# صبح — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D8%A8%D8%AD/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [صبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: صبح

(باب الصاد والباء وما يثلثهما)
(صبح) الصاد والباء والحاء أصلٌ واحدٌ مطّرد. وهو لونٌ من الألوان قالوا أصله الحُمْرة. قالوا: وسمِّيَ الصُّبْحُ صُبْحاً لحُمْرَته، كما سمِّيَ المِصْباح مِصباحاً لحُمْرَته. قالوا: ولذلك يقال وجهٌ صَبيحٌ. والصَّباح: نُورُ النَّهارِ. وهذا هو الأصل ثمُ يُفَرَّع. فقالوا: لِشُرْب الغَداة الصَّبوح، وقد اصطَبَحَ، وتلك هي الجاشِرِيَّة. قال:
إِذا ما اصطبحنا الجاشريّة لم نُبَلْ *** أميراً وإن كان* الأميرُ من الأَزْدِ([1])ويقال: "أكذَبُ من الأخيذ الصَّبْحَان"، يعنون الأسير المصطَبِح، وأصله أنَّ قوماً أسرُوا رجلاً فسألوه عن حَيِّه فكَذَبَهُمْ وأومَأَ إلى شُقَّةٍ بعيدة، فطعنوهُ فسَبقَ اللّبَنُ الذي كان اصطبحه الدّمَ، فقالوا: "أكذَبُ من الأخيذ الصَّبْحَان". والمِصباح: الناقة تَبْرُك في معرَّسِها فلا تَنْبَعِثُ حتى تُصْبِح. والتَّصَبُّح: النَّوْم بالغداة. ويوم الصَّباح: يوم الغَارة. قال الأعشى:
به تَرْعُفُ الألفَ إِذ أُرْسِلَتْ  *** غَدَاةَ الصَّبَاحِ إِذا النَّقْعُ ثارا([2])ويقال أتيتهُ أصبوحةَ كلِّ يومٍ، ولقيتُهُ ذا صَبوح. والمصابيح: الأقداح التي يُصطَبَح بها. ويقال أتانا لصُبْح خامسةٍ وصِبْحِ خامسة.
ومن الكلمة الأولى: الصَّبَح: شدَّة حُمرةٍ في الشعَر؛ يقال أسدٌ أصبَحُ.
(صبر) الصاد والباء والراء أصولٌ ثلاثة، الأول الحَبْس، والثاني أعالي الشيء، والثالث جنسٌ من الحجارة.
فالأول: الصَّبْر، وهو الحَبْس. يقال صَبَرْتُ نفسي على ذلك الأمر، أي حَبَسْتُها. قال:
فَصَبَرْتُ عارفةً لذلك حُرَّةً *** ترسُو إذا نَفْسُ الجَبانِ تَطَلَّعُ([3])والمصبورة([4]) المحبوسة على الموت. ونَهَى رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم عن قتل شيءٍ من الدوابّ صَبْراً.
ومن الباب: الصَّبِير، هو الكَفِيل، وإنِّما سمِّي بذلك لأنَّهُ يَصبر على الغرم. يقال صَبَرْتُ نفسي به أَصبُر صَبْراً، إذا كَفَلْتَ([5]) به، فأنا به صبير. وصبرتُ الإنسانَ، إذا حلَّفْتُهُ بالله جَهْدَ القَسَم.
وأمَّا الثاني فقالوا: صُبْر كلِّ شيءٍ: أعلاه. قالوا: وأصبار الإناء: نواحيه، والواحد صُبْر. وقال:
* فملأتها عَلَقاً إلى أصبارِهَا *
وأمَّا الأصل الثالث فالصُّبْرة من الحجارة: ما اشتدَّ وغلُظ، والجمع صِبَارٌ، وفي كتاب ابن دريد([6]): "الصُّبَّارة: قطعةٌ من حديدٍ أو حجر" في قول الأعشى([7]):
منْ مَبْلغ عَمْرَاً بأنَّ المرءَ لم يخْلَق صُبَارَه.
قال ابنُ دُريد: وروى البغداديُّون: "صَبارهْ"، وما أدري ما أرادوا بهذا. قلنا: والذي أراده البغداديُّون ما رُوِيَ أنَّ الصِّبَار ما اشتدَّ وغلُظ. وهو في قول الأعشى:
* قُبيلَ الصُّبح أصواتُ الصِّبَارِ([8]) *
فالذي أراده البغداديون هذا، وتكون الهاء داخلةً عليه للجمع.
قال أبو عُبيد: الصُّبْـرُ: الأرض التي فيها حصباءُ وليست بغليظة، ومنه قيل للحرّة: أمُّ صَبَّار.
ومما حُمِلَ على هذا قول العرب: وقعَ القومُ في أمّ صَبُّور، إذا وقعوا في أمر عظيم.
