# صبر (ص-ب-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D8%A8%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Granit taş demektir

- Harfler: ص - ب - ر
- Kur'an'da: 103 geçiş · 93 ayet · 35 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (35)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [صَبَرُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/siga/%D8%B5%D9%8E%D8%A8%D9%8E%D8%B1%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | فَعَلُوا | Sabrettiler | 13 | 13 | [7:137](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/7:137.md) |
| [فَاصْبِرْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/siga/%D9%81%D9%8E%D8%A7%D8%B5%D9%92%D8%A8%D9%90%D8%B1%D9%92.md) | فَافْعِلْ | Sabret; Hemen sabret | 11 | 11 | [11:49](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/11:49.md) |
| [الصَّابِرِينَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/siga/%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%8E%D9%91%D8%A7%D8%A8%D9%90%D8%B1%D9%90%D9%8A%D9%86%D9%8E.md) | الْفَاعِلِينَ | Sabredenler | 10 | 10 | [2:153](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/2:153.md) |
| [صَبْرًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/siga/%D8%B5%D9%8E%D8%A8%D9%92%D8%B1%D9%8B%D8%A7.md) | فَعْلًا | Sabır | 8 | 8 | [2:250](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/2:250.md) |
| [وَاصْبِرْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D8%B5%D9%92%D8%A8%D9%90%D8%B1%D9%92.md) | وَافْعِلْ | Ve sabret | 7 | 7 | [10:109](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/10:109.md) |
| [تَصْبِرُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%B5%D9%92%D8%A8%D9%90%D8%B1%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | تَفْعِلُوا | Sabredersiniz | 5 | 5 | [3:120](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/3:120.md) |
| [بِالصَّبْرِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/siga/%D8%A8%D9%90%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%8E%D9%91%D8%A8%D9%92%D8%B1%D9%90.md) | بِالْفَعْلِ | Sabır ile; Sabrı | 4 | 4 | [2:45](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/2:45.md) |
| [صَبَّارٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/siga/%D8%B5%D9%8E%D8%A8%D9%8E%D9%91%D8%A7%D8%B1%D9%8D.md) | فَعَّالٍ | Sabreden | 4 | 4 | [14:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/14:5.md) |
| [وَالصَّابِرِينَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%8E%D9%91%D8%A7%D8%A8%D9%90%D8%B1%D9%90%D9%8A%D9%86%D9%8E.md) | وَالْفَاعِلِينَ | Ve sabredenler | 4 | 4 | [2:177](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/2:177.md) |
| [وَاصْبِرُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D8%B5%D9%92%D8%A8%D9%90%D8%B1%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | وَافْعِلُوا | Ve sabredin | 3 | 3 | [7:128](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/7:128.md) |
| [وَاصْطَبِرْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D8%B5%D9%92%D8%B7%D9%8E%D8%A8%D9%90%D8%B1%D9%92.md) | وَافْتَعِلْ | Ve sabırlı ol | 3 | 3 | [19:65](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/19:65.md) |
| [الصَّابِرُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/siga/%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%8E%D9%91%D8%A7%D8%A8%D9%90%D8%B1%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | الْفَاعِلُونَ | Sabredenler | 2 | 2 | [28:80](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/28:80.md) |
| [صَابِرًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/siga/%D8%B5%D9%8E%D8%A7%D8%A8%D9%90%D8%B1%D9%8B%D8%A7.md) | فَاعِلًا | Sabreden | 2 | 2 | [18:69](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/18:69.md) |
| [صَبَرَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/siga/%D8%B5%D9%8E%D8%A8%D9%8E%D8%B1%D9%8E.md) | فَعَلَ | Sabretti | 2 | 2 | [42:43](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/42:43.md) |
| [صَبَرْتُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/siga/%D8%B5%D9%8E%D8%A8%D9%8E%D8%B1%D9%92%D8%AA%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | فَعَلْتُمْ | Sabrettiniz | 2 | 2 | [13:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/13:24.md) |
| [صَبَرْنَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/siga/%D8%B5%D9%8E%D8%A8%D9%8E%D8%B1%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%A7.md) | فَعَلْنَا | Sabrettik | 2 | 2 | [14:21](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/14:21.md) |
| [فَاصْبِرُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/siga/%D9%81%D9%8E%D8%A7%D8%B5%D9%92%D8%A8%D9%90%D8%B1%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | فَافْعِلُوا | Hemen sabredin; Sabredin | 2 | 2 | [7:87](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/7:87.md) |
| [فَصَبْرٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/siga/%D9%81%D9%8E%D8%B5%D9%8E%D8%A8%D9%92%D8%B1%D9%8C.md) | فَفَعْلٌ | Hemen sabır | 2 | 2 | [12:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/12:18.md) |
| [أَتَصْبِرُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%AA%D9%8E%D8%B5%D9%92%D8%A8%D9%90%D8%B1%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | أَتَفْعِلُونَ | Sabreder misiniz? | 1 | 1 | [25:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/25:20.md) |
| [أَصْبَرَهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%B5%D9%92%D8%A8%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | أَفْعَلَهُمْ | Onlara ne kadar çok sabretti | 1 | 1 | [2:175](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/2:175.md) |
| [اصْبِرُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/siga/%D8%A7%D8%B5%D9%92%D8%A8%D9%90%D8%B1%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | افْعِلُوا | Sabredin | 1 | 1 | [3:200](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/3:200.md) |
| [اصْبِرْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/siga/%D8%A7%D8%B5%D9%92%D8%A8%D9%90%D8%B1%D9%92.md) | افْعِلْ | Sabret | 1 | 1 | [38:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/38:17.md) |
| [تَصْبِرُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%B5%D9%92%D8%A8%D9%90%D8%B1%D9%8F.md) | تَفْعِلُ | Sabredersin | 1 | 1 | [18:68](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/18:68.md) |
| [صَابِرَةٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/siga/%D8%B5%D9%8E%D8%A7%D8%A8%D9%90%D8%B1%D9%8E%D8%A9%D9%8C.md) | فَاعِلَةٌ | Sabreden | 1 | 1 | [8:66](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/8:66.md) |
| [صَابِرُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/siga/%D8%B5%D9%8E%D8%A7%D8%A8%D9%90%D8%B1%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | فَاعِلُونَ | Sabredenler | 1 | 1 | [8:65](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/8:65.md) |
| [صَبْرُكَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/siga/%D8%B5%D9%8E%D8%A8%D9%92%D8%B1%D9%8F%D9%83%D9%8E.md) | فَعْلُكَ | Sabrın | 1 | 1 | [16:127](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/16:127.md) |
| [فَصَبَرُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/siga/%D9%81%D9%8E%D8%B5%D9%8E%D8%A8%D9%8E%D8%B1%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | فَفَعَلُوا | Sabrettiler | 1 | 1 | [6:34](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/6:34.md) |
| [لِلصَّابِرِينَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/siga/%D9%84%D9%90%D9%84%D8%B5%D9%8E%D9%91%D8%A7%D8%A8%D9%90%D8%B1%D9%90%D9%8A%D9%86%D9%8E.md) | لِلْفَاعِلِينَ | Sabredenler için | 1 | 1 | [16:126](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/16:126.md) |
| [نَصْبِرَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/siga/%D9%86%D9%8E%D8%B5%D9%92%D8%A8%D9%90%D8%B1%D9%8E.md) | نَفْعِلَ | Sabrederiz | 1 | 1 | [2:61](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/2:61.md) |
| [وَالصَّابِرَاتِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%8E%D9%91%D8%A7%D8%A8%D9%90%D8%B1%D9%8E%D8%A7%D8%AA%D9%90.md) | وَالْفَاعِلَاتِ | Ve sabredenler | 1 | 1 | [33:35](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/33:35.md) |
| [وَصَابِرُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/siga/%D9%88%D9%8E%D8%B5%D9%8E%D8%A7%D8%A8%D9%90%D8%B1%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | وَفَاعِلُوا | Ve birbirinize sabredin | 1 | 1 | [3:200](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/3:200.md) |
| [وَصَبَرُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/siga/%D9%88%D9%8E%D8%B5%D9%8E%D8%A8%D9%8E%D8%B1%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | وَفَعَلُوا | Ve sabrettiler | 1 | 1 | [16:110](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/16:110.md) |
| [وَلَنَصْبِرَنَّ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/siga/%D9%88%D9%8E%D9%84%D9%8E%D9%86%D9%8E%D8%B5%D9%92%D8%A8%D9%90%D8%B1%D9%8E%D9%86%D9%8E%D9%91.md) | وَلَنَفْعِلَنَّ | Kesinlikle sabredeceğiz | 1 | 1 | [14:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/14:12.md) |
| [وَيَصْبِرْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/siga/%D9%88%D9%8E%D9%8A%D9%8E%D8%B5%D9%92%D8%A8%D9%90%D8%B1%D9%92.md) | وَيَفْعِلْ | Ve sabreder | 1 | 1 | [12:90](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/12:90.md) |
| [يَصْبِرُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%B5%D9%92%D8%A8%D9%90%D8%B1%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | يَفْعِلُوا | Sabrederler | 1 | 1 | [41:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/41:24.md) |

