من صَبَحْتُ القومَ إِذا سقيتهم الصَّبُوحَ. وصَبَّحْتُ، بالتشديد، لغة فيه.والصُّبْحةُ والصَّبَحُ: سواد إِلى الحُمْرَة، وقيل: لون قريب إِلى الشُّهْبَة، وقيل: لون قريب من الصُّهْبَة، الذكَرُ أَصْبَحُ والأُنثى صَبْحاء، تقول: رجل أَصْبَحُ وأَسَد أَصْبَح بَيِّنُ الصَّبَح. والأَصْبَحُ من الشَّعَر: الذي يخالطه بياض بحمرة خِلْقَة أَيّاً كانَ؛ وقد اصْباحَّ. وقال الليث: الصَّبَحُ شدّة الحمرة في الشَّعَر، والأَصْبَحُ قريب من الأَصْهَب. وروى شمر عن أَبي نصر قال: في الشعَر الصُّبْحَة والمُلْحَة. ورجل أَصْبَحُ اللحية: للذي تعلو شعرَه حُمْرةٌ، ومن ذلك قيل: دَمٌ صِباحَيُّ لشدَّة حمرته؛ قال أَبو زُبيد:
عَبِيطٌ صُباحِيٌّ من الجَوْفِ أَشْقَرا
وقال شمر: الأَصْبَحُ الذي يكون في سواد شعره حمرة؛ وفي حديث الملاعنة: إِن جاءَت به أَصْبَحَ أَصْهَبَ؛ الأَصْبَحُ: الشديد حمرة الشعر، ومنه صُبْحُ النهار مشتق من الأَصْبَح؛ قال الأَزهري: ولونُ الصُّبْحِ الصادق يَضْرِب إِلى الحمرة قليلاً كأَنها لون الشفَق الأَوّل في أَوَّل الليل. والصَّبَحُ: بَريقُ الحديد وغيره.
والمِصْباحُ: السراج، وهو قُرْطُه الذي تراه في القِنديل وغيره، والقِراطُ لغة، وهو قول الله، عز وجل: المِصْباحُ في زُجاجةٍ الزُّجاجةُ كأَنها كوكبٌ دُرِّيٌّ. والمِصْبَحُ: المِسْرَجة. واسْتَصْبَح به: اسْتَسْرَجَ. وفي الحديث: فأَصْبِحي سِراجَك أَي أَصْلِحيها. وفي حديث جابر في شُحوم الميتة: ويَسْتَصْبِحُ بها الناسُ أَي يُشْعِلونَ بها سُرُجَهم. وفي حديث يحيى بن زكريا، عليهما السلام: كان يَخْدُم بيتَ المقدِس نهاراً ويُصْبِحُ فيه ليلاً أَي يُسْرِجُ السِّراح. والمَصْبَح، بالفتح: موضع الإِصْباحِ ووقتُ الإِصْباح أَيضاً؛ قال الشاعر:
بمَصْبَح الحمدِ وحيثُ يُمْسِي
وهذا مبني على أَصل الفعل قبل أَن يزاد فيه، ولو بُني على أَصْبَح لقيل مُصْبَح، بضم الميم؛ قال الأَزهري: المُصْبَحُ الموضع الذي يُصْبَحُ فيه، والمُمْسى المكان الذي يُمْسَى فيه؛ ومنه قوله:
قريبةُ المُصْبَحِ من مُمْساها
والمُصْبَحُ أَيضاً: الإِصباحُ؛ يقال: أَصْبَحْنا إِصباحاً ومُصْبَحاً؛ وقول النمر بن تَوْلَبٍ:
فأَصْبَحْتُ والليلُ مُسمْتَحْكِمٌ،
وأَصْبَحَتِ الأَرضُ بَحْراً طَما
فسره ابن الأَعرابي فقال: أَصْبَحْتُ من المِصْباحِ؛ وقال غيره: شبه البَرْقَ بالليل بالمِصْباح، وشدَّ ذلك قولُ أَبي ذؤَيب:
أَمِنْك بَرْقٌ أَبِيتُ الليلَ أَرْقُبُه؟
كأَنه، في عِراصِ الشامِ، مِصْباحُ
فيقول النمر بن تولب: شِمْتُ هذا البرق والليلُ مُسْتَحْكِم، فكأَنَّ البرقَ مِصْباح إِذ المصابيح إِنما توقد في الظُّلَم، وأَحسن من هذا أَن يكون البرقُ فَرَّج له الظُّلْمةَ حتى كأَنه صُبْح، فيكون أَصبحت حينئذ من الصَّباح؛ قال ثعلب: معناه أَصْبَحْتُ فلم أَشْعُر بالصُّبح من شدّة الغيم؛ والشَّمَعُ مما يُصْطَبَحُ به أَي يُسْرَجُ به. والمِصْبَحُ والمِصْباحُ: قَدَحٌ كبير؛ عن أَبي حنيفة. والمَصابيح: الأَقْداح التي يُصْطبح بها؛ وأَنشد:
نُهِلُّ ونَسْعَى بالمَصابِيحِ وَسْطَها،
لها أَمْرُ حَزْمٍ لا يُفَرَّقُ، مُجْمَعُ
ومَصابيحُ النجوم: أَعلام الكواكب، واحدها مِصْباح. والمِصْباح: السِّنانُ العريضُ. وأَسِنَّةٌ صُباحِيَّةٌ، كذلك؛ قال ابن سيده: لا أَدري إِلامَ نُسِبَ.
والصَّباحةُ: الجَمال؛ وقد صَبُحَ، بالضم، يَصْبُح صَباحة. وأَما من الصَّبَح فيقال صَبِحَ
(* قوله «فيقال صبح إلخ» أي من باب فرح، كما في
القاموس.) يَصْبَحُ صَبَحاً، فهو أَصْبَحُ الشعر.
ورجل صَبِيحٌ وصُباحٌ، بالضم: جميل، والجمع صِباحٌ؛ وافق الذين يقولون فُعال الذين يقولون فَعِيل لاعتِقابهما كثيراً، والأُنثى فيهما، بالهاء، والجمع صِباحٌ، وافق مذكره في التكسير لاتفاقهما في الوصفية؛ وقد صَبُحَ صَباحة؛ وقال الليث: الصَّبِيح الوَضِيءُ الوجه. وذو أَصْبَحَ: مَلِكٌ من ملوك حِمْيَر
(* قوله «ملك من ملوك حمير» من أَجداد الإمام مالك بن أنس.) وإِليه تنسب السِّياطُ الأَصْبَحِيَّة. والأَصْبَحِيُّ: السوط. وصَباحٌ: حيّ من العرب، وقد سَمَّتْ صُبْحاً وصَباحاً وصُبَيْحاً وصَّبَّاحاً وصَبِيحاً ومَضْبَحاً. وبنو صُباح: بطون، بطن في ضَبَّة وبطن في عبد القَيْس وبطن في غَنِيٍّ. وصُباحُ: حيّ من عُذْرَة ومن عبد القَيْسِ. وصُنابِحُ: بطن من مُراد.

##### Türkçe

**الصُّبْحُ**: günün evveli. Ve **الصُّبْحُ**: fecr. Ve **الصَّباحُ**: **المَساء**’ın nakîsı; çoğulu **أَصْباحٌ**’dır; ve o, **الصَّبيحةُ** ve **الصَّباحُ** ve **الإِصْباحُ** ve **المُصْبَحُ**’tır; Aziz ve Celil Allah dedi ki: **فالِقُ الإِصْباحِ**; **الفراء** dedi ki: **الأَمْسَاء** ve **الأَصْباح** denildiği zaman, o, **المَساء** ve **الصُّبْح**’un cem‘idir; dedi ki: bunun benzeri **الإِبْكارُ** ve **الأَبْكارُ**’dır; ve şair dedi ki:
أَفْنَى رِياحاً وذَوِي رِياحِ،
تَناسُخُ الإِمْساءِ والإِصْباحِ
Bununla **المَساء** ve **الصُّبْحَ**’ı kasteder. Ve **اللحياني** nakletti: Araplar, insandan ve başkasından uğursuzluk çıkardıkları zaman derler: **صباحُ الله لا صَباحُك**; dedi ki: istersen nasb edersin. Ve **أَصْبَحَ القومُ**: **الصَّباح**a girdiler; nitekim denilir: **أَمْسَوْا**: **المساء**a girdiler; ve hadiste: **أَصْبِحُوا بالصُّبحِ فإِنه أَعظم للأَجر** yani onu **الصُّبْح**un doğuşunda kılın; denilir: **أَصْبَحَ الرجل**: **الصُّبْح**a girdiği zaman; ve tenzilde: **وإِنكم لَتَمُرُّون عليهم مُصْبِحِينَ وبالليل**; ve **سيبويه** dedi ki: **أَصْبَحْنا** ve **أَمْسَينا** yani o vakitte olduk; ama **صَبَّحْنا** ve **مَسَّيْنا**’nın manası: ona sabahleyin ve akşamleyin geldik; ve **أَبو عدنان** dedi ki: **صَبَحْنا** ile **صَبَّحْنا** arasındaki fark: **صَبَّحْنا** falan beldeyi ve falanı derler; bu şeddelidir; **صَبَحْنا** ise onun ehlini hayırla yahut şerle (karşıladık); ve **النابغة** dedi ki:
وصَبَّحَه فَلْجاً فلا زال كَعْبُه،
عل كلِّ من عادى من الناسِ، عاليا
Ve denilir: **صَبَّحَه** bununla ve **مسَّاه** bununla; bunların hepsi câizdir; ve denilir: gaflet uykusundan uyandırılan adama: **أَصْبِحْ** yani uyan ve basîret kazan; doğru yolunu ve seni ıslah eden şeyi gör; ve **رؤبة** dedi ki:
أَصْبِحْ فما من بَشَرٍ مَأْرُوشِ
Yani: ayıplı hiçbir insan yoktur. Ve Aziz olanın sözü: **فأَخذتهم الصَّيْحةُ مُصْبِحِين** yani helâk onları sabaha giriş vakti aldı. Ve **أَصْبَحَ فلان عالماً** yani oldu. Ve **صَبَّحك الله بخير**: ona dua.

Ve **وصَبَّحْته** yani ona dedim: **عِمْ صَباحاً**; ve **الجوهري** dedi ki: burada şedde ile tek­sîr kastedilmez. Ve **صَبَّحَ القومَ**: onlara kuşluk vakti geldi; ve ben onlara **صُبْحَ خامِسةٍ** geldim; nitekim **لِمُسْيِ خامسةٍ** dersin; ve **صِبْحِ خامسة** (kesre ile) yani beş günün sabahı için.

Ve **سيبويه** nakletti: **أَتيته صَباحَ مَساءَ**; Araplardan kimi onu “on beş” gibi bina eder, kimisi ise onu izafet yapar; ancak hâl yahut zarf sınırında; ve **أَتيته صَباحاً وذا صَباحٍ**; **سيبويه** dedi ki: ancak zarf olarak kullanılır; o, temekkünlü olmayan bir zarftır; dedi ki: **خَثْعَم** dilinde isim olarak gelmiştir; **أَنس ابنُ نُهَيْكٍ** dedi ki:
عَزَمْتُ على إِقامةِ ذي صباحٍ،
لأَمْرٍ ما يُسَوَّدُ ما يَسُودُ
Ve ben ona her gün **أُصْبُوحةَ** ve her gün **أُمْسِيَّةَ** geldim. **الأَزهري** dedi ki: **صَبَحْتُ فلاناً**: ona sabahleyin geldim; ama **بُجَيْر بن زُهير المزنيِّ**’nin sözü—ve Müslüman olmuştu—:
صَبَحْناهمْ بأَلفٍ من سُلَيْمٍ،
وسَبْعٍ من بني عُثمانَ وافى
Manası: onlara sabahleyin, Süleym’den bin adamla geldik; ve **الراجز** dedi ki:
نحْنُ صَبَحْنا عامراً في دارِها
جُرْداً، تَعادَى طَرَفَيْ نَهارِها
Yani: ona sabahleyin, kır (tüysüz) atlarla geldik; ve **الشَّمَّاخ**’ın sözü:
وتَشْكُو بعَيْنٍ ما أَكَلَّ رِكابَها،
وقيلَ المُنادِي: أَصْبَحَ القومُ أَدْلِجِي
**الأَزهري** dedi ki: soran bu beyit hakkında sorar da der ki: **الإِدلاج** gece yürüyüşüdür; nasıl “**أَصبح القوم**” der, hâlbuki **الإِدلاج**’ı emrediyor? Cevap şudur: Araplar, kastettikleri yere yaklaştıkları zaman “ona vardık” derler; ve gece yürüyen için **الصُّبح**un doğuşu yaklaştığı zaman—doğmamış olsa bile— “**أَصْبَحْنا**” derler; ve “**أَصبح القومُ**” sözüyle kastetti: sabaha giriş vakti yaklaştı; dedi ki: bunu ancak açıkladım, çünkü insanların bir kısmı onu olduğu şeyin dışında tefsir etti.

Ve **الصُّبْحة** ve **الصَّبْحة**: kuşluk uykusu. Ve **التَّصَبُّحُ**: kuşlukta uyumak; bazıları onu kerih görmüştür; ve hadiste: **الصُّبْحة**’dan nehyetti; o, günün evvelinde uyumaktır; çünkü o, zikrin vaktidir; sonra kazanç talebinin vaktidir. Ve falan **الصُّبْحة** ve **الصَّبْحة** uyur yani sabahladığı vakitte uyur; ondan denilir: **تَصَبَّح الرجلُ**; ve **أُم زرع** hadîsinde: “ve onun yanında söylerim de çirkinlenmem; uyurum da **فأَتَصَبَّحُ**”; kastetti ki o, kifayet olunmuştur; o hâlde **الصُّبْحة** uyur. Ve **الصُّبْحة**: kuşluk vakti kendisiyle oyalanıp avunduğun şey. Ve develerden **المِصْباحُ**: konak yerinde çöker de sabah oluncaya kadar kalkmaz; kışkırtılsa bile; ve denildi: develerden **المِصْبَحُ** ve **المِصْباحُ**: çöktüğü yerde sabahlar; gün yükselinceye kadar otlamaz; bu, ahırda beslemeden hoş görülenlerdendir; bu, onların kuvveti ve semizliği sebebiyledir; **مُزَرِّد** dedi ki:
ضَرَبْتُ له بالسيفِ كَوْماءَ مِصْبَحاً،
فشُبَّتْ عليها النارُ، فهي عَقِيرُ

Ve **الصَّبُوحُ**: kuşluk vakti yenilen yahut içilen her şey; o, **الغَبُوقِ**’un zıddıdır. Ve **الصَّبُوحُ**: onların yanında içkilerinden sabahlamış olan şey; onu içtiler; **الأَزهري** **الليث**’ten nakletti: **الصَّبُوحُ** şaraptır; ve inşad etti:
ولقد غَدَوْتُ على الصَّبُوحِ، مَعِي
شَرْبٌ كِرامُ من بني رُهْمِ
Ve sütten **الصَّبُوحُ**: kuşlukta sağılan şey. Ve **الصَّبُوحُ** ve **الصَّبُوحةُ**: kuşlukta sağılan deve; **اللحياني**’den. Araplardan nakledildi: “bu benim **صَبُوحِي** ve **صَبُوحَتي**.” Ve **الصَّبْحُ**: kardeşine sütten **صَبُوحاً** içirmen. Ve **الصَّبُوح**: kuşlukta, kaylûleden aşağıya kadar içilen şey; fiilin **الإِصطباحُ**’tır; ve **أَبو الهيثم** dedi ki: **الصَّبُوح** içilmek üzere kuşlukta içilen süttür; o vakitte sağılan deve de: **صَبُوح**tur; denilir: “bu deve benim **صَبُوحِي** ve **غَبُوقِي**”; dedi ki: bize **أَبو لَيْلَى الأَعرابي** inşad etti:
ما لِيَ لا أَسْقِي حُبيْباتي
صَبائِحي غَبَائقي قَيْلاتي؟
Ve **القَيْلُ**: öğle vaktinde içilen süttür.

Ve **اصْطَبَحَ القومُ**: **الصَّبُوحَ** içtiler.

Ve **صَبَحَه يَصْبَحُه صَبْحاً** ve **صَبَّحَه**: ona **صَبُوحاً** içirdi; o hâlde o, **مُصْطَبحٌ**tır; ve **قُرْطُ بن التُّؤْم اليَشكُري** dedi ki:
كان ابنُ أَسماءَ يَعْشُوه ويَصْبَحُه
من هَجْمةٍ، كفَسِيلِ النَّخْل، دُرَّارِ
**يَعشون**: ona akşam yemeği yedirir. Ve **الهَجْمة**: develerden bir parça. Ve **دُرَّار**: onun sıfatındandır. Ve hadiste: **وما لنا صَبِيٌّ يَصْطَبِحُ** yani kıtlık ve kuraklıktan, çocuğun sabahleyin içtiği kadar sütten bize yoktur; çok olanı ise zaten yoktur; ve denilir: **صَبَحْتُ فلاناً** yani ona sütten yahut şaraptan **صَبُوحاً** verdim; ondan **طرفة**’nin sözü:
متى تَأْتِنِي أَصبَحْكَ كأْساً رَوِيَّةً
Yani: sana bir kadeh içiririm; ve denildi: **الصَّبُوحُ** kuşlukta sıcak olarak **اصْطُبِحَ** edilendir.

Ve yalancı vasfında dolaşan darb-ı mesellerinden: “**أَكْذَبُ من الآخِذِ الصَّبْحانِ**” sözleridir; **شمر** dedi ki: **ابن الأَعرابي** böyle dedi; dedi ki: o, içmiş de kanmış olan **الحُوَارُ**dır; annesiyle onu tekrar döndürmek istediğin zaman, kanmışlığından onun memesini içmez; dedi ki: ayrıca denilir: “**أَكذب من الأَخِيذِ الصَّبْحانِ**”; **أَبو عدنان** dedi ki: **الأَخِيذُ** esirdir. Ve **الصَّبْحانُ**: **اصْطَبَحَ** etmiş de kanmış olandır; **ابن الأَعرابي** dedi ki: o, bir kavmin yanında olan bir adamdı; onu sabah içirdiler; o, onlardan kalkıp uzaklaşarak gitti; bir kavim onu yakaladı ve dediler: “bize nerede idin, göster”; dedi: “ben ancak çöldeydim”; onlar böyle iken o oturup bevletti; onun, bir kavmin yanında yakın yerde gecelediğini anladılar; onunla onlara delil buldular ve onları mubah saydılar; masdar **الصَّبَحُ**tur (hareke ile).

Ve meselde: “**أَعن صَبُوحٍ تُرَقِّق؟**” açık söylemeyip geveleyene misal vurulur; ayrıca büyük bir musibeti kinaye ile örtüp gizleyene; ve sana gerekmediği hâlde, yumuşattığı bir sözle sana gerekli kılana da vurulur; aslı: Araplardan bir adam, Araplardan bir adamın yanına akşamleyin indi; o da ona süt içirdi (**غَبَقَه**); o kanınca, konakladığı yerin annesine, yumuşattığı bir sözle konuşmaya takıldı; sözünün arasında dedi ki: “yarın olunca birlikte sabah içtik ve şöyle yaptık”; ev sahibi onu anladı ve dedi: “**أَعن صَبُوح تُرَقِّق؟**”; ve **الشَّعْبيِّ**’den rivayet edildi: bir adam ona, karısının annesini öpen bir adam hakkında sordu; **الشعبي** ona dedi: “**أَعن صبوح ترقق؟** karısı ona haram oldu”; **الشعبي** onun, onu öpmesini, onunla cimaa kinaye ettiğini sandı; **رقق** maddesinde de zikredilmiştir.

Ve bir erkek **صَبْحانُ** ve bir kadın **صَبْحَى**: **الصَّبُوحَ** içtiler; tıpkı **سكران** ve **سَكْرَى** gibi.

Ve hadiste: ona soruldu: “leş ne zaman bize helâl olur?” dedi ki: “**ما لم تَصْطَبِحُوا أَو تَغْتَبِقُوا أَو تَحْتَفُّوا بَقْلاً فشأْنكم بها**”; **أَبو عبيج** dedi ki: manası: ondan size ancak **الصَّبُوحُ** vardır; o, öğündür; ve **الغَبُوقُ** vardır; o, akşam yemeğidir; der ki: leşten ikisini bir araya getirmeniz yoktur; dedi ki: ondan **سَمُرة**’nin oğullarına sözü: “**يَجْزي من الضَّارُورةِ صَبُوحٌ أَو غَبُوقٌ**”; **الأَزهري** dedi ki—ve **أَبو عبيد**’den başkası dedi ki—manası: “leş ne zaman bize helâl olur?” diye sorulunca, onlara cevap verdi: eğer sütten, kendisiyle geçineceğiniz bir **صَبُوحاً** bulamazsanız ve kendisiyle yetineceğiniz bir **غَبُوقاً** bulamazsanız; ve **الصَّبُوحَ** ve **الغَبُوقَ** yokluğunuzla birlikte yiyeceğiniz bir yeşillik de bulamazsanız ve açlığınız diner uykuya varırsa, o vakit leş size helâl olur; aynı şekilde, bir adam yiyecekten bir öğün yahut bir akşam yemeği bulursa, leş ona helâl olmaz; dedi ki: bu tefsir açık ve bellidir; ve Allah muvaffak edendir. Ve devenin **صَبُوحُ**u ve **صُبْحَتُها**: ondan sabahleyin sağılan miktardır.

Ve onu **ذاتَ صَبْحة** ve **ذا صبُوحٍ** vakti gördüm yani sabahladığı vakitte ve **الصَّبُوحَ** içtiği vakitte; **ابن الأَعرابي**: ona **ذاتَ الصَّبُوح** ve **ذات الغَبُوق** geldim; ona kuşluk ve akşamüstü geldiği zaman; ve **ذا صَباح** ve **ذا مَساءٍ** ve **ذاتَ الزُّمَيْنِ** ve **ذاتَ العُوَيم** yani üç zaman ve yıllardan beri.

Ve **صَبَحَ القومَ شَرًّا يَصْبَحُهم صَبْحاً**: onlara onu sabahleyin getirdi.

Ve **صَبَحَتهم الخيلُ** ve **صَبَّحَتهم**: onlara sabahleyin geldi. Ve hadiste: **أَنه صَبَّح خَيْبَر** yani ona sabahleyin geldi; ve **أَبي بكر** hadîsinde:
كلُّ امرئٍ مُصَبَّحٌ في أَهله،
والموتُ أَدْنى من شِراك نَعْلِه
Yani: o, o vakitte onların içinde bulunduğu için, sabahleyin ölümle gelinendir. Ve **يوم الصَّباح**: baskın günü; **الأَعشى** dedi ki:
به تُرْعَفُ الأَلْفُ، إِذ أُرْسِلَتْ
غَداةَ الصَّباحِ، إِذا النَّقْعُ ثارا
Der ki: bu atla sahibi, baskın günü, bin atlıya öncülük eder.

Ve Araplar, atlı bir baskının sabahleyin ansızın kendilerine gelmesinden korktukları zaman derler: **يا صَباحاه**; yüksek çağrıyla bütün kabileyi uyarırlar. Ve hadiste: **لما نزلت. وأَنْذِرْ عشيرتك الأَقربين**; Safa’ya çıktı ve dedi: **يا صباحاه**; bu, Arapların baskın için bağırdıkları zaman söyledikleri bir kelimedir; çünkü onlar en çok sabah vaktinde baskın yaparlar; ve baskın gününe **يوم الصَّباح** derler; sanki “**يا صباحاه**” diyen, “düşman bize bastı” der; ve denildi: çarpışanlar gece geldiği zaman savaştan dönerlerdi; gündüz dönünce dönerlerdi; sanki “**يا صباحاه**” sözüyle kasteder: sabah vakti geldi; savaşa hazırlanınız. Ve **سَلَمة بن الأَكْوَع** hadîsinde: Resulullah’ın—Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun—süt develeri alındığı zaman, nida etti: **يا صَباحاه**.

Ve **صَبَح الإِبلَ يَصْبَحُها صَبْحاً**: onlara kuşluk vakti su verdi. Ve **صَبَّحَ القومَ الماءَ**: onları sabahleyin suya götürüp vardırdı.

Ve **الصَّابِحُ**: develerini suya sabahleyin götüren, yani sabahleyin sulayan kimsedir; ondan **أَبي زُبَيْدٍ**’in sözü:
حِينَ لاحتَ للصَّابِحِ الجَوْزاء
Ve o sulamaya Araplar **الصُّبْحَةَ** derler; Araplar katında o faydalı değildir; övülen suya varış vakti, büyük kuşlukla beraberdir. Ve **جرير** hadîsinde: **ولا يَحْسِرُ صابِحُها** yani yorulmaz ve bitkin düşmez; o, sabahleyin sulayandır; çünkü onları, yer yüzünde görünen bir suya götürür.

**الأَزهري** dedi ki: **التَّصْبِيحُ** çeşitli şekillerdedir: denilir: **صَبَّحْتُ القومَ الماءَ**: onlarla gece yürüdün de onları sabahleyin suya vardırdığın zaman; ondan onun sözü:
وصَبَّحْتُهم ماءً بفَيْفاءَ قَفْرَةٍ،
وقد حَلَّقَ النجمُ اليمانيُّ، فاستوى
Kastetti: onlarla gece yürüdüm de onları o suya ulaştırıncaya kadar vardım; ve dersin: **صَبَّحْتُ القوم تصبيحاً**: onlara sabahla birlikte geldiğin zaman; ondan **عنترة**’nin, atları vasfederken sözü:
وغَداةَ صَبَّحْنَ الجِفارَ عَوابِساً،
يَهْدِي أَوائِلَهُنَّ شُعْثٌ شُزَّبُ
Yani: **الجِفارَ**’a sabahleyin geldik; yani üzerinde süvarileri olan atlar. Ve denilir: **صَبَّحْتُ القومَ**: onlara **الصَّبُوحَ** içirdiğin zaman.

Ve **التَّصْبيح**: öğün; denilir: “bana **تَصْبِيحِي**’mi yaklaştır”; ve **المبعث** hadîsinde: Peygamber—Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun—**أَبي طالب**’ın himayesinde bir yetimdi; çocuklara **تَصْبِيحُهم** yaklaştırılırdı da onlar kapışırlar, o ise elini çekerdi; yani onlara öğünleri yaklaştırılırdı; o, **تَفْعِيل** üzerine bina edilmiş bir isimdir; tıpkı kesilmiş hörgüç için **التَرْعِيب**; fidanlardan biten şeyin adı olarak **التنبيت**; ağacın çiçeği için **التنوير** gibi. Ve **الصَّبُوح**: öğün; ve **الغَبُوق**: akşam yemeği; asılları içmede idi, sonra yemede kullanıldılar.

Ve hadiste: “**من تَصَبَّحَ بسبع تَمراتِ عَجْوَة**”; o, “**صَبَحْتُ القومَ**: onlara **الصَّبُوحَ** içirdim”den **تَفَعَّلَ**’dir. Ve **صَبَّحْتُ** (şedde ile) onda bir lugattır. Ve **الصُّبْحةُ** ve **الصَّبَحُ**: kızıllığa çalan siyahlık; ve denildi: **الشُّهْبَة**’ye yakın bir renk; ve denildi: **الصُّهْبَة**’ye yakın bir renk; erkek **أَصْبَحُ**, dişi **صَبْحاء**; dersin: **رجل أَصْبَحُ** ve **أَسَد أَصْبَح**: **الصَّبَح**ı açık olan. Ve kıllardan **الأَصْبَحُ**: yaratılıştan, her ne olursa olsun, kızıllıkla birlikte beyazlık karışmış olan; ve **اصْباحَّ** etmiştir.

Ve **الليث** dedi ki: **الصَّبَحُ** kıllarda kızıllığın şiddetidir; ve **الأَصْبَحُ** **الأَصْهَب**’e yakındır. Ve **شمر** **أَبي نصر**’dan rivayet etti, dedi ki: kılda **الصُّبْحَة** ve **المُلْحَة** vardır. Ve **رجل أَصْبَحُ اللحية**: kılının üzerine kızıllık çıkan kimse içindir; bundan dolayı denildi: **دَمٌ صِباحَيُّ**: kızıllığının şiddetinden; **أَبو زُبيد** dedi ki:
عَبِيطٌ صُباحِيٌّ من الجَوْفِ أَشْقَرا
Ve **شمر** dedi ki: **الأَصْبَحُ**: saçının siyahlığında kızıllık bulunan kimsedir; ve **الملاعنة** hadîsinde: “**إِن جاءَت به أَصْبَحَ أَصْهَبَ**”; **الأَصْبَحُ**: saç kızıllığı şiddetli olan; ondan **صُبْحُ النهار** **الأَصْبَح**’tan türemiştir; **الأَزهري** dedi ki: **الصُّبْحِ الصادق**’ın rengi azıcık kızıllığa vurur; sanki o, gecenin evvelindeki ilk şafağın rengidir. Ve **الصَّبَحُ**: demirin ve başkasının parıltısı.

Ve **المِصْباحُ**: kandil; o, kandilde ve başkasında gördüğün onun fitil yuvasıdır; ve **القِنديل** de bir lugattır; ve Aziz ve Celil Allah’ın sözü: **المِصْباحُ في زُجاجةٍ الزُّجاجةُ كأَنها كوكبٌ دُرِّيٌّ**. Ve **المِصْبَحُ**: lamba. Ve **اسْتَصْبَح به**: lamba yaktı. Ve hadiste: **فأَصْبِحي سِراجَك** yani onu düzelt. Ve **جابر**’in leşin yağları hakkındaki hadîsinde: **ويَسْتَصْبِحُ بها الناسُ** yani onunla kandillerini yakarlar. Ve **يحيى بن زكريا**—ikisine selâm olsun—hadîsinde: gündüz **بيتَ المقدِس**’e hizmet ederdi ve gece onda **يُصْبِحُ** ederdi yani kandilleri yakardı. Ve **المَصْبَح** (fetha ile): **الإِصْباحِ** yeri ve **الإِصْباحِ** vakti de; şair dedi ki:
بمَصْبَح الحمدِ وحيثُ يُمْسِي
Bu, fiilin aslının üzerine bina edilmiştir; ona ziyade yapılmadan önce; eğer **أَصْبَح** üzerine bina edilseydi, **مُصْبَح** (mîm dammesiyle) denilirdi; **الأَزهري** dedi ki: **المُصْبَحُ**: içinde sabahlanan yer; ve **المُمْسى**: içinde akşamlanan yer; ondan onun sözü:
قريبةُ المُصْبَحِ من مُمْساها
Ve **المُصْبَحُ** ayrıca: **الإِصباحُ**tır; denilir: **أَصْبَحْنا إِصباحاً ومُصْبَحاً**; ve **النمر بن تَوْلَبٍ**’in sözü:
فأَصْبَحْتُ والليلُ مُسمْتَحْكِمٌ،
وأَصْبَحَتِ الأَرضُ بَحْراً طَما
Bunu **ابن الأَعرابي** tefsir etti ve dedi ki: **أَصْبَحْتُ** **المِصْباحِ**’tan; ve başkası dedi ki: gece içindeki şimşeği **المِصْباح**a benzetti; bunu **أَبي ذؤَيب**’in sözü kuvvetlendirdi:
أَمِنْك بَرْقٌ أَبِيتُ الليلَ أَرْقُبُه؟
كأَنه، في عِراصِ الشامِ، مِصْباحُ
Böylece **النمر بن تولب** der ki: bu şimşeği gördüm; gece sıkı karanlık iken; sanki şimşek bir **مِصْباح**tır; çünkü kandiller ancak karanlıklarda yakılır; bundan daha güzeli: şimşeğin karanlığı yarıp açmasıdır; ta ki sanki o **صُبْح** gibi olur; o hâlde o vakit “**أَصبحت**” **الصَّباح**’tandır; **ثعلب** dedi ki: manası: bulutun şiddetinden **الصُّبح**u hissetmedim de **أَصْبَحْتُ**; ve **الشَّمَعُ**: kendisiyle **يُصْطَبَحُ** edilen, yani kendisiyle kandil yakılan şeylerdendir. Ve **المِصْبَحُ** ve **المِصْباحُ**: büyük bir kadeh; **أَبي حنيفة**’den. Ve **المَصابيح**: kendileriyle sabah içilen kadehler; ve inşad etti:
نُهِلُّ ونَسْعَى بالمَصابِيحِ وَسْطَها،
لها أَمْرُ حَزْمٍ لا يُفَرَّقُ، مُجْمَعُ
Ve yıldızların **مَصابيحُ**’ı: gezegenlerin alametleridir; tekili **مِصْباح**tır. Ve **المِصْباحُ**: geniş mızrak ucu. Ve **أَسِنَّةٌ صُباحِيَّةٌ**: böyledir; **ابن سيده** dedi ki: nereye nisbet edildiğini bilmiyorum.

Ve **الصَّباحةُ**: güzellik; ve **صَبُحَ** (damme ile) **يَصْبُح** **صَباحة**. Ve **الصَّبَح**’tan olan ise: **صَبِحَ** **يَصْبَحُ** **صَبَحاً** denilir; o, **أَصْبَحُ** saçlıdır.

Ve bir adam **صَبِيحٌ** ve **صُباحٌ** (damme ile): güzel; çoğulu **صِباحٌ**; **فُعال** diyenlere muvafakat etti; **فَعِيل** diyenlere, ikisinin çokça birbirinin yerine geçmesi sebebiyle; dişisi ikisinde de **الهاء** iledir; çoğulu **صِباحٌ**; vasıflıkta ittifakları sebebiyle, kırmada müzekkerine muvafakat etti; ve **صَبُحَ صَباحة** etmiştir; ve **الليث** dedi ki: **الصَّبِيح** yüzü aydınlık olandır. Ve **ذو أَصْبَحَ**: **حِمْيَر** krallarından bir kral. Ve ona nisbet edilir: **السِّياطُ الأَصْبَحِيَّة**. Ve **الأَصْبَحِيُّ**: kırbaç.