(صبع) الصاد والباء والعين أصل واحد، ثم يستعار، فالأصل إصبع الإنسان، واحدةُ أصابعه. قالوا: هي مؤنّثة.وقالوا: قد يذكَّر. وروي عن النبي صلى الله عليه وآله وسلم أنَّه قال: "هل أنت إلاّ إصبعٌ دميتِ، وفي سبيل الله ما لقيتِ([9])" هكذا على التأنيث . ويقال: صَبَعَ فلان بفلانٍ، إذا أشار نحوه بإصبعه، مُغتاباً له.
والإصبع: الأثر الحسَن، وهذا مستعارٌ. ومثلٌ يقال: لفلانٍ في ماله إِصبَع، أي أثَرٌ جميل. ويقال للرَّاعي الحسنِ الرِّعْيَة للإِبل، الجميلِ الأَثَر فيها: إن له عليها إصبعاً. قال الرَّاعي يَصِفُ راعياً:
ضعيف العَصَا بادِي العُروقِ ترى لـه ** عليها إِذا ما أجدَبَ النَّاسُ إِصبعا([10])والصَّبْع: إِراقتُك ما في الإناء من بين إصبعَيك.
(صبغ) الصاد والباء والغين، أصلٌ واحدٌ، وهو تلوين الشَّيء بلونٍ ما. تقول: صبغته أصبغه([11]). ويُقال للرُّطَبة: قد صَبَّغَتْ. فأمَّا قولُه تعالى: صِبْغَةَ الله [البقرة 138] فقال قوم: هي فِطرتُهُ لخلْقِهِ. وقال آخرون: كلُّ ما تُقُرِّب به إلى الله تعالى صِبغة. والأصبغ: الفرس في طرف ذَنَبِه بياض. وذلك دون الأشكل([12])، والأوَّل مشبَّه بالشيء يُصْبَغ طرَفُهُ.
(صبي) الصاد والباء والحرف المعتلّ ثلاثةُ أصولٍ صحيحة: الأول يدلُّ على صغر السّنّ،  والثاني ريحٌ من الرياح، والثالث [الإِمالة([13])].
فالأوّل واحد الصِّبْيةَ والصِّبيان. ورأيته في صباه، أي صغره. والمصْبي: الكثير الصِّبيان. والصَّباء، ممدود الصِّبا، ويمدُّ مع الفتح([14]). أنشد أبو عمرو:
أصبحتُ لا يَحمِلُ بعضي بعضَا *** كأنما كانَ صَبَائي قَرْضَا([15])ومن الباب: صبا إلى الشّيء يصبُو؛ إذا مال قلبُهُ إليه. والاشتقاق واحد، والاسم الصَّبْوة. وقال العجَّاج في الصِّبا:
* وإنما يأتي الصِّبا الصَّبيُّ([16]) *
والثاني: ريح الصَّبَا، وهيَ التي تستقبل القبلة. يقال صبَتْ تصبُو.
الثالث: قول العرب: صَابيْتُ الرُّمح([17]).
فأمَّا المهموز فهو يدلُّ على خروجٍ وبروز. يقال صبأٍ من دينٍ إلى دين، أي خرج. وهو قولهم: صبأ نابُ البعير، إذا طلعَ. والخارجُ من دينٍ إلى دين صابئٍ، والجمع صابئون وصُبَّاءٌ.
--------------ــــ
([1]) للفرزدق في اللسان (جشر). وليس في ديوانه.
([2]) ديوان الأعشى 40. وقد سبق مع تخريجه في (رعف).
([3]) البيت لعنترة في ديوانه 158 واللسان (صبر).
([4]) في الأصل: "والصبورة"، صوابه في المجمل واللسان.
([5]) في الأصل: " كلفت به"، صوابه في المجمل. وأول العبارة في المجمل: "صبرت بفلان أصبر به صبرا".
([6]) في الجمهرة (1: 260).
([7]) الذي في الجمهرة أنه عمرو بن ملقط الطائي. وكذا صحح نسبة الشعر ابن بري، كما في اللسان. وانظر ديوان الأعشى 111 حيث قصيدة البيت  ولم يرو فيها.
([8]) صدره كما في ديوان الأعشى 244 واللسان (صبر):
* كأن ترنم الهاجات فيها *
([9]) هذا من الحديث الذي وافق وزن الشعر، وليس به.
([10]) أنشده في اللسان (صبع) وقال: "أي حاذق الرعية لا يضرب ضرباً شديداً".
([11]) في الأصل: "يقول لصبغه". ومُضارعه يقال بفتح الباء وكسرها وضمها.
([12]) الأشعل، بالعين المهملة. وفي الأصل: "الأشغل"، تحريف.
([13]) هذه الكلمة مبيض لها في الأصل. والكلام بعد يقتضيها أو يقتضي شبيهها.
([14]) أي إذا مد كان مفتوح الصاد.
([15]) أنشده في المجمل أيضاً، وقال: "وهذا لو قصر لم يضر".
([16]) ديوان العجاج 66. وأنشده في اللسان (19: 173) بدون نسبة.
([17]) فسره في المجمل بقوله: "هيأته للطعن". وفي اللسان: "أملته للطعن".