## Mücavir kökler — 130 mücavir (365 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [عزم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%85.md) — 4 ortak ayet · G² 22 · Kesin karar
2. [عون](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D9%86.md) — 4 ortak ayet · G² 21 · Yardım istenilen
3. [جمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D9%84.md) — 4 ortak ayet · G² 20 · Erkek deve demektir
4. [طوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B9.md) — 9 ortak ayet · G² 16 · Koparılmaya elverişli hale gelmiş hurma tanesi veya…
5. [غرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B1%D8%A8.md) — 4 ortak ayet · G² 16 · Ğarb, Güneşin batığı yerdir
6. [أجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D8%B1.md) — 8 ortak ayet · G² 15 · (EaCR) “Acur” tuğla demektir
7. [مع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9.md) — 10 ortak ayet · G² 15 · Beraber
8. [جالوت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%AA.md) — 2 ortak ayet · G² 13 · Câlut
9. [صلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D9%88.md) — 7 ortak ayet · G² 13 · Namaz
10. [أمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md) — 11 ortak ayet · G² 12 · Murar acı bir ağacın adıdır
11. [سول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · Sevil: “Seyl”den türemiştir
12. [عقب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D8%A8.md) — 6 ortak ayet · G² 11 · Örümcektir, “a’kibe” yumru, “ka’b” da topuk demektir
13. [درأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Dür inci demektir
14. [غرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B1%D9%81.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Ğurfe, Çardak denilen yazlık evdir
15. [بلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D9%88.md) — 5 ortak ayet · G² 10 · Biley taşı
16. [فرغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%BA.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Ferğ “Firağ”, kovanın su dökülen ağzıdır
17. [ألف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%81.md) — 3 ortak ayet · G² 9 · Lif ip yapılan ipliklerden herbirine denir
18. [مأه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A3%D9%87.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Yüz
19. [وقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D9%8A.md) — 10 ortak ayet · G² 9 · Takva kelimesindeki ilk te harfi vavdan dönüşmüştür, vav…
20. [أذي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 8 · Başta saçlar arasında kepeklenmeyi yapan hastalığın adıdır
21. [غفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D8%B1.md) — 9 ortak ayet · G² 8 · Ğafere, Hefere kelimesi ile akrabadır
22. [ضعف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B9%D9%81.md) — 4 ortak ayet · G² 8 · Katlanmış deri demektir
23. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 23 ortak ayet · G² 8 · Ribve, tümsek demektir
24. [برز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%B2.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Bariz çıkıntı demektir
25. [حسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%86.md) — 8 ortak ayet · G² 8 · Hüsn : Sıra dağların yan yana olan iki büyük dağın en…
26. [ضيع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Zayi eder
27. [غلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%84%D8%A8.md) — 3 ortak ayet · G² 7 · Ğulb, Ğelba, bahçenin etrafına dikilen ağaçlara denir
28. [نبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%A3.md) — 7 ortak ayet · G² 7 · Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
29. [صوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D8%A8.md) — 4 ortak ayet · G² 6 · Sağanak yağmur demektir
30. [قنت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%86%D8%AA.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · “Kart”, “karet” sıvının katılaşması, donması, kurumuş kan…
31. [حين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 6 · İna (Elif) sütün sağıldığı kap demektir
32. [عشو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Akşam yemeği demektir
33. [جهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF.md) — 3 ortak ayet · G² 6 · Cehd düz, sert yer demektir
34. [وفي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D9%8A.md) — 4 ortak ayet · G² 6 · “Vefyü” düzlük yerde oluşan tümsek yer veya tepecikler…
35. [حمد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%AF.md) — 4 ortak ayet · G² 5 · Hamd: Cümle kapısı demektir
36. [خشع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Huşu : « Haşia », toprak üzerinde olgunlaşmış sonbahardaki…
37. [خير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1.md) — 7 ortak ayet · G² 5 · Hayr : At sürüsü demektir
38. [شكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%83%D8%B1.md) — 4 ortak ayet · G² 5 · Sütle dolu memedir
39. [أوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Ev arı sürüsü anlamındadır
40. [خفف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D9%81.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Huff : Devenin kopmuş toynağı demektir
41. [شرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Güneşin doğduğu yerdir
42. [طعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B9%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · Yiyecek demektir
43. [طلع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%84%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Dal demektir
44. [جزي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B2%D9%8A.md) — 5 ortak ayet · G² 5 · Ceze’e (hemze ile) bir şeyin parçası, bozulmadan bütünden…
45. [رقب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%82%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Rekabe Boyun demektir
46. [مشي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B4%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Yürür
47. [وصي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B5%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Vesat bohça gibi kıymetli şeylerin bulunduğu, kabı asıp…
48. [يتم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%AA%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Tek başına bulunan ağaç ve cevher demektir
49. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 37 ortak ayet · G² 4 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
50. [نفق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D9%82.md) — 4 ortak ayet · G² 4 · İki yüzlüler
51. [سبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AD.md) — 4 ortak ayet · G² 4 · Sebhe, omuzlara atılan, esen rüzgarda kanatlar gibi açılan…
52. [جند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Ordu demektir
53. [حوط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B7.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Çeper, çit demektir
54. [هجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AC%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Hecire (he), Terkedilmiş harabe yer demektir
55. [فتن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Fitne, Madeni curuftan temizlemek için eritmek demektir
56. [يقن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%82%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · “U’kne” dağların başında bulunan çukur, krater; “kayene”…
57. [وكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%83%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Kuşların yumurta bıraktığı yerdir
58. [حكم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%85.md) — 6 ortak ayet · G² 3 · Gem demektir
59. [شمس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Güneş demektir
60. [عصي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · İsyan eder