Ve **صَباحٌ**: Araplardan bir kabiledir; ve **صُبْحاً** ve **صَباحاً** ve **صُبَيْحاً** ve **صَّبَّاحاً** ve **صَبِيحاً** ve **مَضْبَحاً** adını koymuşlardır. Ve **بنو صُباح**: kollar; **ضَبَّة**’de bir kol, **عبد القَيْس**’te bir kol, **غَنِيٍّ**’de bir kol. Ve **صُباحُ**: **عُذْرَة**’den ve **عبد القَيْسِ**’ten bir kabiledir. Ve **صُنابِحُ**: **مُراد**’dan bir koldur.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ص ب ح * * الصُّبْحُ * الفجر قلت وهو أيضا اسم من * الإصْباحِ * ذكره في م س ا و * الصَّبَاحُ * ضد المساء وكذا * الصَّبيحَةُ * تقول منه * أَصْبَحَ * الرجل و * صَبَّحَهُ * الله * تَصْبيحاً * و * صَبَّحْتُهُ * قلت له عم صباحا بكسر العين وصبحته أيضا أتيته صباحا و * أصْبَحَ * فلان عالما أي صار وفلان ينام * الصُّبْحَةُ * بفتح الصاد وضمها مع سكون الباء فيهما أي ينام حتى يصبح تقول منه * تَصَبَّحَ * الرجل و * المَصْبَحُ * بوزن المذهب موضع * الإصْباحِ * ووقته أيضا قلت وكذا * المُصْبَحُ * بضم الميم ذكره في م س ا و * الصَّبُوحُ * الشرب بالغداة وهو ضد الغبوق تقول منه * صَبَحَهُ * من باب قطع و * اصْطَ َحَ * الرجل شرب * صَبُوحا * فهو * مُصْطَبِحٌ * و * صَبْحَانُ * والمرأة * صَبْحَى * مثل سكران وسكرى و * المِصْبَاحُ * السراج وقد * اسْتَصْبَحَ * به إذا أسرجه والشمه مما * يُصْطَبَحُ * به أي يسرج به و * الصَّبَاحة * الجمال وبابه ظرف فهو * صَبيحٌ * و * صُبَاحٌ * بالضم

##### Türkçe

* ص ب ح * **الصُّبْحُ**: fecir. Dedim: O, ayrıca **الإصْباحِ**’dan bir isimdir; onu م س ا’da zikretti. Ve **الصَّبَاحُ**: akşamın zıddı; aynı şekilde **الصَّبيحَةُ**. Ondan şöyle dersin: **أَصْبَحَ** adam; ve “Allah onu sabaha çıkarsın” diye **صَبَّحَهُ** الله **تَصْبيحاً**; ve **صَبَّحْتُهُ**: ona “عم صباحا” dedim; ayn’ın kesresiyle. Ve onu ayrıca **صبحته**: ona sabahleyin geldim. Ve **أصْبَحَ** falan âlim: yani oldu. Ve falan **الصُّبْحَةُ**’yı—صاد’ın fethasıyla ve onun zammıyla, ikisinde de باء’nın sükûnu ile—uyur; yani sabaha kadar uyur. Ondan şöyle dersin: **تَصَبَّحَ** adam. Ve **المَصْبَحُ**: **المذهب** vezninde; **الإصْباحِ**’ın yeri ve vakti de. Dedim: aynı şekilde **المُصْبَحُ**—مîm’in zammıyla—onu م س ا’da zikretti. Ve **الصَّبُوحُ**: kuşluk vaktinde içmek; o, **الغبوق**’un zıddıdır. Ondan şöyle dersin: **صَبَحَهُ** “قطع” bâbından; ve **اصْطَ َحَ** adam: **صَبُوحا** içti; o hâlde o **مُصْطَبِحٌ**’dir. Ve **صَبْحَانُ**; ve kadın **صَبْحَى**; “سكران” ve “سكرى” gibi. Ve **المِصْبَاحُ**: kandil. Ve onunla **اسْتَصْبَحَ**: onu yaktığı zaman. Ve **الشمه**: kendisiyle **يُصْطَبَحُ** olunan şeydendir; yani kendisiyle yakılır. Ve **الصَّبَاحة**: güzellik; ve onun bâbı zarf (bâbı)dır; o hâlde o **صَبيحٌ** ve **صُبَاحٌ**—zamm ile—.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الصبح  ، بالضم  : الفجر، أو أول النهار، ج أصباح، وهو الصبيحة؛ والصباح  نقيض المساء،  والإصباح  بالكسر،  ,المصبح، كمكرم  ، لأن المفعول مما زاد على الثلاثة كاسم المفعول. قال الله عز وجل:  فالق الإصباح  قال الفراء: إذا قيل: الأمساء والأصباح، فهو جمع المساء والصبح. قال: ومثله الأبكار والإبكار، وقال الشاعر:
  أفنى رياحا وذوي رياح
  تناسح الإمساء والإصباح وحكى اللحياني: تقول العرب إذا تطيروا من الإنسان وغيره: صباح الله لا صباحك، قال: وإن شئت نصبت.  وأصبح: دخل فيه  ، أي الصبح، كما يقال: أمسى، إذا دخل في المساء. وفي الحديث:  أصبحوا بالصبح فإنه أعظمث للأجر  ، أي صلوها عند طلوع الصبح. وفي التنزيل  وإنكم لتمرون عليهم مصبحين  أصبح:  بمعني صار  . قال شيخنا فيه تطويل لأن  بمعنى  مستدرك كما لا يخفى. قال سيبويه: أصبحنا وأمسينا، أي صرنا في حين ذاك. وأصبح فلان عالما: صار.  وصبحهم  تصبيحا:  قال لهم: عم صباحا  ، وهو تحية الجاهلية، أو قال: صبحك الله بالخير. صبحهم:  أتاهم صباحا، كصبحهم، كمنع  . قال أبو عدنان: الفرق بين صبحنا وصبحنا أنه يقال: صبحنا بلد كذا وكذا، وصبحنا فلانا، فهذه مشددة؛ وصبحنا أهلها خيرا أو شرا. وقال النابغة:
  وصبحه فلجا فـلا زال كـعـبـه                      على كل من عادى من الناس عاليا ويقال: صبحه بكذا، ومساه بكذا، كل ذلك جائز، قال بجير بن زهير المزني، وكان أسلم:
  صبحناهم بألف من سـلـيم                      وسبع من بني عثمان وافي معناه أتيناهم صباحا بألف رجل من بني سليم. وقال الراجز:
  نحن صبحنا عامرا في دارها
  جردا تعادى طرفي نهارها يريد أتيناها صباحا بخيل جرد. وقال الشماخ:
  وتشكو بعين ما أكل ركـابـهـا                      وقيل المنادي: أصبح القوم أدلجى

  قال الأزهري: يسأل السائل عن هذا البيت فيقول: الإدلاج: سير الليل، فكيف يقول: أصبح القوم، وهو يأمر بالإدلاج? وقد تقدم الجواب في  دلج  فراجعه. صبحهم:  سقاهم صبوحا  من لبن، يصبحهم صبحا، وصبحهم تصبيحا، كذلك.  وهو  ، أي الصبوح:  ما حلب من اللبن بالغداة  ، أو ما شرب بالغداة فما دون القائلة. وفعلك الاصطباح. الصبوح أيضا: كل ما أكل أو شرب غدوة، وهو خلاف الغبوق. والصبوح:  ما أصبح عندهم من شراب  فشربوه. الصبوح:  الناقة تحلب صباحا  ، حكاه اللحياني وأبو الهيثم. وقول شيخنا إنه غريب محل نظر. من المجاز: هذا  يوم الصباح  ، ولقيتهم غداة الصباح: وهو  يوم الغارة  ، قال الأعشى:
  به ترعف الألف إذ أرسلت                      غداة الصباح إذا النقع ثارا يقول: بهذا الفرس يتقدم صاحبه الألف من الخيل يوم الغارة. والعرب تقول إذا نذرت بغارة من الخيل تفجؤهم صباحا: يا صباحاه: ينذرون الحي أجمع بالنداء العالي. ويسمون يوم الغارة يوم الصباح، لأنهم أكثر ما يغيرون عند الصباح.  والصبحة، بالضم: نوم الغداة، ويفتح  ، وقد كرهه بعضهم. وفي الحديث أنه نهى عن الضبحة، وهي النوم أول النهار، لأنه وقت الذكر ثم وقت طلب الكسب. وفي حديث أم زرع، أنها قالت:  وعنده أقول فلا أقبح، وأرقد فأتصبح  . أرادت أنها مكفية فهي تنام الصبحة. الصبحة:  ما تعللت به غدوة  .  وقد تصبح  : إذا نام بالغداة. وفي الحديث:  من تصبح بسبع تمرات عجوة  ، هو تفعل من صبحت القوم: إذا سقيتهم الصبوح، وصبحت، التشديد لغة فيه. الصبحة والصبح:  سواد إلى الحمرة، أو لون يضرب إلى الشهبة  قريب منها  أو إلى الصهبة  ، وجزم السهيلي بأن الصبحة بياض غير خالص. وقال الليث: الصبح: شدة الحمرة في الشعر.  وهو أصبح. وهي صبحاء  . وعن الليث: الأصبح قريب من الأصهب. وروى شمر عن أبي نصر قال: في الشعر الصبحة والملحة. ورجل أصبح اللحية: الذي تعلوا شعره حمرة. وقال شمر: الأصبح: الذي يكون في سواد شعره حمرة. وفي حديث الملاعنة:  إن جاءت به أصبح أصهب  ، الأصبح: الشديد حمرة الشعر. ومنه صبح النهار، مشتق من الأصبح. قال الأزهري: ولون الصبح الصادق يضرب إلى الحمرة قليلا، كأنها لون الشفق الأول في أول الليل.  وأتينه لصبح خامسة  ، بالضم، كما تقول: لمسي خامسة،  ويكسر، أي لصباح خمسة أيام  . وحكى سيبويه: أتيته صباح مساء. من العرب من يبنيه كخمسة عشر، ومنهم من يضيفه، إلا في حد الحال أو الظرف.  وأتيته ذا صباح، وذا صبوح، أي بكرة  . قال سيبويه:  لا يستعمل إلا ظرفا  ، وهو ظرف غير متمكن. وقد جاء في لغة لخثعم  اسما  قال أنس بن نهيك، منهم:
  عزمت على إقامة ذي صباح                      لأمر ما يسود مـن يسـود

  لم يستعمله ظرفا. قال سيبويه: هي لغة لخثعم. ووجدت في هامش الصحاح: البيت لرجل من خثعم قاله على لغته، لأنه جر ذا صباح، وهو ظرف لا يتمكن، والظروف التي لا تتمكن لا تجر ولا ترفع، ولا يجوز ذلك إلا في لغة قوم من خثعم أو يضطر إليه شاعر. يريد: عزمت على الإقامة إلو وقت الصباح، لأني وجدت الرأي والحزم يوجبان ذلك. ثم قال: لشيء ما يسود من يسود: يقول: إن الذي يسوده قومه لا يسود إلا لشيء من الخصال الجميلة والأمور المحمودة رآها قومه فيه فسودوه من أجلها؛ كذا قاله ابن السيرافي. ولقيته ذات صبحة وذا صبوح، أي حين أصبح، وحين شرب الصبوح. وعن ابن الأعرابي: أتيته ذات الصبوح، وذات الغبوق، إذا أتاه غدوة وعشية؛ وذا صباح، وذا مساء؛ وذات الزمين، وذات العويم، أي منذ ثلاثة أزمان وأعوام.  والأصبح: الأسد  ، بين الصبح. ورجل أصبح، كذلك. الأصبح:  شعر يخلطه بياض بحمرة خلقة  أيا كان،  وقد اصباح  اصبيحاحا،  وصبح كفرح صبحا  ، محركة  وصبحة، بالضم  .  والمصبح، كمكرم: موضع الإصباح ووقته  ، وعبارة الصحاح: والمصبح، بالفتح: موضع الإصباح، ووقت الإصباح أيضا، قال الشاعر:
  بمصبح الحمد وحيث يمسي وهذا مبني على أصل الفعل قبل أن يزاد فيه، ولو بني على أصبح لقيل: مصبح، بضم الميم. انتهى. وفي بعض النسخ، بعد قوله: كمكرم:  وكمذهب  وهو الصواب إن شاء الله تعالى. وقال الأزهري: المصبح: الموضع الذي يصبح فيه، والممسي: المكان الذي يمسى فيه. ومنه قوله:
  قريبة المصبح من ممساها  والمصباح: السراح  ، وهو قرطه الذي تراه في القنديل وغيره. وقد يطلق السراج على محل الفتيلة مجازا مشهورا؛ قاله شيخنا. وقال أبو ذؤيب الهذلي:
  أمنك برق أبيت الليل أرقـبـه                      كأنه في عراض الشام مصباح المصباح من الإبل: الذي يبرك في معرسه فلا ينهض حتى يصبح وإن أثير. وقيل: المصباح:  الناقة  التي  تصبح في مبركها  لا ترعى  حتى يرتفع النهار  ، وهو مما يستحب من الإبل، وذلك  لقوتها  وسمنها، جمعه مصابيح. أنشد ابن السيد في الفرق:
  مصابيح ليست باللواتي يقودها                      نجوم ولا بالآفلات الدوالـك المصباح:  السنان العريض  وأسنة صباحية. المصباح:  قدح كبير  ، عن أبي حنيفة،  كالمصبح كمنبر  ، في الأربعة. وعلى الثاني قول المزرد أخي الشماخ:
  ضربت له بالسيف كوماء مصبحا                      فشبت عليها النار فهي عـقـير

   والصبوحة: الناقة المحلوبة بالغداة، كالصبوح  ، عن اللحياني. وقد تقدم ذكر الصبوح آنفا. ولو قال هناك: كالصبوحة، سلم من التكرار. وحكى اللحياني عن العرب: هذه صبوحي وصبوحتي.  والصباحة: الجمال  ، هكذا فسره غير واحد من الأئمة، وقيده بعض فقهاء اللغة بأنه الجمال في الوجه خاصة. ونقل شيخنا في عن أبي منصور: الصباحة في الوجه، والوضاءة في البشرة، والجمال في الأنف والحلاوة في العين، والملاحة في الفم، والظرف في اللسان، والرشاقة في القد، واللباقة في الشمائل، وكمال الحسن في الشعر. وقد  صبح ككرم  صباحة: أشرق وأنار؛ كذا في المصباح.  فهو صبيح، وصباح، نقله الجوهري عن كسائي، واقتصر عليهما،  وصباح، وصبحان، كشريف وغراب ورمان وسكران  ، وافق الذين يقولون فعال الذين يقولون فعيل، لاعتقابهما كثيرا، والأنثى فيهما بالهاء والجمع صباح. وافق مذكره في التكسير، لاتفاقهما في الوصفية. وقال الليث: الصبيح: الوضيء الوجه.  ورجل صبحان، محركة: يعجل الصبوح  ، وهو ما اصطبح بالغداة حارا. قرب تصبيحنا. وقرب إلى الضيوف تصابيحهم،  التصبيح الغداء  ، وفي حديث المبعث  أن النبي صلى الله عليه وسلم كان يتيما في حجر أبي طالب، وكان يقرب إلى الصبيان تصبيحهم فيختلسون ويكف  وهو  اسم بني على تفعيل  ، مثل الترعيب للسنام المنقطع، والتنبيت اسم لما ينبت من الغراس، والتنوير اسم لنور الشجر. يقال: صبت عليهم الأصبحية.  الأصبحي: السوط  ، وهي السياط الأصبحية،  نسبة إلى ذي أصبح، لملك من ملوك اليمن  من حمير؛ قاله أبو عبيدة. وذو أصبح هذا، قيل: هو الحارث بن عوف بن زيد ابن سدد بن زرعة وقال الن حزم هو ذو أصبح مالك بن زيد بن الغوث من ولد سبإ الأصغر،  من أجداد  سيدنا  الإمام  الأقدم والهمام الأكرم عالم المدينة  مالك بن أنس  الفقيه، وجده الأقرب أبو عامر بن عمرو بن الحارث ابن غيمان الأصبحي الحميري، تابعي. وذكر الحازمي في كتاب النسب: أن ذا أصبح من كهلان، وأن منهم الإمام مالكا. والمشهور هو الأول، لأن كهلان أخو حمير، على الصحيح، خلافا للجوهري، كما سيأتي.  واصطبح: أسرج  ، كأصبح؛ وهذا من الأساس. والشمع مما يصطبح به، أي يسرج به. اصطبح:  شرب الصبوح  -وصبحه يصبحه صبحا: سقاه صبوحا-  فهو مصطبح  ، وقال قرط بن التوأم اليشكري:
  كان ابن أسماء يعشوه ويصبحه                      من هجمة كفسيل النحل درار

  يعشوه: يطعمه عشاء. والهجمة: القطعة من الإبل. ودرار: من صفتها. وفي الحديث:  ومالنا صبي يصطبح  ، أي ليس لنا لبن بقدر ما يشربه الصبي بكرة من الجدب والقحط فضلا عن الكثير اصطبح واغتبق، وهو  صبحان  وغبقان. ومن أمثالهم السائرة في وصف الكذاب قولهم:  أكذب من الآخذ الصبحان  . قال شمر: هكذا قال ابن الأعرابي. قال وهو الحوار الذي قد شرب فروي، فإذا أردت أن تستدر به أمه لم يشرب لريه درتها. قال: ويقال أيضا:  أكذب من الأخيذ الصبحان  . قال أبو عدنان: الأخيذ: الأسير. والصبحان: الذي قد اصطبح فروي. قال ابن الأعرابي: وهو رجل كان عند قوم فصبحوه حتى نهض عنهم شاخصا، فأخذه قوم وقالوا: دلنا على حيث كنت. فقال: إنما بت بالققر، فبينما هم كذلك إذ قعد يبول. فعلموا أنه بات قريبا عند قوم. فاستدلوا به عليهم واستباحوهم. والمصدر الصبح، بالتحريك.  واستصبح  بالمصبح:  استسرج  به. وفي حديث جابر في شحوم الميتة:  ويستصبح بها الناس  ، أي يشعلون بها سروجهم.  والصباحية، بالضم: الأسنة العريضة  . وأسنة صباحية، قال ابن سيده: لا أدري إلام نسب.  والصبحاء  : الواضحة الجبين. الصبحاء والمصبح  كمحدث: فرسان  لهم.  ودم صباحي، بالضم: شديد الحمرة  ، مأخوذ من الأصبح: الذي تعلو شعره حمرة. قال أبو زبيد
  عبيط صباحي من الجوف أشقرا  والصباح  بالضم  شعلة القنديل   وبنو صباح  ، بالضم: بطون. منها  بطن  في عبد القيس، وهو صباح بن لكيز بن أفصى بن عبد القيس، أخو شن بن لكيز. وبطن في ضبة. وبطن في غني. وبطن في عذرة.  وذو صباح: ع، وقيل من  أقيال  حمير  ، وهو غير  ذو أصبح   وصباح وصبح ماءان حيال  ، أي حذاء  نملى  ، محركة. صباح  كسحاب ابن الهذيل أخو  الإمام  زفر الفقيه  . صباح  بن خاقان، كريم  جواد امتدحه إسحاق النديم. صباح،  كغراب، ابن طريف، جاهلي  من بني ربيعة؛ كذا قاله أئمة الأنساب. قال الحافظ ابن حجر: وليس كذلك، بل هو ضبي، هو صباح بن طريف ابن زيد بن عمرو بن عامر بن ربيعة بن كعب بن ثعلبة بن سعد بن ضبة، ينسب إليه جماعة، منهم عبد الحارث بن زيد بن صفوان بن صباح، وفد على النبي صلى الله عليه وسلم فسماه عبد الله.  والصبح، محركة: بريق الحديد  وغيره.  وأم صبح، بالضم  ، من أعلام  مكة  المشرفة، زيدت شرفا. في التهذيب: والتصبيح على وجوه، يقال:  صبحت القوم الماء تصبيحا  : إذا  سريت بهم حتى أوردتهم إياه  ، أي الماء  صباحا  ، ومنه قوله:
  وصبحتهم ماء بفـيفـاء قـفـرة                      وقد حلق النجمث اليماني فاستوى أراد سريت بهم حتى انتهيت بهم إلى ذلك الماء. وتقول: صبحت القوم تصبيحا، إذا أتيتهم مع الصباح. ومنه قول عنترة يصف خيلا:
  وغداة صبحن الجفار عوابسا                      تهدي أوائلهن شعث شزب

  أي أتين الجفار صباحا، يعني خيلا عليها فرسانها. ويقال: صبحت القوم، إذاسقيتهم الصبوح. انتهت عبارة التهذيب. وقد تقدم المعنيان الأخيران في أول المادة، ولم يزل دأب المصنف في تقطيع الكلام الموجب لسهام الملام، عفا عنا وعنه الملك العلام، فإنه لو ذكر هذه عند أخواتها كان أمثل لطريقته التي اختارها. من المجاز: يقال للرجل ينبه من سنة الغفلة:  أصبح  يا رجل،  أي انتبه  من غفلتك،  وأبصر رشدك  وما يصلحك. وقال رؤبة.

  أصبح فما من بشر مآروش أي بشر معيب. ويقال للنائم: أصبح، أي استيقظ. وأصبحوا: استيقظوا في جوف الليل؛ كذا في الأساس. من المجاز أيضا:  الحق الصابح  ، وهو  البين  الظاهر الذي لا غبار عليه. وكذا قولهم صبحني فلان الحق، ومحضنيه.  وصبحة  ، بالفتح:  قلعة بديار بكر  ، بين آمد وميافارقين. ومما يستدرك عليه: قولهم: صبحك اله بخير، إذا دعا له. وأتيته أصبوحة كل يوم وأمسية كل يوم. وأصبح القوم: دنا وقت دخولهم في الصباح. وبه فسر قول الشماخ. والصبوح: كل ما أكل أو شرب غدوة، وهو خلاف الغبوق. وحكى الأزهري عن الليث: الصبوح: الخمر، وأنشد:
  ولقد غدوت على الصبوح معي                      شرب كرام من بنـي رهـم والصبائح في قول أبي ليلى الأعرابي: جمع صبوح، بمعنى لبن الغداة. وصبحت فلانا: أي ناولته صبوحا من لبن أو خمر. ومنه قول طرفة:
  متى تأتني أصبحك كأسا روية أي أسقك. وفي المثل:  أعن صبوح ترقق  لمن يجمجم ولا يصرح. وقد يضرب أيضا لمن يوري عن الخطب العظيم بكناية عنه، ولمن يوجب عليك ما لا يجب بكلام يلطفه. وروي عن الشعبي أن رجلا سأله عن رجل قبل أم امرأته، فقال له الشعبي:  أعن صبوح ترقق، حرمت عليه امرأته  ظن الشعبي أنه كنى بتقبيله إياها عن جماعها. ورجل صبحان، وامرأة صبحى: شربا الصبوح، مثل سكران وسكرى. وفي مجمع الأمثال: وناقة صبحى: حلب لبنها، ذكره في الصاد. انتهى. وصبوح الناقة وصبحتها: قدر ما يحتلب منها صبحا. وصبح القوم شرا: جاءهم به صباحا. وصبحتهم الخيل وصبحتهم: جاءتهم صبحا. ويا صباحاه: يقولها المنذر. وصبح الإبل يصبحها صبحا: سقاها غدوة. والصابح: الذي يصبح إبله الماء، أي يسقيها صباحا. ومنه قول أبي زبيد:
  حين لاحت للصابح الجوزاء وتلك السقية تسميها العرب الصبحة، وليست بناجعة عند العرب. ووقت الورد المحمود عندهم مع الضحاء الأكبر. وفي حديث جرير: و  ولا يحسر صابحها  ، أي لا يكل ولا يعيا، وهو الذي يسقيها صباحا لأنه يوردها ماء ظاهرا على وجه الأرض. وفي الحديث:  فأصبحي سراجك  ، أي أصلحيها. وفي حديث يحيى بن زكريا عليهما السلام:  كان يخدم بيت المقدس نهارا ويصبح فيه ليلا  ، أي يسرج السراج. والمصابيح: الأقداح التي يصطبح بها، وأنشد:
  نهل ونسعى بالمصابيح وسطها                      لها أمر حزم لا يفرق مجمع

  ومصابيح النجوم: أعلام الكواكب. وفلان يتصابح ويتحاسن. ومن المجاز: رأيت المصاريح تزهر في وجهه. وفي مثل:  أصبح ليل  . ومخاطبةث الليل وخطاب الوحش مجازان؛ كذا في الأساس. وقد سمت صبحا وصباحا وصبيحا وصباحا وصبيحا ومصبحا، كقفل وسحاب وزبير وكتان وأمير ومسكن. وأسود صبح، تأكيد؛ قاله الزمخشري. وصباح: مولى العباس بن عبد المطلب؛ ذكره ابن بشكوال في الصحابة. وصبيح: مولى أبي أحيحة، تجهز لبدر فمرض. وعبد الله بن صبيح: تابعي، روى عنه محمد ابن إسحاق. وصبيحة بن الحارث القرشي التيمي: من مسلمة الفتح. وبنو صبح بن ذهل بن شيبان، قبيلة. وبنو صبح بن ذهل بن مالك بن بكر بن سعد بن ضبة فخذ. وصباح بن ثابت القشيري. وصبيح: مولى زيد بن أرقم. وصبيح بن عميرة. وصبيح مولى عبد الله بن رباح. وصبيح بن عبد الله العبسي، تابعيون. وصباح، بالضم: ابن نهد بن زيد، في قضاعة، وصباح بن عبيل بن أسلم، في عنزة. وصباح بن لكيز في عبد القيس، منهم أبو خيرة الصباحي، يأتي للمصنف في خ ي ر مع وهم. وصباح بن ظبيان في نسب جميل صاحب بثينة. وفي سعد هذيم صباح بن قيس بن عامر ابن هذيم. وصبح بن معبد بن عدي في طيئ. وصباح -كشداد- ابن محمد بن صباح، عن المعافى بن سليمان.

##### Türkçe

**الصبح**، ötre ile: **الفجر**; yahut günün evveli. Çoğulu **أصباح**; o da **الصبيحة**’dir. **الصباح** akşamın zıddıdır. **الإصباح** esre ile; **المصبح** (kalıbı: كمكرم), çünkü mef‘ûl, üç harfin üzerine ziyade edilmiş olanlardan olduğunda ism-i mef‘ûl gibidir. Aziz ve celil Allah dedi: **فالق الإصباح**. **الفراء** dedi: “**الأمساء** ve **الأصباح** denildiği vakit, o, **المساء** ve **الصبح**’un cem‘idir.” Dedi: “Bunun misli **الأبكار** ve **الإبكار**’dır.” Şair dedi ki:
  أفنى رياحا وذوي رياح
  تناسح الإمساء والإصباح

**اللحياني** hikâye etti: Araplar, insandan ve başkasından uğursuzluk çıkardıkları zaman derler: **صباح الله لا صباحك**. Dedi: “İstersen nasb edersin.” **وأصبح**: ona girdi; yani **الصبح**’a; nasıl ki **أمسى** denilir, **المساء**’a girdiği vakit. Hadiste: **أصبحوا بالصبح فإنه أعظمث للأجر**; yani onu **الصبح**’un doğuşunda kılınız. Tenzilde: **وإنكم لتمرون عليهم مصبحين**. **أصبح**: “oldu” mânâsınadır. Şeyhimiz dedi: onda uzatma vardır; çünkü “mânâsı” **مستدرك** mânâsındadır, gizli olmadığı üzere. **سيبويه** dedi: “**أصبحنا وأمسينا**”; yani o vakitte olduk. “Falan âlim olarak sabahladı”: oldu.

**صبحهم**’i **تصبيحا**: onlara dedi: **عم صباحا**; o, câhiliye selâmıdır; yahut dedi: “Allah seni hayırla sabahlatsın.” **صبحهم**: onlara sabahleyin geldi; **كصبحهم** (kalıbı: كمنع). **أبو عدنان** dedi: “**صبحنا** ile **صبحنا** arasındaki fark şudur: ‘Şu ve şu beldeyi sabahladık’ denilir; ‘falancayı sabahladık’ denilir; işte bu şeddelidir; ve ‘halkını hayırla yahut şerle sabahladık’.” **النابغة** dedi ki:
  وصبحه فلجا فـلا زال كـعـبـه                      على كل من عادى من الناس عاليا

Ve denilir: “Onu bununla sabahladı” ve “onu bununla akşamlattı”; bunların hepsi câizdir. **بجير بن زهير المزني** dedi—ve Müslüman olmuştu:
  صبحناهم بألف من سـلـيم                      وسبع من بني عثمان وافي

Mânâsı: “Onlara, **بني سليم**’den bin adamla sabahleyin geldik.” **الراجز** dedi ki:
  نحن صبحنا عامرا في دارها
  جردا تعادى طرفي نهارها

İster: “Ona, kır atlılarla sabahleyin geldik.” **الشماخ** dedi ki:
  وتشكو بعين ما أكل ركـابـهـا                      وقيل المنادي: أصبح القوم أدلجى

**الأزهري** dedi: “Soran, bu beyit hakkında sorar da der ki: **الإدلاج** gece yürüyüşüdür; öyleyse nasıl ‘kavim sabahladı’ der, hâlbuki **الإدلاج**’ı emrediyor?” Cevap daha önce **دلج**’de geçti; ona müracaat et.

**صبحهم**: onlara sütten **صبوحا** içirdi; onları **صبحا** ile sabahlatır; ve **صبحهم**’i **تصبيحا**; böyledir. Ve o—yani **الصبوح**: sabah vakti sağılan süttür; yahut kuşluk altına kadar sabahleyin içilendir. Senin fiilin **الاصطباح**’tır. **الصبوح** ayrıca: sabahleyin yenilen yahut içilen her şeydir; o, **الغبوق**’un hilâfıdır. **الصبوح**: yanlarında sabahleyin bulunan içecektir; onu içtiler. **الصبوح**: deve sabahleyin sağılır; **اللحياني** ve **أبو الهيثم** hikâye etti. Şeyhimizin “o gariptir” sözü, nazar mahallidir.

Mecazdandır: “Bu, **يوم الصباح**’tır”; “Onlarla **غداة الصباح**’ta karşılaştım”: o, **يوم الغارة**’dır. **الأعشى** dedi ki:
  به ترعف الألف إذ أرسلت                      غداة الصباح إذا النقع ثارا

Der ki: “Bu at ile sahibi, baskın gününde bin atın önüne geçer.” Araplar, atlı bir baskının sabahleyin ansızın onları basacağından korktukları zaman derler: **يا صباحاه**; yüksek nida ile bütün mahalleyi uyarırlar. Ve baskın gününe **يوم الصباح** derler; çünkü en çok sabah vakti baskın yaparlar.

**الصبحة** ötre ile: sabah uykusu; fetha ile de gelir; bazıları onu kerih görmüştür. Hadiste, **الضبحة**’dan nehyetti; o, günün evvelinde uykudur; çünkü o, zikir vaktidir, sonra kazanç talebi vaktidir. **أم زرع** hadîsinde, dedi ki: **وعنده أقول فلا أقبح، وأرقد فأتصبح**. İstedi ki: o, kendisine kâfi gelinmiştir; bu yüzden **الصبحة** uykusunu uyur. **الصبحة**: sabahleyin oyalanılan şeydir. **وقد تصبح**: sabahleyin uyuduğu vakit. Hadiste: **من تصبح بسبع تمرات عجوة**; o, “kavmi **الصبوح** ile suladım”dan **تفعل**’dir; ve **صبحت** (şeddeli) onda bir lugattır.

**الصبحة** ve **الصبح**: kızıllığa çalan siyahlık; yahut **الشهبة**’ye yakın, yahut **الصهبة**’ye çalan bir renktir. **السهيلي** kesinledi ki **الصبحة** hâlis olmayan bir beyazlıktır. **الليث** dedi: **الصبح**: saçta kızıllığın şiddetidir. O, **أصبح**’tır. O (dişi) **صبحاء**’dır. **الليث**’ten: **الأصبح** **الأصهب**’e yakındır. **شمر** rivayet etti, **أبو نصر**’dan: “Saçta **الصبحة** ve **الملحة** vardır.” “Sakalı **أصبح** olan adam”: saçına kızıllık galip gelen kimsedir. **شمر** dedi: **الأصبح**: saçının siyahlığında kızıllık bulunan kimsedir. **الملاعنة** hadîsinde: **إن جاءت به أصبح أصهب**; **الأصبح**: saçın kızıllığı şiddetli olan. Ondandır **صبح النهار**; **الأصبح**’tan مشتق’tır. **الأزهري** dedi: “**الصبح الصادق**’ın rengi azıcık kızıllığa çalar; sanki o, gecenin evvelinde ilk şafağın rengidir.”

“Beşinci günün sabahında ona geldim”: **لصبح خامسة**; ötre ile; nasıl ki “beşinci gecenin akşamında” dersin: **لمسي خامسة**; esre ile de gelir; yani “beş günün sabahı.” **سيبويه** hikâye etti: “Ona sabah akşam geldim”: **أتيته صباح مساء**. Araplardan kimi onu “on beş” gibi bina eder; kimisi onu izâfe eder; ancak hâl yahut zarf haddinde (olursa) müstesna.

“**ذا صباح** ve **ذا صبوح** olarak ona geldim”: yani erken vakitte. **سيبويه** dedi: “Zarf olmaktan başka kullanılmaz; o, temekkünlü olmayan bir zarftır.” **لخثعم** lugatında isim olarak gelmiştir. Onlardan **أنس بن نهيك** dedi ki:
  عزمت على إقامة ذي صباح                      لأمر ما يسود مـن يسـود

Onu zarf olarak kullanmadı. **سيبويه** dedi: “Bu, **لخثعم** lugatıdır.” **الصحاح**’ın hâmişinde buldum: Beyit, **خثعم**’dan bir adamındır; onu kendi lugatı üzere söyledi; çünkü **ذا صباح**’ı cer etti; hâlbuki o, temekkünlü olmayan bir zarftır; temekkünlü olmayan zarflar cer edilmez ve ref‘ edilmez; bu, ancak **خثعم**’dan bir kavmin lugatında yahut şairin zaruretiyle câiz olur. İster: “Sabah vaktine kadar ikamete azmettim; çünkü görüş ve azim bunu gerektirir.” Sonra dedi: “**لشيء ما يسود من يسود**”: der ki: “Kavmi içinde efendi olan, ancak güzel hasletlerden ve övülen işlerden bir şey sebebiyle efendi olur; kavmi onda onları görür de onun sebebiyle onu efendi yapar.” Böyle dedi **ابن السيرافي**.

“Onunla **ذات صبحة** ve **ذا صبوح**’ta karşılaştım”: yani sabahladığı vakitte ve **الصبوح** içtiği vakitte. **ابن الأعرابي**’den: “Ona **ذات الصبوح** ve **ذات الغبوق**’ta geldim”: ona sabahleyin ve akşamleyin geldiği vakit; ve “**ذا صباح** ve **ذا مساء**”; ve “**ذات الزمين** ve **ذات العويم**”: yani üç zaman ve yıl önceden beri.

**الأصبح**: aslandır; **الصبح**’un beyanı arasında. “Adam **أصبح**”: böyledir. **الأصبح**: yaratılıştan, beyazlığın kızıllıkla karıştığı saçtır; her ne olursa. Ve **اصباح** etti: **اصبيحاحا**. Ve **صبح** (kalıbı: كفرح) **صبحا**: harekeli; ve **صبحة** ötre ile.

**المصبح** (kalıbı: كمكرم): **الإصباح**’ın yeri ve vaktidir. **الصحاح**’ın ibaresi: “**المصبح** fetha ile: **الإصباح**’ın yeri; ve **الإصباح**’ın vakti de.” Şair dedi ki:
  بمصبح الحمد وحيث يمسي

Bu, fiilin aslından—ona ziyade edilmeden önce—bina edilmiştir; eğer **أصبح** üzerine bina edilseydi “**مُصْبِح**” denilirdi, **الميم**’in ötrelenmesiyle. Bitti. Bazı nüshalarda, “**كمكرم**” sözünden sonra: “**وكمذهب**” (vardır); o, inşallah doğru olandır. **الأزهري** dedi: **المصبح**: içinde sabahladığı yer; **الممسي**: içinde akşamladığı mekân. Ondandır sözü:
  قريبة المصبح من ممساها

**المصباح**: **السراج**’dır; o, kandilde ve başkasında gördüğün onun fitil yuvasıdır. Kandil, fitil mahalline mecazen “**السراج**” diye de adlandırılır; meşhur bir mecazdır; şeyhimiz söyledi. **أبو ذؤيب الهذلي** dedi ki:
  أمنك برق أبيت الليل أرقـبـه                      كأنه في عراض الشام مصباح

Develerden **المصباح**: konak yerinde çöker de, dürtülse bile sabah oluncaya kadar kalkmayan. Ve denildi: **المصباح**: **الناقة**; ki **مبركها**’nda sabahlar; gün yükselinceye kadar otlamaz; o, develerden beğenilendir; bu, onun kuvveti ve semizliği sebebiyledir. Çoğulu **مصابيح**. **ابن السيد** “**الفرق**”ta inşad etti:
  مصابيح ليست باللواتي يقودها                      نجوم ولا بالآفلات الدوالـك

**المصباح**: geniş mızrak ucudur; ve **أسنة صباحية**. **المصباح**: büyük bir kadehtir; **أبو حنيفة**’den; “**كالمصبح كمنبر**” (kalıbı: كمنبر) gibi; dördünde. İkinciye göre, **المزرد**—**الشماخ**’ın kardeşi—sözü:
  ضربت له بالسيف كوماء مصبحا                      فشبت عليها النار فهي عـقـير

**الصبوحة**: sabahleyin sağılan deve; **كالصبوح**; **اللحياني**’den. **الصبوح**’un zikri az önce geçti. Orada “**كالصبوحة**” deseydi, tekrardan selâmet bulurdu. **اللحياني** Araplardan hikâye etti: “Bu benim **صبوحي**’m ve **صبوحتي**’mdir.”

**الصباحة**: güzelliktir; imamların birçoğu onu böyle tefsir etti; lugat fukahasından bazıları onu, özellikle yüzdeki güzellik diye kayıtladı. Şeyhimiz, **أبو منصور**’dan nakletti: **الصباحة** yüzde; **الوضاءة** deride; güzellik burunda; tatlılık gözde; **الملاحة** ağızda; **الظرف** dilde; **الرشاقة** boyda; **اللباقة** hâl ve tavırlarda; güzelliğin kemali saçtadır. Ve **صبح** (kalıbı: ككرم) **صباحة** etti: parladı ve aydınlattı; **المصباح**’ta böyledir. O, **صبيح** ve **صباح**’tır; **الجوهري** bunu **كسائي**’den nakletti ve ikisiyle yetindi. Ve **صباح** ve **صبحان** (kalıbı: كشريف وغراب ورمان وسكران): “**فعال**” diyenler, “**فعيل**” diyenlere muvafakat etti; ikisinin çokça birbirini takip etmesi sebebiyle. Dişisi ikisinde de **الهاء** iledir; cem‘i **صباح**’tır. Kırık çoğulda müzekkerine muvafakat etti; vasıflıkta ittifakları sebebiyle. **الليث** dedi: **الصبيح**: yüzü aydınlık olan.

“Adam **صبحان** (harekeli): **الصبوح**’u acele eder”; o, sabahleyin sıcak olarak **اصطبح** ettiği şeydir. “Bizim sabahlatmamız yaklaştı”: **قرب تصبيحنا**. “Misafirlere **تصابيحهم**’i yaklaştırdı”: **التصبيح** öğündür. **المبعث** hadîsinde: Peygamber—Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun—Ebu Tâlib’in himayesinde yetimdi; çocuklara **تصبيحهم**’i yaklaştırırdı; onlar kapışırlar, o da men ederdi. O, “**تفعيل** üzerine bina edilmiş bir isim”dir; nasıl ki **الترعيب** kopmuş hörgüç için; ve **التنبيت** fidanlardan biten şeyin ismidir; ve **التنوير** ağaçların çiçeğinin ismidir. “Onların üzerine **الأصبحية**’yi döktü” denilir.

**الأصبحي**: kamçıdır; o, **السياط الأصبحية**’dir; **ذي أصبح**’a nisbetle; Yemen krallarından bir kraldır; **أبو عبيدة** söyledi. Bu **ذو أصبح** hakkında denildi: o, **الحارث بن عوف بن زيد ابن سدد بن زرعة**’dır. **ابن حزم** dedi: o, **ذو أصبح مالك بن زيد بن الغوث**; **سبإ الأصغر** evlâdındandır; efendimiz, imam, en eski, en keremli himmet sahibi, Medine âlimi, fakih **مالك بن أنس**’in cedlerindendir. Onun en yakın dedesi: **أبو عامر بن عمرو بن الحارث ابن غيمان الأصبحي الحميري**; tâbiîdir. **الحازمي** neseb kitabında zikretti: **ذو أصبح** **كهلان**’dandır; ve onlardan imam Mâlik vardır. Meşhur olan birincisidir; çünkü **كهلان**, sahih olana göre **حمير**’in kardeşidir; **الجوهري**’ye muhalefetle; nasıl ki gelecektir.