ـ

### Türkçe

(صاد ve **باء** ve ikisini üçleyen şeyler babı)

(**صبح**) **صاد** ve **باء** ve **حاء** tek bir asıldır, düzenli. Ve o, renklerden bir renktir; “aslı kızıllıktır” dediler. Dediler: **الصُّبْحُ** kızıllığı sebebiyle **صُبْحاً** diye adlandırıldı; tıpkı **المِصْباح** kızıllığı sebebiyle **مِصباحاً** diye adlandırıldığı gibi. Dediler: bundan dolayı “**وجهٌ صَبيحٌ**” denir. Ve **الصَّباح**: gündüzün nuru. Bu asıldır, sonra dallandırılır. Dediler ki: sabah içkisi için **الصَّبوح**; ve **اصطَبَحَ** etmiştir; ve o **الجاشِرِيَّة**dir. Dedi ki:
إِذا ما اصطبحنا الجاشريّة لم نُبَلْ *** أميراً وإن كان* الأميرُ من الأَزْدِ([1])
Ve denir: “**أكذَبُ من الأخيذ الصَّبْحَان**”; **المصطَبِح** esiri kastediyorlar. Aslı şudur ki: bir kavim bir adamı esir aldı; onu mahallesinden sordular; onlara yalan söyledi ve uzak bir tarafa işaret etti; onu mızrakladılar; sabah içtiği süt, kana önce geçti; dediler: “**أكذَبُ من الأخيذ الصَّبْحَان**”. Ve **المِصباح**: devedir; konakladığı yerde çöker de sabahlamadıkça doğrulmaz. Ve **التَّصَبُّح**: sabahleyin uyumaktır. Ve **يوم الصَّباح**: baskın günüdür. A‘şâ dedi:
به تَرْعُفُ الألفَ إِذ أُرْسِلَتْ  *** غَدَاةَ الصَّبَاحِ إِذا النَّقْعُ ثارا([2])
Ve denir: ona her günün **أصبوحةَ**sında geldim; ve onu **ذا صَبوح** olarak gördüm. Ve **المصابيح**: kendisiyle sabah içkisi içilen kadehlerdir. Ve denir: bize beşincinin **لصُبْح**unda ve beşincinin **صِبْح**inde geldi.

Ve ilk kelimeden: **الصَّبَح**: kılda kızıllığın şiddeti; “**أسدٌ أصبَحُ**” denir.

(**صبر**) **صاد** ve **باء** ve **راء** üç asıldır: birincisi hapsetme, ikincisi şeyin üst kısımları, üçüncüsü taşlardan bir cinstir.