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | صبر |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [حلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D9%85.md), [ثبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%AA.md), [جلد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%84%D8%AF.md) |
| Zıt Kök | [جزع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B2%D8%B9.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyi sınırlandırarak tutmak, hapsetmek, dağılmasını önlemek ve sert taş gibi dış etkilere karşı mukavemet göstermek |
| Çekirdek Özet 2 | Nefsi aklın ve vahyin sınırları içinde tutarak zorluklar karşısında çözülmemek, emredilen amelde sebat ve kararlılık göstermek |
| Çekirdek Özet 3 | Çözülme ve tepkisellik yerine bilinçli direnç; aktif sebat ve hak üzere istikrar mekanizması |
| Kritik Hata Riski | Kökün pasif bir boyun eğiş, çaresizlikten kaynaklanan katlanma veya eylemsizlik sanılması; aktif direnç ve iradi kontrol boyutunun gözden kaçırılması |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| صب | Bir şeyi bir yöne doğru meylettirmek, odaklamak, boşaltmak veya sıkıca bağlamak; örneğin [صبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%A8.md) kökünde suyun tek bir mecraya dökülmesi, [صبغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%BA.md) kökünde rengin nesneye nüfuz edip sabitlenmesi, [صبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%A3.md) kökünde bir halden diğerine kararlı bir çıkış yapılması | ر | Çekirdekteki odaklanma ve yöneliş enerjisini, son harfin getirdiği süreklilik, baş eğmeme ve katılık vasfıyla birleştirerek; içe doğru toparlanıp dış tesirlere karşı dağılmadan durma, kendini tutma ve sert bir mukavemet kazanma anlamı oluşturur |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ص | Bitki sapı veya olta; yakalama, peşine düşme, odaklanarak sıkıştırma | Dağılmayı önleyen, nesneyi merkezde tutan sıkı odaklanma ve kavrama |
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, sınırlandırılmış kapalı alan | Tutulan şeyin bir iç mekânda, korunaklı bir sınır dahilinde hapsedilmesi ve muhafaza edilmesi |
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst, bilinçli yöneliş | Eylemin bilinçli bir iradeyle, üst bir gaye doğrultusunda dik duruşla yönetilmesi |
| صبر | İradenin iç sınırlar dahilinde odaklanarak toplanması ve dağılmadan mukavemet göstermesi | Dış baskı ve sarsıntılara karşı nefsin bilinçli bir merkezde tutulması, çözülmeden ve dağılmadan dik durması hareketi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir şeyi hapsetmek, tutmak ve hareketten alıkoymak; ayrıca sert, katı ve aşınmaz taş kütlesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Şair Antara b. Şeddâd bir beytinde savaş anında nefsin geri çekilmesini önleyip onu ölüm pahasına tutmasını kökün hapis ve mukavemet manasıyla şöyle ifade eder: فَصَبَرْتُ عارفةً لذلك حُرَّةً / ترسُو إذا نَفْسُ الجَبانِ تَطَلَّعُ |
| Erken Arapça kullanım | Bir canlının bağlanarak hareket edemez halde ölüme terk edilmesine dair kullanılan قتل صبر ve bağlayıcı, zorlayıcı yemini ifade eden يمين الصبر tabirleri erken dönem kullanımının somut örnekleridir |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Arapça صبر kökü, Sami dillerinde sertlik, bağlama, bir araya toplayıp sıkıştırma ve acı tat semantiğiyle geniş bir paralellik sergiler. Kuzeybatı Sami dillerinde ve İbranicede צָבַר biçimi bir şeyi biriktirmek, yığmak, tepeleme toplamak anlamına gelir; bu da Arapçadaki صُبْرَة (tahıl yığını, tepeleme yığılmış nesne) kullanımıyla tam bir örtüşme gösterir. Süryanicede de toplama, bağlama ve sertleşme semantiği benzer kök varyantlarıyla takip edilir. Öte yandan Arapçada kökün bir türevi olan acı bitki özü (sarısabır) anlamı, kökün dildeki dayanılması zor, acı veren ama direnç kazandıran nesnelere isim olmasından kaynaklanır. Kökün temel Sami katmanındaki ana motifi gevşekliğin zıddı olan toparlanma, biriktirilip sıkıştırılma ve dağılmaya karşı içsel bir yoğunluk oluşturmadır. Arapça bu fiziksel toplanma ve sıkışma çekirdeğini ahlaki ve zihni bir direnç alanına, nefsi kontrol altında tutma ve çözülmeyi engelleme erdemine dönüştürmüştür.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | صبر (hapsetmek, sert taş, tahıl yığını) | Fiziksel olarak bir şeyi kapalı tutma ve sert taştaki dağılmazlık vasfı, nefsin iradi kontrolüne aktarılmıştır | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice צָבַר (yığmak, toplamak), Süryanice benzer toplama ve sıkıştırma kökleri | Parçaların dağılmasını engelleyip tek bir kütle halinde tutma semantik çekirdeği ortaktır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik katmanda sert kütle ve bağlama çekirdekleri | Geniş Afro-Asyatik alanda sıkı bağlama ve biriktirme göstergeleriyle sınırlı fonetik paralellikler | Muhtemel |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Gesenius Hebrew and Chaldee Lexicon, HALOT.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| صبر | Anlamlı | Tutmak, hapsetmek, direnmek | Dağılmayı önleyerek iradeyi sınırda tutmak ve sebat etmek | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [صرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%A8.md) | Anlamlı | Sütü memede biriktirmek, ekşitmek | Bir sıvıyı akıtmayıp bir yerde toplamak ve hapsetmek | Kökün toplama ve tutma çekirdeğiyle akrabadır; Kur'an'da geçmez |