**واصطبح**: eyerledi; **كأصبح**; bu, **الأساس**’tandır. Mum, onunla **يصطبح** edilendir; yani onunla kandil yakılır. **اصطبح**: **الصبوح** içti. —Ve “**صبحه يصبحه صبحا**”: ona **صبوحا** içirdi.— O, **مصطبح**’tır. **قرط بن التوأم اليشكري** dedi ki:
  كان ابن أسماء يعشوه ويصبحه                      من هجمة كفسيل النحل درار

يعشوه: ona akşam yemeği yedirir. **الهجمة**: develerden bir parça. **درار**: onun sıfatındandır. Ve hadiste: “وَمَالَنَا صَبِيٌّ يَصْطَبِحُ”, yani: kıtlık ve kuraklıktan dolayı, çocuğun sabahleyin içtiği miktar kadar sütümüz yoktur; çok olana gelince, ondan fazlası bir yana; **اصطبح** ve **اغتبق**; o da **صبحان** ve **غبقان**dır. Onların, yalancıyı vasfetmede dolaşan darbımesellerinden: “**أكذب من الآخذ الصبحان**” sözleridir. Şemmer dedi: İbnü’l-A‘râbî böyle dedi. Dedi ki: O, içip kanmış olan yavru devedir; sen onun annesini sağdırmak istediğinde, kanmışlığından dolayı onun memesini emmez. Dedi: Şöyle de denir: “**أكذب من الأخيذ الصبحان**”. Ebû ‘Adnân dedi: **الأخيذ**: esir. **الصبحان**: **اصطبح** etmiş de kanmış olan. İbnü’l-A‘râbî dedi: O, bir kavmin yanında olan bir adamdı; onu sabahleyin doyurdular; nihayet onların yanından ayrılıp giden olarak kalktı. Bir kavim onu yakaladı ve dedi: “Bize, bulunduğun yeri göster.” O dedi: “Ben ancak **بالققر**’da geceledim.” Derken onlar böyle iken o oturup bevletti. Onun, bir kavmin yanında yakın bir yerde gecelediğini bildiler. Onunla onlara yol buldular ve onları helâl saydılar. Masdar **الصبح**’tır, harekeli olarak. **واستصبح** **بالمصبح**: onunla **استسرج** etti. Câbir’in ölü hayvanın yağları hakkındaki hadisinde: “**ويستصبح بها الناس**”, yani onunla kandillerini yakarlar. **والصبحية** (ضم ile): geniş mızrak uçlarıdır. **وأسنة صباحية**; İbn Sîde dedi: Neye nispet edildiğini bilmiyorum. **والصبحاء**: alnı açık olan. **الصبحاء** ve **المصبح** (muhdes gibi): onlara ait süvarilerdir. **ودم صباحي** (ضم ile): şiddetli kızıllıktır; **الأصبح**’tan alınmıştır: saçına kızıllık galip gelen. Ebû Zübeyd dedi:

  عبيط صباحي من الجوف أشقرا

**والصباح** (ضم ile): kandilin alevi. **وبنو صباح** (ضم ile): kollar. Ondan: Abdülkays içinde bir kol; o, Lekîz b. Afsâ b. Abdülkays b. Lekîz olan **صباح**’tır; Lekîz’in kardeşi Şen’in kardeşidir. Ve Dabbe’de bir kol. Ve Ganî’de bir kol. Ve ‘Uzre’de bir kol. **وذو صباح**: bir yer; ve denildi ki Himyer’in **أقيال**’indendir; o, **ذو أصبح**’tan başkadır. **وصباح وصبح**: iki sudur, **حيال**’dır; yani **نملى**’nın hizasındadır; harekeli. **صباح** (سحاب gibi): İbnü’l-Hüzeyl; fakih imam Züfer’in kardeşi. **صباح بن خاقان**: cömert, ihsan sahibi; onu İshâk en-Nedîm medhetti. **صباح** (غراب gibi): İbn Tarîf; Câhiliye devrinden, Benî Rabî‘a’dandır; ensâb imamları böyle dedi. Hâfız İbn Hacer dedi: Öyle değildir; bilakis o Dabî’dir; o, Dabbe b. Sa‘d b. Sa‘lebe b. Ka‘b b. Rabî‘a b. ‘Âmir b. ‘Amr b. Zeyd b. Tarîf’in oğlu **صباح**’tır; ona bir cemaat nispet edilir; onlardan: **عبد الحارث بن زيد بن صفوان بن صباح**; Peygamber’e (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) heyetle geldi; o da onu Abdullah diye adlandırdı. **والصبح** (harekeli): demirin parıltısı ve başkası. **وأم صبح** (ضم ile): şerefi artırılmış olan Mekke-i Mükerreme’nin alametlerindendir. Tehzîb’de: **والتصبيح** yüzler üzeredir; denir ki: “**صبحت القوم الماء تصبيحا**”: onlarla gece yürüyüp onları ona (yani suya) vardırdığında; yani onları suya sabahleyin (vardırdığında). Ondan onun sözü:

  وصبحتهم ماء بفـيفـاء قـفـرة                      وقد حلق النجمث اليماني فاستوى

Muradı: onlarla gece yürüdüm; nihayet onları o suya ulaştırdım. Ve dersin: “**صبحت القوم تصبيحا**”, sabahla birlikte onlara geldiğinde. Ondan, ‘Antere’nin atları vasfederek sözü:

  وغداة صبحن الجفار عوابسا                      تهدي أوائلهن شعث شزب

Yani **الجفار**’a sabahleyin geldiler; yani üzerinde süvarileri bulunan atlar. Ve denir ki: “**صبحت القوم**”, onlara **الصبوح** içirdiğinde. Tehzîb’in ibaresi bitti. Son iki mana maddenin başında geçti; musannifin, kınama oklarını gerektiren sözü parça parça etme âdeti sürüp gitti; bize ve ona, her şeyi bilen melik affetsin; çünkü bunu kardeşlerinin yanında zikretseydi, seçtiği yöntemine daha uygun olurdu. Mecazdan: gaflet uykusundan uyanan adama denir ki: “**أصبح** يا رجل”, yani gafletinden uyan; doğru yolunu ve seni ıslah eden şeyi gör. Rü’be dedi:

  أصبح فما من بشر مآروش

Yani: ayıplı hiçbir insan yoktur. Ve uyuyana denir: **أصبح**, yani uyandı. Ve “**أصبحوا**”: gecenin ortasında uyandılar; Esâs’ta böyledir. Mecazdan da: **الحق الصابح**; o, üzerinde toz olmayan, apaçık, zahir olandır. Keza onların sözü: “**صبحني فلان الحق**” ve “**محضنيه**”. **وصبحة** (fetha ile): Diyarbekir’de, Âmid ile Meyyâfârikîn arasında bir kaledir. Ve üzerinde istidrâk edilenlerden: onların sözü: “**صبحك اله بخير**”, ona dua ettiğinde. Ve ona her gün bir **أصبوحة** ve her gün bir akşam vakti geldim. Ve “**أصبح القوم**”: sabaha girmelerinin vakti yaklaştı. Şemmâh’ın sözü bununla tefsir edildi. **والصبوح**: sabah vakti yenilen veya içilen her şeydir; o, **الغبوق**’un zıddıdır. Ezherî, Leys’ten nakletti: **الصبوح**: şaraptır. Ve şu beyiti okudu:

  ولقد غدوت على الصبوح معي                      شرب كرام من بنـي رهـم

Ve Ebû Leylâ el-A‘râbî’nin sözünde **الصبائح**: **صبوح**’un cem‘idir; sabah sütü manasındadır. “**صبحت فلانا**”: yani ona sütten veya şaraptan bir **صبوح** verdim. Ondan Tarafe’nin sözü:

  متى تأتني أصبحك كأسا روية

Yani: sana içiririm. Ve meselde: “**أعن صبوح ترقق**”; geveleyip açıkça söylemeyen kimse için. Ve ayrıca, büyük bir işi kinaye ile ondan örtük kılan kimse için; ve sana gerekmediği halde, onu yumuşattığı bir sözle sana gerekli kılan kimse için de darb olunur. Şa‘bî’den rivayet edildi: bir adam ona, bir adamın karısının annesini öpmesi hakkında sordu; Şa‘bî ona dedi: “**أعن صبوح ترقق، حرمت عليه امرأته**”; Şa‘bî, onun onu öpmesini, onunla cima‘dan kinaye sandı. Ve **رجل صبحان** ve **امرأة صبحى**: **الصبوح** içtiler; **سكران** ve **سكرى** gibi. Ve Mecma‘u’l-Emsâl’de: “**وناقة صبحى**”: sütü sağıldı; onu **الصاد**’da zikretti. Bitti. Ve devenin **صبوح**’u ve **صبحتها**: ondan sabahleyin sağılan miktardır. “**صبح القوم شرا**”: onlara onu sabahleyin getirdi. “**وصبحتهم الخيل وصبحتهم**”: onlara sabahleyin geldi. “**ويا صباحاه**”: Münzir’in söylediği sözdür. “**وصبح الإبل يصبحها صبحا**”: onlara sabah vakti su verdi. **والصابح**: develerini suya sabahleyin götüren; yani onları sabahleyin sulayan. Ondan Ebû Zübeyd’in sözü:

  حين لاحت للصابح الجوزاء

Ve o sulamaya Araplar **الصبحة** adını verir; Araplar katında o faydalı değildir. Onların yanında övülen suya varma vakti, büyük kuşlukla beraberdir. Cerîr’in hadisinde: “**ولا يحسر صابحها**”, yani yorulmaz ve bitkin düşmez; o, onları sabahleyin sulayandır; çünkü onları, yer yüzünde açık bir suya götürür. Ve hadiste: “**فأصبحي سراجك**”, yani onu düzelt. Yahyâ b. Zekeriyyâ (ikisine de selâm olsun) hadisinde: “**كان يخدم بيت المقدس نهارا ويصبح فيه ليلا**”, yani kandili yakar. **والمصابيح**: onunla **يصطبح** edilen kadehlerdir. Ve şu beyit okundu:

  نهل ونسعى بالمصابيح وسطها                      لها أمر حزم لا يفرق مجمع

**ومصابيح النجوم**: yıldızların kandilleri; gezegenlerin alâmetleri. Ve falan **يتصابح** ve **يتحاسن**. Ve mecazdan: Onun yüzünde **المصاريح**’i parıldar gördüm. Ve bir meselde: **أصبح ليل**. Ve gecenin hitabı ve vahşî hayvanın hitabı iki mecazdır; **الأساس**’ta böyle. Ve **صبحا** ve **صباحا** ve **صبيحا** ve **صباحا** ve **صبيحا** ve **مصبحا** diye adlandırılmıştır; **قفل** ve **سحاب** ve **زبير** ve **كتان** ve **أمير** ve **مسكن** gibi. Ve **أسود صبح**: te’kîd; bunu **الزمخشري** söyledi. Ve **صباح**: **العباس بن عبد المطلب**’in mevlası; onu **ابن بشكوال** **الصحابة**’de zikretti. Ve **صبيح**: **أبي أحيحة**’nin mevlası; Bedir için teçhizlendi de hastalandı. Ve **عبد الله بن صبيح**: tâbiî; ondan **محمد ابن إسحاق** rivayet etti. Ve **صبيحة بن الحارث القرشي التيمي**: fethin Müslüman olanlarındandır. Ve **بنو صبح بن ذهل بن شيبان**: bir kabile. Ve **بنو صبح بن ذهل بن مالك بن بكر بن سعد بن ضبة**: bir kol. Ve **صباح بن ثابت القشيري**. Ve **صبيح**: **زيد بن أرقم**’ın mevlası. Ve **صبيح بن عميرة**. Ve **صبيح** **عبد الله بن رباح**’ın mevlası. Ve **صبيح بن عبد الله العبسي**: tâbiîler. Ve **صباح**—ötre ile—: **نهد بن زيد**’in oğlu, **قضاعة** içinde; ve **صباح بن عبيل بن أسلم**، **عنزة** içinde. Ve **صباح بن لكيز**، **عبد القيس** içinde; onlardan **أبو خيرة الصباحي**; musannife **خ ي ر**’de bir vehim ile gelecektir. Ve **صباح بن ظبيان**، **جميل**’in—**بثينة**’nin sahibinin—nesebinde. Ve **سعد هذيم** içinde **صباح بن قيس بن عامر ابن هذيم**. Ve **صبح بن معبد بن عدي**، **طيئ** içinde. Ve **صباح**—**كشداد** gibi— **محمد بن صباح**’ın oğlu; **المعافى بن سليمان**’dan.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

صَبَحَهُ
1 صَبَحَهُ ذ , (S, Mgh, TA,) aor. صَبَحَ , (Mgh, TA,) inf. n. صَبْحٌ; (S, TA;) and ↓ صبّحهُ, (K, TA,) inf. n. تَصْبِيحٌ; (TA;) He gave him to drink a morning-draught, or what is termed a صَبُوح; (S, Mgh, K, TA;) [and] so صَبَحَهُ صَبُوحًا: (MA:) and the first [and second also] he handed to him a morning-draught of milk or of wine. (TA.) And صَبَحَ الاـِبِلَ, aor. and inf. n. as above, He watered the camels in the morning, between daybreak and sunrise. (TA.) ― -b2- And both are said respecting a غَارَة [meaning (assumed tropical:) He made a hostile, or predatory, incursion upon him in the morning; as though he made the غارة to be to him a morning-draught: see صَابِحٌ]. (Ham p. 66.) ― -b3- [And accord. to Reiske, as stated by Freytag, صَبَحَ signifies He drank in the early morning: but I think that Reiske may have assigned to it this meaning from his having found the pass. form of the verb, not distinguished as such, used in a case in which it might be supposed to signify thus.]. ― -b4- See also 2, in five places. -A2- صَبَحٌ as an inf. n. [of which the verb is صَبِحَ accord. to a general rule] signifies The being satiated, or having the thirst quenched, by a morning-draught, or what is termed a صَبُوح. (L.) -A3- And صَبِحَ, aor. صَبَحَ , inf. n. صَبَحٌ [in the CK (erroneously) صَبْح] and صُبْحَةٌ, [He, or it, was of the colour termed صُبْحَةٌ meaning as expl. below: or] it (hair) had whiteness naturally intermixed in it with redness; as also ↓ اصباحّ, (K, TA,) inf. n. اِصبِيحَاحٌ. (TA.) -A4- صَبُحَ, aor. صَبُحَ , inf. n. صَبَاحَةٌ, [q. v.,] He was, or became, beautiful, comely, pretty, or elegant; (S, A, K, TA;) as some say, peculiarly in the face: (TA:) or he was, or became, bright (Msb, TA) in the face. (Msb.)

صبّحهُ
2 صبّحهُ ذ , (S,) or صبّحهُمْ, (K,) inf. n. تَصْبِيحٌ, (TA,) He came to him, or to them, in the morning, in the time termed the صَبَاح; (S, K;) as also [↓ صَبَحَهُ, or] صَبَحَهُمْ, aor. صَبَحَ : (K:) the teshdeed in the former does not imply muchness, or frequency: (S:) and صَبَّحَتْهُمُ الخَيْلُ and ↓ صَبَحَتْهُمُ The horsemen came to them at daybreak, at the time termed the صُبْح: (TA:) but Aboo-'Adnán says that there is a difference between صَبَّحْنَا and ↓ صَبَحْنَا; which is this: you say, صَبَّحْنَا بَلَدَ كَذَا [We came in the morning to such a town, or country], and صَبَّحْنَا فُلَانًا [We came in the morning to such a one], with teshdeed; and أَهْلَهَا خَيْرًا ↓ صَبَحْنَا or شَرًّا [We came in the morning to its people, or inhabitants, with good or with evil, without teshdeed; as though we made the good or the evil to be a morning-draught, or putting the second of the nouns following the verb in the accus. case because of بِ suppressed]: you say also, صبّحهُ بِكَذَا; and you may also say, بكذا ↓ صَبَحَهُ, as well as صَبَحَهُ كَذَا; He came to him in the morning with such a thing. (L.) ― -b2- And صَبَّحَكَ اللّٰهُ بِخَيْرٍ (S, * A, Msb) or بِالخَيْرِ (TA) (assumed tropical:) [May God visit thee in the morning with good, or good fortune, or happiness; or make thee to be in, or during, the morning attended with good, &c.; i. e. make thy morning good, or happy; or grant thee a good, or happy, morning]: a prayer for the person thus addressed, (Msb.) ― -b3- And صَبَّحْتُهُ I said to him عِمْ صَبَاحًا [expl. below, see صَبَاحٌ]; (S;) and صَبَّحَهُمْ he said to them عِمُوا صَبَاحًا: (K:) or صَبَّحْتُهُ means I said to him صَبَّحَكَ اللّٰهُ بِخَيْرٍ [expl. above]. (Msb.) ― -b4- See also 1, first sentence. ― -b5- [Hence,] صَبَّحْتُ القَوْمَ المَآءَ, inf. n. as above, I journeyed with the people, or party, by night until I brought them in the morning to the water. (K.) ― -b6- صَبَّحَنِى فُلَانٌ الحَقَّ (tropical:) Such a one declared, or told clearly, to me the truth; syn. مَحَّضَنِيهِ. (A, TA. [See صُبْحٌ.]) -A2- تَصْبِيحٌ as a subst., see below.

اصبح
4 اصبح ذ He entered upon the time of morning termed صَبَاح [which means both dawn and forenoon]: (S, * Msb: [in the former this meaning is indicated, but not expressed:]) or he entered upon the time of daybreak, or dawn, the time termed صُبْح. (L, K.) By the following words of EshShemmákh,
وَقِيلُ المُنَادِى أَصْبَحَ القَوْمُ أَدْلِجِى
is meant, [And the saying of the crier is,] The people, or party, have nearly entered upon the time of dawn: prosecute the night-journey: for the Arabs, when they have nearly arrived at a place which they desire to reach, say, قَدْ بَلَغْنَاهُ; and when travellers are near the time of daybreak, they say, أَصْبَحْنَا. (T, L.) ― -b2- [Hence,] (tropical:) He awoke from sleep in the جَوْف [i. e. last third, or last sixth,] of the night. (A, TA.) [And simply (tropical:) He awoke: for] one says to the sleeper, أَصْبِحْ, meaning (tropical:) Awake thou from sleep. (A, TA.) And one says also, أَصْبِحْ يَا رَجُلُ, meaning (tropical:) Become roused, O man, (A, K, * TA,) from thy heedlessness or inadvertence, (A, TA,) and see thy right course, (K, TA,) and what will rectify thy state. (TA.) And أَصْبِحْ لَيْلُ (tropical:) [Become morning, O night] a prov.: (Meyd, A, TA:) said in a distressing night, that is long by reason of evil. (Meyd. [See Freytag's Arab. Prov., i. 727.]) ― -b3- [Also He, or it, became in the morning in any particular state or condition: in this sense, and in that next following, an incomplete, i. e. a non-attributive, verb.] ― -b4- And [hence, simply,] He, or it, became; syn. صَارَ. (S, K.) One says, اصبح عَالِمًا He became knowing, or learned. (S, TA.) Thus, فَأَصْبَحُوا ظَاهِرِينَ, in the Kur lxi. last verse, means And they became victorious. (Bd.) And فَأَصْبَحَ يُقَلِّبُ كَفَّيْهِ, in the Kur xviii. 40, [And he became in a state, or condition, in which he turned over his hands; i. e.] and he became repentant, or grieved for what he had done. (A in art. قلب, and Bd.) And فَأَصْبَحُوا لَا تَرَى اـِلَّا مَسَاكِنَهُمْ, in the Kur xlvi. 24, i. e. [And they became] in a condition such that, if thou wert present in their country, thou wouldst not see aught save their dwellingplaces; or, as Hamzeh and Ks read, لَا يُرَى اـِلَّا مَسَاكِنُهُمْ [there was not to be seen aught save their dwelling-places]. (Bd.) [أَصْبَحَ يَفْعَلُ كَذَا is of frequent occurrence, meaning He became occupied, or engaged, in doing such a thing; he betook, set, or applied, himself to doing such a thing; set about, or commenced, doing such a thing; or began to do such a thing.] ― -b5- [Also He performed the prayer of daybreak.] It is said in a trad., أَصْبِحُوا بِالصُّبْحِ, meaning Perform ye the prayer of daybreak in the time of daybreak. (L.) ― -b6- See also 8. ― -b7- Also He acted gently. (TA in art. ارش: see an ex. in a verse cited voce مَأْروُشٌ.) -A2- اـِصْبَاحٌ He trimmed a lamp, or wick; or prepared it properly for use. (TA.) ― -b2- See, again, 8. -A3- as a subst., see صُبْحٌ, in two places.

تصبّح
5 تصبّح ذ He slept in the morning; or first part of day, before sunrise. (S, Msb, K.) ― -b2- And He ate such food as is termed a صُبْحَة. (K, TA.) It is said in a trad., مَنْ تَصَبَّحَ بِسَبْعِ تَمَرَاتِ عَجْوَةٍ [He who eats as a صُبْحَة seven dates of the sort called عَجْوَة]. (TA.) -A2- See also 8, in two places.

٦
6 فُلَانٌ يَتَصَابَحُ ذ and يَتَحَاسَنُ [Such a one affects to be beautful, comely, pretty, or elegant: the latter verb is here added as an explicative of the former: see صَبُحَ]. (A, TA.)

اصطبح
8 اصطبح ذ He drank a morning-draught, or what is termed a صَبُوح; (S, K, TA;) [and] so ↓ اصبح. (Msb. [Thus in my copy of the Msb, but probably a mistranscription, for the former is the verb well known in this sense, and is not in that copy.]) It is said in a trad., مَالَنَا صَبِىٌّ يَصْطَبِحُ [We have not a child that drinks a morningdraught]; meaning we have not as much milk as a child may drink in the early morning, in consequence of the drought. (TA.) -A2- And i. q. أَسْرَجَ [as meaning He lighted a lamp or wick, or himself or another with a lamp &c.]; (K, TA;) and so ↓ اصبح (A, TA) [in the former sense], as in the phrase اصبح مِصْبَاحًا [he lighted a lamp or wick]; (A;) and اصبح alone has this meaning, i. e. أَسْرَجَ سِرَاجًا. (TA, from a trad.) [But it is used often in the latter sense:] one says, الشَّمْعُ مِمَّا يُصْطَبَحُ بِهِ Candles are of the things with which one lights [himself, or others]; syn. يُسْرَجُ: (S:) [and in like manner ↓ تصبّح; for] one says, هُوَ يَتَصَبَّحُ بِالشُّمُوعِ [He lights himself, or others, with candles]: (A:) [and in like manner also ↓ استصبح; for] one says, استصبح بِالمِصْبَاحِ (S, MA, Mgh, Msb, K *) He lighted [himself, or another,] with the lamp, or wick; (MA;) syn. أَسْرَجَ; (S;) or اِسْتَسْرَجَ: (K:) [hence it appears that اصطبح بِهِ and به ↓ استصبح and به ↓ تصبّح may be aptly rendered he employed it as a means of light; and thus the second of these three verbs, is expl. in treatises on practical law:] one says also, بِالدُّهْنِ ↓ استصبح [He employed oil as a means of light; or] he made the lamp, or wick, to give light by means of oil: (Mgh, Msb:) and it is said in a trad. respecting the several sorts of fat (شُحُوم) of carrion, بِهَا النَّاسُ ↓ يَسْتَصْبِحُ The people [employ them as means of light; or] make their lamps, or wicks, to give light by means of them. (TA.)

10 اـِسْتَصْبَحَ see the next preceding paragraph, in four places.

11 اـِصْبَاْحَّ see 1, last sentence but one.

صُبْحٌ
صُبْحٌ ذ (S, A, Msb, K, &c.) and ↓ صَبَاحٌ (Msb, K) and ↓ صَبِيحَةٌ (Msb, * K) and ↓ اـِصْبَاحٌ and ↓ مُصْبَحٌ (K [or perhaps the last should be مَصْبَحٌ, q. v.]) Daybreak, or dawn; syn. فَجْرٌ; (S, A, Msb, K;) i. e. (so in the Msb, but in the K “ or ”) the beginning, or first part, of day: (Msb, K:) ↓ اـِصْبَاحٌ is an inf. n. [inf. n. of أَصْبَحَ] used in the sense of صُبْح, in the Kur vi. 96, (Jel,) and is similar to اـِبْكَارٌ; (TA;) [and ↓ مُصْبَحٌ is the n. of place and time from أَصْبَحَ:] the pl. of صُبْحٌ is أَصْبَاحٌ; (K;) and thus some read in the Kur vi. 96. (Bd.) See also أَصْبَحُ. One says, أَتَيْتُهُ لِصُبْحِ خَامِسَةٍ and خامسة ↓ لِصِبْحِ, (S, K,) meaning [I came to him] in the morning (صَبَاح) [of the last] of five days; (K;) i. e., of a fifth day; (TK;) [or rather, of a fifth night, as the last word is fem.;] like as one says, لِمُِسْىِ خامسة. (S.) ― -b2- الصُّبْحُ is also used as meaning (assumed tropical:) The truth; and the clear, or plain, thing or case. (Ham p. 449.) ― -b3- And أُمُّ صُبْحٍ is one of the names of Mekkeh. (K, * TA.)

صِبْحٌ
صِبْحٌ ذ : see the next preceding paragraph.

صَبَحٌ
صَبَحٌ ذ : see صُبْحَةٌ. ― -b2- Also The glistening of iron (K, TA) and of other things. (TA.)

صَبْحَةٌ
صَبْحَةٌ ذ : see the next paragraph, in three places. ― -b2- Also A watering of camels in the morning, or first part of day, before sunrise: which is not esteemed by the Arabs wholesome: the time approved by them for watering is when the sun is near the meridian. (TA.)

صُبْحَةٌ
صُبْحَةٌ ذ The early part of the forenoon, after sunrise; syn. ضُحًى; as also ↓ صَبْحَةٌ: (Msb:) or the period of one's entering upon the صَبَاح [which means both dawn and forenoon]: so in the saying, لَقِيتُهُ ذَاتَ صُبْحَةٍ [I met him when he was entering upon the dawn or forenoon]. (TA.) ― -b2- And A sleep in the morning, or first part of day, before sunrise; as also ↓ صَبْحَةٌ; (S, * K;) or both signify a sleep in the ضُحَى [expl. above]; (A;) but the latter is by some disapproved: such sleep is forbidden in a trad., because it is in a time for the commemoration of the praises of God and then for seeking gain. (TA.) One says, فُلَانٌ يَنَامُ الصُّبْحَةَ and ↓ الصَّبْحَةَ [Such a one sleeps in the first part of day, before sunrise]. (S.) ― -b3- And Food with which one contents, or diverts, himself [so as to allay the craving of his stomach], in the morning or first part of day, before sunrise. (K.) ― -b4- See also صَبُوحٌ. -A2- Also (Suh, K, TA,) and ↓ صَبَحٌ, (Lth, S, TA,) [each said in one place in the K to be an inf. n. of which the verb is صَبِحَ,] Blackness inclining to redness: (K:) or intense redness in the hair: (Lth, TA:) or a colour inclining to that which is termed صُهْبَة: (K, TA:) or nearly the same as صُهْبَة: (Lth, * S, * TA:) or a colour inclining to that termed شُهْبَة: (K, TA:) or whiteness that is not clear, or pure; so the former is expl. by Suh. (TA. [See also أَصَبَحُ.])

صَبْحَانُ
صَبْحَانُ ذ A man who has drunk a morningdraught, or what is termed a صَبُوح; (TA;) or who has done so, and satisfied his thirst thereby: (Aboo-'Adnلn, TA:) [in the S and K it is implied that it is syn. with مُصْطَبِحٌ, q. v.:] fem. صَبْحَى. (S, TA.) Hence the prov., أَكْذَبُ مِنَ الأَخِيذِ الصَّبْحَانِ (Aboo-'Adnلn, S, TA) More lying than the captive who had satisfied his thirst with a morning-draught: (Aboo-'Adnلn, TA:) the person thus alluded to was a man who was among a people that gave him a morning-draught, after which he arose and quitted them, and was taken by another people, who said to him, “ Guide us to the place where thou wast; ” to which he replied, “ I have passed the night in the bare desert: ” but presently he sat down to make water, so they knew that he had passed the night with a people near by; and by his means they found their way to them, and exterminated them: (IAar, TA:) or the prov. is أَكْذَبُ مِنَ الأَخِدِ الصَّبْحَانِ More lying than the young unweaned camel that has satisfied its thirst with drinking [its mother's milk in the morning]; which [seems to be thirsty but] will not drink of its mother's milk when one desires it to do so: (IAar, Sh, TA:) or, accord. to Fr, than the young unweaned camel that is affected with indigestion, or heaviness of the stomach, from drinking much milk, and therefore craves for milk again. (Meyd. [See also Freytag's Arab. Prov.: he seems to have followed a faulty text.]) ― -b2- Also the fem., صَبْحَى, A she-camel that has been milked [app. in the morning]. (Meyd, in his Proverbs, under the letter ص; and TA.) -A2- See also صَبِيحٌ.

صَبَحَانٌ
صَبَحَانٌ ذ A man who hastens to take the morning-draught, or what is termed the صَبُوح. (K.)

صَبَاحٌ
صَبَاحٌ ذ : see صُبْحٌ. ― -b2- Also (Msb) Contr. of مَسَآءٌ, (S, A, Msb,) and so ↓ صَبِيحَةٌ, (S,) [and ↓ أُصْبُوحَةٌ (as in a phrase following in this paragraph), and ↓ مَصْبَحٌ, (see this last word,)] i. e. Morning, or forenoon, counted from sunrise to noon: (Msb and TA in art. مسو:) or, accord. to some, from midnight to noon: (TA in art. مسو:) or, accord. to the Arabs, from the beginning of the latter half of the night to the time when the sun declines from the meridian; then commences the مَسَآء, extending to the end of the former half of the night; thus expl. by Th; so says El-Jawل- leekee. (Msb.) The Arabs say, when they regard a man, &c., as ominous of evil, صَبَاحُ اللّٰهِ لَا صَبَاحُكَ [God's morning: not thy morning]: and if you will, you may say, صَبَاحَ اللّٰهِ لَا صَبَاحَكَ. (Lh, TA.) And عِمْ صَبَاحًا, (S,) or عِمُوا صَبَاحًا, (K,) lit. imperative, but meaning a prayer, i. e. May thy life, or your life, be pleasant during the morning, (Har p. 32, and TA * in arts. نعم and وعم,) is a salutation of the people of the Time of Ignorance. (TA.) One says also, لَقِيتُهُ صَبَاحًا, and ذَا صَبَاحٍ, (S,) or أَتَيْتُهُ ذَا صَبَاحٍ, (K,) which [i. e. ذا صباح] is only used adverbially, (Sb, S, K,) except in the dial. of Khath'am, (Sb, S,) meaning [I met him, or I came to him,] in a morning, [or] between daybreak and sunrise: (K:) the following verse (S, TA) by Anas Ibn-Nuheyk, of Khath'am, (TA,) or, as some say, by Iyلs Ibn-Mudrikeh El-Hanafee, (so in a marg. note in a copy of the S,) presents an exception to the adverbial usage:
عَزَمْتُ عَلَى اـِقَامَةِ ذِى صَبَاحٍ
لِأَمْرٍ مَّا يُسَوَّدُ مَنْ يَسُودُ
(S, TA:) the poet means, I determined to stay until the time of the صباح [i. e. either dawn or forenoon]: for it is on account of some particular thing, i. e. some good quality, or some praiseworthy thing, that he is made a chief who becomes a chief: thus Ibn-Es-Seerلfee explains this verse. (TA.) And one says, ↓ أَتَيْتُهُ ذَا صَبُوحٍ, not used otherwise than adverbially, meaning the same as ذَا صَبَاحٍ, expl. above; (K;) and ↓ ذَاتَ الصَّبُوحِ in the morning, or first part of day, before sunrise: (IAar, TA:) or ↓ ذَا صَبُوحٍ [properly means] in a time of drinking the [morning-draught called] صَبُوح. (TA.) And يَوْمِ كَذَا ↓ أَتَيْتُهُ صَبِيحَةَ [I came to him in the dawn, or in the morning, or forenoon, of such a day]: (A:) and ↓ أُصْبُوحَةَ كُلِّ يَوْمٍ [in the morning of every day]; and in like manner, أُمْسِيَّةَ كُلِّ يَوْمٍ. (S.) And أَتَيْتُهُ صَبَاحَ مَسَآءَ, (Sb, A, TA,) for صَبَاحًا وَمَسَآءً, [I came to him morning and evening,] meaning every morning and evening: (Sharh esh-Shudhoor, p. 31:) the two nouns are thus constructed by some of the Arabs, after the manner of خَمْسَةَ عَشَرَ: but some prefix the former noun to the other, putting the latter in the gen. case, except when the expression is used as a denotative of state, or adverbially: (TA:) [or, accord. to IHsh,] صَبَاحَ مَسَآءٍ is allowable as [an adverbial expression] meaning صَبَاحَ ذَا مَسَآءٍ [lit. in a morning having an evening, or in a forenoon having an afternoon]; and a similar instance occurs in the Kur, ch. lxxix. last verse. (Sharh esh-Shudhoor, ubi suprà.) ― -b3- يَوْمُ الصَّبَاحِ means (tropical:) The day of the hostile, or predatory, incursion. (S, A, K.) The Arabs, when suddenly attacked in the morning by a troop of horsemen, cry aloud, يَا صَبَاحَاهْ (assumed tropical:) [O! a hostile, or predatory, incursion!]; warning the whole tribe: (TA:) this is said by him who calls for aid: (JM:) for they generally made a hostile, or predatory, incursion in the morning: (TA, JM:) or, as some say, the two conflicting parties used, when night came, to abstain; and when day returned, they recommenced; so that the case is as though he who said thus meant, The time of the صَبَاح [or morning] has come, therefore prepare yourselves for fighting. (JM.)

صُبَاحٌ
صُبَاحٌ ذ The شُعلَة [or lighted wick] of a قِنْدِيل [or lamp]. (K.) [See also مِصْبَاحٌ.] -A2- And I. q. صَبِيحٌ, q. v. (Ks, S, K.)

صَبُوحٌ
صَبُوحٌ ذ A morning draught; i. e. a draught, drink, or potation, that is drunk in the morning, or first part of day, before sunrise, (S, A, Msb, TA,) and afterwards, before noon; (TA;) contr. of غَبُوقٌ: (S, A:) and whatever is eaten, or drunk, in the morning, or first part of day, before sunrise; contr. of غَبُوقٌ: (TA:) [and particularly] milk that is drunk at that time: (AHeyth, L:) milk, or wine, that is drunk at that time: or what is drunk at that time hot: (L:) milk that is milked at that time: (K:) and شَرَاب [i. e. beverage, or wine,] that people have, (K, TA,) and drink, (TA,) in the morning: (K, TA:) pl. صَبَائِحُ. (TA.) أَعَنْ صَبُوحٍ تُرَقِّقُ [Dost thou make a delicate allusion to a morningdraught?] is a prov., [the origin of which is expl. in art. رق, q. v.,] applied to him who speaks obscurely, not plainly; and to him who alludes ambiguously to some great thing or affair; and to him who by blandishing expressions makes a thing incumbent on thee which is not really so. (TA.) ― -b2- See also صَبَاحٌ, in three places. ― -b3- Accord. to Lth, it signifies [absolutely] Wine. (T, TA.) ― -b4- And The quantity of milk of a camel that is drawn at dawn, or in the first part of day; and so ↓ صُبْحَةٌ. (TA.) -A2- Also A she-camel that is milked at dawn, or in the forenoon, (Lh, AHeyth, K,) or in the morning, or first part of day, before sunrise; and so with ة. (K.)

صَبِيحٌ
صَبِيحٌ ذ (S, A, Mgh, Msb, K) and ↓ صُبَاحٌ (Ks, S, K) and ↓ صُبَّاحٌ and ↓ صَبْحَانُ (K) Beautiful, comely, (S, A, Mgh, K,) pretty, or elegant; (S, A, K;) as some say, peculiarly in the face; (TA;) or applied to the face: (A:) or bright (Msb, TA) in the face: (Msb:) the first is expl. by Lth as signifying fair of face: fem. صَبِيحَةٌ and صُبَاحَةٌ: and the pl. of صَبِيحٌ and صُبَاحٌ, and of their fems. here mentioned, is صِبَاحٌ. (L. TA.)

صَبَاحَةٌ
صَبَاحَةٌ ذ Beauty, comeliness, prettiness, or elegance; (S, A, K;) as some say, peculiarly in the face: (TA:) or brightness in the face: (Msb:) it is said that صَبَاحَة is in the face; وَضَآءَة, in the skin; جَمَال, in the nose; حَلَاوَة, in the eye; مَلَاحَة, in the mouth; ظَرْف, in the tongue; رَشَاقَة, in the stature; لَبَاقَة, in the qualities of the mind; and that the completion of beauty is in the hair. (L, TA.) [See 1, last sentence.]

صَبِيحَةٌ
صَبِيحَةٌ ذ : see صُبْحٌ: and صَبَاحٌ, in two places.

صُبَاحِىٌّ
صُبَاحِىٌّ ذ Intensely red blood: (K, TA:) from أَصْبَحُ signifying one “ whose hair is overspread with redness. ” (TA.) -A2- أَسِنَّةٌ صُبَاحِيَّةٌ Wide spear-heads. (K, TA. [In the CK the latter word is without teshdeed.]) ISd says, I know not the person or thing in relation whereto they are thus called. (TA.) [See also مِصْبَاحٌ.]

صُبَّاحٌ
صُبَّاحٌ ذ : see صَبِيحٌ.

صَابِحٌ
صَابِحٌ ذ [Giving to drink a morning-draught, or what is termed a صَبُوح: act. part. n. of 1, q. v.: see also Ham p. 66. And] One who waters his camels in the morning, between day-break and sunrise. (TA. [See صَبْحَةٌ.]) ― -b2- And (assumed tropical:) One who makes a hostile, or predatory, incursion upon a people in the morning; as though he made it to be to them a صَبُوح. (Ham p. 66.) ― -b3- الحَقُّ الصَّابِحُ (tropical:) The plain, manifest, clear, truth. (K, * TA.)