Birincisi: **الصَّبْر**; o hapsetmedir. “**صَبَرْتُ** nefsimi o iş üzerine” denir; yani onu hapsettim. Dedi:
فَصَبَرْتُ عارفةً لذلك حُرَّةً *** ترسُو إذا نَفْسُ الجَبانِ تَطَلَّعُ([3])
Ve **المصبورة**([4]): ölüme karşı hapsedilmiş olan. Ve Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم, hayvanlardan bir şeyi **صَبْراً** öldürmeyi yasakladı.

Babdan: **الصَّبِير**; o kefildir. Ancak ona bu ad verildi; çünkü borç yükü üzerine sabreder. “**صَبَرْتُ** nefsimi onunla; **أَصبُر** **صَبْراً**” denir; eğer onunla kefil olduysan([5]); ben de onunla **صبير**im. Ve “**صبرتُ** insanı” (denir); eğer onu Allah ile yemin ettirdiysen, yeminin bütün gücüyle.

İkinciye gelince, dediler: her şeyin **صُبْر**ü: onun en üstüdür. Dediler: kabın **أصبار**ı: yanlarıdır; tekili **صُبْر**dür. Ve dedi:
* فملأتها عَلَقاً إلى أصبارِهَا *

Üçüncü asla gelince: taşlardan **الصُّبْرة**: sertleşip kalınlaşan şeydir; çoğulu **صِبَارٌ**dır. İbn Düreyd’in kitabında([6]): “**الصُّبَّارة**: demirden veya taştan bir parçadır” A‘şâ’nın sözü hakkında([7]):
منْ مَبْلغ عَمْرَاً بأنَّ المرءَ لم يخْلَق صُبَارَه.
İbn Düreyd dedi: Bağdatlılar “**صَبارهْ**” rivayet ettiler; bununla neyi murat ettiler bilmiyorum. Biz dedik: Bağdatlıların murat ettiği, **الصِّبَار**ın sertleşip kalınlaşan şey olduğuna dair rivayet edilendir. Ve A‘şâ’nın sözünde o:
* قُبيلَ الصُّبح أصواتُ الصِّبَارِ([8]) *
Bağdatlıların murat ettiği budur; ve **هاء** ona çoğul için dâhil olur.

Ebû Ubeyd dedi: **الصُّبْـرُ**: içinde çakıl bulunan ve kalın olmayan topraktır; bundan dolayı **الحرّة**ye “**أمُّ صَبَّار**” denildi.

Buna hamledilen şeylerden, Arapların sözü: “kavim **أمّ صَبُّور**a düştü”; eğer büyük bir işe düştülerse.

(**صبع**) **صاد** ve **باء** ve **عين** tek bir asıldır; sonra ödünçlenir. Asıl, insanın **إصبع**ıdır; parmaklarından biridir. Dediler: o müennestir. Dediler: müzekker de yapılabilir. Nebî صلى الله عليه وآله وسلم’den rivayet edildi ki şöyle dedi: “Sen ancak bir **إصبع**sın; kanadın; Allah yolunda neye uğradın([9])” işte böyle, müennes üzere. Ve denir: “falanca falancaya **صَبَعَ** etti”; eğer ona doğru parmağıyla işaret ettiyse, onu gıybet ederek.

Ve **الإصبع**: güzel izdir; bu ödünçlenmiştir. Ve bir mesel denir: falancanın malında bir **إِصبَع** vardır; yani güzel bir iz. Ve deveye güzel otlatan, onda güzel iz bırakan çobana denir: onun üzerinde bir **إصبع**ı vardır. **الرَّاعي** bir çobanı vasfederek dedi:
ضعيف العَصَا بادِي العُروقِ ترى لـه ** عليها إِذا ما أجدَبَ النَّاسُ إِصبعا([10])
Ve **الصَّبْع**: iki parmağın arasından kaptaki şeyi dökmen.

(**صبغ**) **صاد** ve **باء** ve **غين** tek bir asıldır; o, bir şeyi bir renkle renklendirmektir. “Onu boyadım; **أصبغه**” dersin([11]). Ve taze hurmaya denir: “**صَبَّغَتْ**”. Allah تعالى’nın sözüne gelince: **صِبْغَةَ الله** [البقرة 138]; bir kavim dedi: o, yaratıkları için onun fıtratıdır. Başkaları dedi: Allah تعالى’ya kendisiyle yakınlık sağlanan her şey **صِبغة**dir. Ve **الأصبغ**: kuyruğunun ucunda beyazlık bulunan attır. Bu, **الأشكل**([12])den aşağıdır; ve birincisi, ucu boyanan şeye benzetilmiştir.