| [بصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B5%D8%B1.md) | Anlamlı | Görmek, idrak etmek, açık seçik olmak | Zihnin veya gözün nesneyi kuşatıp kavraması ve ayırt etmesi | Kur'an'da geçer; odaklanma ve kavrama yönüyle kardeş köktür |
| [برص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%B5.md) | Anlamlı | Ciltte beyaz lekeler belirmesi | Derinin doğal renginden ayrılarak parlak beyaz bir sınırla ayrışması | Kur'an'da geçer; fiziksel farklılaşma |
| [رصب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B5%D8%A8.md) | Anlamlı | Birbirine iyice yapışmak, kenetlenmek | Taşların veya dişlerin aralıksız biçimde sıkıca bitişmesi | Kökün sertleşme ve sıkışma anlamıyla doğrudan örtüşür; Kur'an'da geçmez |
| [ربص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B5.md) | Anlamlı | Gözetlemek, beklemek, intizar etmek | Bir yerde kalarak gelişmeleri kollamak, kendini beklemeye hapsetmek | Kur'an'da geçer; sabrın bekleme ve sebat boyutuyla paraleldir |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| صبر | Merkez | Direnç ve kontrol | Nefsi dağılmaktan alıkoyarak iradi ve sürekli bir sebat göstermek | Pasif bekleyiş değil, iradenin dağılmasına karşı aktif mukavemet |
| [حلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D9%85.md) | Komşu | Duygusal denge | Öfke anında fevriliği dizginleme ve akılla sükuneti koruma | [حلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D9%85.md) öfke ve cehalete karşı vakardır; صبر ise genel zorluk, meşakkat ve zamana karşı dirençtir |
| [ثبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%AA.md) | Komşu | Yerinde durma | Sarsıntı karşısında fiziki veya fikri olarak yerinden oynamama | [ثبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%AA.md) mekânsal ve ilkesel kaim oluşu; صبر ise içsel çözülmeyi engelleyen dinamik tutuşu vurgular |
| [جلد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%84%D8%AF.md) | Komşu | Bedensel ve zihni sertlik | Zorluklara karşı dayanıklılık ve acıya mukavemet gösterme | [جلد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%84%D8%AF.md) dış baskıya karşı derinin veya bünyenin sertliğini; صبر nefsin gayeli tutuluşunu anlatır |
| [جزع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B2%D8%B9.md) | Zıt | Çözülme ve feryat | Zorluk karşısında kontrolü yitirip dağılmak, feryat ve telaş etmek | Kökün tutma ve sabitleme manasının tam karşıtı olarak iradenin büsbütün çözülmesidir |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | صبر | Nefsi tutmak ve sebat etmek | Dağılmayı önleyen iradi tutuş, dış etkilere karşı direnç ve hedefte kararlılık | Kesin |
| Latince | Patientia, perseverantia | Dayanma gücü, sebat | Patientia katlanma ve çekme boyutunu, perseverantia ise gayede ısrar boyutunu karşılar; ikisi birlikte kökü tamamlar | Güçlü |
| İngilizce | Patience, endurance, perseverance | Sabır, dayanıklılık, sebat | Patience zamana karşı beklemeyi, endurance zorluğa dayanmayı, perseverance ise eylemde ısrarı ifade eder | Güçlü |
| Almanca | Geduld, Beharrlichkeit | Sabır, kararlılık | Geduld sükunetle beklemeyi, Beharrlichkeit ise hedeften sapmadan direnç göstermeyi karşılar | Güçlü |
| Fransızca | Patience, persévérance | Sabır, sebatkârlık | Patience pasif katlanma riskine açıktır; kökün dinamizmini persévérance kelimesi dengeler | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré Dictionnaire de la langue française.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| صبر (musibete direnç) | Başa gelen meşakkat ve musibetlere karşı çözülmeyip dayanmak | İmtihan, kayıp, korku ve açlık bağlamları; Bakara [2:153](https://lisan.digital/tr/ayet/2:153.md), [2:155](https://lisan.digital/tr/ayet/2:155.md), [3:120](https://lisan.digital/tr/ayet/3:120.md) |
| صبر (amellerde sebat) | İbadetleri, adaleti ve ahlaki yükümlülükleri sürdürmede kararlılık | Emirlere devam, namaz ve tebliğ sebatı; Meryem [19:65](https://lisan.digital/tr/ayet/19:65.md), Tâhâ [20:132](https://lisan.digital/tr/ayet/20:132.md), Lokmân [31:17](https://lisan.digital/tr/ayet/31:17.md) |
| صبر (günaha karşı nefsi tutma) | Arzu ve heveslerin baskısına karşı nefsi haramdan alıkoymak | Günah çağrılarına karşı direnç ve iffeti koruma bağlamları; Yûsuf [12:83](https://lisan.digital/tr/ayet/12:83.md), [12:90](https://lisan.digital/tr/ayet/12:90.md) |
| صبر (savaş ve mücadele direnci) | Düşman karşısında geri çekilmeyip safı korumak, yılgınlığa düşmemek | Cihat, savaş meydanı ve baskı altında sebat bağlamları; Bakara [2:250](https://lisan.digital/tr/ayet/2:250.md), Âl-i İmrân [3:125](https://lisan.digital/tr/ayet/3:125.md), Enfâl [8:46](https://lisan.digital/tr/ayet/8:46.md) |