أَصْبَحُ
أَصْبَحُ ذ Of a black colour inclining to redness: (K:) or having redness intermixed in his black hair: (Sh, TA:) or whose hair, or beard, has a red hue overspreading it: (Aboo-Nasr, Sh, TA:) or having hair intensely red: (TA:) it is nearly the same as أَصْهَبُ: (Lth, S:) and is an epithet applied to a man and to a lion: (S:) and to hair as meaning having whiteness naturally intermixed in it with redness; (K, TA;) of whatever kind it be: (TA:) fem. صَبْحَآءُ: (K:) and pl. صُبْحٌ: (TA:) and hence [accord. to some] ↓ الصُّبْحُ meaning “ the dawn; ” for, as Az says, the colour of the true dawn inclines a little to redness. (TA.) [Hence, because of his colour,] الأَصْبَحُ signifies The lion. (K.) In the phrase أُسُودٌ صُبْحٌ, the epithet is added as a corroborative. (Z, TA.) ― -b2- And the fem., صَبْحَآءُ signifies A female conspicuous, or clear, or fair, in the جَبِين [or side of the forehead]. (TA.)

أَصْبَحِىٌّ
أَصْبَحِىٌّ ذ A whip: (S, K:) and سِيَاطٌ أَصْبَحِيَّةٌ certain whips: (AO, S, TA:) so called in relation to ذُو أَصْبَحَ, one of the Kings of El-Yemen, (AO, S, K, TA,) of Himyer. (TA.)

اـِصْبَاحٌ
اـِصْبَاحٌ ذ : see صُبْحٌ, in two places. ― -b2- It is said to signify also Darkness; contr. of صُبْحٌ, which is its primary signification: and accord. to EshShereeshee, redness of the hair. (Har p. 284.)

أُصْبُوحَةٌ
أُصْبُوحَةٌ ذ : see صَبَاحٌ, in two places.

تَصْبِيحٌ
تَصْبِيحٌ ذ The morning meal, that is eaten between daybreak and sunrise; syn. غَدَآءٌ: (A, K:) a subst. of the measure تَفْعِيلٌ, (K, TA,) similar to تَرْعِيبٌ &c.: pl. تَصَابِيحُ. (A, TA.) One says, قَرَّبَ اـِلَى الضُّيُوفِ تَصَابِيحَهُمْ [He brought near to the guests, or put before them, their early morning-meals]. (A, TA.)

مَصْبَحٌ
مَصْبَحٌ ذ , (S, Msb, and some copies of the K,) formed from the unaugmented verb, (S, Msb,) and ↓ مُصْبَحٌ, (S, Msb, K,) formed from the augmented verb أَصْبَحَ, (S, Msb,) The place of entering upon the time of morning called صَبَاح: and the time of entering upon the same: (S, Msb, K:) or the former signifies i. q. صَبَاحٌ, and the time thereof, and the place thereof. (Marg. note in a copy of the S.) See also صَبَاحٌ.

مُصْبَحٌ
مُصْبَحٌ ذ : see the next preceding paragraph: and see also صُبْحٌ, in two places.

مِصْبَحٌ
مِصْبَحٌ ذ : see the paragraph here following, in four places.

مِصْبَاحٌ
مِصْبَاحٌ ذ A lamp: or its lighted wick: syn. سِرَاجٌ: (S, K:) the latter is the proper meaning (L) [though not the more usual], and is the meaning intended in the Kur xxiv. 35, (Bd, L, Jel,) or a large, bright, or brilliant, سِرَاج: (Bd:) and ↓ مِصْبَحٌ signifies a lamp: (L:) [the pl. of this is مَصَابِحُ: and] the pl. of مِصْبَاحٌ is مَصَابِيحُ. (Msb.) - مَصَابِيحُ النُّجُومِ means أَعْلَامُ الكَوَاكِبِ [i. e. (assumed tropical:) The stars, or asterisms, that are signs of the way to travellers]. (L, TA.) -A2- Also A large [drinking-vessel of the kind called] قَدَح; (AHn, K;) and so ↓ مِصْبَحٌ: (K:) or مَصَابِيحُ [the pl. of the former] signifies the [vessels called] أَقْدَاح [pl. of قَدَح] with which one drinks the morning-draught called صَبُوح. (S.) ― -b2- And A she-camel that remains in the morning in the place where she has lain down, (S, K, TA,) not going forth to pasture, (S, TA,) until the sun has risen high, (S, K, TA,) by reason of her strength (K, TA) and her fatness: (TA:) the quality thus described is approved: (As, S, TA:) and such a she-camel is also termed ↓ مِصْبَحٌ: pl. of the former as above. (TA.) ― -b3- And A wide spear-head; (K, TA;) [app. of such as are termed أَسِنَّةٌ صُبَاحِيَّةٌ;] as also ↓ مِصْبَحٌ. (TA.)

مُصْطَبِحٌ
مُصْطَبِحٌ ذ Drinking a morning-draught, or what is termed a صَبُوح. (S, K. [See also صَبْحَانُ, first sentence.])

_Türkçe çeviri henüz yok_

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

صَبَحَ
صَبَحَ A ( n. ac. صَبْح 1 ),
a.  Came to, visited in the morning.

صَبُحَ
صَبُحَ U ( n. ac. صَبَاْحَة 22t ),
a.  Was beautiful, comely, good-looking.

صَبَّحَ
صَبَّحَ II ,
a.  see I (a) .

b.  Greeted in the morning, said "good morning" to; gave a morning-draught to.

أَصْبَحَ
أَصْبَحَ IV ,
a.  Was or became morning, dawned; was in the morning; became ( so &  so ) in the morning.

b.  Became, was.

تَصَبَّحَ
تَصَبَّحَ V ,
a.  Slept in the morning.

b.  [ Bi ] [ coll. ], Met in the morning.

اِصْتَبَحَ
اِصْتَبَحَ VIII ( T ),
a.  Took a morning-draught.

b.  see X .

اِسْتَصْبَحَ
اِسْتَصْبَحَ X ,
a.  Lighted ( lamp ); guided himself ( by the advice of ).

صَبْحَة
صَبْحَة 1t ,
a.  Forenoon.

b.  Morning sleep.

صُبْح
صُبْح 3 , ( pl. أَصْبَاْح 38 ),
a.  Morning; dawn, day-break

صُبْحَة
صُبْحَة 3t ,
a.  see 1t .

b.  Reddish.

مَصْبَح
مَصْبَح 17 ,
a.  Dawn, daybreak.

صَبَاْح
صَبَاْح 22 ,
a.  Morning; dawn, day-break.

صَبَاْحَة
صَبَاْحَة 22t ,
a.  Beauty, good looks.

صَبَاْحِيَّة
صَبَاْحِيَّة 22yit
a.  [ coll. ], New Year's gift.

صُبَاْح
صُبَاْح 24 ,  صَبِيْح 25 , ( pl. صِبَاْح 23 ),
a.  Beautiful, fair of face, good-looking.

صَبِيْحَة
صَبِيْحَة 25t ,
a.  see 22 .

صَبُوْح
صَبُوْح 26 ,
a.  Morning-draught.

صُبَّاْح
صُبَّاْح 29 ,
a.  see 25 .

صَبْحَاْنُ
صَبْحَاْنُ 33 , ( pl. صُبَاْحَى 24ya ),
a.  see 25 .

مِصْبَاْح
مِصْبَاْح 45 , ( pl. مَصَاْبِيْحُ 65 ),
a.  Light: lamp; lantern; torch.

b.  Large drinking-cup, goblet.

أَصْبَحَ
N. P. أَصْبَحَ IV ,  N. Ac. أَصْبَحَ IV ,
a.  see 17 .

أُصْبُوْحَة
أُصْبُوْحَة
a.  see 22 .

صَبَاحًى
صَبَاحًى
a.  In the morning.

عِمْ صَبَحًى
عِمْ صَبَحًى ,
a.  صَبَّحَكَ انللّٰه بِالخَيْر Good morning!

##### Türkçe

صَبَحَ
صَبَحَ A ( n. ac. **صَبْح** 1 ),
a. Sabahleyin geldi, sabahleyin ziyaret etti.

صَبُحَ
صَبُحَ U ( n. ac. **صَبَاْحَة** 22t ),
a. Güzel oldu, yakışıklı oldu, iyi görünümlü oldu.

صَبَّحَ
صَبَّحَ II ,
a. I (a)’ya bak.

b. Sabahleyin selamladı, ona “günaydın” dedi; ona sabah içkisi verdi.

أَصْبَحَ
أَصْبَحَ IV ,
a. Sabah oldu veya sabah oldu; tan attı; sabahleyin oldu; sabahleyin (şöyle ve şöyle) oldu.

b. Oldu, bulundu.

تَصَبَّحَ
تَصَبَّحَ V ,
a. Sabahleyin uyudu.

b. [ Bi ] [ coll. ], Sabahleyin buluştu.

اِصْتَبَحَ
اِصْتَبَحَ VIII ( T ),
a. Sabah içkisi aldı.

b. X’e bak.

اِسْتَصْبَحَ
اِسْتَصْبَحَ X ,
a. (Lamba) yaktı; (öğüdü ile) kendine yol gösterdi.

صَبْحَة
صَبْحَة 1t ,
a. Kuşluk vakti.

b. Sabah uykusu.

صُبْح
صُبْح 3 , ( pl. **أَصْبَاْح** 38 ),
a. Sabah; tan, gün doğumu.

صُبْحَة
صُبْحَة 3t ,
a. 1t’ye bak.

b. Kızılımsı.

مَصْبَح
مَصْبَح 17 ,
a. Tan, gün doğumu.

صَبَاْح
صَبَاْح 22 ,
a. Sabah; tan, gün doğumu.

صَبَاْحَة
صَبَاْحَة 22t ,
a. Güzellik, iyi görünüş.

صَبَاْحِيَّة
صَبَاْحِيَّة 22yit
a. [ coll. ], Yılbaşı hediyesi.

صُبَاْح
صُبَاْح 24 ,  صَبِيْح 25 , ( pl. **صِبَاْح** 23 ),
a. Güzel, yüzü güzel, iyi görünümlü.

صَبِيْحَة
صَبِيْحَة 25t ,
a. 22’ye bak.

صَبُوْح
صَبُوْح 26 ,
a. Sabah içkisi.

صُبَّاْح
صُبَّاْح 29 ,
a. 25’e bak.

صَبْحَاْنُ
صَبْحَاْنُ 33 , ( pl. **صُبَاْحَى** 24ya ),
a. 25’e bak.

مِصْبَاْح
مِصْبَاْح 45 , ( pl. **مَصَاْبِيْحُ** 65 ),
a. Işık: lamba; fener; meşale.

b. Büyük içme kadehi, kupa.

أَصْبَحَ
N. P. أَصْبَحَ IV ,  N. Ac. أَصْبَحَ IV ,
a. 17’ye bak.

أُصْبُوْحَة
أُصْبُوْحَة
a. 22’ye bak.

صَبَاحًى
صَبَاحًى
a. Sabahleyin.

عِمْ صَبَحًى
عِمْ صَبَحًى ,
a. **صَبَّحَكَ انللّٰه بِالخَيْر** Günaydın!