(**صبي**) **صاد** ve **باء** ve illetli harf üç sahih asıldır: birincisi yaş küçüklüğüne delalet eder, ikincisi rüzgârlardan bir rüzgâr, üçüncüsü [**الإِمالة**([13])].

Birincisi: **الصِّبْيةَ** ve **الصِّبيان**ın tekilidir. “Onu **صباه**ında gördüm” denir; yani küçüklüğünde. Ve **المصْبي**: çocukları çok olan. Ve **الصَّباء**; **الصِّبا**nın uzatılmışıdır; ve fetha ile uzatılır([14]). Ebû Amr inşad etti:
أصبحتُ لا يَحمِلُ بعضي بعضَا *** كأنما كانَ صَبَائي قَرْضَا([15])
Babdan: “şeye **صبا** etti; **يصبُو**”; eğer kalbi ona meyletti ise. Türetim birdir; isim **الصَّبْوة**dir. ‘Accâc **الصِّبا** hakkında dedi:
* وإنما يأتي الصِّبا الصَّبيُّ([16]) *

İkincisi: **ريح الصَّبَا**; o, kıbleyi karşılayan rüzgârdır. “**صبَتْ**; **تصبُو**” denir.

Üçüncüsü: Arapların sözü: “**صَابيْتُ الرُّمح**”([17]).

Hemzeli olana gelince, o çıkış ve belirmeye delalet eder. “Dinden dine **صبأٍ** etti” denir; yani çıktı. Ve onların sözü: devenin dişi **صبأ** etti; eğer çıktıysa. Dinden dine çıkan **صابئٍ**dir; çoğulu **صابئون** ve **صُبَّاءٌ**dur.

--------------ــــ
([1]) Ferazdak’ındır; Lisân’da (جشر). Divanında yoktur.
([2]) A‘şâ divanı 40. (رعف)’ta tahriciyle daha önce geçti.
([3]) Beyit, divanında 158 ve Lisân’da (صبر) Antara’nındır.
([4]) Asılda: “**والصبورة**”; doğrusu Mücmel ve Lisân’dadır.
([5]) Asılda: “**كلفت به**”; doğrusu Mücmel’dedir. İbarenin başı Mücmel’de: “**صبرت بفلان أصبر به صبرا**”.
([6]) Cemhere’de (1: 260).
([7]) Cemhere’de olan: onun, Taylı Amr b. Mülkıt olduğudur. Şiirin nisbetini İbn Berrî de böyle tashih etti; Lisân’da olduğu gibi. A‘şâ divanı 111’e bak; orada beyit kasidesi vardır ve onda rivayet edilmemiştir.
([8]) Sadrı, A‘şâ divanı 244 ve Lisân’da (صبر) olduğu üzere:
* كأن ترنم الهاجات فيها *
([9]) Bu, şiir veznine uyan hadistendir; ondan değildir.
([10]) Lisân’da (صبع) inşad etti ve dedi: “yani sürüye hâzık; şiddetli bir vurma ile vurmaz”.
([11]) Asılda: “**يقول لصبغه**”. Muzâri‘i, **باء**ın fethasıyla, kesresiyle ve zammıyla söylenir.
([12]) **الأشعل**; mu‘ceme olmayan **عين** ile. Asılda: “**الأشغل**”; tahriftir.
([13]) Bu kelime asılda boş bırakılmıştır. Sonraki söz onu veya benzerini gerektirir.
([14]) Yani uzatılırsa **صاد**ı meftuh olur.
([15]) Mücmel’de de inşad etti ve dedi: “bunu kısaltsa zarar vermezdi”.
([16]) ‘Accâc divanı 66. Lisân’da (19: 173) nisbet olmaksızın inşad etti.
([17]) Mücmel’de şu sözüyle tefsir etti: “onu mızraklamaya hazırladım”. Lisân’da: “onu mızraklamaya meylettirdim”.