| صبر (vaktini bekleme) | İlahi takdirin ve hükmün tecelli edeceği zamana kadar acele etmemek | Peygamberlerin hüküm anına kadar tebliğde ısrarı; Yûnus [10:109](https://lisan.digital/tr/ayet/10:109.md), Kalem [68:48](https://lisan.digital/tr/ayet/68:48.md), İnsân [76:24](https://lisan.digital/tr/ayet/76:24.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kaza ve kader, imtihan ve kötülük problemi | Kulun musibetler karşısında iradesini nasıl kullanacağı, rıza ile sabır arasındaki mertebe farkı | İnsanın kader karşısındaki bilinçli tutumu ve ümitsizliğe düşmeme mecburiyeti |
| Fıkıh | İbadetlerin ifası, yemin ve ceza hükümleri | Yemîn-i sabr (mahkemede zorla yaptırılan yemin) ve öldürülmek üzere tutulan kimsenin hükümleri | Kişinin bir sınırda tutulması, hareketten menedilmesi ve taahhüt altına sokulması |
| Tefsir | Ahlaki ilkeler, peygamber kıssaları ve cihad ayetleri | Sabrın pasif bir eziklik mi yoksa aktif bir mücadele azmi mi olduğu; namaz ile sabrın yardımlaşmadaki bağı | Nefsin heva ve hevesten arındırılarak hak üzere tahkim edilmesi |
| Hadis | Zühd, musibet, ahlak ve savaş edebiyatı | صوم شهر الصبر ifadesiyle orucun sabırla eşitlenmesi ve sabrın ilk darbe anındaki (عند الصدمة الأولى) değeri | Fevri tepkinin ilk anda kontrol altına alınması ve nefsin dizginlenmesi |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kulluk ve ibadet sürekliliği | Nefsin sınırlandırılması | Dağılmayı önleme | Dinin emir ve yasaklarını anlık heveslere kurban etmeyip hayatın tamamına yayma disiplini | Kesin |
| İlmi | Bilgi üretimi ve araştırma | Zihni sebat ve odaklanma | Metodolojik ısrar | Bilimsel araştırmada karşılaşılan zorluklara, yanılmalara ve zaman maliyetine karşı zihni bırakmama | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal direnç ve strateji | Kriz anında istikrar | Panik ve çözülmeyi engelleme | Dış tehdit veya iç karışıklık dönemlerinde toplumun dağılmasını önleyen kolektif irade | Güçlü |
| İktisadi | Üretim, tasarruf ve yatırım | Kısa vadeli tüketimi erteleme | Sermaye birikimini koruma | Anlık haz ve harcama dürtüsünü dizginleyip uzun vadeli üretim ve faydaya odaklanma kapasitesi | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Mekanikte malzeme direnci, sönümleme ve esneklik limiti (stres altındaki kütlenin deformasyona direnmesi) | Dışarıdan uygulanan basınca ve gerilime karşı yapının atomik bütünlüğünü koruması, kırılmadan ve dağılmadan gerilimi absorbe etmesi hali | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Psikolojide duygusal regülasyon ve psikolojik dayanıklılık (resilience); sosyolojide sosyal mukavemet | Bireyin veya grubun travmatik olaylar, krizler ve baskılar karşısında dağılmayıp hedefe yönelik bütünlüğünü koruyabilme yetisi | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün anlamının sadece başa gelen felaketlere sessizce katlanmak, itiraz etmemek, zayıflık ve boyun eğiş gibi tamamen pasif bir edilgenliğe indirgenmesi |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Nefsi bütünüyle kontrol altında tutarak aktif direniş göstermek, emredilen amelde, adalette, cihadda ve ahlakta yılgınlığa düşmeksizin sebatla devam etmek |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Müslüman birey ve toplumların zulüm, haksızlık ve atalet karşısında eylemsizliği dini bir fazilet zannetmesi; dinamik ve dönüştürücü Kur'an ahlakının felç olması |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın fert ve toplum inşasında önerdiği ahlaki omurganın temel taşıdır; sabır olmadan ne ilahi emirlerin sürekliliği sağlanabilir ne de haramlardan korunulabilir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Mücadele ve cihat emirleri, peygamberlerin tebliğ süreçleri ve musibetlere karşı duruşu vazeden ayet kümelerinde belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dindarlığı pasif bir içe çekilme sanan yaklaşımları tashih eder; sabrın zayıfların sığınağı değil, güçlü iradelerin aktif mukavemet aracı olduğunu gösterir |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Dağılmaya müsait unsurları sıkıca tutup hapsetmek, bir arada tutarak sınırlandırmak ve sert bir kaya gibi dış darbelere karşı bütünlüğünü korumak.
- Soyut anlam: İnsani arzuların, korkuların ve zaafların bilinci dağıtmasına engel olarak iradeyi akıl ve vahiy istikametinde sabit tutmak, emrolunan yolda sürekli ve dinamik sebat göstermek.
- Sistematik karşılık: Sistemin iç enerjisini koruyan sönümleme ve mukavemet katsayısı; kriz anlarında entropi artışını ve çözülmeyi engelleyen denge mekanizması.
- LaTeX modeli: $$R(t) = \int_{0}^{t} \left[ F_{\text{ext}}(\tau) - \kappa \cdot \Delta x(\tau) \right] d\tau \implies \lim_{t \to \infty} \Delta x(t) \le \epsilon$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $F_{\text{ext}}(\tau)$ zaman içinde sisteme dışarıdan uygulanan baskı, sıkıntı ve sarsıcı kuvvetleri; $\kappa$ sistemin iç mukavemet ve iradi tutuş katsayısını; $\Delta x(\tau)$ sistemin amaçlanan çizgiden sapma miktarını temsil eder. İntrinsik direnç mekanizması devreye girdiğinde, dış kuvvetlere rağmen zaman sonsuza giderken sapmanın belirlenen bir sınır ($\epsilon$) içinde tutulduğu ve sistemin dağılmayıp bütünlüğünü koruduğu modellenmektedir.