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

صبح
صَبَحَ - يَصْبَحُ - صَبَاح - صُبْح - صُبْحَاً- مِصْبَاح - مَصَابِيْح - أَصْبَحَ - يُصْبِحُ - إِصْبَاح - مُصْبِح - مُصْبِحِيْن - صَبَّحَ - يُصَبِّحُ
صَبَحَ - يَصْبَحُ + الكائن ( لازم: غير متعدي لمفعول به): يرى ويبصر ما حوله  بسبب ظهور الضياء والنور بعد العتمة والظلام
صَبَاح: على وزن " فـَعال" اسم فعل مبالغة من " صَبَحَ - يَصْبَحُ ": الرؤية والإبصار بعد تحول الظلام إلى ضياء، وخاصة وقت ظهور النور والضياء بعد ظلمة الليل
صُبْح - الصبح: على وزن " فـُعْل " اسم فعل من " صَبَحَ - يَصْبَحُ ": اسم زمان منه: وقت الرؤية والإبصار بعد تحول الظلام إلى ضياء: وخاصة وقت ظهور النور والضياء بعد ظلمة الليل: يبدأ بشفق أحمر خفيف ثم يزداد الضياء
صُبْحَاً: حال من " صُبْح ": في وقت " الصُبْح": في وقت ظهور الضياء بعد الظلمة والعتمة
مِصْبَاح: اسم آلة من " صَبَحَ - يَصْبَحُ ": الآلة التي تجعل المرء " يَصْبَحُ ": تجعله يرى ويبصر ما حوله بعد أن كان في ظلمة وعتمة، وهي بذلك يمكن أن تكون السراج أو القنديل أو الفانوس أو المصباح الكهربائي أو النجوم في السماء أو ما شابه
مَصَابِيْح: جمع " مِصْبَاح "
أََصْبَحَ - يُصْبِحُ: على وزن " أَفعل " من " صَبَحَ - يَصْبَحُ ": جعله " يَصْبَحُ ": جعل نفسه " تَصْبَحُ ": أي ترى وتبصر ما حولها بعد أن كانت في غفلة، وخاصة بعد نوم الليل أو بعد صدمة أو حادث يعيده إلى صوابه: جعل نفسه تستيقظ وتنتبه وتتفحص ما حولها: أي استيقظ وانتبه من رقاده، أو وعى وأدرك وانتبه بعد شرود أو لا مبالاة
أَصْبَحَ - يُصْبِحُ + كائن + يفعل أو خبر:  تحول الكائن من حال إلى حال: والتقدير: انتبه ووعى أنه صار كذا،  أو انتبه الناس ووعوا أنه صار يفعل كذا: فعل مساعد يدخل على خبر أو فعل آخر ليبين أن الفاعل تيقظ وانتبه بعد غفلة وتفحص ما حوله ليجد نفسه في حال جديدة هي كذا
أصبح الرجل نادماً: كان مطمئناً، فتحول إلى الندم، وأحس وشعر ووعى أنه نادم
أصبح هشيماً: كان نبتاً، فتحول إلى هشيم، ووعى وأدرك الناس أنه صار هشيماً
إِصْبَاح - الإصباح: اسم فعل " أَصْبَحَ - يُصْبِحُ": التحول إلى التيقظ والانتباه والإبصار بعد الغفلة، وخاصة بعد نوم الليل: وهو أيضاً اسم زمان من " أَصْبَحَ - يُصْبِحُ" : وقت التحول إلى التيقظ والانتباه والإبصار بعد الغفلة، وخاصة بعد نوم الليل
مُصْبِح: اسم فاعل صفة مشبهة: حال من " أَصْبَحَ - يُصْبِحُ ": من ينتبه بعد غفلة الليل لما حوله عند استيقاظه عند الفجر
مُصْبِحِيْن: جمع " مُصْبِح"
صَبَّحَ - يُصَبِّحُ +كائنٌ + كائناً: على وزن " فـَعـَّل" من " صَبَحَ - يَصْبَحُ ": جعله " يَصْبَحُ " على وجه التكرار والشدة: يأتي إلى كائن لا يرى ولا يبصر لكونه نائماً في ظلمة الليل فيوقظه بشدة وقوة وعنف في وقت الفجر بخبر هام أو بحادث عنيف
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الوعي واليقظة ضد الغفلة والنوم"، وهي:
فَاقَ - يَفِيْقُ، صَبَحَ - يَصْبَحُ، يَقِظَ - يَيْقَظُ (يَقُظَ - يَيْقُظُ)، هَجَدَ - يَهْجُدُ، سَمَرَ - يَسْمُرُ، سَهِرَ - يَسْهَرُ
صباح
 ﴿فإذا نزل بساحتهم فساء صباح المنذرين (177)﴾ الصافات
صبح - الصبح - صبحاً
 ﴿قالوا يالوط إنا رسل ربك لن يصلوا إليك فأسر بأهلك بقطع من الليل ولا يلتفت منكم أحد إلا امرأتك إنه مصيبها ما أصابهم إن موعدهم الصبح أليس الصبح بقريب (81)﴾ هود
 	﴿والصبح إذا أسفر (34)﴾ المدثر ﴿فلا أقسم بالخنس (15) الجوار الكنس (16) والليل إذا عسعس (17) والصبح إذا تنفس (18)﴾ التكوير
صبحا
 ﴿فالمغيرات صبحا (3)﴾ العاديات
مصباح
 ﴿الله نور السماوات والأرض مثل نوره كمشكاة فيها مصباح المصباح في زجاجة الزجاجة كأنها كوكب دري يوقد من شجرة مباركة زيتونة لا شرقية ولا غربية يكاد زيتها يضيء ولو لم تمسسه نار نور على نور يهدي الله لنوره من يشاء ويضرب الله الأمثال للناس والله بكل شيء عليم(35)﴾ النور
 	﴿فقضاهن سبع سماوات في يومين وأوحى في كل سماء أمرها وزينا السماء الدنيا بمصابيح وحفظا ذلك تقدير العزيز العليم(12)﴾ فصلت ﴿ولقد زينا السماء الدنيا بمصابيح وجعلناها رجوما للشياطين وأعتدنا لهم عذاب السعير(5)﴾ الملك
أصبح - يصبح - تصبحون + فاعل ( فعل لازم  عادي )
 	﴿فسبحان الله حين تمسون وحين تصبحون (17)﴾ الروم
الإصباح
 	﴿فالق الإصباح وجعل الليل سكنا والشمس والقمر حسبانا ذلك تقدير العزيز العليم (96)﴾ الأنعام
مصبحين
 ﴿وإنكم لتمرون عليهم مصبحين (137)﴾ الصافات
 	﴿إنا بلوناهم كما بلونا أصحاب الجنة إذ أقسموا ليصرمنها مصبحين (17)﴾ القلم ﴿فتنادوا مصبحين (21)﴾ القلم
 	﴿وقضينا إليه ذلك الأمر أن دابر هؤلاء مقطوع مصبحين (66)﴾ الحجر ﴿فأخذتهم الصيحة مصبحين (83)﴾الحجر
أصبح - يصبح  ( فعل مساعد من أخوات كان: أصبح + اسمها + خبرها
في دارهم جاثمين	﴿فكذبوه فأخذتهم الرجفة فأصبحوا في دارهم جاثمين (37)﴾ العنكبوت ﴿فأخذتهم الرجفة فأصبحوا في دارهم جاثمين (78)﴾ الأعراف ﴿فأخذتهم الرجفة فأصبحوا في دارهم جاثمين (91)﴾ الأعراف
 	﴿وأخذ الذين ظلموا الصيحة فأصبحوا في ديارهم جاثمين (67)﴾ هود ﴿ولما جاء أمرنا نجينا شعيبا والذين آمنوا معه برحمة منا وأخذت الذين ظلموا الصيحة فأصبحوا في ديارهم جاثمين (94)﴾ هود
نادمين	﴿قال عما قليل ليصبحن نادمين (40) فأخذتهم الصيحة بالحق فجعلناهم غثاء فبعدا للقوم الظالمين(41)﴾ المؤمنون ﴿فعقروها فأصبحوا نادمين (157)﴾ الشعراء
 	﴿فترى الذين في قلوبهم مرض يسارعون فيهم يقولون نخشى أن تصيبنا دائرة فعسى الله أن يأتي بالفتح أو أمر من عنده فيصبحوا على ما أسروا في أنفسهم نادمين (52)﴾ المائدة ﴿ياءيها الذين آمنوا إن جاءكم فاسق بنبإ فتبينوا أن تصيبوا قوما بجهالة فتصبحوا على ما فعلتم نادمين(6)﴾ الحجرات
أصبحوا خاسرين   كافرين	﴿ويقول الذين آمنوا أهؤلاء الذين أقسموا بالله جهد أيمانهم إنهم لمعكم حبطت أعمالهم فأصبحوا خاسرين (53)﴾ المائدة ﴿قد سألها قوم من قبلكم ثم أصبحوا بها كافرين (102)﴾ المائدة
 	﴿ياءيها الذين آمنوا كونوا أنصار الله كما قال عيسى ابن مريم للحواريين من أنصاري إلى الله قال الحواريون نحن أنصار الله فآمنت طائفة من بني إسرائيل وكفرت طائفة فأيدنا الذين آمنوا على عدوهم فأصبحوا ظاهرين (14)﴾ الصف
أصبح فارغاً   أصبح  خائفاً	﴿وأصبح فؤاد أم موسى فارغا إن كادت لتبدي به لولا أن ربطنا على قلبها لتكون من المؤمنين (10)﴾ القصص ﴿فأصبح في المدينة خائفا يترقب فإذا الذي استنصره بالأمس يستصرخه قال له موسى إنك لغوي مبين(18)﴾ القصص
أصبحتم إخوانا	﴿واعتصموا بحبل الله جميعا ولا تفرقوا واذكروا نعمة الله عليكم إذ كنتم أعداء فألف بين قلوبكم فأصبحتم بنعمته إخوانا وكنتم على شفا حفرة من النار فأنقذكم منها كذلك يبين الله لكم آياته لعلكم تهتدون(103)﴾ آل عمران
أصبح غوراً	﴿أو يصبح ماؤها غورا فلن تستطيع له طلبا (41)﴾ الكهف ﴿قل أرأيتم إن أصبح ماؤكم غورا فمن يأتيكم بماء معين (30)﴾ الملك
أصبح هشيماً   أصبح كالصريم   أصبح صعيداً   تصبح مخضرة	﴿واضرب لهم مثل الحياة الدنيا كماء أنزلناه من السماء فاختلط به نبات الأرض فأصبح هشيما تذروه الرياح وكان الله على كل شيء مقتدرا(45)﴾ الكهف ﴿فأصبحت كالصريم (20)﴾ القلم ﴿فعسى ربي أن يؤتيني خيرا من جنتك ويرسل عليها حسبانا من السماء فتصبح صعيدا زلقا (40)﴾ الكهف ﴿ألم ترى أن الله أنزل من السماء ماء فتصبح الأرض مخضرة إن الله لطيف خبير (63)﴾ الحج
أصبح من النادمين - الخاسرين    	﴿فبعث الله غرابا يبحث في الأرض ليريه كيف يواري سوأة أخيه قال ياويلتا أعجزت أن أكون مثل هذا الغراب فأواري سوأة أخي فأصبح من النادمين (31)﴾ المائدة ﴿فطوعت له نفسه قتل أخيه فقتله فأصبح من الخاسرين (30)﴾ المائدة ﴿وذلكم ظنكم الذي ظننتم بربكم أرداكم فأصبحتم من الخاسرين (23)﴾ فصلت
أصبح يقلب   أصبحواٍ يقولون	﴿وأحيط بثمره فأصبح يقلب كفيه على ما أنفق فيها وهي خاوية على عروشها ويقول ياليتني لم أشرك بربي أحدا(42)﴾ الكهف ﴿وأصبح الذين تمنوا مكانه بالأمس يقولون ويكأن الله يبسط الرزق لمن يشاء من عباده ويقدر لولا أن من الله علينا لخسف بنا ويكأنه لا يفلح الكافرون(82)﴾ القصص
أصبحوا لا يرى	﴿تدمر كل شيء بأمر ربها فأصبحوا لا يرى إلا مساكنهم كذلك نجزي القوم المجرمين (25) ْ﴾ الأحقاف
صَبَّح - صبحهم
 	﴿ولقد صبحهم بكرة عذاب مستقر(38)﴾ القمر
مختار الصحاح
● [صبح] ص ب ح: الصُّبْحُ الفجر قلت وهو أيضا اسم من الإصْباحِ ذكره في م س ا و الصَّبَاحُ ضد المساء وكذا الصَّبيحَةُ تقول منه أَصْبَحَ الرجل و صَبَّحَهُ الله تَصْبيحاً و صَبَّحْتُهُ قلت له عم صباحا بكسر العين وصبحته أيضا أتيته صباحا و أصْبَحَ فلان عالما أي صار وفلان ينام الصُّبْحَةُ بفتح الصاد وضمها مع سكون الباء فيهما أي ينام حتى يصبح تقول منه تَصَبَّحَ الرجل و المَصْبَحُ بوزن المذهب موضع الإصْباحِ ووقته أيضا قلت وكذا المُصْبَحُ بضم الميم ذكره في م س ا و الصَّبُوحُ الشرب بالغداة وهو ضد الغبوق تقول منه صَبَحَهُ من باب قطع و اصْطَ َحَ الرجل شرب صَبُوحا فهو مُصْطَبِحٌ و صَبْحَانُ والمرأة صَبْحَى مثل سكران وسكرى و المِصْبَاحُ السراج وقد اسْتَصْبَحَ به إذا أسرجه والشمه مما يُصْطَبَحُ به أي يسرج به و الصَّبَاحة الجمال وبابه ظرف فهو صَبيحٌ و صُبَاحٌ بالضم
الراغب
صبح
- الصبح والصباح، أول النهار، وهو وقت ما احمر الأفق بحاجب الشمس. قال تعالى: }أليس الصبح بقريب﴿[هود/81]، وقال:﴾فساء صباح المنذرين﴿[الصافات/177]، والتصبح: النوم بالغداة، والصبوح: شرب الصباح، يقال: صبحته: سقيته صبوحا، والصبحان: المصطبح، والمصباح: ما يسقى منه، ومن الإبل ما يبرك فلا ينهض حتى يصبح، وما يجعل فيه المصباح، قال:﴾مثلا نوره كمشكاة فيها مصباح المصباح في زجاجة﴿[النور/35]، ويقال للسراج: مصباح، والمصباح: مقر السراج، والمصابيح: أعلام الكواكب. قال تعالى:﴾ولقد زينا السماء الدنيا بمصابيح{ [الملك/5]، وصبحتهم ماء كذا: أتيتهم به صباحا، والصبح: شدة حمرة في الشعر، تشبيها بالصبح والصباح، وقيل: صبح فلان أي: وضؤ (يقال: صبح يصبح صباحة، انظر اللسان: صبح).
ملخص اللسان
1.    ويقال للرجل يُنَبَّه من سِنَةِ الغَفْلة: أَصْبِحْ أَي انْتَبِهْ وأَبْصِرْ رُشْدَك وما يُصْلِحُك؛
2.     الصُّبْحُ: أَوّل النهار. والصُّبْحُ: الفجر. والصَّباحُ: نقيص  المَساء، والجمع أَصْباحٌ
3.  وصَبَحَ القومَ شَرًّا يَصْبَحُهم صَبْحاً: جاءَهم به صَباحاً.وصَبَحَتهم الخيلُ وصَبَّحَتهم: جاءَتهم صُبْحاً. وفي الحديث: أَنه صَبَّح  خَيْبَر أَي أَتاها صباحاً؛
4.  الأَصْبَحُ: الشديد حمرة الشعر، ومنه  صُبْحُ النهار مشتق من الأَصْبَح؛ قال الأَزهري: ولونُ الصُّبْحِ الصادق  يَضْرِب إِلى الحمرة قليلاً كأَنها لون الشفَق الأَوّل في أَوَّل الليل
5.     والصَّبَحُ: بَريقُ الحديد وغيره.
6.   والمِصْباحُ: السراج، وهو قُرْطُه الذي تراه في القِنديل وغيره،والقِراطُ لغة، وهو قول الله عز وجل: المِصْباحُ في زُجاجةٍ الزُّجاجةُ كأَنها كوكبٌ دُرِّيٌّ. والمِصْبَحُ: المِسْرَجة. واسْتَصْبَح به: اسْتَسْرَجَ.  وفي الحديث: فأَصْبِحي سِراجَك أَي أَصْلِحيها. وفي حديث جابر في شُحوم  الميتة: ويَسْتَصْبِحُ بها الناسُ أَي يُشْعِلونَ بها سُرُجَهم وفي حديث  يحيى بن زكريا، عليهما السلام: كان يَخْدُم بيتَ المقدِس نهاراً  ويُصْبِحُ فيه ليلاً أَي يُسْرِجُ السِّراح
7.     والمِصْبَحُ  والمِصْباحُ: قَدَحٌ كبير؛ عن أَبي حنيفة. والمَصابيح: الأَقْداح التي يُصْطبح  بها
8.     والصَّبُوحُ والصَّبُوحةُ:  الناقة المحلوبة بالغداة
لسان العرب
● -   صبح: الصُّبْحُ: أَوّل النهار. والصُّبْحُ: الفجر. والصَّباحُ: نقيص  المَساء، والجمع أَصْباحٌ، وهو الصَّبيحةُ والصَّباحُ والإِصْباحُ  والمُصْبَحُ؛ قال الله عز وجل: فالِقُ الإِصْباحِ؛ قال الفراء: إِذا قيل  الأَمْسَاء والأَصْباح، فهو جمع المَساء والصُّبْح، قال: ومثله الإِبْكارُ  والأَبْكارُ؛ وقال الشاعر:  أَفْنَى رِياحاً وذَوِي رِياحِ،  تَناسُخُ الإِمْساءِ والإِصْباحِ  يريد به المَساء والصُّبْحَ. وحكى اللحياني: تقول العربُ إِذا  تَطَيَّرُوا من الإِنسان وغيره: صباحُ الله لا صَباحُك قال: وإِن شئت  نصبتَ.وأَصْبَحَ القومُ: دخلوا في الصَّباح، كما يقال: أَمْسَوْا دخلوا في  المساء؛ وفي الحديث: أَصْبِحُوا بالصُّبحِ فإِنه أَعظم للأَجر أَي صلوها عند  طلوع الصُّبْح؛ يقال: أَصْبَحَ الرجل إِذا دخل في الصُّبْح؛ وفي  التنزيل: وإِنكم لَتَمُرُّون عليهم مُصْبِحِينَ وبالليل؛ وقال سيبويه:  أَصْبَحْنا وأَمْسَينا أَي صرنا في حين ذاك، وأَما صَبَّحْنا ومَسَّيْنا فمعناه  أَتيناه صَباحاً ومساء؛ وقال أَبو عدنان: الفرق بين صَبَحْنا وصَبَّحْنا  أَنه يقال صَبَّحْنا بلد كذا وكذا، وصَبَّحْنا فلاناً، فهذه مُشَدَّدة،  وصَبَحْنا أَهلَها خيراً أَو شرّاً؛ وقال النابغة:  وصَبَّحَه فَلْجاً فلا زال كَعْبُه،  عل كلِّ من عادى من الناسِ، عاليا  ويقال: صَبَّحَه بكذا ومسَّاه بكذا؛ كل ذلك جائز؛ ويقال للرجل يُنَبَّه  من سِنَةِ الغَفْلة: أَصْبِحْ أَي انْتَبِهْ وأَبْصِرْ رُشْدَك وما  يُصْلِحُك؛ وقال رؤبة:  أَصْبِحْ فما من بَشَرٍ مَأْرُوشِ  أَي بَشَرٍ مَعِيبٍ. وقول الله، عز من قائل: فأَخذتهم الصَّيْحةُ  مُصْبِحِين أَي أَخذتهم الهَلَكة وقت دخولهم في الصباح. وأَصْبَحَ فلان عالماً  أَي صار. وصَبَّحك الله بخير: دُعاء له.  وصَبَّحْته أَي قلت له: عِمْ صَباحاً؛ وقال الجوهري: ولا يُرادُ  بالتشديد ههنا التكثير. وصَبَّحَ القومَ: أَتاهم غُدْوَةً وأَتيتهم صُبْحَ  خامِسةٍ كما تقول لِمُسْيِ خامسةٍ، وصِبْحِ خامسة، بالكسر، أَي لِصَباحِ خمسة  أَيام.  وحكى سيبويه: أَتيته صَباحَ مَساءَ؛ من العرب من يبنيه كخمسة عشر، ومنهم  من يضيفه إِلا في حَدِّ الحال أَو الظرف، وأَتيته صَباحاً وذا صَباحٍ؛  قال سيبويه: لا يستعمل إِلاَّ ظرفاً، وهو ظرف غير متمكن، قال: وقد جاء في  لغة لِخَثْعَم اسماً؛ قال أَنس ابنُ نُهَيْكٍ:  عَزَمْتُ على إِقامةِ ذي صباحٍ،  لأَمْرٍ ما يُسَوَّدُ ما يَسُودُ  وأَتيته أُصْبُوحةَ كل يوم وأُمْسِيَّةَ كلِّ يوم. قال الأَزهري:  صَبَحْتُ فلاناً أَتيته صباحاً؛ وأَما قول بُجَيْر بن زُهير المزنيِّ، وكان  أَسلم:  صَبَحْناهمْ بأَلفٍ من سُلَيْمٍ،  وسَبْعٍ من بني عُثمانَ وافى  فمعناه أَتيناهم صَباحاً بأَلف رجل من سُليم؛ وقال الراجز:  نحْنُ صَبَحْنا عامراً في دارِها  جُرْداً، تَعادَى طَرَفَيْ نَهارِها  يريد أَتيناها صباحاً بخيل جُرْد؛ وقول الشَّمَّاخ:  وتَشْكُو بعَيْنٍ ما أَكَلَّ رِكابَها،  وقيلَ المُنادِي: أَصْبَحَ القومُ أَدْلِجِي  قال الأَزهري: يسأَل السائل عن هذا البيت فيقول: الإِدلاج سير الليل،  فكيف يقول: أَصبح القوم، وهو يأْمر بالإِدلاج؟ والجواب فيه: أَن العرب إِذا  قربت من المكان تريده، تقول: قد بلغناه، وإِذا قربت للساري طلوعَ الصبح  وإِن كان غير طالع، تقول: أَصْبَحْنا، وأَراد بقوله أَصبح القومُ: دنا  وقتُ دخولهم في الصباح؛ قال: وإِنما فسرته لأَن بعض الناس فسره على غير ما  هو عليه.  والصُّبْحة والصَّبْحة: نوم الغداة. والتَّصَبُّحُ: النوم بالغداة، وقد  كرهه بعضهم؛ وفي الحديث: أَنه نهى عن الصُّبْحة وهي النوم أَوّل النهار  لأَنه وقت الذِّكر، ثم وقت طلب الكسب. وفلان ينام الصُّبْحة والصَّبْحة  أَي ينام حين يُصْبح، تقول منه: تَصَبَّح الرجلُ،؛ وفي حديث أُم زرع أَنها  قالت: وعنده أَقول فلا أُقَبَّح وأَرْقُدُ فأَتَصَبَّحُ؛ أَرادت أَنها  مَكفِيَّة، فهي تنام الصُّبْحة. والصُّبْحة: ما تَعَلَّلْتَ به  غُدْوَةً.والمِصْباحُ من الإِبل: الذي يَبْرُك في مُعَرَّسه فلا يَنْهَض حتى  يُصبح وإِن أُثير، وقيل: المِصْبَحُ والمِصْباحُ من الإِبل التي تُصْبِحُ في  مَبْرَكها لا تَرْعَى حتى يرتفع النهار؛ وهو مما يستحب من الإستبل وذلك  لقوَّتها وسمنها؛ قال مُزَرِّد:  ضَرَبْتُ له بالسيفِ كَوْماءَ مِصْبَحاً،  فشُبَّتْ عليها النارُ، فهي عَقِيرُ  والصَّبُوحُ: كل ما أُكل أَو شرب غُدْوَةً، وهو خلاف الغَبُوقِ.  والصَّبُوحُ: ما أَصْبَحَ عندهم من شرابهم فشربوه، وحكى الأَزهري عن الليث:  الصَّبُوحُ الخمر؛ وأَنشد:  ولقد غَدَوْتُ على الصَّبُوحِ، مَعِي  شَرْبٌ كِرامُ من بني رُهْمِ  والصَّبُوحُ من اللبن: ما حُلب بالغداة. والصَّبُوحُ والصَّبُوحةُ:  الناقة المحلوبة بالغداة؛ عن اللحياني. حكي عن العرب: هذه صَبُوحِي  وصَبُوحَتي. والصَّبْحُ: سَقْيُكَ أَخاك صَبُوحاً من لبن. والصَّبُوح: ما شرب  بالغداة فما دون القائلة وفعلُكَ الإِصطباحُ؛ وقال أَبو الهيثم: الصَّبُوح  اللبن يُصْطَبَحُ، والناقة التي تُحْلَبُ في ذلك الوقت: صَبُوح أَيضاً؛  يقال: هذه الناقة صَبُوحِي وغَبُوقِي؛ قال: وأَنشدنا أَبو لَيْلَى  الأَعرابي:ما لِيَ لا أَسْقِي حُبيْباتي  صَبائِحي غَبَائقي قَيْلاتي؟  والقَيْلُ: اللبن الذي يشرب وقت الظهيرة.  واصْطَبَحَ القومُ: شَرِبُوا الصَّبُوحَ.  وصَبَحَه يَصْبَحُه صَبْحاً، وصَبَّحَه: سقاه صَبُوحاً، فهو مُصْطَبحٌ؛  وقال قُرْطُ بن التُّؤْم اليَشكُري:  كان ابنُ أَسماءَ يَعْشُوه ويَصْبَحُه  من هَجْمةٍ، كفَسِيلِ النَّخْل، دُرَّارِ  يَعشون: يطعمه عشاء. والهَجْمة: القطعة من الإِبل. ودُرَّار: من صفتها.  وفي الحديث: وما لنا صَبِيٌّ يَصْطَبِحُ أَي ليس لنا لبن بقدر ما يشربه  الصبي بُكْرَة من الجَدْب والقحط فضلاً عن الكثير، ويقال: صَبَحْتُ  فلاناً أَي ناولته صَبُوحاً من لبن أَو خمر؛ ومنه قول طرفة:  متى تَأْتِنِي أَصبَحْكَ كأْساً رَوِيَّةً  أَي أَسقيك كأْساً؛ وقيل: الصَّبُوحُ ما اصْطُبِحَ بالغداة حارًّا.  ومن أَمثالهم السائرة في وصف الكذاب قولهم: أَكْذَبُ من الآخِذِ  الصَّبْحانِ؛ قال شمر: هكذا قال ابن الأَعرابي، قال: وهو الحُوَارُ الذي قد شرب  فَرَوِيَ، فإِذا أَردت أَن تَسْتَدِرَّ به أُمه لم يشرب لِرِيِّه  دِرَّتها، قال: ويقال أَيضاً: أَكذب من الأَخِيذِ الصَّبْحانِ؛ قال أَبو عدنان:  الأَخِيذُ الأَسيرُ. والصَّبْحانُ: الذي قد اصْطَبَحَ فَرَوِيَ؛ قال ابن  الأَعرابي: هو رجل كان عند قوم فصَبَحُوه حتى نَهَض عنهم شاخصاً، فأَخذه  قوم وقالوا: دُلَّنا على حيث كنت، فقال: إِنما بِتُّ بالقَفْر، فبينما هم  كذلك إِذ قعد يبول، فعلموا أَنه بات قريباً عند قوم، فاستدلوا به عليهم  واسْتَباحوهم، والمصدرُ الصَّبَحُ، بالتحريك.  وفي المثل: أَعن صَبُوحٍ تُرَقِّق؟ يُضْرَبُ مثلاً لمن يُجَمْجِمُ ولا  يُصَرِّح، وقد يضرب أَيضاً لمن يُوَرِّي عن الخَطْب العظيم بكناية عنه،  ولمن يوجب عليك ما لا يجب بكلام يلطفه؛ وأَصله أَن رجلاً من العرب نزل برجل  من العرب عِشاءً فغَبَقَه لَبَناً، فلما رَويَ عَلِقَ يحدّث أُمَّ  مَثْواه بحديث يُرَقِّقه، وقال في خِلال كلامه: إِذا كان غداً اصطحبنا وفعلنا  كذا، فَفَطِنَ له المنزولُ عليه وقال: أَعن صَبُوح تُرَقِّق؟ وروي عن  الشَّعْبيِّ أَنَّ رجلاً سأَله عن رجل قَبَّل أُم امرأَته، فقال له الشعبي:  أَعن صبوح ترقق؟ حرمت عليه امرأَته؛ ظن الشعبي أَنه كنى بتقبيله إِياها  عن جماعها؛ وقد ذكر أَيضاً في رقق.  ورجل صَبْحانُ وامرأَة صَبْحَى: شربا الصَّبُوحَ مثل سكران وسَكْرَى.  وفي الحديث أَنه سئل: متى تحلُّ لنا الميتة؟ فقال: ما لم تَصْطَبِحُوا  أَو تَغْتَبِقُوا أَو تَحْتَفُّوا بَقْلاً فشأْنكم بها؛ قال أَبو عبيج:  معناه إِنما لكم منها الصَّبُوحُ وهو الغداء، والغَبُوقُ وهو العَشاء؛  يقول: فليس لكم أَن تجمعوهما من الميتة؛ قال: ومنه قول سَمُرة لبنيه: يَجْزي  من الضَّارُورةِ صَبُوحٌ أَو غَبُوقٌ؛ قال الأَزهري وقال غير أَبي عبيد:  معناه لما سئل: متى تحل لنا الميتة؟ أَجابهم فقال: إِذا لم تجدوا من  اللبن صَبُوحاً تَتَبَلَّغونَ به ولا غَبُوقاً تَجْتزِئون به، ولم تجدوا مع  عَدَمكم الصَّبُوحَ والغَبُوقَ بَقْلَةً تأْكلونها ويَهْجأُ غَرْثُكم  حلَّت لكم الميتة حينئذ، وكذلك إِذا وجد الرجل غداء أَو عشاء من الطعام لم  تحلَّ له الميتة؛ قال: وهذا التفسير واضح بَيِّنٌ، والله الموفق. وصَبُوحُ  الناقة وصُبْحَتُها: قَدْرُ ما يُحْتَلَب منها صُبْحاً.  ولقيته ذاتَ صَبْحة وذا صبُوحٍ أَي حين أَصْبَحَ وحين شرب الصَّبُوحَ؛  ابن الأَعرابي: أَتيته ذاتَ الصَّبُوح وذات الغَبُوق إِذا أَتاه غُدْوَةً  وعَشِيَّةً؛ وذا صَباح وذا مَساءٍ وذاتَ الزُّمَيْنِ وذاتَ العُوَيمِ أَي  مذ ثلاثة أَزمان وأَعوام.  وصَبَحَ القومَ شَرًّا يَصْبَحُهم صَبْحاً: جاءَهم به صَباحاً.  وصَبَحَتهم الخيلُ وصَبَّحَتهم: جاءَتهم صُبْحاً. وفي الحديث: أَنه صَبَّح  خَيْبَر أَي أَتاها صباحاً؛ وفي حديث أَبي بكر:  كلُّ امرئٍ مُصَبَّحٌ في أَهله،  والموتُ أَدْنى من شِراك نَعْلِه  أَي مَأْتيٌّ بالموت صباحاً لكونه فيهم وقتئذ. ويوم الصَّباح: يوم  الغارة؛ قال الأَعشى:  به تُرْعَفُ الأَلْفُ، إِذ أُرْسِلَتْ  غَداةَ الصَّباحِ، إِذا النَّقْعُ ثارا  يقول: بهذا الفرس يتقدَّم صاحبُه الأَلفَ من الخيل يوم الغارة.  والعرب تقول إِذا نَذِرَتْ بغارة من الخيل تَفْجَؤُهم صَباحاً: يا  صَباحاه يُنْذِرونَ الحَيَّ أَجْمَعَ بالنداء العالي. وفي الحديث: لما نزلت.  وأَنْذِرْ عشيرتك الأَقربين؛ صَعَّدَ على الصفا، وقال: يا صباحاه هذه  كلمة تقولها العرب إِذا صاحوا للغارة، لأَنهم أَكثر ما يُغِيرون عند  الصباح، ويُسَمُّونَ يومَ الغارة يوم الصَّباح، فكأَنَّ القائلَ يا صباحاه  يقول: قد غَشِيَنا العدوُّ؛ وقيل: إِن المتقاتلين كانوا إِذا جاءَ الليل  يرجعون عن القتال فإِذا عاد النهار عادوا، فكأَنه يريد بقوله يا صباحاه: قد  جاءَ وقتُ الصباح فتأَهَّبوا للقتال. وفي حديث سَلَمة بن الأَكْوَع: لما  أُخِذَتْ لِقاحُ رسول اًّ، صلى الله عليه وسلم، نادَى: يا صَباحاه  وصَبَح الإِبلَ يَصْبَحُها صَبْحاً: سقاها غُدْوَةً. وصَبَّحَ القومَ الماءَ:  وَرَده بهم صباحاً.  والصَّابِحُ: الذي يَصْبَح إِبلَه الماءَ أَي يسقيها صباحاً؛ ومنه قول  أَبي زُبَيْدٍ:  حِينَ لاحتَ للصَّابِحِ الجَوْزاء  وتلك السَّقْية تسميها العرب الصُّبْحَةَ، وليست بناجعة عند العرب،  ووقتُ الوِرْدِ المحمودِ مع الضَّحاء الأَكبر. وفي حديث جرير: ولا يَحْسِرُ  صابِحُها أَي لا يَكِلُّ ولا يَعْيا، وهو الذي يسقيها صباحاً لأَنه  يوردها ماء ظاهراً على وجه الأَرض.  قال الأَزهري: والتَّصْبِيحُ على وجوه، يقال: صَبَّحْتُ القومَ الماءَ  إِذا سَرَيْتَ بهم حتى توردهم الماءَ صباحاً؛ ومنه قوله:  وصَبَّحْتُهم ماءً بفَيْفاءَ قَفْرَةٍ،  وقد حَلَّقَ النجمُ اليمانيُّ، فاستوى  أَرادَ سَرَيْتُ بهم حتى انتهيتُ بهم إِلى ذلك الماء؛ وتقول: صَبَّحْتُ  القوم تصبيحاً إُذا أَتيتهم مع الصباح؛ ومنه قول عنترة يصف خيلاً:  وغَداةَ صَبَّحْنَ الجِفارَ عَوابِساً،  يَهْدِي أَوائِلَهُنَّ شُعْثٌ شُزَّبُ  أَي أَتينا الجِفارَ صباحاً؛ يعني خيلاً عليها فُرْسانها؛ ويقال  صَبَّحْتُ القومَ إِذا سقيتهم الصَّبُوحَ.  والتَّصْبيح: الغَداء؛ يقال: قَرِّبْ إِليَّ تَصْبِيحِي؛ وفي حديث  المبعث: أَن النبي، صلى الله عليه وسلم، كان يَتِيماً في حجْر أَبي طالب، وكان  يُقَرَّبُ إِلى الصِّبْيان تَصْبِيحُهم فيختلسون ويَكُفّ أَي يُقَرَّبُ  إِليهم غداؤهم؛ وهو اسم بُني على تَفْعِيل مثل التَرْعِيب للسَّنام  المُقَطَّع، والتنبيت اسم لما نَبَتَ من الغِراس، والتنوير اسم لنَوْر  الشجر.والصَّبُوح: الغَداء، والغَبُوق: العَشاء، وأَصلهما في الشرب ثم استعملا  في الأَكل.  وفي الحديث: من تَصَبَّحَ بسبع تَمراتِ عَجْوَة، هو تَفَعَّلَ من  صَبَحْتُ القومَ إِذا سقيتهم الصَّبُوحَ. وصَبَّحْتُ، بالتشديد، لغة  فيه.والصُّبْحةُ والصَّبَحُ: سواد إِلى الحُمْرَة، وقيل: لون قريب إِلى  الشُّهْبَة، وقيل: لون قريب من الصُّهْبَة، الذكَرُ أَصْبَحُ والأُنثى  صَبْحاء، تقول: رجل أَصْبَحُ وأَسَد أَصْبَح بَيِّنُ الصَّبَح. والأَصْبَحُ من  الشَّعَر: الذي يخالطه بياض بحمرة خِلْقَة أَيّاً كانَ؛ وقد اصْباحَّ.  وقال الليث: الصَّبَحُ شدّة الحمرة في الشَّعَر، والأَصْبَحُ قريب من  الأَصْهَب. وروى شمر عن أَبي نصر قال: في الشعَر الصُّبْحَة والمُلْحَة. ورجل  أَصْبَحُ اللحية: للذي تعلو شعرَه حُمْرةٌ، ومن ذلك قيل: دَمٌ صِباحَيُّ  لشدَّة حمرته؛ قال أَبو زُبيد:  عَبِيطٌ صُباحِيٌّ من الجَوْفِ أَشْقَرا  وقال شمر: الأَصْبَحُ الذي يكون في سواد شعره حمرة؛ وفي حديث الملاعنة:  إِن جاءَت به أَصْبَحَ أَصْهَبَ؛ الأَصْبَحُ: الشديد حمرة الشعر، ومنه  صُبْحُ النهار مشتق من الأَصْبَح؛ قال الأَزهري: ولونُ الصُّبْحِ الصادق  يَضْرِب إِلى الحمرة قليلاً كأَنها لون الشفَق الأَوّل في أَوَّل الليل.  والصَّبَحُ: بَريقُ الحديد وغيره.  والمِصْباحُ: السراج، وهو قُرْطُه الذي تراه في القِنديل وغيره،  والقِراطُ لغة، وهو قول الله، عز وجل: المِصْباحُ في زُجاجةٍ الزُّجاجةُ كأَنها  كوكبٌ دُرِّيٌّ. والمِصْبَحُ: المِسْرَجة. واسْتَصْبَح به: اسْتَسْرَجَ.  وفي الحديث: فأَصْبِحي سِراجَك أَي أَصْلِحيها. وفي حديث جابر في شُحوم  الميتة: ويَسْتَصْبِحُ بها الناسُ أَي يُشْعِلونَ بها سُرُجَهم. وفي حديث  يحيى بن زكريا، عليهما السلام: كان يَخْدُم بيتَ المقدِس نهاراً  ويُصْبِحُ فيه ليلاً أَي يُسْرِجُ السِّراح. والمَصْبَح، بالفتح: موضع الإِصْباحِ  ووقتُ الإِصْباح أَيضاً؛ قال الشاعر:  بمَصْبَح الحمدِ وحيثُ يُمْسِي  وهذا مبني على أَصل الفعل قبل أَن يزاد فيه، ولو بُني على أَصْبَح لقيل  مُصْبَح، بضم الميم؛ قال الأَزهري: المُصْبَحُ الموضع الذي يُصْبَحُ فيه،  والمُمْسى المكان الذي يُمْسَى فيه؛ ومنه قوله:  قريبةُ المُصْبَحِ من مُمْساها  والمُصْبَحُ أَيضاً: الإِصباحُ؛ يقال: أَصْبَحْنا إِصباحاً ومُصْبَحاً؛  وقول النمر بن تَوْلَبٍ:  فأَصْبَحْتُ والليلُ مُسمْتَحْكِمٌ،  وأَصْبَحَتِ الأَرضُ بَحْراً طَما  فسره ابن الأَعرابي فقال: أَصْبَحْتُ من المِصْباحِ؛ وقال غيره: شبه  البَرْقَ بالليل بالمِصْباح، وشدَّ ذلك قولُ أَبي ذؤَيب:  أَمِنْك بَرْقٌ أَبِيتُ الليلَ أَرْقُبُه؟  كأَنه، في عِراصِ الشامِ، مِصْباحُ  فيقول النمر بن تولب: شِمْتُ هذا البرق والليلُ مُسْتَحْكِم، فكأَنَّ  البرقَ مِصْباح إِذ المصابيح إِنما توقد في الظُّلَم، وأَحسن من هذا أَن  يكون البرقُ فَرَّج له الظُّلْمةَ حتى كأَنه صُبْح، فيكون أَصبحت حينئذ من  الصَّباح؛ قال ثعلب: معناه أَصْبَحْتُ فلم أَشْعُر بالصُّبح من شدّة  الغيم؛ والشَّمَعُ مما يُصْطَبَحُ به أَي يُسْرَجُ به. والمِصْبَحُ  والمِصْباحُ: قَدَحٌ كبير؛ عن أَبي حنيفة. والمَصابيح: الأَقْداح التي يُصْطبح  بها؛ وأَنشد:  نُهِلُّ ونَسْعَى بالمَصابِيحِ وَسْطَها،  لها أَمْرُ حَزْمٍ لا يُفَرَّقُ، مُجْمَعُ  ومَصابيحُ النجوم: أَعلام الكواكب، واحدها مِصْباح. والمِصْباح:  السِّنانُ العريضُ. وأَسِنَّةٌ صُباحِيَّةٌ، كذلك؛ قال ابن سيده: لا أَدري  إِلامَ نُسِبَ.  والصَّباحةُ: الجَمال؛ وقد صَبُحَ، بالضم، يَصْبُح صَباحة. وأَما من  الصَّبَح فيقال صَبِحَ  (* قوله «فيقال صبح إلخ» أي من باب فرح، كما في  القاموس.) يَصْبَحُ صَبَحاً، فهو أَصْبَحُ الشعر.  ورجل صَبِيحٌ وصُباحٌ، بالضم: جميل، والجمع صِباحٌ؛ وافق الذين يقولون  فُعال الذين يقولون فَعِيل لاعتِقابهما كثيراً، والأُنثى فيهما، بالهاء،  والجمع صِباحٌ، وافق مذكره في التكسير لاتفاقهما في الوصفية؛ وقد صَبُحَ  صَباحة؛ وقال الليث: الصَّبِيح الوَضِيءُ الوجه. وذو أَصْبَحَ: مَلِكٌ من  ملوك حِمْيَر  (* قوله «ملك من ملوك حمير» من أَجداد الإمام مالك بن أنس.)  وإِليه تنسب السِّياطُ الأَصْبَحِيَّة. والأَصْبَحِيُّ: السوط.  وصَباحٌ: حيّ من العرب، وقد سَمَّتْ صُبْحاً وصَباحاً وصُبَيْحاً  وصَّبَّاحاً وصَبِيحاً ومَضْبَحاً. وبنو صُباح: بطون، بطن في ضَبَّة وبطن في  عبد القَيْس وبطن في غَنِيٍّ. وصُباحُ: حيّ من عُذْرَة ومن عبد القَيْسِ.  وصُنابِحُ: بطن من مُراد.
مقاييس اللغة:
(صبح) الصاد والباء والحاء أصلٌ واحدٌ مطّرد. وهو لونٌ من الألوان قالوا أصله الحُمْرة. قالوا: وسمِّيَ الصُّبْحُ صُبْحاً لحُمْرَته، كما سمِّيَ المِصْباح مِصباحاً لحُمْرَته. قالوا: ولذلك يقال وجهٌ صَبيحٌ. والصَّباح: نُورُ النَّهارِ. وهذا هو الأصل ثمُ يُفَرَّع. فقالوا: لِشُرْب الغَداة الصَّبوح، وقد اصطَبَحَ، وتلك هي الجاشِرِيَّة. قال:
إِذا ما اصطبحنا الجاشريّة لم نُبَلْ *** أميراً وإن كان* الأميرُ من الأَزْدِ([1])
ويقال: "أكذَبُ من الأخيذ الصَّبْحَان"، يعنون الأسير المصطَبِح، وأصله أنَّ قوماً أسرُوا رجلاً فسألوه عن حَيِّه فكَذَبَهُمْ وأومَأَ إلى شُقَّةٍ بعيدة، فطعنوهُ فسَبقَ اللّبَنُ الذي كان اصطبحه الدّمَ، فقالوا: "أكذَبُ من الأخيذ الصَّبْحَان". والمِصباح: الناقة تَبْرُك في معرَّسِها فلا تَنْبَعِثُ حتى تُصْبِح. والتَّصَبُّح: النَّوْم بالغداة. ويوم الصَّباح: يوم الغَارة. قال الأعشى:
به تَرْعُفُ الألفَ إِذ أُرْسِلَتْ  *** غَدَاةَ الصَّبَاحِ إِذا النَّقْعُ ثارا([2])
ويقال أتيتهُ أصبوحةَ كلِّ يومٍ، ولقيتُهُ ذا صَبوح. والمصابيح: الأقداح التي يُصطَبَح بها. ويقال أتانا لصُبْح خامسةٍ وصِبْحِ خامسة.
ومن الكلمة الأولى: الصَّبَح: شدَّة حُمرةٍ في الشعَر؛ يقال أسدٌ أصبَحُ.
القاموس المحيط:
الصُّبْحُ الفَجْرُ، أو أوَّلُ النَّهارِ، ج أصباحٌ، وهو الصَّبيحَةُ والصَّباحُ والْإِصْباحُ والمُصْبَح، كمُكْرَمٍ. وأصْبَحَ دَخَلَ فيه، وبِمَعْنى صارَ. وصَبَّحَهُم قال لهم عِمْ صَباحاً، وأتاهُم صَباحاً،
كصبَحَهُم، كمَنَعَ، وسَقاهُم صَبوحاً وهو: ماحُلِبَ من اللَّبَنِ بالغَداةِ، وما أصْبَحَ عندَهُم من شَرابٍ، والناقَةُ تُحْلَبُ صَباحاً. ويومُ الصَّباح: يومُ الغارَةِ. والصُّبْحَةُ، بالضم: نَوْمُ الغَداةِ، ويُفْتَحُ، وما تَعَلَّلْتَ به غُدْوَةً، وقد تَصَبَّحَ، وسَوادٌ إلى الحُمْرَةِ، أو لَوْنٌ يَضْرِبُ إلى الشُّهْبَةِ، أو إلى الصُّهْبَةِ، وهو أصْبَحُ، وهي صَبْحاءُ. وأتَيْتُه لِصُبْحِ خامِسَةٍ، ويُكْسَرُ، أي: لِصَباحِ خَمْسَة أيَّامٍ. وأتَيْتُه ذا صَباحٍ وذا صَبوحٍ، أي: بُكْرَةً، لا يُسْتَعْمَلُ إلاَّ ظَرْفاً. والْأَصْبَحُ: الْأَسَدُ، وشَعَرٌ يَخْلِطُهُ بياضٌ بِحُمْرَةٍ خِلْقَةً. وقد اصْباحَّ وصَبحَ، كفَرِحَ، صَبَحاً وصُبْحَةً، بالضم. والمُصْبَحُ، كمُكْرَمٍ: مَوْضِعُ الْإِصْباحِ، ووَقْتُه. والمِصْباحُ: السِّراجُ، والناقَةُ تُصْبحُ في مَبْرَكِها حتى يَرْتَفِعَ النهار لِقُوَّتِها، والسِّنانُ العَريضُ، وقَدَحٌ كبيرٌ، كالمِصْبَحِ، كمِنْبَرٍ. والصَّبوحَةُ: الناقةُ المَحْلوبَةُ بالغَداةِ، كالصَّبوحِ. والصَّباحَةُ: الجَمالُ. صَبُحَ، ككَرُمَ، فهو صَبيحٌ وصُباحٌ وصُبَّاحٌ وصَبْحانُ، كشَريفٍ وغُرابٍ ورُمَّانٍ وسَكْرانَ. ورَجُلٌ صَبَحانٌ، محرَّكةً: يُعَجِّلُ الصَّبوحَ. والتَّصْبيحُ: الغَداءُ، اسمٌ بُنِيَ على تَفْعيلٍ. والْأَصْبَحِيُّ: السَّوْطُ، نِسْبَةٌ إلى ذي أصْبَحَ: لِمَلِكٍ من مُلوكِ اليَمَنِ، من أجْدادِ الْإِمامِ مالِكِ بنِ أنَسٍ. واصْطَبَحَ: أسْرَجَ، وشَرِبَ الصَّبوحَ، فهو مُصْطَبِحٌ وصَبْحانُ.
واسْتَصْبَحَ: اسْتَسْرَجَ. والصُّباحِيَّةُ، بالضم: الْأَسِنَّةُ العَريضَةُ. والصَّبْحاءُ، وكمُحَدِّثٍ: فَرَسانِ.
ودَمٌ صُباحِيُّ، بالضم: شديدُ الحُمْرَةِ. والصُّباحُ: شُعْلَةُ القِنْديلِ. وبنُو صُباحٍ: بَطْنٌ. وذو صُباحٍ: ع، وقَيْلٌ من حِمْيَرَ. وصُباحٌ وصُبْحٌ: ماءان حِيالَ نَمَلَى. وكسَحابٍ: ابنُ الهُذَيْلِ أخُو زُفَرَ الفَقيهِ، وابنُ خاقانَ: كريمٌ. وكغُرابٍ: ابنُ طَريفٍ: جاهِلِيٌّ. والصَّبَحُ، محرَّكةً: بَريقُ الحديدِ، وأُمُّ صُبْحٍ، بالضم: مكةُ. وصَبَّحْتُ القومَ الماءَ تَصْبيحاً: سَرَيْتُ بهم حتى أَوْرَدْتُهُم إِيَّاه صَباحاً. وأصْبحْ، أي: انْتَبِهْ، وأبْصِرْ رُشْدَكَ. والحَقُّ الصَّابحُ: البَيِّنُ. وصَبْحَةُ: قَلْعَةٌ بِدِيارِ بَكْرٍ.
القاموس المحيط:
صبح
" الصُّبْح " بالضَّم " : الفَجْر أَو أَوّلُ النَّهَارِ ج أَصْباحٌ وهو الصَّبِيحة ؛ والصَّبَاح " نقيض المسَاءِ " والإِصْباحُ " بالكسر " ,المُصْبَحُ كمُكْرَم " لأَنّ المفعول مما زاد على الثلاثة كاسم المفعول . قال الله عزّ وجل : " فالِقُ الإِصْباحِ " قال الفرّاءُ : إِذا قيل : الأَمْسَاءُ والأَصْباحُ فهو جمْع المَسَاءِ والصّبْح . قال : ومِثْله الأَبْكار والإِبْكار وقال الشّاعر :
" أَفْنَى رِيَاحاً وذَوِي رِيَاحِ
" تَناسُحُ الإِمْساءِ والإِصْباحِ وحكَىَ اللِّحْيَانيّ : تقول العرب إِذا تَطيَّروا من الإِنسان وغيرِه : صَبَاحُ اللهِ لا صَباحُك قال : وإِنْ شِئتَ نَصَبْتَ . " وأَصْبَحَ : دَخَل فيه " أَي الصُّبْحِ كما يقال : أَمْسَى إِذا دخل في المَسَاءِ . وفي الحديث : " أَصْبِحوا بالصُّبح فإِنه أَعظمث للأَجْر " أَي صَلُّوها عند طُلوع الصُّبحِ . وفي التَّنْزِيل " وَإِنَّكُمْ لَتَمُرُّونَ عَلَيْهِمْ مُصْبِحِينَ " أَصْبَحَ : " بمَعْنَي صارَ " . قال شيخُنا فيه تَطْوِيلٌ لأَنّ " بمعنى " مُسْتَدْرَك كما لا يَخفَى . قال سيبويه : أَصْبَحْنا وأَمْسَيْنا أَي صِرْنَا في حينِ ذاك . وأَصْبَحَ فلانٌ عالِماً : صار . " وصَبَّحهم " تَصْبيحاً : " قال لهم : عِمْ صَباحاً " وهو تَحِيَّةُ الجاهليَّة أَو قال : صَبَّحكَ اللهُ بالخَيْر . صَبَّحَهم : " أَتاهم صَبَاحاً كصَبَحهم كمَنَعَ " . قال أَبو عَدْنَان : الفَرْق بين صَبَحْنَا وصَبَّحْنَا أَنه يُقَال : صَبَّحْنا بلدَ كذا وكذا وصَبَّحْنَا فُلاناً فهذه مشدّدة ؛ وصَبَحْنَا أَهْلَهَا خَيراً أَو شَرّاً . وقال النّابغة :
وصَبَّحَه فَلْجاً فلا زَالَ كَعْبُه ... على كُلِّ مَنْ عادَى منَ النّاسِ عَالِيَا ويقال : صَبَّحه بكذا ومَسّاه بكذا كلّ ذلك جائز قال بُجَير بن زُهَير المُزَنيّ وكان أَسْلَمَ :
صَبَحْنَاهُمْ بأَلفٍ من سُلَيْمٍ ... وسَبْعٍ من بني عُثْمَانَ وَافِي معناه أَتَيْنَاهم صَبَاحاً بأَلف رَجلٍ من بني سُلَيم . وقال الراجز :
" نَحْنُ صَبَحْنَا عامراً في دَارِها
" جُرْداً تَعَادَى طَرَفَيْ نَهَارِهَا يريد أَتَيْنَاهَا صَباحاً بخَيْل جُرْد . وقال الشَّمّاخ :
وتَشْكُو بعَيْنٍ ما أَكَلَّ رِكَابَها ... وقِيلَ المُنَادِي : أَصبَحَ القَوْمُ أَدْلِجى
قال الأَزهريّ : يَسأَل السّائلُ عن هذا البَيت فيقول : الإِدْلاجُ : سَيرُ اللَّيل فكيف يقول : أَصبحَ القومُ وهو يأْمر بالإِدلاجِ ؟ وقد تقدّم الجواب في " دلج " فراجِعْه . صَبَحَهُم : " سَقَاهم صَبُوحاً " من لَبنٍ يَصْبَحُهم صَبْحاً وصَبَّحَهم تَصْبيحاً كذلك . " وهو " أَي الصَّبوحُ : " ما حُلِبَ من اللَّبنِ بالغَدَاةِ " أَو ما شُرِبَ بالغَدَاةِ فما دُونَ القائِلةِ . وفِعْلُك الاصْطِباحُ . الصَّبُوحُ أَيضاً : كلُّ ما أُكِلَ أَو شُرِبَ غُدْوَةً وهو خِلافُ الغَبُوقِ . والصَّبُوح : " ما أَصْبَحَ عندَهُم من شَرَابٍ " فشَرِبوه . الصَّبُوح : " النَّاقَةُ تُحْلَب صَبَاحاً " حكاه اللِّحْيَانيّ وأَبو الهَيثم . وقولُ شَيْخِنا إِنه غريبٌ محلُّ نَظرٍ . من المجاز : هذا " يومُ الصَّبَاحِ " ولَقِيتُهم غَدَاةَ الصَّبَاحِ : وهو " يَومُ الغَارَةِ " قال الأَعشى :
به تَرْعُفُ الأَلْفَ إِذْ أُرْسِلَتْ ... غَدَاةَ الصَّبَاحِ إِذَا النَّقْعُ ثارا يقول : بهذا الفَرَسِ يَتقدَّم صاحبُه الأَلْفَ من الخَيْل يَومَ الغَارَةِ . والعرب تقول إِذا نَذِرَتْ بغارَةٍ من الخَيْل تَفْجَؤُهم صَبَاحاً : يا صَبَاحَاه : يُنْذِرُونَ الحَيَّ أَجْمَعَ بالنداءِ العالي . ويُسَمُّون يومَ الغَارةِ يَومَ الصَّبَاحِ لأَنّهم أَكْثَر ما يُغِيرونَ عندَ الصَّباح . " والصُّبْحَة بالضَّمِّ : نَوْمُ الغَدَاةِ ويُفْتَح " وقد كَرِهه بعضُهم . وفي الحديث أَنه نَهَى عن الضُّبْحَة وهي النَّومُ أَوّلَ النَّهَار لأَنه وَقتُ الذِّكْرِ ثم وَقْتُ طَلَبِ الكَسْبِ . وفي حديث أُمِّ زَرْعٍ أَنها قالت : " وعندَه أَقول فلا أُقَبَّح وأَرْقُد فأَتَصبَّح " . أَرادتْ أَنها مُكْفِيَّةٌ فهي تَنَام الصُّبْحَة . الصُّبْحَة : " ما تَعَلَّلْتَ به غُدْوَةً " . " وقد تَصَبَّحَ " : إِذا نام بالغَدَاةِ . وفي الحديث : " مَنْ تَصبَّحَ بسَبْعِ تَمْرَاتٍ عَجْوَة " هو تَفَعَّلَ من صَبَحْتُ القَوْمَ : إِذَا سَقَيْتهم الصَّبُوحَ وصَبَّحت التّشديد لُغة فيه . الصُّبْحَة والصَّبَحَ : " سَوَادٌ إِلى الحُمْرَةِ أَو لَوْنٌ يَضْرِب إِلى الشُّهْبَةِ " قَرِيبٌ منها " أَو إِلى الصُّهْبَةِ " وجَزَمَ السُّهَيليّ بأَن الصُّبْحةَ بياضٌ غيرُ خالصٍ . وقال اللّيث : الصَّبَح : شِدَّةُ الحُمْرَةِ في الشَّعر . " وهو أَصْبَحُ . وهي صَبْحاءُ " . وعن اللّيث : الأَصْبَح قَريبٌ من الأَصْهَب . وروَى شَمِرٌ عن أَبي نَصْرٍ قال : في الشَّعر الصُّبْحَةُ والمُلْحَة . ورجل أَصْبَحُ اللِّحْيَةِ : الّذي تَعلوا شَعرَه حُمْرَةٌ . وقال شَمِرٌ : الأَصْبَحُ : الّذي يكون في سَوادِ شَعرِهِ حُمْرةٌ . وفي حديث المُلاَعنة : " إِنْ جاءَتْ به أَصْبَحَ أَصْهَب " الأَصْبَح : الشَّديدُ حُمْرةِ الشَّعرِ . ومنه صُبْحُ النَّهارِ مُشتَقٌّ من الأَصْبَح . قال الأَزهريّ : ولَوْنُ الصُّبْح الصّادقِ يَضْرِب إِلى الحُمْرَةِ قليلاً كأَنّها لَوْنُ الشَّفَق الأَوَّلِ في أَوَّلِ اللَّيْل . " وأَتَيْنُه لِصُبْحِ خامسةٍ " بالضّم كما تَقُول : لِمُسْيِ خامسةٍ " ويُكْسَر أَي لِصَبَاحِ خَمسةِ أَيامٍ " . وحكَى سيبويه : أَتَيتُه صَبَاحَ مَسَاءَ . من العرب مَن يَبْنِيه كخَمْسَةَ عَشَرَ ومنهم من يُضيفُه إِلاّ في حَدِّ الحالِ أَو الظَّرف . " وأَتيْتُه ذَا صَبَاحٍ وذا صَبُوحٍ أَي بُكْرَةً " . قال سيبويه : " لا يُستعمل إِلاَّ ظَرْفاً " وهو ظَرْفٌ غيرٌ مُتمكِّنٍ . وقد جاءَ في لُغَةٍ لخَثْعَم " اسماً " قال أَنَسُ بنُ نُهَيْك منهم :
عزَمْتُ على إِقامةِ ذِي صَبَاحٍ ... لأَمْرٍ مَا يُسَوَّدُ مَنْ يَسُودُ
لم يستعمله ظَرْفاً . قال سيبويه : هي لُغَةٌ لخَثْعَم . ووَجدْت في هامش الصّحاح : البيتُ لرجُلٍ من خَثْعَم قالَهُ على لُغَته لأَنّه جَرّ ذا صباحٍ وهو ظَرْفٌ لا يَتمَكَّن والظُّرُوف الّتي لا تَتمكّن لا تُجَرُّ ولا تُرْفَع ولا يجوز ذلك إِلاّ في لغة قومٍ من خَثْعَم أَو يُضْطَرُّ إِليه شاعرٌ . يُريد : عَزَمْت على الإِقامةِ إِلو وَقْتِ الصَّباح لأَنّي وَجَدْت الرَّأْيَ والحَزْمَ يُوجبانِ ذلك . ثم قال : لشيْءٍ ما يُسَوَّد مَنْ يَسود : يقول : إِنّ الذي يُسوِّده قَومُه لا يُسوَّدُ إِلاّ لشيْءٍ من الخِصَالِ الجَمِيلةِ والأُمورِ المحمودةِ رآهَا قَومُه فيه فسَوَّدُوه من أَجْلها ؛ كذا قاله ابن السّيرافيّ . ولقيتُه ذاتَ صُبْحَةٍ وذا صَبُوح أَي حِين أَصْبَحَ وحين شَرِبَ الصَّبُوحَ . وعن ابنِ الأَعرابيّ : أَتَيتُه ذاتَ الصَّبُوحِ وذَات الغَبُوق إِذا أَتَاه غُدْوَةً وعَشِيَّةً ؛ وذَا صَبَاحٍ وذَا مَساءٍ ؛ وذَاتَ الزُّمَيْنِ وذاتَ العُوَيْمِ أَي منذُ ثلاثة أَزْمَانٍ وأَعْوامٍ . " والأَصبَحُ : الأَسَدُ " بَيِّنُ الصَّبَحِ . ورَجُلٌ أَصْبَحُ كذلك . الأَصْبَح : " شَعرٌ يَخْلطه بياضٌ بحُمْرَةٍ خِلْقَةً " أَيّاً كانَ " وقد اصْبَاحَّ " اصْبِيحَاحاً " وصَبِحَ كفَرِحَ صَبَحاً " محرَّكةً " وصُبْحَةً بالضّمّ " . " والمُصْبَح كمُكْرَم : موضِعُ الإِصْبَاحِ ووَقْتُه " وعبارة الصّحاح : والمَصْبَح بالفتح : مَوْضِع الإِصباحِ ووَقْتُ الإِصباحِ أَيضاً قال الشاعر :
" بمَصْبَحِ الحَمْدِ وحيثُ يُمْسِي وهذا مَبنيٌّ على أَصْلِ الفِعْل قبلَ أَن يُزاد فيه ولو بُنِيَ على أَصْبَحَ لقِيلَ : مُصْبَح بضَمّ المِيم . انتهى . وفي بعض النُّسخ بعد قوله : كمُكْرَم : " وكمُذْهَب " وهو الصّواب إِن شاءَ الله تعالى . وقال الأَزهريّ : المُصْبَح : المَوضِع الّذِي يُصْبَح فيه والمُمْسي : المَكَان الّذي يُمْسَى فيه . ومنه قوله :
" قَرِيبةُ المُصْبَحِ من مُمْسَاها " والمِصْبَاح : السِّرَاح " وهو قُرْطُه الّذِي تَراه في القِنْدِيل وغيرِه . وقد يُطْلَق السِّرَاجُ على مَحلِّ الفَتِيلةِ مَجَازاً مشهوراً ؛ قاله شيخُنَا . وقال أَبو ذُؤَيب الهُذليّ :
أَمِنْك بَرْقٌ أَبيتُ اللَّيلَ أَرْقُبُه ... كأَنّهُ في عِراضِ الشّامِ مِصْبَاحُ المِصْبَاح من الإِبل : الّذِي يَبْرُك في مُعَرَّسه فلاَ يَنْهض حتّى يُصْبِحَ وإِنْ أُثِيرَ . وقيل : المِصْبَاح : " النّاقَةُ " الّتي " تُصْبِح في مَبْرَكِهَا " لا تَرْعَى " حتّى يَرْتفِعَ النّهَارُ " وهو ممّا يُسْتَحبّ من الإِبل وذلك " لقُوَّتِهَا " وسِمَنِها جَمْعُه مَصابِيحُ . أَنشد ابن السِّيد في الفَرْق :
مَصَابِيحُ لَيستْ باللَّوَاتِي يَقودُهَا ... نُجومٌ ولا بالآفلاَتِ الدَّوالِكِ المِصْباح : " السِّنَانُ العَرِيض " وأَسِنَّةٌ صَبَاحِيَّة . المِصْباح : " قَدَحٌ كَبِيرٌ " عن أَبي حنيفةَ " كالمِصْبَح كمِنْبَر " في الأَربعة . وعلى الثّاني قولُ المُزَرِّد أَخي الشّمَّاخ :
ضَرَبْتُ له بالسَّيْفِ كَوْمَاءَ مِصْبَحاً ... فشُبَّتْ عليها النّارُ فهْي عَقِيرُ
" والصَّبُوحةُ : النَّاقَةُ المحْلُوبةُ بالغَداةِ كالصَّبوحِ " عن اللِّحْيَانيّ . وقد تَقَدّم ذِكْرُ الصَّبُوح آنِفاً . ولو قال هناك : كالصَّبُوحة سَلِمَ من التَّكرار . وحكى اللِّحْيَانيّ عن العرب : هذه صَبُوحِي وصَبُوحَتِي . " والصَّبَاحَةُ : الجَمالُ " هكذا فَسّره غيرُ واحدٍ من الأَئمّة وقَيّده بعضُ فقهاءِ اللُّغَة بأَنه الجَمالُ في الوَجْهِ خاصَّةً . ونقل شيخنا في عن أَبي منصور : الصَّبَاحةُ في الوَجْهِ والوَضَاءَةُ في البَشَرَة والجَمال في الأَنْف والحَلاوةُ في العيْن والمَلاحَةُ في الفَمِ والظَّرْفُ في اللّسَان والرَّشَاقَةُ في القَدّ واللَّباقة في الشَّمَائل وكَمالُ الحُسْنِ في الشَّعرِ . وقد " صَبُح ككَرُمَ " صَبَاحَةً : أَشْرَقَ وأَنارَ ؛ كذا في المصباح . " فهو صَبِيحٌ وصُبَاحٌ نقله الجوهَرِيّ عن كِسَائيّ واقتصر عليهما " وصُبّاحٌ وصَبْحانُ كشَريفٍ وغُرَابٍ ورُمّانٍ وسَكْرَانَ " وافقَ الّذِين يقولون فُعَالٌ الَّذِين يقولون فَعِيلٌ لاعْتِقَابِهما كثيراً والأُنثَى فيهما بالهاءِ والجمع صِبَاحٌ . وافقَ مُذَكَّرَه في التكسير لاتفاقهما في الوَصْفِيّة . وقال اللّيث : الصَّبِيح : الوَضِيءُ الوَجْهِ . " ورَجَلٌ صَبَحَانٌ محرَّكَةً : يُعَجِّل الصَّبُوحَ " وهو ما اصْطُبِحَ بالغَدَاةِ حارّاً . قَرِّبْ تَصْبِيحَنَا . وقَرَّبَ إِلى الضُّيُوفِ تَصَابِيحَهم " التَّصْبِيحُ الغَدَاءُ " وفي حديثِ المَبْعَثِ " أَنّ النّبيّ صلّى الله عليه وسلّم كان يَتِيماً في حِجْرِ أَبي طالبٍ وكان يُقرَّبُ إِلى الصِّبْيَان تَصْبِيحُهم فيَخْتَلِسون ويَكُفّ " وهو " اسمٌ بُنِيَ على تَفْعِيلٍ " مثل التّرْعِيب للسَّنامِ المُنْقَطع والتَّنْبِيت اسمٌ لما يَنْبُت من الغِرَاس والتَّنْوِير اسمٌ لنَوْر الشَّجر . يقال : صُبَّتْ عليهم الأَصْبَحِيَّة . " الأَصْبَحيّ : السَّوْطُ " وهي السِّيَاطُ الأَصْبَحِيَّة " نِسْبَةٌ إِلى ذي أَصْبَحَ لمَلِكٍ من مُلوكِ اليَمنِ " من حِمْيَر ؛ قاله أَبو عُبيدَةَ . وذو أصْبَحَ هذا قِيلَ : هو الحارثُ بنُ عَوفِ بنِ زَيد ابن سَدَدِ بن زُرْعةَ وقال الن حزْم هو ذو أَصْبَحَ مالِكُ بن زَيد بن الغَوْث من وَلِد سَبَإٍ الأَصغرِ " من أَجْدَادِ " سيِّدنا " الإِمامِ " الأَقْدَمِ والهُمَامِ الأَكْرَمِ عالِمِ المدينة " مالِكِ بنِ أَنَسٍ " الفقيهِ وجَدُّه الأَقْرَبُ أَبو عامرِ بنُ عَمْرِو بن الحارِثِ ابن غَيْمَانَ الأَصبَحِيّ الحِمْيَريّ تابِعيّ . وذكر الحازميّ في كتاب النَّسب : أَن ذا أَصْبَحَ من كَهْلاَنَ وأَنّ منهم الإِمامَ مالكاً . والمشهور هو الأَوّلُ لأَنّ كَهْلانَ أَخو حِمْيَر على الصّحِيح خلافاً للجوهَريّ كما سيأْتي . " واصِطَبَحَ : أَسْرَجَ " كأَصْبَحَ ؛ وهذا من الأَساس . والشَّمعُ ممَّا يُصْطَبَح به أَي يُسْرَجُ به . اصْطَبَحَ : " شَرِبَ الصَّبُوحَ " - وصَبَحه يَصْبَحُه صَبْحاً : سقاه صَبُوحاً - " فهو مَصْطَبِحٌ " وقال قُرْط بن التَّوْأَم اليَشْكُريّ :
كانَ ابنُ أَسْمَاءَ يَعْشُوه ويَصْبَحُه ... مِن هَجْمةٍ كفَسِيلِ النَّحْلِ دُرّارِ
يَعْشُوه : يُطْعِمه عِشَاءً . والهَجْمةُ : القِطْعَة من الإِبل . ودُرّار : من صِفَتها . وفي الحديث : " ومالَنا صَبِيٌّ يَصْطَبِح " أَي ليس لنا لَبَنٌ بقَدْرِ ما يَشْرَبُه الصَّبيُّ بُكْرَةً من الجَدْب والقَحْطِ فَضْلاً عن الكثير اصْطَبَحَ واغْتَبَقَ وهو " صَبْحانُ " وغَبْقَانُ . ومن أَمْثَالِهم السّائِرَةِ في وَصْف الكَذّابِ قولهم : " أَكْذَبُ من الآخِذِ الصَّبْحانِ " . قال شَمِرٌ : هكذا قال ابن الأَعْرَابيّ . قال وهو الحُوَار الّذي قد شَرِبَ فَروِيَ فإِذا أَردتَ أَن تَسْتَدِرَّ به أُمَّه لم يَشرَبْ لرِيِّه دِرَّتَها . قال : ويقال أَيضاً : " أَكْذَبُ من الأَخِيذِ الصَّبْحانِ " . قال أَبو عَدنَانَ : الأَخيذُ : الأَسيرُ . والصَّبْحَانُ : الّذِي قد اصْطَبَح فَرَوِيَ . قال ابن الأَعْرَابيّ : وهو رَجلٌ كان عند قَومٍ فصَبَحوه حتى نَهَضَ عنهم شاخِصاً فأَخَذَه قَوْمٌ وقالوا : دُلَّنا على حيث كُنْت . فقال : إِنما بِتُّ بالقَقْر فبينما هم كذلك إِذ قَعَدَ يَبول . فعَلِموا أَنّه بات قَرِيباً عند قَوْمٍ . فاستدلّوا به عليهم واسْتَبَاحُوهم . والمَصْدَر الصَّبَح بالتحريك . " واسْتَصْبَحَ " بالمِصْبَح : " اسْتَسْرَجَ " به . وفي حديث جابرٍ في شُحُومِ المَيْتَة : " ويَسْتَصْبِحُ بها النّاسُ " أَي يُشْعِلون بها سُرُوجَهم . " والصُّبَاحِيَّة بالضّمّ : الأَسِنَةُ العَرِيضَةُ " . وأَسِنَّةٌ صُباحِيَّةٌ قال ابن سِيدَه : لا أَدري إِلامَ نُسِبَ . " والصَّبْحَاءُ " : الوَاضِحَةُ الجَبينِ . الصَّبْحَاءُ والمُصبِّح " كمُحَدِّث : فَرَسانِ " لهم . " ودَمٌ صُبَاحِيّ بالضّمّ : شَدِيدُ الحُمْرَةِ " مأْخُوذٌ من الأَصْبحِ : الّذي تَعلو شَعرَه حُمْرَةٌ . قال أَبو زُبَيد
" عَبيطِ صُبَاحِيٍّ من الجَوْفِ أَشْقَرَا " والصُّبَاحُ " بالضّمّ " شُعْلَةُ القنْديل " " وبنو صُبَاحٍ " بالضّمّ : بُطونٌ . منها " بَطْنٌ " في عبد القَيْس وهو صُبَاحُ بن لُكَيْزِ بن أفْصَى بن عبد القَيْس أَخو شَنّ بن لُكَيْز . وبَطْنٌ في ضَبَّةَ . وبَطْنٌ في غَنِيٍّ . وبطن في عُذْرَةَ . " وذو صُبَاحٍ : ع وقَيْل مِن " أَقْيَالِ " حِمْيَر " وهو غَيْرُ " ذُو أَصْبَحَ " " وصُبَاحٌ وصُبْحٌ ماءَانِ حِيَالَ " أَي حِذَاءَ " نَمَلَى " مُحرَّكَةً . صَبَاحٌ " كسحَابٍ ابنُ الهُذَيْلِ أَخو " الإِمَامِ " زُفَر الفَقِيهِ " . صَبَاحُ " بنُ خاقَانَ كَرِيمٌ " جَوادٌ امْتَدَحه إِسحاقُ النَّديم . صُبَاحٌ " كغُراب ابنُ طَرِيفِ جاهِليّ " من بني رَبيعةَ ؛ كذا قاله أَئمّة الأَنسابِ . قال الحافظُ ابن حجَرٍ : وليس كذلك بل هو ضَبِّيّ هو صُبَاحُ بنُ طَرِيفِ ابنِ زيدِ بنِ عَمْرِو بن عامرِ بن رَبيعةَ بنِ كَعْبِ بن ثَعْلَبةَ بن سَعد بن ضَبَّةَ يُنْسَب إِليه جماعةٌ منهم عبدُ الحَارث بنُ زَيد بن صَفْوَانَ بن صُبَاحٍ وفَدَ على النَّبيّ صلَّى الله عليه وسلّم فسماه عبدَ الله . " والصَّبَحُ محركةً : بَرِيقُ الحَدِيدِ " وغيرِه . " وأُمُّ صُبْح بالضّمّ " من أَعلامِ " مَكَّة " المشرَّفَة زِيدَتْ شَرَفاً . في التّهذيبِ : والتَّصْبِيحُ على وُجُوهٍ يقال : " صَبَّحْتُ القَوْمَ المَاءَ تَصْبِيحاً " : إِذا " سَرَيْتَ بهم حتّى أَوْردَتْهُم إِيّاه " أَي الماءَ " صَباحاً " ومنه قوله :
وَصَبَّحتُهم ماءً بِفَيْفَاءَ قَفْرةٍ ... وقد حَلَّقَ النَّجْمث اليَمَانيُّ فاسْتَوَى أَرادَ سَرَيْتُ بهم حتّى انتهيتُ بهم إِلى ذلك الماءِ . وتقول : صَبَّحتُ القَومَ تَصْبِيحاً إِذا أَتَيتَهم مع الصَّبَاح . ومنه قولُ عَنْتَرةَ يَصف خَيْلاً :
وغَداةَ صَبَّحْنَ الجِفَارَ عَوابِساً ... تَهْدِي أَوائلَهنَّ شُعْثٌ شُزَّبُ
أَي أَتَيْنَ الجِفَارَ صَبَاحاً يعني خَيْلاً عليها فُرْسانُها . ويقال : صَبَّحْتُ القَوْمَ إِذاسَقَيْتهم الصَّبُوحَ . انتهت عبارةُ التّهذيب . وقد تقدّم المَعنيانِ الأَخيرَانِ في أَوّل المَادّة ولم يزل دأَب المصنِّف في تَقطيعِ الكلامِ المُوجِب لِسهَام المَلامِ عَفا عَنّا وعنه المَلِك العَلاّم فإِنه لو ذَكر هذه عند أَخَواتِها كان أَمْثَلَ لطرِيقَتِه الّتي اختارها . من المَجَاز : يقال للرّجل يُنبَّهُ من سِنَةِ الغَفْلَةِ : " أَصْبِحْ " يا رَجلُ " أَي انْتَبِهْ " من غَفْلِتك " وأَبْصِرْ رُشْدَك " وما يُصْلِحُك . وقال رُؤبة
" أَصْبِحْ فَمَا مِن بَشَرٍ مَآْرُوشِ أَي بَشَرٍ مَعيب . ويُقَال للنّائم : أَصْبِحْ أَي اسْتيقِظْ . وأَصْبَحُوا : استَيْقَظُوا في جَوْف اللَّيْل ؛ كذا في الأَساس . من المجاز أَيضاً : " الحَقُّ الصَّابِحُ " وهو " البَيِّنُ " الظَّاهِرُ الّذِي لا غُبَارَ عليه . وكذَا قَوْلُهم صَبَحَني فُلانٌ الحَقَّ ومَحَضَنِيه . " وصَبْحَةُ " بالفتح : " قَلْعَةٌ بدِيار بَكْرٍ " بين آمِدَ وَمَّيَّافَارِقِينَ . ومما يستدرك عليه : قولهم : صَبَّحَك اله بخيرٍ إِذا دَعَا له . وأَتَيْتُه أُصْبُوحَةَ كلِّ يومٍ وأُمْسِيَّةَ كلِّ يومٍ . وأَصْبَحَ القَوْمُ : دَنَا وَقْتُ دُخولِهم في الصَّبَاح . وبه فُسِّر قولُ الشّمّاخ . والصَّبُوح : كلُّ ما أُكِلَ أَو شُرِبَ غُدْوةً وهو خِلافُ الغَبوقِ . وحكَى الأَزهريّ عن اللّيث : الصَّبُوحُ : الخَمْرُ وأَنشد :
ولَقَدْ غَدَوْتُ عَلَى الصَّبُوحِ معي ... شَرْبٌ كِرامٌ مِن بَني رُهْمِ والصّبَائح في قَوْلِ أَبي لَيْلَى الأَعْرَابيّ : جَمْعُ صَبُوحٍ بمعنى لَبَنِ الغَدَاةِ . وصَبَحتُ فُلاناً : أَي ناوَلْتُه صَبُوحاً من لَبَنٍ أَو خَمْرٍ . ومنه قول طَرَفة :
" مَتى تَأْتِنِي أَصْبَحْكَ كأْساً رَوِيّةً أَي أَسقِكَ . وفي المَثَل : " أَعَنْ صَبُوحٍ تُرَقِّقُ " لمَنْ يُجَمْجِم ولا يُصَرِّحُ . وقد يُضْرَبُ أَيضاً لمن يُورِي عن الخَطْبِ العَظيمِ بكِنايةٍ عنه ولمن يُوجِب عليك ما لا يَجِبُ بكلامٍ يُلطِّفه . ورُوِيَ عن الشَّعْبِيّ أَن رَجلاً سأَله عن رَجل قَبَّلَ أُمَّ امرأَتِه فقال له الشَّعْبيّ : " أَعَنْ صَبُوحٍ تُرقِّق حَرُمَت عليه امرأَتُه " ظنّ الشَّعْبيّ أَنه كَنَى بتقبيله إِيّاهَا عن جِماعِها . ورُجلٌ صَبْحَانُ وامرأَةٌ صَبْحَى : شَرِبَا الصَّبُوحَ مثل سَكْرانَ وسَكْرَى . وفي مجمع الأَمثال : ونَاقَة صَبْحَى : حُلِبَ لَبنُها ذكرَه في الصّاد . انتهَى . وصَبُوحُ النّاقَةِ وصُبْحَتُها : قَدْرُ ما يُحْتَلَب منها صُبْحاً . وصَبَحَ القَوْمَ شَرّاً : جاءَهُم به صَبَاحاً . وصَبَحَتْهم الخَيْلُ وصَبَّحَتْهم : جاءَتْهُم صُبْحاً . ويا صَبَاحَاه : يقولها المُنْذِر . وصَبَحَ الإِبلَ يَصْبَحُها صَبْحاً : سَقَاهَا غُدْوَةً . والصّابِحُ : الّذِي يَصْبَحُ إِبلَه الماءَ أَي يَسْقِيها صَبَاحاً . ومنه قول أَبي زُبَيْد :
" حِينَ لاحَتْ للصَّابِحِ الجَوْزاءُ وتلك السَّقْيَةُ تُسَمّيها العربُ الصُّبْحَةَ وليست بناجِعةٍ عند العَرَب . ووَقْتُ الوِرْدِ المحمود عندهم مع الضَّحاءِ الأَكبرِ . وفي حديث جَرِير : و " ولا يَحْسِر صابِحُها " أَي لا يَكِلّ ولا يَعْيَا وهو الّذي يَسْقِيها صَبَاحاً لأَنه يُورِدها ماءً ظاهراً على وجْه الأَرض . وفي الحديث : " فأَصْبِحي سِرَاجَك " أَي أَصْلِحيها . وفي حديث يحيَى بن زكريّا عليهما السّلام : " كان يَخْدُم بيت المَقْدِس نَهاراً ويُصْبِح فيه لَيْلاً " أَي يُسْرِج السِّرَاجَ . والمَصابِيح : الأقْدَاحُ الّتي يُصْطَبَح بها وأَنشد :
نُهِلُّ ونَسْعَى بالمَصابيحِ وَسْطَهَا ... لها أَمْرُ حَزْمٍ لا يُفرَّقُ مُجْمَعُ
ومَصَابِيحُ النُّجُومِ : أَعْلاَمُ الكَوَاكب . وفُلانٌ يَتَصَابَحُ وَيَتَحَاسَنُ . ومن المَجَاز : رأَيْت المَصَارِيحَ تَزْهَرُ في وَجْهه . وفي مَثَلٍ : " أَصْبِحْ لَيْلُ " . ومُخَاطبةث اللَّيْلِ وخِطَابُ الوَحْشِ مَجَازَانِ ؛ كذا في الأَساس . وقد سَمَّت صُبْحاً وصَبَاحاً وصُبَيحاً وصَبَّاحاً وصَبِيحاً ومَصْبَحا كقُفْلٍ وسَحَابٍ وزُبَيْرِ وكَتّانٍ وأَمِير ومَسْكَن . وأَسْوَدُ صُبْحٌ تأْكيدٌ ؛ قاله الزّمخشريّ . وصَبَاحٌ : مولَى العبّاسِ بنِ عبد المُطَّلب ؛ ذَكرَه ابنُ بَشْكَوال في الصّحَابة . وصُبَيحٌ : مولى أَبي أُحَيْحةَ تَجَهَّز لبَدْرٍ فمَرِض . وعبد الله بن صُبَيْحٍ : تابعيّ روَى عنه محمّد ابن إِسحاقَ . وصُبَيحَةُ بنُ الحارِث القُرشيّ التَّيْميّ : من مُسْلِمَةِ الفَتْح . وبنو صُبْحِ بنِ ذُهْلِ بنِ شَيبانَ قبيلةٌ . وبنو صُبْحِ بنِ ذُهْلِ بنِ مالِكِ بنِ بَكرِ بنِ سَعْدِ بنِ ضَبّةَ فَخِذٌ . وصَبَاحُ بنُ ثابتٍ القُشَيْريّ . وصُبَيْحٌ : مَولَى زَيدِ بنِ أَرْقَمَ . وصُبَيْحُ بنُ عميرَةَ . وصُبَيْحٌ مَولَى عبدِ الله بن رَبَاحٍ . وصُبَيْحُ بنُ عبدِ الله العَبْسيّ تابعيّون . وصُبَاحٌ بالضّمّ : ابنُ نَهْدِ بن زَيدٍ في قُضاعةَ وصُبَاحُ بنُ عَبِيلِ بنِ أَسْلمَ في عَنَزةَ . وصُبَاحُ بنُ لُكَيز في عبد القَيْس منهم أَبو خَيْرَةَ الصَّبَاحِيّ يأْتي للمصنّف في خ ي ر مع وَهمٍ . وصُبَاحُ بن ظَبْيَانَ في نَسبِ جَميلٍ صاحبِ بُثَيْنَةَ . وفي سَعْدِ هُذَيمٍ صُبَاحُ بنُ قَيْسِ بنِ عامرِ ابنِ هُذَيم . وصُبْحُ بنُ مَعْبَدِ بنِ عَدِيٍّ في طَيِّئِ . وصَبّاحٌ - كشدّادٍ - ابنُ محمّدِ بن صَبّاحٍ عن المُعَافَى بن سُلَيْمانَ

##### Türkçe

صبح
**صَبَحَ - يَصْبَحُ - صَبَاح - صُبْح - صُبْحَاً- مِصْبَاح - مَصَابِيْح - أَصْبَحَ - يُصْبِحُ - إِصْبَاح - مُصْبِح - مُصْبِحِيْن - صَبَّحَ - يُصَبِّحُ**

**صَبَحَ - يَصْبَحُ** + varlık (lâzım: mef‘ûle müteaddî olmayan): karanlık ve zulmetten sonra aydınlığın ve nurun ortaya çıkması sebebiyle çevresindekini görür ve seçer.

**صَبَاح**: “فـَعال” vezninde, **صَبَحَ - يَصْبَحُ**’tan mübalağa ism-i fiil: karanlığın aydınlığa dönüşmesinden sonra görme ve seçme; özellikle gecenin karanlığından sonra nurun ve aydınlığın ortaya çıkma vakti.

**صُبْح - الصبح**: “فـُعْل” vezninde, **صَبَحَ - يَصْبَحُ**’tan ism-i fiil: ondan ism-i zaman: karanlığın aydınlığa dönüşmesinden sonra görme ve seçme vakti; özellikle gecenin karanlığından sonra nurun ve aydınlığın ortaya çıkma vakti; hafif bir kırmızı şafakla başlar, sonra aydınlık artar.

**صُبْحَاً**: **صُبْح**’tan hâl: **الصُبْح** vaktinde; karanlık ve zulmetten sonra aydınlığın ortaya çıkma vaktinde.

**مِصْبَاح**: **صَبَحَ - يَصْبَحُ**’tan ism-i âlet: kişiyi **يَصْبَحُ** kılan âlet; karanlık ve zulmette iken, çevresindekini görür ve seçer hâle getirir; bu bakımdan kandil veya lamba veya fener veya elektrik lambası veya gökteki yıldızlar yahut benzeri olabilir.

**مَصَابِيْح**: **مِصْبَاح**’ın çoğulu.

**أََصْبَحَ - يُصْبِحُ**: “أَفعل” vezninde, **صَبَحَ - يَصْبَحُ**’tan: onu **يَصْبَحُ** kıldı; kendisini **تَصْبَحُ** kıldı; yani gaflette iken, özellikle gece uykusundan sonra yahut onu doğrultusuna döndüren bir şok veya olaydan sonra, çevresindekini görür ve seçer hâle geldi; kendisini uyanır, dikkat kesilir ve çevresini yoklar hâle getirdi; yani uykusundan uyandı ve dikkat kesildi; yahut dalgınlık veya aldırmazlıktan sonra idrak etti, anladı ve dikkat kesildi.

**أَصْبَحَ - يُصْبِحُ** + varlık + yapar yahut haber: varlığın bir hâlden bir hâle dönüşmesi; takdir: dikkat kesildi ve idrak etti ki şöyle oldu; yahut insanlar dikkat kesildi ve idrak etti ki şöyle yapar oldu: bir haberin yahut başka bir fiilin üzerine giren yardımcı fiil; failin gafletten sonra ayıldığını ve dikkat kesildiğini ve çevresini yoklayıp kendisini yeni bir hâlde bulduğunu, o hâlin de şu olduğunu beyan eder.

Adam **نادماً** oldu: emniyette idi; sonra pişmanlığa dönüştü; pişman olduğunu hissetti, duydu ve idrak etti.

**هشيماً** oldu: bitki idi; sonra kuru kırıntı hâline dönüştü; insanlar onun **هشيماً** olduğunu fark etti ve idrak etti.

**إِصْبَاح - الإصباح**: **أَصْبَحَ - يُصْبِحُ**’ın ism-i fiili: gafletten sonra, özellikle gece uykusundan sonra, ayıklığa, uyanıklığa ve görüp seçmeye dönüşme; ayrıca **أَصْبَحَ - يُصْبِحُ**’tan ism-i zaman: gafletten sonra, özellikle gece uykusundan sonra, ayıklığa, uyanıklığa ve görüp seçmeye dönüşme vakti.

**مُصْبِح**: ism-i fâil, sıfat-ı müşebbehe: **أَصْبَحَ - يُصْبِحُ**’tan hâl: fecir vaktinde uyandığında, gece gafletinden sonra çevresindekine karşı dikkat kesilen kimse.

**مُصْبِحِيْن**: **مُصْبِح**’in çoğulu.

**صَبَّحَ - يُصَبِّحُ** + bir varlık + bir varlığı: “فـَعـَّل” vezninde, **صَبَحَ - يَصْبَحُ**’tan: onu tekrar ve şiddet üzere **يَصْبَحُ** kıldı; gece karanlığında uyuduğu için görmeyen ve seçmeyen bir varlığa gelir de, fecir vaktinde önemli bir haberle yahut şiddetli bir olayla onu şiddetle, kuvvetle ve sertlikle uyandırır.

Lafız, “gaflet ve uykuya karşı şuur ve uyanıklık” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**فَاقَ - يَفِيْقُ، صَبَحَ - يَصْبَحُ، يَقِظَ - يَيْقَظُ (يَقُظَ - يَيْقُظُ)، هَجَدَ - يَهْجُدُ، سَمَرَ - يَسْمُرُ، سَهِرَ - يَسْهَرُ**

**صباح**
﴿“Onların sahasına indiği vakit, uyarılanların sabahı ne kötü oldu” (177)﴾ الصافات

**صبح - الصبح - صبحاً**
﴿“Dediler ki: Ey Lût! Biz Rabbinin elçileriyiz; sana asla ulaşamayacaklar. Öyleyse geceden bir parça ile aileni yürüt; sizden hiç kimse dönüp bakmasın; ancak karın müstesna; onlara isabet eden ona da isabet edecektir. Şüphesiz onların vaadi **الصبح**’tur; **الصبح** yakın değil mi?” (81)﴾ هود
﴿“Ve **الصبح**’a, açıldığında” (34)﴾ المدثر
﴿“Hayır; gizlenenlere yemin ederim (15), akıp giden, süpürüp toplayanlara (16); ve geceye, çöktüğünde (17); ve **الصبح**’a, nefes aldığında (18)”﴾ التكوير

**صبحا**
﴿“Sabahleyin baskın yapanlara” (3)﴾ العاديات

**مصباح**
﴿“Allah göklerin ve yerin nurudur. Nurunun misali, içinde **مصباح** bulunan bir kandillik gibidir; **المصباح** bir cam içindedir; cam sanki inci gibi bir yıldızdır; mübarek bir ağaçtan, zeytinden yakılır; ne doğuludur ne batılıdır; yağı, ateş dokunmasa da neredeyse ışık verir; nur üstüne nur; Allah dilediğini nuruna iletir; Allah insanlar için misaller verir; Allah her şeyi bilendir” (35)﴾ النور
﴿“Böylece onları iki günde yedi gök olarak hükme bağladı; her göğe işini vahyetti; dünya göğünü **بمصابيح** ile süsledik ve koruma (kıldık); bu, azîz ve alîm olanın takdiridir” (12)﴾ فصلت
﴿“Andolsun dünya göğünü **بمصابيح** ile süsledik; onları şeytanlara taşlamalar kıldık; onlar için alevli azabı hazırladık” (5)﴾ الملك

**أصبح - يصبح - تصبحون** + fâil (âdî lâzım fiil)
﴿“Allah’ı tesbih edin: akşamladığınızda ve sabahladığınızda” (17)﴾ الروم

**الإصباح**
﴿“**الإصباح**’ı yarandır; geceyi sükûn kıldı; güneşi ve ayı hesap (ölçü) kıldı; bu, azîz ve alîm olanın takdiridir” (96)﴾ الأنعام

**مصبحين**
﴿“Şüphesiz siz onların üzerinden geçersiniz, **مصبحين** olarak” (137)﴾ الصافات
﴿“Şüphesiz biz onları denedik; bahçe sahiplerini denediğimiz gibi; hani onu **مصبحين** olarak mutlaka devşireceklerine yemin etmişlerdi” (17)﴾ القلم
﴿“Derken **مصبحين** olarak birbirlerine seslendiler” (21)﴾ القلم
﴿“Ve ona şu işi hükmettik: şüphesiz bunların kökü **مصبحين** olarak kesilecektir” (66)﴾ الحجر
﴿“Derken onları çığlık yakaladı, **مصبحين** olarak” (83)﴾ الحجر

**أصبح - يصبح** (كان’ın kardeşlerinden yardımcı fiil: **أصبح** + onun ismi + onun haberi)
“Evlerinde diz üstü çökmüşler” ﴿“Onu yalanladılar; derken onları sarsıntı yakaladı; böylece evlerinde diz üstü çökmüşler olarak **أصبحوا**” (37)﴾ العنكبوت
﴿“Derken onları sarsıntı yakaladı; böylece evlerinde diz üstü çökmüşler olarak **أصبحوا**” (78)﴾ الأعراف
﴿“Derken onları sarsıntı yakaladı; böylece evlerinde diz üstü çökmüşler olarak **أصبحوا**” (91)﴾ الأعراف
﴿“Zulmedenleri çığlık yakaladı; böylece yurtlarında diz üstü çökmüşler olarak **أصبحوا**” (67)﴾ هود
﴿“Emrimiz gelince Şuayb’ı ve onunla beraber iman edenleri bizden bir rahmetle kurtardık; zulmedenleri çığlık yakaladı; böylece yurtlarında diz üstü çökmüşler olarak **أصبحوا**” (94)﴾ هود

“Pişmanlar” ﴿“Az sonra mutlaka **نادمين** olarak sabahlayacaklar dedi” (40); “derken onları çığlık hak ile yakaladı; onları çerçöp kıldık; zulmeden kavme uzaklık olsun” (41)﴾ المؤمنون
﴿“Derken onu boğazladılar; böylece **نادمين** olarak **أصبحوا**” (157)﴾ الشعراء
﴿“Kalplerinde hastalık olanları görürsün; onların içinde koşuşurlar; derler ki: bize bir felaketin isabet etmesinden korkuyoruz; umulur ki Allah fetih getirir yahut katından bir iş; böylece içlerinde gizledikleri şeye karşı **نادمين** olarak **فيصبحوا**” (52)﴾ المائدة
﴿“Ey iman edenler! Size bir fâsık bir haber getirirse, açıklığa kavuşturun; yoksa bir kavme cehaletle isabet edersiniz de yaptığınıza karşı **نادمين** olarak sabahlarsınız” (6)﴾ الحجرات

“Ziyana uğramışlar   kâfirler” ﴿“İman edenler der ki: Bunlar mı Allah’a bütün yemin güçleriyle, sizinle beraber olduklarına yemin edenler? Amelleri boşa gitti; böylece **خاسرين** olarak **فأصبحوا**” (53)﴾ المائدة
﴿“Sizden önce bir kavim onu sormuştu; sonra onunla **كافرين** olarak **أصبحوا**” (102)﴾ المائدة
﴿“Ey iman edenler! Allah’ın yardımcıları olun; Meryem oğlu Îsâ’nın havârîlere dediği gibi: Allah’a (giden yolda) benim yardımcılarım kimdir? Havârîler dedi ki: Biz Allah’ın yardımcılarıyız. İsrailoğullarından bir taife iman etti, bir taife inkâr etti; derken iman edenleri düşmanlarına karşı destekledik; böylece üstün gelenler olarak **فأصبحوا**” (14)﴾ الصف

“Boş oldu   korkmuş oldu” ﴿“Mûsâ’nın annesinin gönlü boş oldu; neredeyse onu açığa vuracaktı; eğer kalbini bağlamasaydık; müminlerden olması için” (10)﴾ القصص
﴿“Ve şehirde korkmuş olarak sabahladı, gözetliyordu; derken dün kendisinden yardım isteyen kimse onu (yine) yardıma çağırıyordu; Mûsâ ona dedi ki: Şüphesiz sen apaçık bir azgınsın” (18)﴾ القصص

**أَصْبَحْتُمْ إِخْوَانًا**	﴿“Ve hepiniz Allah’ın ipine sımsıkı sarılın ve ayrılığa düşmeyin; Allah’ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın: hani siz düşmanlar idiniz de O, kalplerinizin arasını uzlaştırdı; böylece O’nun nimetiyle **فَأَصْبَحْتُمْ** kardeşler oldunuz; siz ateşten bir çukurun kenarı üzerinde idiniz de O sizi ondan kurtardı. İşte böylece Allah size âyetlerini açıklar; umulur ki hidayete erersiniz.” (103)﴾ Âl-i İmrân

**أَصْبَحَ غَوْرًا**	﴿“Yahut suyu **يُصْبِحْ** çekilmiş (derine gitmiş) olursa, artık onu aramaya güç yetiremezsin.” (41)﴾ Kehf ﴿“De ki: Gördünüz mü, eğer suyunuz **أَصْبَحَ** çekilmiş (derine gitmiş) olursa, size kim akıcı bir su getirir?” (30)﴾ Mülk

**أَصْبَحَ هَشِيمًا**   **أَصْبَحَ كَالصَّرِيمِ**   **أَصْبَحَ صَعِيدًا**   **تُصْبِحُ مُخْضَرَّةً**	﴿“Onlara dünya hayatının misalini vur: gökten indirdiğimiz bir su gibidir; onunla yerin bitkisi karıştı da **فَأَصْبَحَ هَشِيمًا** oldu; rüzgârlar onu savurur. Allah her şeye güç yetirendir.” (45)﴾ Kehf ﴿“Derken **فَأَصْبَحَتْ كَالصَّرِيمِ**.” (20)﴾ Kalem ﴿“Belki Rabbim bana senin bahçenden daha hayırlısını verir ve onun üzerine gökten bir afet gönderir de **فَتُصْبِحَ صَعِيدًا زَلَقًا** olur.” (40)﴾ Kehf ﴿“Görmedin mi ki Allah gökten su indirdi de yer **فَتُصْبِحُ مُخْضَرَّةً** olur. Şüphesiz Allah latîf, habîrdir.” (63)﴾ Hac

**أَصْبَحَ مِنَ النَّادِمِينَ** - **الْخَاسِرِينَ**    	﴿“Derken Allah, kardeşinin ayıbını nasıl örteceğini ona göstermek için yerde eşeleyen bir karga gönderdi. Dedi ki: ‘Vay bana! Şu karga gibi olup da kardeşimin ayıbını örtemedim mi?’ Böylece **فَأَصْبَحَ مِنَ النَّادِمِينَ** oldu.” (31)﴾ Mâide ﴿“Nefsi ona kardeşini öldürmeyi kolay gösterdi; onu öldürdü de **فَأَصْبَحَ مِنَ الْخَاسِرِينَ** oldu.” (30)﴾ Mâide ﴿“İşte Rabbiniz hakkında zannettiğiniz o zannınız sizi helâk etti de **فَأَصْبَحْتُمْ مِنَ الْخَاسِرِينَ** oldunuz.” (23)﴾ Fussilet

**أَصْبَحَ يُقَلِّبُ**   **أَصْبَحُوا يَقُولُونَ**	﴿“Ürünü kuşatıldı da, ona harcadığı şey üzerine iki avucunu çevirip durur oldu; o, çardakları üzerine çökmüş (harap) idi; ve der ki: ‘Keşke Rabbime hiçbir şeyi ortak koşmasaydım.’” (42)﴾ Kehf ﴿“Dün onun yerini temenni edenler **أَصْبَحَ** demeye başladılar: ‘Vay! Allah rızkı kullarından dilediğine genişletir ve kısar. Allah bize lütufta bulunmasaydı, bizi de yere geçirirdi. Vay! Kâfirler felah bulmaz.’” (82)﴾ Kasas

**أَصْبَحُوا لَا يُرَى**	﴿“Rabbinin emriyle her şeyi yerle bir eder; böylece **فَأَصْبَحُوا لَا يُرَى** ancak meskenleri (görünür) oldu. İşte suçlu kavmi böyle cezalandırırız.” (25)﴾ Ahkâf

**صَبَّحَ** - **صَبَّحَهُمْ**
 	﴿“Andolsun, sabahleyin onlara yerleşik bir azap **صَبَّحَهُمْ**.” (38)﴾ Kamer

مختار الصحاح
● [**صُبْح**] ص ب ح: **الصُّبْحُ** fecirdir; dedim ki: o, ayrıca **الإِصْبَاحِ**’tan bir isimdir; onu **م س ا** maddesinde zikretti. **الصَّبَاحُ** akşamın zıddıdır; aynı şekilde **الصَّبِيحَةُ**. Ondan (şöyle) dersin: adam **أَصْبَحَ**; ve Allah onu **صَبَّحَهُ** (sabahlatıp eriştirdi), **تَصْبِيحًا**. Ve ben onu **صَبَّحْتُهُ**: ona “**عَمْ صَبَاحًا**” dedim; **العين**’in kesresiyle. Ve onu ayrıca **صَبَّحْتُهُ**: ona sabahleyin geldim. Ve falan **أَصْبَحَ** âlim: yani oldu. Ve falan **الصُّبْحَةُ**’yi uyur; **الصاد**’ın fethasıyla ve onun zammıyla, ikisinde de **الباء**’nın sükûnu ile; yani sabah oluncaya kadar uyur. Ondan (şöyle) dersin: adam **تَصَبَّحَ**. Ve **المَصْبَحُ**, **المَذْهَب** vezninde: **الإِصْبَاحِ**’ın yeri ve vakti de. Dedim ki: aynı şekilde **المُصْبَحُ**, **الميم**’in zammıyla; onu **م س ا** maddesinde zikretti. **الصَّبُوحُ**: sabah vakti içilen içkidir; ve o, **الغَبُوق**’un zıddıdır. Ondan (şöyle) dersin: onu **صَبَحَهُ**, **قَطَعَ** babından; ve adam **اصْطَحَ**: **صَبُوحًا** içti; o hâlde o **مُصْطَبِحٌ**’tir. Ve **صَبْحَانُ**; ve kadın **صَبْحَى**, **سَكْرَان** ve **سَكْرَى** gibi. Ve **المِصْبَاحُ**: kandildir. Ve onunla **اسْتَصْبَحَ**: onu yaktı (kandil yaptı). Ve **الشَّمْهُ**: **يُصْطَبَحُ** olunan şeydendir; yani onunla kandil yakılır. Ve **الصَّبَاحَة**: güzelliktir; ve babı **ظَرُفَ**’tur; o hâlde o **صَبِيحٌ** ve **صُبَاحٌ** (zamm ile)dir.