## Geçtiği ayetler (93 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:45](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/2:45.md) — بِالصَّبْرِ

وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ وَإِنَّهَا لَكَبِيرَةٌ إِلَّا عَلَى الْخَاشِعِينَ

Meal (IK): Sabır ve namazla (Allah’tan) yardım isteyin. Gerçi bu, ağır gelir ama, huşu duyanlara değil.

### [Bakara 2:61](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/2:61.md) — نَصْبِرَ

وَإِذْ قُلْتُمْ يَامُوسَى لَنْ نَصْبِرَ عَلَى طَعَامٍ وَاحِدٍ فَادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُخْرِجْ لَنَا مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ مِنْ بَقْلِهَا وَقِثَّائِهَا وَفُومِهَا وَعَدَسِهَا وَبَصَلِهَا قَالَ أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنَى بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ اهْبِطُوا مِصْرًا فَإِنَّ لَكُمْ مَا سَأَلْتُمْ وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ وَبَاءُوا بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَانُوا يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ الْحَقِّ ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ

Meal (IK): Hani; siz, Ey Musa, biz bir çeşit yemeğe elbette dayanamayız. Rabbına dua et de bizim için yerde yetişen samısak, sebze, acur, mercimek ve soğan bitirsin, demiştiniz, Musa da; siz bayağı olan şeyle hayırlı olanı değiştirmek mi istiyorsunuz? Öyleyse bir şehre inin, istediğiniz şeyler vardır, demişti. Onların üstüne horluk ve yoksulluk vuruldu. Allah’ın gazabına uğradılar, şüphesiz ki bu; Allah’ın âyetlerini inkâr ettiklerinden, peygamberlerini de haksız yere öldürdüklerindendi. Bu, isyan ettiklerinden, aşırı gider olduklarındandı.

### [Bakara 2:153](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/2:153.md) — بِالصَّبْرِ · الصَّابِرِينَ

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ

Meal (IK): Ey iman edenler, sabır ve namazla yardım isteyin. Şüphesiz ki Allah, sabredenlerle beraberdir.

### [Bakara 2:155](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/2:155.md) — الصَّابِرِينَ

وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِنَ الْأَمْوَالِ وَالْأَنْفُسِ وَالثَّمَرَاتِ وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ

Meal (IK): Andolsun ki sizi, biraz korku, biraz açlık, biraz da mallardan, canlardan ve mahsullerden yana eksiklikle imtihan edeceğiz, sabredenlere müjdele.

### [Bakara 2:175](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/2:175.md) — أَصْبَرَهُمْ

أُولَئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلَالَةَ بِالْهُدَى وَالْعَذَابَ بِالْمَغْفِرَةِ فَمَا أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ

Meal (IK): Onlar, hidayet karşılığında dalaleti, mağfiret karşılığında azabı satın almışlardır. Onlar, ateşe karşı ne de sabırlıdırlar.

### [Bakara 2:177](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/2:177.md) — وَالصَّابِرِينَ

لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَالْمَلَائِكَةِ وَالْكِتَابِ وَالنَّبِيِّينَ وَآتَى الْمَالَ عَلَى حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَالسَّائِلِينَ وَفِي الرِّقَابِ وَأَقَامَ الصَّلَاةَ وَآتَى الزَّكَاةَ وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذَا عَاهَدُوا وَالصَّابِرِينَ فِي الْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ وَحِينَ الْبَأْسِ أُولَئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ

Meal (IK): Yüzlerinizi Doğu ve Batı tarafına çevirmeniz «bir» değildir. Lakin asıl «bir»; Allah’a, ahiret gününe, meleklere, kitablara, peygamberlere iman eden, malını seve seve yakınlarına, yetimlere, miskinlere, yolculara, dilenenlere, kölelere, esirlere veren, namazı kılan, zekatı veren, muahede yaptıklarında ahidlerini yerine getiren, sıkıntıda, hastalıkta ve şiddetli savaş anında sabredenlerinkidir. İşte sadık olanlar da onlardır ve müttakiler de onlardır.

### [Bakara 2:249](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/2:249.md) — الصَّابِرِينَ

فَلَمَّا فَصَلَ طَالُوتُ بِالْجُنُودِ قَالَ إِنَّ اللَّهَ مُبْتَلِيكُمْ بِنَهَرٍ فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ فَلَيْسَ مِنِّي وَمَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّي إِلَّا مَنِ اغْتَرَفَ غُرْفَةً بِيَدِهِ فَشَرِبُوا مِنْهُ إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ فَلَمَّا جَاوَزَهُ هُوَ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ قَالُوا لَا طَاقَةَ لَنَا الْيَوْمَ بِجَالُوتَ وَجُنُودِهِ قَالَ الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلَاقُو اللَّهِ كَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً بِإِذْنِ اللَّهِ وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ

Meal (IK): Talut orduyla birlikte ayrılıp çıktığı vakit dedi ki: Allah, sizi bir ırmakla deneyecektir. Kim ondan içerse benden değildir. Kim de ondan tatmazsa şüphesiz ki bendendir. Eliyle bir avuç alanlar başka. Derken onlardan birazı müstesna olmak üzere hepsi de ondan içiverdiler. Talut ve beraberindeki mü’minler ırmağı geçtikleri vakit; bizim bugün Calut ve ordusuna karşı gücümüz yoktur, dediler. Mutlaka Allah’a kavuşacaklarını bilenlerse dediler ki: Nice az topluluk, Allah’ın izniyle pek çok topluluğu yenmiştir. Allah sabredenlerle beraberdir.

### [Bakara 2:250](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/2:250.md) — صَبْرًا

وَلَمَّا بَرَزُوا لِجَالُوتَ وَجُنُودِهِ قَالُوا رَبَّنَا أَفْرِغْ عَلَيْنَا صَبْرًا وَثَبِّتْ أَقْدَامَنَا وَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ

Meal (IK): Calut ve askerlerine karşı çıktıkları zaman, dediler ki: Ey Rabbımız, üzerimize sabır yağdır, ayaklarımıza sebat ver ve bizi kafirler güruhuna karşı muzaffer kıl.

### [Ali İmran 3:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/3:17.md) — الصَّابِرِينَ

الصَّابِرِينَ وَالصَّادِقِينَ وَالْقَانِتِينَ وَالْمُنْفِقِينَ وَالْمُسْتَغْفِرِينَ بِالْأَسْحَارِ

Meal (IK): Sabredenler, doğru olanlar, gönülden ibadet edenler, infak edenler ve seherlerde Allah’tan mağfiret dileyenlerdir.