الراغب
**صُبْح**
- **الصُّبْح** ve **الصَّبَاح**: günün evveli; ve o, ufkun güneşin kaşıyla kızardığı vaktin zamanıdır. Yüce Allah dedi ki: ﴿**أَلَيْسَ الصُّبْحُ بِقَرِيبٍ**﴾ [Hûd/81]; ve dedi ki: ﴿**فَسَاءَ صَبَاحُ الْمُنْذَرِينَ**﴾ [Sâffât/177]. Ve **التَّصَبُّح**: kuşluk vaktinde uyumaktır. Ve **الصَّبُوح**: sabah içkisidir. Denir ki: **صَبَحْتُهُ**: ona **صَبُوحًا** içirdim. Ve **الصُّبْحَان**: **المُصْطَبِح**’tır. Ve **المِصْبَاح**: ondan içilen şeydir. Ve develerden: sabah oluncaya kadar çöker de kalkmayan vardır. Ve içine **المِصْبَاح** konulan şey. Dedi ki: ﴿**مَثَلًا نُورُهُ كَمِشْكَاةٍ فِيهَا مِصْبَاحٌ الْمِصْبَاحُ فِي زُجَاجَةٍ**﴾ [Nûr/35]. Ve kandile: **مِصْبَاح** denir. Ve **المِصْبَاح**: kandilin karargâhıdır (bulunduğu yeridir). Ve **المَصَابِيح**: yıldızların alâmetleridir. Yüce Allah dedi ki: ﴿**وَلَقَدْ زَيَّنَّا السَّمَاءَ الدُّنْيَا بِمَصَابِيحَ**﴾ [Mülk/5]. Ve **صَبَحْتُهُمْ** şu su ile: onu onlara sabahleyin getirdim. Ve **الصُّبْح**: saçta şiddetli kızıllıktır; **الصُّبْح** ve **الصَّبَاح** ile benzetme olarak. Ve denildi ki: **صَبَحَ** falan: yani **وَضُؤ** (denir ki: **صَبَحَ** **يُصْبِحُ** **صَبَاحَةً**; **اللسان**’a bak: **صُبْح**).

ملخص اللسان
1.    Ve denir ki, gaflet uykusundan uyandırılan adama: **أَصْبِحْ**; yani: uyan ve basîretle gör; rüşdünü ve seni ıslah eden şeyi (gör).
2.     **الصُّبْحُ**: günün evvelidir. **الصُّبْحُ**: fecirdir. **الصَّبَاحُ**: **المَسَاء**’ın nakîzidir (zıddıdır); cem‘i **أَصْبَاحٌ**.
3.  Ve **صَبَحَ** kavme bir şer ile, **يَصْبَحُهُمْ** **صَبْحًا**: onu onlara sabahleyin getirdi. Ve atlar onları **صَبَحَتْهُمْ** ve **صَبَّحَتْهُمْ**: onlara sabah vakti geldi. Ve hadiste: onun Hayber’i **صَبَّحَ** ettiği (vardır); yani ona sabahleyin geldi.
4.  **الأَصْبَحُ**: saçın şiddetli kızıllısıdır; ondan **صُبْحُ النَّهَار** türemiştir, **الأَصْبَح**’tan. **الأَزْهَرِي** dedi ki: **الصُّبْحِ الصَّادِق**’ın rengi, az bir kızıllığa meyleder; sanki o, gecenin evvelinde ilk şafağın rengidir.
5.     **الصَّبَحُ**: demirin ve başkasının parıltısıdır.
6.   **المِصْبَاحُ**: kandildir; ve o, kandil ve başkasında gördüğün onun **قُرْطُهُ**’dur; ve **القِرَاطُ** bir lugattır. Ve bu, Aziz ve Celil Allah’ın sözüdür: **المِصْبَاحُ فِي زُجَاجَةٍ الزُّجَاجَةُ كَأَنَّهَا كَوْكَبٌ دُرِّيٌّ**. Ve **المِصْبَحُ**: kandilliktir. Ve onunla **اسْتَصْبَحَ**: kandil yaktı. Ve hadiste: “**فَأَصْبِحِي سِرَاجَكِ**”: yani onu düzelt. Ve Câbir hadîsinde, ölü hayvanın yağları hakkında: insanlar onunla **يَسْتَصْبِحُونَ**; yani kandillerini onunla yakarlar. Ve Yahyâ b. Zekeriyyâ hadîsinde, ikisine de selâm olsun: Beytü’l-Makdis’e gündüz hizmet ederdi ve geceleyin orada **يُصْبِحُ** ederdi; yani kandilleri yakardı.
7.     **المِصْبَحُ** ve **المِصْبَاحُ**: büyük bir kadehtir; Ebû Hanîfe’den. Ve **المَصَابِيح**: onunla sabah içkisi içilen kadehlerdir.
8.     **الصَّبُوحُ** ve **الصَّبُوحَةُ**: sabah vakti sağılan dişi devedir.

لسان العرب

● - **صبح**: **الصُّبْحُ**: günün evveli. Ve **الصُّبْحُ**: tan yeri. Ve **الصَّباحُ**: **المَساء**’ın nakîsidir; cem‘i **أَصْباحٌ**’dır; ve o, **الصَّبيحةُ** ve **الصَّباحُ** ve **الإِصْباحُ** ve **المُصْبَحُ**’tır; Allah, عز وجل, dedi: **فالِقُ الإِصْباحِ**; **الفراء** dedi: **الأَمْسَاء** ve **الأَصْباح** denildiği vakit, o, **المَساء** ve **الصُّبْح**’un cem‘idir; dedi: bunun misli **الإِبْكارُ** ve **الأَبْكارُ**’dır; şair dedi ki:
أَفْنَى رِياحاً وذَوِي رِياحِ،
تَناسُخُ الإِمْساءِ والإِصْباحِ
bununla **المَساء** ve **الصُّبْحَ**’ı murad eder. Ve **اللحياني** hikâye etti: Araplar, insandan ve başkasından uğursuzluk çıkardıkları vakit derler: **صباحُ الله لا صَباحُك**; dedi: istersen nasb edersin. Ve **أَصْبَحَ** kavim: **الصَّباح**a girdiler; nitekim denilir: **أَمْسَوْا**: **المساء**a girdiler; ve hadiste: **أَصْبِحُوا بالصُّبحِ فإِنه أَعظم للأَجر** yani onu **الصُّبْح**’un طلوعu عندında kılın; denilir: adam **أَصْبَحَ** ettiği vakit, **الصُّبْح**a girmiş olur; ve tenzilde: **وإِنكم لَتَمُرُّون عليهم مُصْبِحِينَ وبالليل**; **سيبويه** dedi: **أَصْبَحْنا** ve **أَمْسَينا** yani o vakitte olduk; ama **صَبَّحْنا** ve **مَسَّيْنا**’nın manası: ona sabah ve akşam geldik; ve **أَبو عدنان** dedi: **صَبَحْنا** ile **صَبَّحْنا** arasındaki فرق şudur ki: **صَبَّحْنا** filân beldeyi ve filânı denilir; işte bu مُشَدَّدة’dir; ve **صَبَحْنا** onun ehlini hayırla yahut şerle; ve **النابغة** dedi ki:
وصَبَّحَه فَلْجاً فلا زال كَعْبُه،
عل كلِّ من عادى من الناسِ، عاليا
ve denilir: onu **صَبَّحَه** şu ile ve onu **مسَّاه** şu ile; bütün bunlar câizdir; ve denilir: gaflet uykusundan uyandırılan adama: **أَصْبِحْ** yani uyan ve gör: rüşdünü ve seni ıslah eden şeyi; ve **رؤبة** dedi ki:
أَصْبِحْ فما من بَشَرٍ مَأْرُوشِ
yani ayıplı bir beşer. Ve Allah’ın sözü, عز من قائل: **فأَخذتهم الصَّيْحةُ مُصْبِحِين** yani helâk onları sabaha giriş vakti aldı. Ve filân **أَصْبَحَ** âlim yani oldu. Ve **صَبَّحك الله بخير**: ona duadır. Ve **صَبَّحْته** yani ona dedim: **عِمْ صَباحاً**; **الجوهري** dedi: ve burada teşdîd ile tekthîr murad olunmaz. Ve **صَبَّحَ** kavmi: onlara **غُدْوَةً** geldi; ve ben sana **صُبْحَ خامِسةٍ** geldim; nitekim **لِمُسْيِ خامسةٍ** dersin; ve **صِبْحِ خامسة** (kesr ile) yani beş günün sabahına.

**سيبويه** hikâye etti: ona **صَباحَ مَساءَ** geldim; Araplardan kimi onu on beş gibi bina eder, kimisi onu izâfe eder; ancak hâl yahut zarf haddinde; ve ona **صَباحاً** ve **ذا صَباحٍ** geldim; **سيبويه** dedi: ancak zarf olarak kullanılır; ve o, mütemekkin olmayan bir zarftır; dedi: ve **خَثْعَم**’ın bir lugatında isim olarak gelmiştir; **أَنس ابنُ نُهَيْكٍ** dedi ki:
عَزَمْتُ على إِقامةِ ذي صباحٍ،
لأَمْرٍ ما يُسَوَّدُ ما يَسُودُ
ve ona her gün **أُصْبُوحةَ** ve her gün **أُمْسِيَّةَ** geldim. **الأَزهري** dedi: filânı **صَبَحْتُ**: ona sabah geldim; ama **بُجَيْر بن زُهير المزنيِّ**’nin sözü—ve o Müslüman olmuştu—:
صَبَحْناهمْ بأَلفٍ من سُلَيْمٍ،
وسَبْعٍ من بني عُثمانَ وافى
manası: onlara sabahleyin Süleym’den bin adam ile geldik; ve **الراجز** dedi ki:
نحْنُ صَبَحْنا عامراً في دارِها
جُرْداً، تَعادَى طَرَفَيْ نَهارِها
muradı: ona sabahleyin **جُرْد** atlarla geldik; ve **الشَّمَّاخ**’ın sözü:
وتَشْكُو بعَيْنٍ ما أَكَلَّ رِكابَها،
وقيلَ المُنادِي: أَصْبَحَ القومُ أَدْلِجِي
**الأَزهري** dedi: soran bu beyit hakkında sorar da der ki: **الإِدلاج** gece yürüyüşüdür; nasıl der: **أَصبح القوم**; hâlbuki **الإِدلاج**’ı emrediyor? Ve cevap şudur: Arap, murad ettiği mekâna yaklaştığı vakit: ona vardık der; ve gece yürüyen kimse için **الصُّبح**’un طلوعuna yaklaştığı vakit—her ne kadar طلوع etmiş olmasa da—: **أَصْبَحْنا** der; ve **أَصبح القومُ** sözüyle murad etti: onların sabaha giriş vakti yaklaştı; dedi: bunu ancak tefsir ettim; çünkü bazı insanlar onu, üzerinde olduğu şeyin gayrısı üzere tefsir etti.

Ve **الصُّبْحة** ve **الصَّبْحة**: kuşluk uykusu. Ve **التَّصَبُّحُ**: kuşlukta uyumaktır; ve bazıları onu kerih görmüştür; ve hadiste: **الصُّبْحة**’dan nehyetti; ve o, günün evvelinde uyumaktır; çünkü o, zikrin vaktidir; sonra kazanç talebinin vaktidir. Ve filân **الصُّبْحة** ve **الصَّبْحة** uyur yani sabahladığı vakit uyur; ondan denilir: adam **تَصَبَّح** etti; ve **أُم زرع** hadîsinde, dedi ki: **وعنده أَقول فلا أُقَبَّح وأَرْقُدُ فأَتَصَبَّحُ**; murad etti ki o, kifâyet olunmuştur; o hâlde **الصُّبْحة** uyur. Ve **الصُّبْحة**: sabahleyin onunla oyalanıp durduğun şeydir. Ve develerden **المِصْباحُ**: **مُعَرَّسه**’nde çöken, uyandırılsa bile sabah oluncaya dek kalkmayan; ve denildi: develerden **المِصْبَحُ** ve **المِصْباحُ**, **مَبْرَك**’ında sabahlayan, gün yükselinceye dek otlamayanlardır; ve o, **الإستبل**’den müstehab olanlardandır; bu, onların kuvveti ve semizliği sebebiyledir; **مُزَرِّد** dedi ki:
ضَرَبْتُ له بالسيفِ كَوْماءَ مِصْبَحاً،
فشُبَّتْ عليها النارُ، فهي عَقِيرُ
Ve **الصَّبُوحُ**: sabahleyin yenilen yahut içilen her şeydir; ve o, **الغَبُوقِ**’un hilâfıdır. Ve **الصَّبُوحُ**: onların yanında içkilerinden sabah olan şeydir de onu içtiler; **الأَزهري**, **الليث**’ten hikâye etti: **الصَّبُوحُ** şaraptır; ve inşâd etti:
ولقد غَدَوْتُ على الصَّبُوحِ، مَعِي
شَرْبٌ كِرامُ من بني رُهْمِ
Ve sütten **الصَّبُوحُ**: kuşlukta sağılan şeydir. Ve **الصَّبُوحُ** ve **الصَّبُوحةُ**: kuşlukta sağılan deve; **اللحياني**’den. Araplardan hikâye olundu: bu benim **صَبُوحِي**’m ve **صَبُوحَتي**’mdir. Ve **الصَّبْحُ**: kardeşini sütten **صَبُوحاً** olarak sulamandır. Ve **الصَّبُوح**: kuşlukta, kaylûleden aşağıya kadar içilen şeydir; ve fiilin **الإِصطباحُ**’tır; ve **أَبو الهيثم** dedi: **الصَّبُوح** içilen süttür; ve o vakitte sağılan deve: o da **صَبُوح**’tur; denilir: bu deve benim **صَبُوحِي** ve **غَبُوقِي**’mdir; dedi: ve bize **أَبو لَيْلَى الأَعرابي** inşâd etti:
ما لِيَ لا أَسْقِي حُبيْباتي
صَبائِحي غَبَائقي قَيْلاتي؟
Ve **القَيْلُ**: öğle vaktinde içilen süttür. Ve kavim **اصْطَبَحَ** etti: **الصَّبُوحَ** içtiler. Ve onu **صَبَحَه يَصْبَحُه صَبْحاً**; ve onu **صَبَّحَه**: ona **صَبُوحاً** içirdi; o hâlde o, **مُصْطَبحٌ**’tır; ve **قُرْطُ بن التُّؤْم اليَشكُري** dedi ki:
كان ابنُ أَسماءَ يَعْشُوه ويَصْبَحُه
من هَجْمةٍ، كفَسِيلِ النَّخْل، دُرَّارِ
**يَعشون**: ona akşam yemeği yedirir. Ve **الهَجْمة**: develerden bir parçadır. Ve **دُرَّار**: onun sıfatındandır. Ve hadiste: **وما لنا صَبِيٌّ يَصْطَبِحُ** yani kuraklık ve kıtlıktan, çocuğun sabahleyin içtiği kadar sütümüz yoktur; çoktan fazlası bir yana; ve denilir: filânı **صَبَحْتُ** yani ona sütten yahut şaraptan **صَبُوحاً** verdim; ve ondan **طرفة**’nin sözü:
متى تَأْتِنِي أَصبَحْكَ كأْساً رَوِيَّةً
yani sana bir kadeh içiririm; ve denildi: **الصَّبُوحُ**, kuşlukta sıcak olarak **اصْطُبِحَ** edilen şeydir. Ve onların, yalancıyı vasfetmede dolaşan mesellerinden sözleri: **أَكْذَبُ من الآخِذِ الصَّبْحانِ**; **شمر** dedi: **ابن الأَعرابي** böyle dedi; dedi: ve o, içmiş de kanmış olan **الحُوَارُ**’dır; sen onunla anasını geri döndürmek istediğin vakit, kanmışlığından onun memesini içmez; dedi: ve ayrıca denilir: **أَكذب من الأَخِيذِ الصَّبْحانِ**; **أَبو عدنان** dedi: **الأَخِيذُ** esirdir. Ve **الصَّبْحانُ**: **اصْطَبَحَ** etmiş de kanmış olandır; **ابن الأَعرابي** dedi: o, bir kavmin yanında olan bir adam idi; onu, kalkıp onlardan ayrılarak gidecek hâle gelinceye dek **صَبَحُوه**; sonra bir kavim onu yakaladı ve dediler: bize, bulunduğun yeri göster; dedi: ben ancak ıssızda geceleyip kaldım; onlar böyle iken, birden oturdu, bevlediyordu,

Böylece, onun bir kavim yanında yakın bir yerde geceyi geçirmiş olduğunu bildiler; bununla onlara karşı delil getirdiler ve onları helâl saydılar. Masdar **الصَّبَحُ**’tır, hareke ile.

Meselde: “**أَعن صَبُوحٍ تُرَقِّق؟**” (denir); açıkça söylemeyip geveleyene misal olarak vurulur; ayrıca büyük bir musibeti onun hakkında bir kinaye ile örtbas edene de vurulur; ve sana, yumuşattığı bir sözle, gerekmediği hâlde bir şeyi gerekli kılana da (vurulur). Aslı şudur: Araplardan bir adam, Araplardan bir adamın yanına akşamleyin indi de ona süt içirdi (akşam içirtti); doyunca, kaldığı yerin annesine onu yumuşatacak bir sözle konuşmaya takıldı ve sözünün arasında: “Yarın olunca birlikte sabahlarız ve şöyle şöyle yaparız” dedi; üzerine inilen (ev sahibi) onu sezdi ve: “**أَعن صَبُوح تُرَقِّق؟**” dedi. **الشَّعْبيِّ**’den rivayet olundu: Bir adam ona, bir adamın karısının annesini öptüğü hakkında sordu; Şa‘bî ona dedi ki: “**أَعن صبوح ترقق؟** Karısı ona haram oldu.” Şa‘bî, onu öpmesini onunla cima etmesine kinaye yaptı zannetti; bu, **رقق**’ta da ayrıca zikredilmiştir.

**صَبْحانُ** bir adam ve **صَبْحَى** bir kadın: **الصَّبُوحَ** içtiler; **سكران** ve **سَكْرَى** gibi.

Hadiste: Ona soruldu: “Leş bize ne zaman helâl olur?” dedi ki: “**تَصْطَبِحُوا** yahut **تَغْتَبِقُوا** yahut bir otla **تَحْتَفُّوا** olmadıkça, onunla işiniz size kalmıştır.” Ebû ‘Ubeyc dedi ki: Manası: Ondan size ancak **الصَّبُوحُ** vardır, o da öğündür; ve **الغَبُوقُ** vardır, o da akşam yemeğidir; der ki: Leşten ikisini bir araya getirmeniz size yoktur. Dedi ki: Bundan, Semüre’nin oğullarına sözü: “Zaruretten **صَبُوحٌ** yahut **غَبُوقٌ** yeter.” Ezherî dedi ki—ve Ebû ‘Ubeyd’den başkası dedi ki—manası şudur: “Leş bize ne zaman helâl olur?” diye sorulunca, onlara cevap verdi de dedi ki: Sütten, onunla geçineceğiniz bir **صَبُوحاً** bulmadığınızda ve onunla yetineceğiniz bir **غَبُوقاً** bulmadığınızda; ve **الصَّبُوحَ** ile **الغَبُوقَ**’un yokluğunda, yiyeceğiniz bir **بَقْلَةً** de bulmadığınızda ve açlığınız yatıştığında, o vakit leş size helâl olur; aynı şekilde, bir adam yiyecekten bir öğün yahut bir akşam yemeği bulduğunda leş ona helâl olmaz. Dedi ki: Bu tefsir açık ve bellidir; Allah muvaffak edendir.

Devenin **صَبُوحُ**’u ve **صُبْحَتُها**’sı: ondan sabahleyin sağılan miktardır.

Onu **ذاتَ صَبْحة** ve **ذا صبُوحٍ** (vaktinde) gördüm; yani sabahladığı vakitte ve **الصَّبُوحَ** içtiği vakitte. İbnü’l-A‘râbî: **ذاتَ الصَّبُوح** ve **ذات الغَبُوق** (vaktinde) ona geldim; ona kuşluk vakti ve akşamüstü geldiğinde. Ve **ذا صَباح** ve **ذا مَساءٍ** ve **ذاتَ الزُّمَيْنِ** ve **ذاتَ العُوَيمِ**: yani üç zaman ve yıllardan beri.

Kavme kötülükle **صَبَحَ** eder, **يَصْبَحُهم صَبْحاً**: onu onlara sabahleyin getirdi.

Atlar onları **صَبَحَتهم** ve **صَبَّحَتهم**: onlara sabahleyin geldi. Hadiste: “Hayber’i **صَبَّح** etti” yani ona sabahleyin geldi. Ebû Bekir hadîsinde:

  “Her kişi, ehli içinde **مُصَبَّحٌ**’dır,
  ölüm, nal kayışından daha yakındır.”

Yani, o vakit onların içinde bulunması sebebiyle, sabahleyin ölümle gelinendir.

**يوم الصَّباح**: baskın günüdür. A‘şâ dedi ki:

  “Onunla bin (at) burun kanatır; gönderildiği vakit,
  **غَداةَ الصَّباحِ**’ta, toz kalktığında.”

Der ki: Bu atla, baskın gününde sahibi, atlardan binin önüne geçer.

Araplar, atlardan bir baskınla sabahleyin ansızın üzerlerine gelinmesinden korktuklarında: “**يا صَباحاه**” derler; yüksek çağrıyla bütün mahalleyi uyarırlar. Hadiste: “**وأَنْذِرْ عشيرتك الأَقربين**” inince; Safâ’ya çıktı ve: “**يا صباحاه**” dedi; bu, Arapların baskın için bağırdıklarında söyledikleri bir kelimedir; çünkü en çok sabah vaktinde baskın yaparlar ve baskın gününe **يوم الصَّباح** derler; sanki “**يا صباحاه**” diyen: “Düşman bizi bastı” der. Denildi ki: Çarpışanlar gece gelince savaştan geri dönerlerdi; gündüz dönünce dönerlerdi; sanki “**يا صباحاه**” sözüyle: “Sabah vakti geldi; savaşa hazırlanınız” demek ister. Seleme b. el-Ekva‘ hadîsinde: Resûlullah’ın—sallallahu aleyhi ve sellem—süt develeri alınınca, “**يا صَباحاه**” diye seslendi.

Develeri **صَبَحَ** eder, **يَصْبَحُها صَبْحاً**: onlara kuşluk vakti su verdi. Kavmi suya **صَبَّحَ** etti: onları sabahleyin suya götürdü.

**الصَّابِحُ**: develerini suya sabahleyin götüren, yani onlara sabahleyin su içirendir. Ondan, Ebû Zübeyd’in sözü:

  “**للصَّابِحِ**’e Cevzâ göründüğü vakit...”

Ve o sulamaya Araplar **الصُّبْحَةَ** derler; Araplar yanında faydalı değildir; övülen suya varış vakti, büyük kuşlukla beraberdir. Cerîr hadîsinde: “Onun **صابِحُها**’sı yorulmaz” yani ne gevşer ne bitkin düşer; o, ona sabahleyin su içirendir; çünkü onu, yer yüzünde açık bir suya götürür.

Ezherî dedi ki: **التَّصْبِيحُ** çeşitli şekillerdedir. Denir ki: “Kavmi suya **صَبَّحْتُ**” suya onları sabahleyin vardırıncaya kadar onlarla gece yürüdüğünde. Ondan şu sözü:

  “Onları, ıssız bir düzlükte bir suya **صَبَّحْتُ** ettim,
  Yemenî yıldız yükselmişti de doğrulmuştu.”

İstedi ki: Onlarla gece yürüdüm, nihayet onları o suya ulaştırdım. Ve dersin ki: “Kavmi **صَبَّحْتُ** ettim, **تصبيحاً**” sabahla birlikte onlara geldiğinde. Ondan, Antara’nın atları vasfederken sözü:

  “Ve bir sabah ki, **الجِفارَ**’ı asık suratlı olarak **صَبَّحْنَ** ettiler,
  onların öncülerini, dağınık saçlı, sert (kimseler) sevk eder.”

Yani **الجِفارَ**’a sabahleyin geldik; yani üzerinde süvarileri olan atlar. Ve denir ki: “Kavmi **صَبَّحْتُ** ettim” **الصَّبُوحَ**’u içirdiğimde.

**التَّصْبيح**: öğündür; denir ki: “Bana **تَصْبِيحِي**’mi yaklaştır.” Meb‘as hadîsinde: Peygamber—sallallahu aleyhi ve sellem—Ebû Tâlib’in himayesinde bir yetimdi; çocuklara **تَصْبِيحُهم** yaklaştırılırdı da onlar kapışırlar, o ise engellerdi; yani onlara öğünleri yaklaştırılırdı. O, **تَفْعِيل** üzerine bina edilmiş bir isimdir; kesilmiş hörgüç için **التَرْعِيب** gibi; fidanlardan biten şeyin adı olarak **التنبيت**; ağacın çiçeğinin adı olarak **التنوير**. **الصَّبُوح**: öğündür; **الغَبُوق**: akşam yemeğidir; asılları içmede idi, sonra yemede kullanıldılar.

Hadiste: “Kim **تَصَبَّحَ** eder de yedi **تَمراتِ عَجْوَة** ile...” O, “Kavmi **صَبَحْتُ** ettim”den **تَفَعَّلَ**’dir; yani onlara **الصَّبُوحَ** içirdim. **صَبَّحْتُ** (şeddeli) de onda bir lehçedir.

**الصُّبْحةُ** ve **الصَّبَحُ**: kızıllığa doğru bir siyahlıktır; ve denildi ki: **الشُّهْبَة**’ye yakın bir renktir; ve denildi ki: **الصُّهْبَة**’den yakın bir renktir. Erkek **أَصْبَحُ**, dişi **صَبْحاء**’dır. Dersin ki: **أَصْبَحُ** bir adam ve **أَصْبَح** bir aslan; **الصَّبَح**’ı açıkça belli. Saçtan **الأَصْبَحُ**: yaratılıştan, her ne olursa olsun, kızıllıkla bir beyazlığın karıştığı şeydir; ve **اصْباحَّ** etmiştir. Leys dedi ki: **الصَّبَحُ**, saçta kızıllığın şiddetidir; **الأَصْبَحُ**, **الأَصْهَب**’e yakındır. Şemr, Ebû Nasr’dan rivayet etti, dedi ki: Saçta **الصُّبْحَة** ve **المُلْحَة** vardır. Sakalı **أَصْبَحُ** bir adam: saçının üzerine bir kızıllık çıkan kimse içindir; bundan dolayı denildi: **دَمٌ صِباحَيُّ**, kızıllığının şiddetinden. Ebû Zübeyd dedi ki:

  “İçi boşluktan (çıkan) saf, **صُباحِيٌّ** kan; sarıya çalan...”

Şemr dedi ki: **الأَصْبَحُ**, saçının siyahlığında kızıllık bulunan kimsedir. Mülâane hadîsinde: “Eğer onu **أَصْبَحَ أَصْهَبَ** olarak getirirse...” **الأَصْبَحُ**: saç kızıllığının şiddetlisidir; ondan, gündüzün **صُبْحُ**’u **الأَصْبَح**’tan türemiştir. Ezherî dedi ki: **الصُّبْحِ الصادق**’ın rengi, azıcık kızıllığa vurur; sanki o, gecenin evvelindeki ilk şafağın rengidir.

**الصَّبَحُ**: demirin ve başkasının parıltısıdır.

**المِصْباحُ**: kandildir; o, kandilde ve başkasında gördüğün onun **قُرْطُه**’dur; **القِراطُ** da bir lehçedir. Bu, Allah’ın—azze ve celle—şu sözüdür: “**المِصْباحُ** bir cam içindedir; cam sanki inci gibi bir yıldızdır.” **المِصْبَحُ**: kandilliktir.

**واسْتَصْبَح به**: **اسْتَسْرَجَ**. Ve hadiste: “فأَصْبِحي سِراجَك” yani “onu düzelt”. Câbir’in ölü hayvanın yağları hakkındaki hadisinde: “ويَسْتَصْبِحُ بها الناسُ” yani “onunla kandillerini yakarlar”. Yahyâ b. Zekeriyyâ, ikisine de selâm olsun, hadisinde: “كان يَخْدُم بيتَ المقدِس نهاراً ويُصْبِحُ فيه ليلاً” yani “kandilleri yakar”.

**والمَصْبَح**, fetha ile: **الإِصْباحِ** yeri ve **الإِصْباح** vakti de; şair dedi ki:
بمَصْبَح الحمدِ وحيثُ يُمْسِي

Bu, fiilin aslının üzerine bina edilmiştir; ona ziyade yapılmadan önce; eğer **أَصْبَح** üzerine bina edilseydi, **مُصْبَح** denirdi, **الميم** damme ile; Ezherî dedi ki: **المُصْبَحُ** içinde sabahlanılan yer, **والمُمْسى** içinde akşamlanılan mekândır; bunun cümlesindendir:
قريبةُ المُصْبَحِ من مُمْساها

Ve **المُصْبَحُ** ayrıca: **الإِصباحُ**; denir: “**أَصْبَحْنا إِصباحاً ومُصْبَحاً**”; ve Nemer b. Tevleb’in sözü:
فأَصْبَحْتُ والليلُ مُسمْتَحْكِمٌ،
وأَصْبَحَتِ الأَرضُ بَحْراً طَما

İbnü’l-A‘râbî onu şöyle tefsir etti: “**أَصْبَحْتُ** **من المِصْباحِ**”; başkası dedi ki: gece içindeki şimşeği **المِصْباح**a benzetti; bunu Ebû Züeyb’in sözü kuvvetlendirdi:
أَمِنْك بَرْقٌ أَبِيتُ الليلَ أَرْقُبُه؟
كأَنه، في عِراصِ الشامِ، مِصْباحُ

Böylece Nemer b. Tevleb der ki: “Bu şimşeği gördüm, gece ise **مُسْتَحْكِم** idi; sanki şimşek bir **مِصْباح**tır; zira kandiller ancak karanlıklarda yakılır.” Bundan daha güzeli, şimşeğin karanlığı onun için yarıp açmasıdır; ta ki sanki o **صُبْح** imiş gibi; o vakit **الصَّباح**tan “**أَصبحت**” olur; Sa‘leb dedi ki: manası: bulutun şiddetinden dolayı sabahı hissetmedim de “**أَصْبَحْتُ**”. Ve **الشَّمَعُ** kendisiyle **يُصْطَبَحُ به** olan şeydendir; yani onunla kandil yakılır.

**والمِصْبَحُ** ve **المِصْباحُ**: büyük bir kadeh; Ebû Hanîfe’den. **والمَصابيح**: kendisiyle **يُصْطبح** edilen kadehler; ve şu beyit okunmuştur:
نُهِلُّ ونَسْعَى بالمَصابِيحِ وَسْطَها،
لها أَمْرُ حَزْمٍ لا يُفَرَّقُ، مُجْمَعُ

Ve yıldızların **مَصابيحُ**ı: gezegenlerin alâmetleridir; tekili **مِصْباح**tır. Ve **المِصْباح**: geniş mızrak ucu. Ve **أَسِنَّةٌ صُباحِيَّةٌ**, böyledir; İbn Sîde dedi ki: neye nisbet edildiğini bilmiyorum.

**والصَّباحةُ**: güzellik; ve (kişi) **صَبُحَ** (damme ile) **يَصْبُح** **صَباحة**. **وأَما** **الصَّبَح**tan ise “**صَبِحَ** … **يَصْبَحُ صَبَحاً**” denir; o, saç bakımından **أَصْبَحُ**tur.

Ve bir adam **صَبِيحٌ** ve **صُباحٌ** (damme ile): güzel; çoğulu **صِباحٌ**; **فُعال** diyenlerin, ikisinin çokça birbirinin yerine geçmesi sebebiyle, **فَعِيل** diyenlere muvafakat etmesidir; ikisinde de dişisi **بالهاء** iledir; çoğulu **صِباحٌ**; vasıflıkta ittifakları sebebiyle, kırık çoğulda müzekkerine muvafakat etti; ve **صَبُحَ صَباحة** olmuştur; Leys dedi ki: **الصَّبِيح** yüzü aydınlık olandır.

Ve **ذو أَصْبَحَ**: Himyer krallarından bir kraldır; ona nisbetle **السِّياطُ الأَصْبَحِيَّة** nisbet edilir. Ve **الأَصْبَحِيُّ**: kırbaç.

Ve **صَباحٌ**: Araplardan bir kabiledir; ve **صُبْحاً** ve **صَباحاً** ve **صُبَيْحاً** ve **صَّبَّاحاً** ve **صَبِيحاً** ve **مَضْبَحاً** adlarını vermiştir. Ve **بنو صُباح**: kollar; **ضَبَّة** içinde bir kol, **عبد القَيْس** içinde bir kol, **غَنِيٍّ** içinde bir kol. Ve **صُباحُ**: **عُذْرَة**den ve **عبد القَيْسِ**ten bir kabile. Ve **صُنابِحُ**: **مُراد**dan bir koldur.

مقاييس اللغة:
(**صبح**) **الصاد** ve **الباء** ve **الحاء** tek bir asıldır, düzenli (sürekli)dir. Ve o, renklerden bir renktir; “aslı **الحُمْرة** (kızıllık)tır” dediler. Dediler ki: **الصُّبْحُ** (sabah) kızıllığı sebebiyle **صُبْحاً** diye adlandırıldı; **المِصْباح** (lamba) da kızıllığı sebebiyle **مِصباحاً** diye adlandırıldığı gibi. Dediler ki: bundan dolayı **وجهٌ صَبيحٌ** (yüzü sabahî/parlak) denir. Ve **الصَّباح**: gündüzün nuru. Bu asıldır; sonra dallandırılır. Dediler ki: sabah içkisi için **الصَّبوح**; ve **اصطَبَحَ** etmiştir; ve o, **الجاشِرِيَّة**dir. Dedi ki:
إِذا ما اصطبحنا الجاشريّة لم نُبَلْ *** أميراً وإن كان* الأميرُ من الأَزْدِ([1])
Ve denir ki: “**أكذَبُ من الأخيذ الصَّبْحَان**”; bununla **الأسير المصطَبِح** (sabah içkisi içmiş esir)i kastederler. Aslı şudur: bir kavim bir adamı esir aldı; ona kabilesi hakkında sordular; o da onlara yalan söyledi ve uzak bir tarafa işaret etti; onu mızrakladılar; böylece, sabah içtiği süt, kana önce geçti; dediler ki: “**أكذَبُ من الأخيذ الصَّبْحَان**”. Ve **المِصباح**: deve; konakladığı yerde çöker de sabahlamadıkça kalkıp harekete geçmez. Ve **التَّصَبُّح**: sabah vakti uyumak. Ve **يوم الصَّباح**: baskın günü. **الأعشى** dedi ki:
به تَرْعُفُ الألفَ إِذ أُرْسِلَتْ  *** غَدَاةَ الصَّبَاحِ إِذا النَّقْعُ ثارا([2])
Ve denir: ona her günün **أصبوحة**sında geldim; ve ona **ذا صَبوح** iken rastladım. Ve **المصابيح**: kendisiyle **يُصطَبَح** edilen kadehlerdir. Ve denir: bize beşincinin **لِصُبْح**unda ve beşincinin **صِبْح**inde geldi.
Ve ilk kelimeden: **الصَّبَح**: kılda kızıllığın şiddeti; “**أسدٌ أصبَحُ**” denir.

القاموس المحيط:
**الصُّبْحُ**: fecir; yahut gündüzün başı; çoğulu **أصباحٌ**. Ve o, **الصَّبيحَةُ** ve **الصَّباحُ** ve **الْإِصْباحُ** ve **المُصْبَح**tır; **مُكْرَمٍ** gibi. Ve **أصْبَحَ**: ona girdi; ve “oldu” mânâsıyla. Ve **صَبَّحَهُم**: onlara “**عِمْ صَباحاً**” dedi; ve onlara sabahleyin geldi,
**صبَحَهُم** gibi; **مَنَعَ** gibi. Ve onlara **صَبوحاً** içirdi; o da: sabah vakti sütten sağılan şeydir; ve onların yanında içecekten sabahlamış olan şeydir; ve deve sabahleyin sağılır. Ve **يومُ الصَّباح**: baskın günüdür. Ve **الصُّبْحَةُ** (ötre ile): sabah vakti uykusu; ve fetha ile de gelir. Ve sabahleyin kendisiyle oyalanıp avunduğun şey; ve **تَصَبَّحَ** etmiştir. Ve kızıllığa doğru bir siyahlık; yahut **الشُّهْبَة**ye doğru çalan bir renk; yahut **الصُّهْبَة**ye doğru; o, **أصْبَحُ**tur; o (dişil) **صَبْحاءُ**dır. Ve ona beşincinin **لِصُبْحِ**unda geldim; ve kesrelenir; yani: beş günün sabahına. Ve ona **ذا صَباحٍ** ve **ذا صَبوحٍ** iken geldim; yani: erken vakitte; yalnızca zarf olarak kullanılır. Ve **الْأَصْبَحُ**: aslandır; ve yaratılışça kızıllıkla bir beyazlık karışmış kıldır. Ve **اصْباحَّ** etmiştir ve **صَبحَ** etmiştir; **فَرِحَ** gibi; **صَبَحاً** ve **صُبْحَةً** (ötre ile). Ve **المُصْبَحُ**, **مُكْرَمٍ** gibi: sabahlama yeri ve vakti. Ve **المِصْباحُ**: kandil; ve deve, kuvvetinden dolayı gündüz yükselinceye kadar çöktüğü yerde sabahlar; ve geniş mızrak ucu; ve büyük bir kadeh; **المِصْبَحِ** gibi; **مِنْبَرٍ** gibi. Ve **الصَّبوحَةُ**: sabah vakti sağılan deve; **الصَّبوح** gibi. Ve **الصَّباحَةُ**: güzelliktir. **صَبُحَ**, **كَرُمَ** gibi; o hâlde o, **صَبيحٌ** ve **صُباحٌ** ve **صُبَّاحٌ** ve **صَبْحانُ**dur; **شَريفٍ** ve **غُرابٍ** ve **رُمَّانٍ** ve **سَكْرانَ** gibi. Ve **رَجُلٌ صَبَحانٌ**, harekeli: **الصَّبوح**u acele ettirir. Ve **التَّصْبيحُ**: kuşluk yemeği; **تَفْعيل** üzerine bina edilmiş bir isimdir. Ve **الْأَصْبَحِيُّ**: kamçı; **ذي أصْبَحَ**a nispet; Yemen krallarından bir kral içindir; İmam **مالِكِ بنِ أنَسٍ**in dedelerindendir. Ve **اصْطَبَحَ**: eyerledi; ve **الصَّبوح**u içti; o hâlde o, **مُصْطَبِحٌ** ve **صَبْحانُ**dur.
Ve **اسْتَصْبَحَ**: eyer istemiştir. Ve **الصُّباحِيَّةُ** (ötre ile): geniş mızrak uçlarıdır. Ve **الصَّبْحاءُ**, ve **مُحَدِّثٍ** gibi: iki süvaridir.
Ve **دَمٌ صُباحِيُّ** (ötre ile): kızıllığı şiddetli (kan). Ve **الصُّباحُ**: kandilin alevi. Ve **بنُو صُباحٍ**: bir batındır. Ve **ذو صُباحٍ**: bir yer adıdır; ve **حِمْيَرَ**den bir kabiledir denilmiştir. Ve **صُباحٌ** ve **صُبْحٌ**: **نَمَلَى** karşısında iki sudur. Ve **سَحابٍ** gibi: fakih **زُفَرَ**in kardeşi **ابنُ الهُذَيْلِ**; ve **ابنُ خاقانَ**: kerimdir. Ve **غُرابٍ** gibi: **ابنُ طَريفٍ**: cahiliye devrindendir. Ve **الصَّبَحُ**, harekeli: demirin parıltısıdır. Ve **أُمُّ صُبْحٍ** (ötre ile): Mekke’dir. Ve **صَبَّحْتُ القومَ الماءَ تَصْبيحاً**: onlarla gece yürüdüm de onları sabahleyin ona (suya) vardım. Ve **أصْبحْ**: yani uyan; ve doğru yolunu gör. Ve **الحَقُّ الصَّابحُ**: apaçık olan. Ve **صَبْحَةُ**: **بَكْرٍ** diyarında bir kaledir.