### [Ali İmran 3:120](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/3:120.md) — تَصْبِرُوا

إِنْ تَمْسَسْكُمْ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَإِنْ تُصِبْكُمْ سَيِّئَةٌ يَفْرَحُوا بِهَا وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا لَا يَضُرُّكُمْ كَيْدُهُمْ شَيْئًا إِنَّ اللَّهَ بِمَا يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ

Meal (IK): Sizlere bir iyilik dokunursa; bu onları, üzer. Ama başınıza bir felaket gelirse; buna sevinirler. Sabreder ve sakınırsanız, onların hilesi size hiçbir zarar veremez. Şüphesiz ki, Allah, onların yaptıklarını kuşatmıştır.

### [Ali İmran 3:125](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/3:125.md) — تَصْبِرُوا

بَلَى إِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلَافٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مُسَوِّمِينَ

Meal (IK): Evet. Sabreder, sakınırsanız ve onlar da üzerinize gelirlerse; Rabbınız, size nişanlı beşbin melekle yardım edecektir.

### [Ali İmran 3:142](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/3:142.md) — الصَّابِرِينَ

أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جَاهَدُوا مِنْكُمْ وَيَعْلَمَ الصَّابِرِينَ

Meal (IK): Yoksa; Allah, içinizden cihad edenleri ve sabredenleri belirtmeden cennet’e girivereceğinizi mi sandınız?

### [Ali İmran 3:146](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/3:146.md) — الصَّابِرِينَ

وَكَأَيِّنْ مِنْ نَبِيٍّ قَاتَلَ مَعَهُ رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ فَمَا وَهَنُوا لِمَا أَصَابَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَمَا ضَعُفُوا وَمَا اسْتَكَانُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الصَّابِرِينَ

Meal (IK): Nice peygamberler, beraberinde Rabba kul olanlardan bir çoğu bulunduğu halde savaştılar ve Allah yolunda başlarına gelenlerden dolayı yılmadılar, boyun eğmediler. Allah, sabredenleri sever.

### [Ali İmran 3:186](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/3:186.md) — تَصْبِرُوا

لَتُبْلَوُنَّ فِي أَمْوَالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ وَلَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا أَذًى كَثِيرًا وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ ذَلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ

Meal (IK): And olsun ki; mallarınız ve nefisleriniz konusunda deneneceksiniz. Sizden önce kendilerine kitab verilenlerden ve Allah’a şirk koşanlardan birçok incitici şeyler işiteceksiniz. Eğer sabreder ve sakınırsanız işte bu, azme değer işlerdendir.

### [Ali İmran 3:200](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/3:200.md) — اصْبِرُوا · وَصَابِرُوا

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَصَابِرُوا وَرَابِطُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ

Meal (IK): Ey iman edenler; sabredin, sebat gösterin, düşmana karşı durun ve Allah’tan sakının ki, felah bulasınız.

### [Nisa 4:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/4:25.md) — تَصْبِرُوا

وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلًا أَنْ يَنْكِحَ الْمُحْصَنَاتِ الْمُؤْمِنَاتِ فَمِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ مِنْ فَتَيَاتِكُمُ الْمُؤْمِنَاتِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمَانِكُمْ بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ فَانْكِحُوهُنَّ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ وَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ مُحْصَنَاتٍ غَيْرَ مُسَافِحَاتٍ وَلَا مُتَّخِذَاتِ أَخْدَانٍ فَإِذَا أُحْصِنَّ فَإِنْ أَتَيْنَ بِفَاحِشَةٍ فَعَلَيْهِنَّ نِصْفُ مَا عَلَى الْمُحْصَنَاتِ مِنَ الْعَذَابِ ذَلِكَ لِمَنْ خَشِيَ الْعَنَتَ مِنْكُمْ وَأَنْ تَصْبِرُوا خَيْرٌ لَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ

Meal (IK): Sizden; hür, inanmış kadınlarla evlenmeye güç yetiremeyen kimse, inanmış genç kızlarınızdan sağ ellerinizin sahib olduklarından (alsın) . Allah sizin imanınızı daha iyi bilir. Birbirinizdensiniz. Onlarla zinadan kaçınmaları, iffetli yaşamış ve gizli dost tutmamış olmaları halinde, velilerinin izniyle evlenin. Ve ma’ruf şekilde mehirlerini verin. Evlendiklerinde zina edecek olurlarsa; onlara hür kadınlara verilen cezanın yarısı verilir. Bu; içinizden, günaha girme korkusu olanlaradır. Sabretmeniz ise sizin için daha hayırlıdır. Allah, Gafur’dur, Rahim’dir.

### [En'am 6:34](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/6:34.md) — فَصَبَرُوا

وَلَقَدْ كُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ فَصَبَرُوا عَلَى مَا كُذِّبُوا وَأُوذُوا حَتَّى أَتَاهُمْ نَصْرُنَا وَلَا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِ اللَّهِ وَلَقَدْ جَاءَكَ مِنْ نَبَأِ الْمُرْسَلِينَ

Meal (IK): Andolsun ki; senden önce de nice peygamberler yalanlandı da yalanlanmalarına ve eziyyet edilmelerine sabrettiler. Nihayet onlara yardımımız gelip yetişti. Allah’ın kelimelerini değiştirebilecek yoktur. Andolsun ki; peygamberlerin haberinden bir kısmı sana gelmiştir.

### [Araf 7:87](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/7:87.md) — فَاصْبِرُوا

وَإِنْ كَانَ طَائِفَةٌ مِنْكُمْ آمَنُوا بِالَّذِي أُرْسِلْتُ بِهِ وَطَائِفَةٌ لَمْ يُؤْمِنُوا فَاصْبِرُوا حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ بَيْنَنَا وَهُوَ خَيْرُ الْحَاكِمِينَ

Meal (IK): Eğer içinizden bir kısmı benimle gönderilene inanmış, bir kısmı da inanmamışsa; Allah, aranızdaki hükmü verinceye kadar sabredin. O; hüküm verenlerin en hayırlısıdır.