القاموس المحيط:
**صبح**
“**الصُّبْح**” (ötre ile): fecir; yahut gündüzün başı; çoğulu **أَصْباحٌ**; ve o, **الصَّبِيحة**dir. Ve **الصَّبَاح**: akşamın zıddı. Ve **الإِصْباحُ** (kesre ile), **المُصْبَحُ** **مُكْرَم** gibi; çünkü mef‘ûl, üçlüye ziyade olanlardandır; ism-i mef‘ûl gibi. Aziz ve celil Allah dedi ki: “**فالِقُ الإِصْباحِ**”. **الفرّاءُ** dedi ki: “**الأَمْسَاءُ** ve **الأَصْباحُ**” denilince, bu **المَسَاءِ** ve **الصّبْح**un cem‘idir. Dedi ki: bunun benzeri **الأَبْكار** ve **الإِبْكار**dır. Şair dedi ki:
" أَفْنَى رِيَاحاً وذَوِي رِيَاحِ
" تَناسُحُ الإِمْساءِ والإِصْباحِ
Ve **اللِّحْيَانيّ** rivayet etti: Araplar, insandan ve başkasından uğursuzluk saydıklarında şöyle derler: **صَبَاحُ اللهِ لا صَباحُك**. Dedi ki: istersen nasb edersin. Ve **أَصْبَحَ**: ona girdi; yani **الصُّبْح**a; “**أَمْسَى**” denildiği gibi, akşama girdiğinde. Hadiste: “**أَصْبِحوا بالصُّبح فإِنه أَعظمث للأَجْر**”; yani onu, sabahın doğuşu sırasında kılın. Ve tenzilde: “**وَإِنَّكُمْ لَتَمُرُّونَ عَلَيْهِمْ مُصْبِحِينَ**”. **أَصْبَحَ**: “oldu” mânâsıyla. Şeyhimiz dedi ki: bunda uzatma vardır; çünkü “**بمعنى**” müstedrektir; gizli olmadığı üzere. **سيبويه** dedi ki: **أَصْبَحْنا** ve **أَمْسَيْنا**; yani o vakitte olduk. Ve “falanca âlim oldu”: **أَصْبَحَ فلانٌ عالِماً**; oldu. Ve **صَبَّحهم** **تَصْبيحاً**: “onlara: **عِمْ صَباحاً** dedi”; ve o, cahiliye selamıdır; yahut “Allah seni hayırla sabahlatsın” dedi. **صَبَّحَهم**: “onlara sabahleyin geldi; **صَبَحهم** gibi; **مَنَعَ** gibi.” **أَبو عَدْنَان** dedi ki: **صَبَحْنَا** ile **صَبَّحْنَا** arasındaki fark şudur: “şu şu beldeyi sabahladık” denir ve “falancayı sabahladık” denir; bu şeddelidir. Ve “halkını hayırla yahut şerle sabahladık.” **النّابغة** dedi ki:
وصَبَّحَه فَلْجاً فلا زَالَ كَعْبُه ... على كُلِّ مَنْ عادَى منَ النّاسِ عَالِيَا
Ve denir: onu bununla sabahladı ve bununla akşamladı; bunların hepsi caizdir. **بُجَير بن زُهَير المُزَنيّ** dedi; ve Müslüman olmuştu:
صَبَحْنَاهُمْ بأَلفٍ من سُلَيْمٍ ... وسَبْعٍ من بني عُثْمَانَ وَافِي
Mânâsı: onlara sabahleyin, **بني سُلَيم**den bin adamla geldik. Ve recez şairi dedi ki:
" نَحْنُ صَبَحْنَا عامراً في دَارِها
" جُرْداً تَعَادَى طَرَفَيْ نَهَارِهَا
İster: ona sabahleyin, kır atlılarla geldik. Ve **الشَّمّاخ** dedi ki:
وتَشْكُو بعَيْنٍ ما أَكَلَّ رِكَابَها ... وقِيلَ المُنَادِي : أَصبَحَ القَوْمُ أَدْلِجى

Ezherî dedi ki: Bu beyit hakkında soran kimse sorar da şöyle der: **الإِدْلاجُ**: gecenin yürüyüşüdür; öyleyse “kavim sabahladı” derken nasıl söyler; hâlbuki **الإِدْلاجِ**’i emrediyor? Cevap **" دلج "**’de geçmişti; ona müracaat et.

**صَبَحَهُم**: “Onlara sütten **صَبُوحاً** içirdi”; onları sabahleyin **صَبْحاً** sabahlatır; **صَبَّحَهم**’i de **تَصْبيحاً** olarak yine böyledir.

“Ve o”, yani **الصَّبوحُ**: “sabahleyin sütten sağılan şey” yahut “sabahleyin, kaylûleden aşağı (vakte kadar) içilen şey”dir. Senin fiilin **الاصْطِباحُ**’tır.

**الصَّبُوحُ** ayrıca: sabahleyin yenilen yahut içilen her şeydir; **الغَبُوقِ**’un zıddıdır.

**والصَّبُوح**: “Onların yanında içecekten sabahlamış olan şey”dir; onu içtiler.

**الصَّبُوح**: “deve sabahleyin sağılır”; bunu Lihyânî ve Ebû’l-Heysem nakletti. Şeyhimizin onun garip olduğu sözü, nazar mahallidir.

Mecazdan: bu “**يومُ الصَّبَاحِ**”tır; “**غَدَاةَ الصَّبَاحِ**” onları buldum: o “**يَومُ الغَارَةِ**”dir. A‘şâ dedi ki:

به تَرْعُفُ الأَلْفَ إِذْ أُرْسِلَتْ ... غَدَاةَ الصَّبَاحِ إِذَا النَّقْعُ ثارا

Şöyle der: bu at ile sahibi, baskın gününde atlılardan binin önüne geçer.

Araplar, atlılardan bir baskınla kendilerini sabahleyin ansızın basacaklarına dair korktuklarında: **يا صَبَاحَاه** derler; yüksek nida ile mahallenin tamamını uyarırlar.

Baskın gününe **يَومَ الصَّبَاحِ** adını verirler; çünkü en çok sabah vaktinde baskın yaparlar.

**والصُّبْحَة بالضَّمِّ**: sabah uykusudur; “fetha ile de gelir”; bazıları onu çirkin görmüştür.

Hadiste: **الضُّبْحَة**’den nehyettiği gelmiştir; o, gündüzün başında uyumaktır; çünkü o, zikir vaktidir; sonra kazanç talebi vaktidir.

Ümmü Zer‘ hadîsinde, onun şöyle dediği: “Onun yanında söylerim de çirkinlenmem; uyurum da **فأَتَصبَّح**.” İstedi ki: o, ihtiyaçları karşılanmış kimsedir; bu yüzden **الصُّبْحَة** uykusunu uyur.

**الصُّبْحَة**: “sabahleyin kendisiyle oyalanıp avunduğun şey”dir.

“**وقد تَصَبَّحَ**”: sabahleyin uyuduğu zaman.

Hadiste: “Kim **بسَبْعِ تَمْرَاتٍ عَجْوَة** ile **تَصبَّحَ**...” Bu, **صَبَحْتُ القَوْمَ**’dan **تَفَعَّلَ**’dir: onlara **الصَّبُوحَ** içirdiğim zaman; **صَبَّحت** (şeddeli) de onda bir lugattır.

**الصُّبْحَة** ve **الصَّبَحَ**: “kızıllığa doğru bir siyahlık yahut ona yakın, külrengine doğru çalan bir renk”tir; “yahut **الصُّهْبَةِ**’ye doğru”dur. Süheylî, **الصُّبْحةَ**’nın hâlis olmayan bir beyazlık olduğuna kesin hükmetti.

Leys dedi ki: **الصَّبَح**: saçta kızıllığın şiddetidir. “O **أَصْبَحُ**tur; o (dişi) **صَبْحاءُ**dur.”

Leys’ten: **الأَصْبَح** **الأَصْهَب**’e yakındır.

Şemir, Ebû Nasr’dan rivayet etti; dedi ki: saçta **الصُّبْحَةُ** ve **المُلْحَة** vardır.

**ورجل أَصْبَحُ اللِّحْيَةِ**: saçının üzerine kızıllık çıkan kimsedir.

Şemir dedi ki: **الأَصْبَحُ**: saçının siyahlığında kızıllık bulunan kimsedir.

Mülâane hadîsinde: “Eğer onu **أَصْبَحَ أَصْهَب** olarak getirirse...” **الأَصْبَح**: saçın kızıllığı şiddetli olan kimsedir.

Bundan, gündüzün **صُبْحُ**’u **الأَصْبَح**’tan türemiştir.

Ezherî dedi ki: **الصُّبْح الصّادقِ**’ın rengi biraz kızıllığa çalar; sanki o, gecenin başındaki ilk şafağın rengidir.

“**وأَتَيْنُه لِصُبْحِ خامسةٍ**” (damme ile), senin “**لِمُسْيِ خامسةٍ**” demen gibi; “kesre ile de gelir”, yani “beş günün sabahına” demektir.

Sîbeveyh nakletti: **أَتَيتُه صَبَاحَ مَسَاءَ**. Araplardan onu **خَمْسَةَ عَشَرَ** gibi bina eden vardır; onlardan onu, hâl yahut zarf sınırı dışında izafe eden vardır.

“**وأَتيْتُه ذَا صَبَاحٍ وذا صَبُوحٍ أَي بُكْرَةً**.”

Sîbeveyh dedi ki: “Sadece zarf olarak kullanılır”; o, temekkünlü olmayan bir zarftır.

Hath‘am’a ait bir lugatta “isim” olarak gelmiştir. Onlardan Enes b. Nuheyk dedi ki:

عزَمْتُ على إِقامةِ ذِي صَبَاحٍ ... لأَمْرٍ مَا يُسَوَّدُ مَنْ يَسُودُ

Onu zarf olarak kullanmadı.

Sîbeveyh dedi ki: Bu, Hath‘am’a ait bir lugattır.

Sıhâh’ın haşiyesinde buldum: Beyit, Hath‘am’dan bir adama aittir; onu kendi lugatı üzere söyledi; çünkü **ذا صباحٍ**’ı cer etti; hâlbuki o, temekkün etmeyen bir zarftır; temekkün etmeyen zarflar cer edilmez, ref‘ edilmez; bu, ancak Hath‘am’dan bir kavmin lugatında caiz olur yahut bir şair ona mecbur kalır.

Şunu ister: “Sabah vaktine kadar ikamete azmettim”; çünkü görüş ve azim bunun gerektirdiğini buldum.

Sonra dedi ki: **لأَمْرٍ مَا يُسَوَّدُ مَنْ يَسُود**: der ki: kavminin onu efendi kıldığı kimse, ancak güzel hasletlerden ve övülen işlerden bir şey için efendi kılınır; kavmi onu onda görmüştür de onun sebebiyle onu efendi kılmıştır; İbnü’s-Sîrâfî böyle dedi.

Onu **ذاتَ صُبْحَةٍ** ve **ذا صَبُوح** olarak buldum; yani sabahladığı vakit ve **الصَّبُوحَ** içtiği vakit.

İbnü’l-A‘râbî’den: **ذاتَ الصَّبُوحِ** ve **ذَات الغَبُوق** olarak geldim: ona sabahleyin ve akşamleyin geldiği zaman; ve **ذَا صَبَاحٍ** ve **ذَا مَساءٍ**; ve **ذَاتَ الزُّمَيْنِ** ve **ذاتَ العُوَيْمِ**: yani üç zaman ve yıllardan beri.

“**والأَصبَحُ : الأَسَدُ**”: **الصَّبَحِ**’ı açık olan (aslan).

Ve bir adam da böyledir: **أَصْبَحُ**.

**الأَصْبَح**: “yaratılıştan, beyazlığın kızıllıkla karıştığı saç”tır; her ne olursa olsun.

“**وقد اصْبَاحَّ**” **اصْبِيحَاحاً**; ve **صَبِحَ** (feriha gibi) **صَبَحاً** (harekeli) ve **صُبْحَةً** (damme ile).

“**والمُصْبَح كمُكْرَم : موضِعُ الإِصْبَاحِ ووَقْتُه**.”

Sıhâh’ın ibaresi: **والمَصْبَح** (fetha ile): sabahlama yeri ve sabahlama vakti de. Şair dedi ki:

بمَصْبَحِ الحَمْدِ وحيثُ يُمْسِي

Bu, fiilin aslının üzerine bina edilmiştir; ona ziyade yapılmadan önce. Eğer **أَصْبَحَ** üzerine bina edilseydi, **مُصْبَح** (mîm’in dammesiyle) denirdi. Bitti.

Bazı nüshalarda, “**كمُكْرَم**” sözünden sonra: “**وكمُذْهَب**” vardır; doğru olan budur, inşallah Teâlâ.

Ezherî dedi ki: **المُصْبَح**: içinde sabahlanan yer; **المُمْسي**: içinde akşamlanan mekândır. Ondan şu sözü:

قَرِيبةُ المُصْبَحِ من مُمْسَاها

**المِصْبَاح**: **السِّرَاح**’tır; o, kandilde ve başkasında gördüğün fitil yuvasıdır.

**السِّرَاجُ**, fitilin mahalline mecaz olarak da ıtlak olunur; meşhur bir mecazdır; bunu şeyhimiz söyledi.

Ebû Züeyb el-Hüzelî dedi ki:

أَمِنْك بَرْقٌ أَبيتُ اللَّيلَ أَرْقُبُه ... كأَنّهُ في عِراضِ الشّامِ مِصْبَاحُ

Develerden **المِصْبَاح**: konak yerinde çöker de, dürtülse bile sabah oluncaya kadar kalkmayan kimsedir.

Ve denildi ki: **المِصْبَاح**: “**النّاقَةُ**”dır; “**تُصْبِح في مَبْرَكِهَا**”; “**حتّى يَرْتفِعَ النّهَارُ**”a kadar otlamaz; bu, develerden sevilen şeylerdendir; bu da “**لقُوَّتِهَا**” ve semizliği sebebiyledir. Çoğulu **مَصابِيحُ**’tur.

İbnü’s-Sîd, **الفَرْق** hakkında inşad etti:

مَصَابِيحُ لَيستْ باللَّوَاتِي يَقودُهَا ... نُجومٌ ولا بالآفلاَتِ الدَّوالِكِ

**المِصْباح**: “**السِّنَانُ العَرِيض**”tır; ve **أَسِنَّةٌ صَبَاحِيَّة**.

**المِصْباح**: “büyük bir kadeh”tir; Ebû Hanîfe’den; “**كالمِصْبَح كمِنْبَر**” (dörtte).

İkinciye göre, Şemmâh’ın kardeşi Müzerred’in sözü:

ضَرَبْتُ له بالسَّيْفِ كَوْمَاءَ مِصْبَحاً ... فشُبَّتْ عليها النّارُ فهْي عَقِيرُ

" Ve **الصَّبُوحةُ**: sabahleyin sağılan deve; **الصَّبوحِ** gibi" — **اللِّحْيَانيّ**’den. Ve **الصَّبُوح**’un zikri az önce geçmişti. Orada: **الصَّبُوحة** gibi deseydi, tekrardan selâmette olurdu. Ve **اللِّحْيَانيّ** Araplardan şunu nakletti: Bu benim **صَبُوحِي**’m ve **صَبُوحَتِي**’mdir.

" Ve **الصَّبَاحَةُ**: güzelliktir" — böylece onu, imamlardan birden fazlası tefsir etti; ve lugat fukahasından bazıları onu, özellikle yüzdeki güzellik olmakla kayıtladı. Ve şeyhimiz, Ebû Mansûr’dan şunu nakletti: **الصَّبَاحةُ** yüzde, **الوَضَاءَةُ** deride, güzellik burunda, **الحَلاوةُ** gözde, **المَلاحَةُ** ağızda, **الظَّرْفُ** dilde, **الرَّشَاقَةُ** boyda, **اللَّباقة** huy ve seciyelerde, güzelliğin kemali saçtadır.

Ve **صَبُح ككَرُمَ** **صَبَاحَةً**: parladı ve aydınlattı; **المصباح**’ta böyle. "O hâlde o **صَبِيحٌ** ve **صُبَاحٌ**dur; bunu **الجوهَرِيّ** **كِسَائيّ**’den nakletti ve yalnız onlarla yetindi." Ve **صُبّاحٌ** ve **صَبْحانُ**; **شَريفٍ** ve **غُرَابٍ** ve **رُمّانٍ** ve **سَكْرَانَ** gibi. **فُعَالٌ** diyenler, ikisinin çokça birbirinin yerine geçmesi sebebiyle, **فَعِيلٌ** diyenlere muvafakat etti; ve ikisinde dişil, **الهاءِ** iledir; cem‘i **صِبَاحٌ**dur. Kırık çoğulda müzekkerine muvafakat etti; vasfiyyette ittifakları sebebiyle. Ve **اللّيث** dedi: **الصَّبِيح**: yüzü parlak olan.

" Ve bir adam **صَبَحَانٌ** (harekeli): **الصَّبُوحَ**u acele ettirir." Ve o, sabahleyin sıcak olarak içilen şeydir. **قَرِّبْ تَصْبِيحَنَا**. Ve misafirlere onların **تَصَابِيحَهم**’ini yaklaştırdı. " **التَّصْبِيحُ**: sabah yemeğidir." Ve **المَبْعَثِ** hadîsinde: "Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem, Ebû Tâlib’in himayesinde bir yetimdi; çocuklara onların **تَصْبِيحُهم**’i yaklaştırılırdı; o da kapıp alır ve el çekerdi." Ve o, " **تَفْعِيلٍ** üzerine bina edilmiş bir isimdir"; kesik hörgüç için **التّرْعِيب** gibi; fidanlardan biten şey için bir isim olan **التَّنْبِيت**; ağacın çiçeği için bir isim olan **التَّنْوِير**. Denir: Onların üzerine **الأَصْبَحِيَّة** döküldü.

" **الأَصْبَحيّ**: kamçıdır." Ve o, **السِّيَاطُ الأَصْبَحِيَّة**’dir. " **ذي أَصْبَحَ**’a nisbet; Yemen krallarından bir kraladır" — **حِمْيَر**’dendir; bunu **أَبو عُبيدَةَ** söyledi. Ve bu **ذو أصْبَحَ** hakkında denildi: O, **الحارثُ بنُ عَوفِ بنِ زَيد ابن سَدَدِ بن زُرْعةَ**’dır. Ve **ابن حزْم** dedi: O, **ذو أَصْبَحَ**; **وَلِد سَبَإٍ الأَصغرِ**’den **الغَوْث** oğlu **زَيد** oğlu **مالِك**’tir. " **أَجْدَادِ**" "efendimiz" "imam" "en eski" ve "en keremli himmet sahibi", Medine âlimi "**مالِكِ بنِ أَنَسٍ**" fakihin atalarındandır. Ve onun en yakın dedesi, **غَيْمَانَ** oğlu **الحارِثِ** oğlu **عَمْرِو** oğlu **أَبو عامرِ**’dir; **الأَصبَحِيّ الحِمْيَريّ**; tâbiîdir. Ve **الحازميّ**, **النَّسب** kitabında şunu zikretti: **ذا أَصْبَحَ** **كَهْلاَنَ**’dandır ve onlardan imam Mâlik vardır. Meşhur olan birincisidir; çünkü **كَهْلانَ**, sahih olana göre **حِمْيَر**’in kardeşidir; **الجوهَريّ**’ye muhalif olarak; ileride geleceği üzere.

" Ve **اصِطَبَحَ**: eyerledi" — **أَصْبَحَ** gibi; bu, **الأَساس**’tandır. Ve mum, onunla **يُصْطَبَح** olunan şeydendir; yani onunla kandil yakılır. **اصْطَبَحَ**: " **الصَّبُوحَ** içti." — Ve **صَبَحه يَصْبَحُه صَبْحاً**: ona **صَبُوحاً** içirdi — "O hâlde o **مَصْطَبِحٌ**tir." Ve **قُرْط بن التَّوْأَم اليَشْكُريّ** dedi:

كانَ ابنُ أَسْمَاءَ يَعْشُوه ويَصْبَحُه ... مِن هَجْمةٍ كفَسِيلِ النَّحْلِ دُرّارِ

**يَعْشُوه**: ona akşam yemeği yedirir. Ve **الهَجْمةُ**: develerden bir parçadır. Ve **دُرّار**: onun sıfatındandır. Ve hadîste: "Bizim, bir çocuk **يَصْطَبِح** edecek (kadar) malımız yoktur"; yani kıtlık ve kuraklıktan dolayı, çocuğun sabahleyin içtiği miktar kadar sütümüz yoktur; çok olan ise zaten yoktur. **اصْطَبَحَ** ve **اغْتَبَقَ**; ve o, " **صَبْحانُ**" ve **غَبْقَانُ**dur.

Ve onların, yalancıyı vasfetmede dolaşan darbımesellerinden, şu sözleridir: " **أَكْذَبُ من الآخِذِ الصَّبْحانِ**." **شَمِرٌ** dedi: **ابن الأَعْرَابيّ** böyle dedi. Dedi ki: O, içmiş ve kanmış olan yavru devedir; onunla anasını sağdırmak istediğinde, kanmışlığından dolayı onun memesini içmez. Dedi: Şöyle de denir: " **أَكْذَبُ من الأَخِيذِ الصَّبْحانِ**." **أَبو عَدنَانَ** dedi: **الأَخيذُ**: esirdir. Ve **الصَّبْحَانُ**: **اصْطَبَح** etmiş, sonra kanmış olandır. **ابن الأَعْرَابيّ** dedi: O, bir kavmin yanında olan bir adamdı; onu sabah içkisiyle içirdiler; nihayet onlardan kalkıp uzaklaşarak gitti; bir kavim onu yakaladı ve dedi: Bize, bulunduğun yeri göster. O dedi: Ben ancak **القَقْر**’da geceledim. Derken onlar böyle iken, o oturup bevletti. Onun, bir kavmin yanında yakın bir yerde gecelediğini bildiler. Onunla onlara yol buldular ve onları **اسْتَبَاحُوهم** ettiler. Masdar, harekeli olarak **الصَّبَح**’tır.

" Ve **اسْتَصْبَحَ** **بالمِصْبَح** ile: "Onunla **اسْتَسْرَجَ** etti." Ve Câbir hadîsinde, ölü hayvanın yağları hakkında: "Ve insanlar onunla **يَسْتَصْبِحُ** ederler"; yani onunla kandillerini yakarlar.

" Ve **الصُّبَاحِيَّة** (damme ile): geniş mızrak uçlarıdır." Ve **أَسِنَّةٌ صُباحِيَّةٌ**. **ابن سِيدَه** dedi: Neye nisbet edildiğini bilmiyorum.

" Ve **الصَّبْحَاءُ**": alnı açık olan. **الصَّبْحَاءُ** ve **المُصبِّح** — **مُحَدِّث** gibi: onların iki atlısıdır. "Ve **دَمٌ صُبَاحِيّ** (damme ile): şiddetli kırmızıdır"; **الأَصْبحِ**’ten alınmıştır: saçına kızıllık çıkan. **أَبو زُبَيد** dedi:

" عَبيطِ صُبَاحِيٍّ من الجَوْفِ أَشْقَرَا "

Ve **الصُّبَاحُ** "damme ile": kandilin alevi. "Ve **بنو صُبَاحٍ**" (damme ile): kabile kollarıdır. Onlardan: **عبد القَيْس** içinde bir " **بَطْنٌ**"; o, **عبد القَيْس** oğlu **أفْصَى** oğlu **لُكَيْزِ** oğlu **صُبَاحُ**’tır; **لُكَيْزِ** oğlu **شَنّ**’ın kardeşidir. Ve **ضَبَّةَ** içinde bir **بَطْنٌ**. Ve **غَنِيٍّ** içinde bir **بَطْنٌ**. Ve **عُذْرَةَ** içinde bir **بطن**.

" Ve **ذو صُبَاحٍ**: bir yer; ve denildi ki **حِمْيَر**’in " **أَقْيَالِ**"inden (biridir); ve o, " **ذُو أَصْبَحَ**"dan başkadır."

" Ve **صُبَاحٌ** ve **صُبْحٌ**: iki sudur; **حِيَالَ**" yani **حِذَاءَ** "**نَمَلَى**" (harekeli) karşısında. **صَبَاحٌ** — **سحَابٍ** gibi — **الهُذَيْلِ**’in oğludur; "imam" "fakih" **زُفَر**’in kardeşidir. **صَبَاحُ** oğlu **خاقَانَ**: kerim, cömerttir; onu **إِسحاقُ النَّديم** medhetti. **صُبَاحٌ** — **غُراب** gibi — **ابنُ طَرِيفِ**: câhiliye (dönemi) adamıdır; **بني رَبيعةَ**’dendir; ensâb imamları bunu böyle söyledi. Hâfız **ابن حجَرٍ** dedi: Öyle değildir; bilakis o, **ضَبِّيّ**dir; o, **ضَبَّةَ** oğlu **سَعد** oğlu **ثَعْلَبةَ** oğlu **كَعْبِ** oğlu **رَبيعةَ** oğlu **عامرِ** oğlu **عَمْرِو** oğlu **زيدِ** oğlu **طَرِيفِ** oğlu **صُبَاحُ**’tır. Ona nisbet edilen bir cemaat vardır; onlardan: **صُبَاحٍ** oğlu **صَفْوَانَ** oğlu **زَيد** oğlu **عبدُ الحَارث**; Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem’e geldi; o da onu **عبدَ الله** diye isimlendirdi.

" Ve **الصَّبَحُ** (harekeli): demirin parıltısıdır" ve başkasının. " Ve **أُمُّ صُبْح** (damme ile)": şerefi artırılmış olan " **مَكَّة**"nin alametlerindendir.

**التّهذيب**’de: Ve **التَّصْبِيحُ** çeşitli vecihler üzeredir. Denir: " **صَبَّحْتُ القَوْمَ المَاءَ تَصْبِيحاً**": eğer "onlarla gece yürüyüp onları ona" — yani suya — "sabahleyin" vardırırsan. Ve ondan, şu sözü:

وَصَبَّحتُهم ماءً بِفَيْفَاءَ قَفْرةٍ ... وقد حَلَّقَ النَّجْمث اليَمَانيُّ فاسْتَوَى

Muradı: Onlarla gece yürüdüm; nihayet onları o suya ulaştırdım. Ve dersin: **صَبَّحتُ القَومَ تَصْبِيحاً**; eğer onlara sabahla birlikte gelirsen. Ve ondan, **عَنْتَرةَ**’nin, atları vasfederken sözü:

وغَداةَ صَبَّحْنَ الجِفَارَ عَوابِساً ... تَهْدِي أَوائلَهنَّ شُعْثٌ شُزَّبُ

Yani: **أَي أَتَيْنَ الجِفَارَ صَبَاحاً**; yani, üzerinde süvarileri bulunan atlar. Ve denilir: **صَبَّحْتُ القَوْمَ**; onlara **الصَّبُوحَ** içirdiğimde. **التّهذيب**’in ibaresi bitti. Ve son iki mânâ, maddenin başında geçmişti; musannifin, kınama oklarını gerektiren sözü parçalama âdeti hâlâ sürmektedir; yüce, her şeyi bilen melik bize ve ona affetsin; çünkü bunu kardeşleri yanında zikretseydi, seçtiği yöntemine daha uygun olurdu.

Mecazdan: **سِنَةِ الغَفْلَةِ**’den uyandırılan adama denilir: “**أَصْبِحْ** ey adam” yani “gafletinden uyan” ve “doğru yolunu gör” ve seni ıslah eden şeyi. Ve **رُؤبة** dedi:
“**أَصْبِحْ**; çünkü ayıplı hiçbir insan yoktur”; yani ayıplı bir insan. Ve uyuyana denilir: **أَصْبِحْ**; yani uyan. Ve **أَصْبَحُوا**: gecenin ortasında uyandılar; **الأَساس**’ta böyledir.

Mecazdan da: “**الحَقُّ الصَّابِحُ**” ve o, “**البَيِّنُ**” yani üzerinde toz bulunmayan, açık, zâhir olandır. Ve yine onların sözü: **صَبَحَني فُلانٌ الحَقَّ** ve **مَحَضَنِيه**. Ve “**وصَبْحَةُ**” fetha ile: “**قَلْعَةٌ بدِيار بَكْرٍ**”, **آمِدَ** ile **وَمَّيَّافَارِقِينَ** arasında.

Ve ona istidrâk edilenlerdendir: onların sözü: **صَبَّحَك اله بخيرٍ**; ona dua ettiğinde. Ve ona her günün **أُصْبُوحَةَ**’sinde ve her günün **أُمْسِيَّةَ**’sinde geldim. Ve **أَصْبَحَ القَوْمُ**: sabaha girmelerinin vakti yaklaştı. Ve bununla **الشّمّاخ**’ın sözü tefsir edildi. Ve **الصَّبُوح**: kuşluk vakti yenilen veya içilen her şeydir; **الغَبوقِ**’un zıddıdır. Ve **الأَزهريّ**, **اللّيث**’ten hikâye etti: **الصَّبُوحُ**: şaraptır. Ve inşad etti:
“Ve gerçekten **الصَّبُوحِ** üzerine sabahladım; yanımda ... **بَني رُهْمِ**’den kerim içiciler.”

Ve **الصّبَائح**; **أَبي لَيْلَى الأَعْرَابيّ**’nin sözünde: sabah sütü mânâsında **صَبُوحٍ**’un cem‘idir. Ve **صَبَحتُ فُلاناً**: yani ona sütten veya şaraptan bir **صَبُوحاً** verdim. Ve ondan **طَرَفة**’nin sözü:
“Ne zaman bana gelirsen, seni doyurucu bir kadehle **أَصْبَحْكَ**”; yani sana içiririm.

Ve meselde: “**أَعَنْ صَبُوحٍ تُرَقِّقُ**”; geveleyip açıkça söylemeyen kimse için. Ve ayrıca, büyük bir işi kinaye ile örtbas eden kimse için ve sana gerekmediği hâlde, onu yumuşatan bir sözle sana yükleyen kimse için de darb olunur. Ve **الشَّعْبِيّ**’den rivayet olundu: bir adam ona, karısının annesini öpen bir adam hakkında sordu; **الشَّعْبيّ** ona dedi ki: “**أَعَنْ صَبُوحٍ تُرقِّق حَرُمَت عليه امرأَتُه**”; **الشَّعْبيّ**, onun onu öpmesini, onunla cinsel birleşmeye kinaye sandı.

Ve bir erkek **صَبْحَانُ** ve bir kadın **صَبْحَى**: **الصَّبُوحَ** içtiler; **سَكْرانَ** ve **سَكْرَى** gibi. Ve **مجمع الأَمثال**’de: ve bir dişi deve **صَبْحَى**: sütü sağıldı; onu **الصّاد**’da zikretti. Bitti.

Ve dişi devenin **صَبُوحُ**’u ve **صُبْحَتُها**: sabahleyin ondan sağılan miktardır. Ve **صَبَحَ القَوْمَ شَرّاً**: onlara onu sabahleyin getirdi. Ve atlar onları **صَبَحَتْهم** ve **صَبَّحَتْهم**: onlara sabahleyin geldi. Ve **يا صَبَاحَاه**: **المُنْذِر**’in söylediği sözdür.

Ve **صَبَحَ الإِبلَ يَصْبَحُها صَبْحاً**: onlara kuşluk vakti su verdi. Ve **الصّابِحُ**: develerini suya **يَصْبَحُ** eden, yani onlara sabahleyin su içirendir. Ve ondan **أَبي زُبَيْد**’in sözü:
“**حِينَ لاحَتْ للصَّابِحِ الجَوْزاءُ**”

Ve o sulamaya Araplar **الصُّبْحَةَ** adını verirler; Arap yanında faydalı değildir. Ve övülen suya varma vakti, onların yanında büyük kuşlukla beraberdir. Ve **جَرِير** hadîsinde: “**ولا يَحْسِر صابِحُها**”; yani yorulmaz ve bitkin düşmez; o, ona sabahleyin su içirendir; çünkü onları, yer yüzünde görünen bir suya götürür.

Ve hadîste: “**فأَصْبِحي سِرَاجَك**”; yani onu düzelt. Ve **يحيَى بن زكريّا** hadîsinde (ikisine selâm olsun): “Gündüz **بيت المَقْدِس**’e hizmet ederdi ve geceleyin orada **يُصْبِح** ederdi”; yani kandili yakardı. Ve **المَصابِيح**: kendisiyle sabah içkisi içilen kadehlerdir. Ve inşad etti:
“Onun ortasında **بالمَصابيحِ** ile su içer ve koşarız ... onda, toplananı ayırmayan bir azim işi vardır.”

Ve yıldızların **مَصَابِيحُ**’i: gezegenlerin alâmetleridir. Ve falan kimse **يَتَصَابَحُ** ve **يَتَحَاسَنُ**. Ve mecazdan: yüzünde **المَصَارِيحَ**’ın parladığını gördüm. Ve bir meselde: “**أَصْبِحْ لَيْلُ**”. Ve gecenin muhatap alınması ve vahşî hayvanın hitabı iki mecazdır; **الأَساس**’ta böyledir.

Ve **صُبْحاً** ve **صَبَاحاً** ve **صُبَيحاً** ve **صَبَّاحاً** ve **صَبِيحاً** ve **مَصْبَحا** diye adlandırdı; **قُفْلٍ** ve **سَحَابٍ** ve **زُبَيْرِ** ve **كَتّانٍ** ve **أَمِير** ve **مَسْكَن** gibi. Ve **أَسْوَدُ صُبْحٌ** bir te’kîddir; **الزّمخشريّ** söyledi.

Ve **صَبَاحٌ**: **العبّاسِ بنِ عبد المُطَّلب**’in mevlâsıdır; **ابنُ بَشْكَوال** onu sahâbede zikretti. Ve **صُبَيحٌ**: **أَبي أُحَيْحةَ**’nin mevlâsıdır; **بَدْرٍ** için hazırlandı da hastalandı. Ve **عبد الله بن صُبَيْحٍ**: tâbiîdir; ondan **محمّد ابن إِسحاقَ** rivayet etti. Ve **صُبَيحَةُ بنُ الحارِث القُرشيّ التَّيْميّ**: fethin Müslümanlarındandır. Ve **بنو صُبْحِ بنِ ذُهْلِ بنِ شَيبانَ** bir kabiledir. Ve **بنو صُبْحِ بنِ ذُهْلِ بنِ مالِكِ بنِ بَكرِ بنِ سَعْدِ بنِ ضَبّةَ** bir fâhizdir. Ve **صَبَاحُ بنُ ثابتٍ القُشَيْريّ**. Ve **صُبَيْحٌ**: **زَيدِ بنِ أَرْقَمَ**’ın mevlâsıdır. Ve **صُبَيْحُ بنُ عميرَةَ**. Ve **صُبَيْحٌ** **عبدِ الله بن رَبَاحٍ**’ın mevlâsıdır. Ve **صُبَيْحُ بنُ عبدِ الله العَبْسيّ** tâbiîlerdir.

Ve **صُبَاحٌ** damme ile: **قُضاعةَ** içinde **نَهْدِ بن زَيدٍ**’in oğludur; ve **صُبَاحُ بنُ عَبِيلِ بنِ أَسْلمَ** **عَنَزةَ** içindedir. Ve **صُبَاحُ بنُ لُكَيز** **عبد القَيْس** içindedir; onlardan **أَبو خَيْرَةَ الصَّبَاحِيّ**; musannife **خ ي ر**’de bir vehimle gelecektir. Ve **صُبَاحُ بن ظَبْيَانَ** **جَميلٍ**’in, **بُثَيْنَةَ** sahibinin nesebindedir. Ve **سَعْدِ هُذَيمٍ** içinde **صُبَاحُ بنُ قَيْسِ بنِ عامرِ ابنِ هُذَيم**. Ve **طَيِّئِ** içinde **صُبْحُ بنُ مَعْبَدِ بنِ عَدِيٍّ**. Ve **صَبّاحٌ** - **شدّادٍ** gibi - **محمّدِ بن صَبّاحٍ**’ın oğludur; **المُعَافَى بن سُلَيْمانَ**’dan.