### [Araf 7:126](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/7:126.md) — صَبْرًا

وَمَا تَنْقِمُ مِنَّا إِلَّا أَنْ آمَنَّا بِآيَاتِ رَبِّنَا لَمَّا جَاءَتْنَا رَبَّنَا أَفْرِغْ عَلَيْنَا صَبْرًا وَتَوَفَّنَا مُسْلِمِينَ

Meal (IK): Sen; bizden, sırf Rabbımızın ayetleri gelince ona inandık diye intikam alıyorsun. Rabbımız; üzerimize sabır yağdır ve bizi müslümanlar olarak öldür.

### [Araf 7:128](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/7:128.md) — وَاصْبِرُوا

قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ اسْتَعِينُوا بِاللَّهِ وَاصْبِرُوا إِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ يُورِثُهَا مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ

Meal (IK): Musa kavmine dedi ki: Allah’tan yardım isteyin ve sabredin. Yeryüzü muhakkak ki Allah’ındır. Kullarından dilediğini ona mirasçı kılar ve akıbet müttakilerindir.

### [Araf 7:137](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/7:137.md) — صَبَرُوا

وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِينَ كَانُوا يُسْتَضْعَفُونَ مَشَارِقَ الْأَرْضِ وَمَغَارِبَهَا الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ الْحُسْنَى عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ بِمَا صَبَرُوا وَدَمَّرْنَا مَا كَانَ يَصْنَعُ فِرْعَوْنُ وَقَوْمُهُ وَمَا كَانُوا يَعْرِشُونَ

Meal (IK): Hor görülmüş olan kavmi de, bereketlendirdiğimiz yerin doğularına ve batılarına mirasçı kıldık. Rabbının İsrailoğullarına vukü bulan güzel sözü de onların sabretmelerinden dolayı yerini buldu. Firavun’un da, kavminin de yapmakta ve yükselmekte oldukları şeyleri harab ettik.

### [Enfal 8:46](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/8:46.md) — وَاصْبِرُوا · الصَّابِرِينَ

وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلَا تَنَازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ وَاصْبِرُوا إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ

Meal (IK): Allah’a ve Rasulüne itaat edin. Birbirinizle çekişmeyin. Sonra korkuya kapılırsınız da zaafa düşerseniz ve rüzgarınız gider. Sabredin, muhakkak ki Allah; sabredenlerle beraberdir.

### [Enfal 8:65](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/8:65.md) — صَابِرُونَ

يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ حَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْقِتَالِ إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صَابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ يَغْلِبُوا أَلْفًا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَفْقَهُونَ

Meal (IK): Ey Peygamber; mü’minleri savaşa teşvik et. Eğer sizden sabreden yirmi kişi bulunursa; ikiyüz kişiyi mağlup ederler. Eğer sizden yüz kişi bulunursa; küfretmiş olanlardan binini mağlup ederler. Çünkü onlar, anlamazlar güruhu dur.

### [Enfal 8:66](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/8:66.md) — صَابِرَةٌ · الصَّابِرِينَ

الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ وَعَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفًا فَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ صَابِرَةٌ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ أَلْفٌ يَغْلِبُوا أَلْفَيْنِ بِإِذْنِ اللَّهِ وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ

Meal (IK): Şimdi Allah yükünüzü hafifletti ve bildi ki; sizde bir zaaf vardır. O halde şayet sizden sabırlı yüz kişi olursa; ikiyüz kişiyi mağlup ederler. Şayet sizden bin kişi olursa; Allah’ın izniyle ikibin kişiyi mağlup ederler. Ve Allah; sabredenlerle beraberdir.

### [Yunus 10:109](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/10:109.md) — وَاصْبِرْ

وَاتَّبِعْ مَا يُوحَى إِلَيْكَ وَاصْبِرْ حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ وَهُوَ خَيْرُ الْحَاكِمِينَ

Meal (IK): Sana vahyedilene uy. Allah hükmünü verinceye kadar sabret. O, hüküm verenlerin en hayırlısıdır.

### [Hud 11:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/11:11.md) — صَبَرُوا

إِلَّا الَّذِينَ صَبَرُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُولَئِكَ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ كَبِيرٌ

Meal (IK): Sadece sabredip de güzel ameller işleyenlere; işte onlara mağfiret ve büyük ecir vardır.

### [Hud 11:49](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/11:49.md) — فَاصْبِرْ

تِلْكَ مِنْ أَنْبَاءِ الْغَيْبِ نُوحِيهَا إِلَيْكَ مَا كُنْتَ تَعْلَمُهَا أَنْتَ وَلَا قَوْمُكَ مِنْ قَبْلِ هَذَا فَاصْبِرْ إِنَّ الْعَاقِبَةَ لِلْمُتَّقِينَ

Meal (IK): İşte bunlar, gayb haberlerindendir ki sana vahyediyoruz. Ne sen, ne de kavmin daha önce bunları bilemezdiniz. Öyleyse sabret, çünkü akıbet müttakilerindir.

### [Hud 11:115](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/11:115.md) — وَاصْبِرْ

وَاصْبِرْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ

Meal (IK): Sabret, çünkü Allah ihsan edenlerin ücretini zayi etmez.

### [Yusuf 12:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/12:18.md) — فَصَبْرٌ

وَجَاءُوا عَلَى قَمِيصِهِ بِدَمٍ كَذِبٍ قَالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْرًا فَصَبْرٌ جَمِيلٌ وَاللَّهُ الْمُسْتَعَانُ عَلَى مَا تَصِفُونَ

Meal (IK): Onlar sahte bir kan ile gömleğini getirdiler. Dedi ki: Hayır, nefisleriniz sizi aldatıp bir işe sürüklemiş. Artık bana güzelce bir sabır gerekir. Sizin şu anlattıklarınıza karşı yardımına sığınılacak, Allah’tır.

### [Yusuf 12:83](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/12:83.md) — فَصَبْرٌ

قَالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْرًا فَصَبْرٌ جَمِيلٌ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَنِي بِهِمْ جَمِيعًا إِنَّهُ هُوَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ

Meal (IK): Ya’kub dedi ki: Hayır, nefisleriniz sizi aldatıp bir işe sürüklemiş. Artık bana sabır gerekir. Umulur ki Allah, onların hepsini birden bana getirecektir. Muhakkak ki Alim, Hakim O’dur O.

### [Yusuf 12:90](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/12:90.md) — وَيَصْبِرْ

قَالُوا أَئِنَّكَ لَأَنْتَ يُوسُفُ قَالَ أَنَا يُوسُفُ وَهَذَا أَخِي قَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْنَا إِنَّهُ مَنْ يَتَّقِ وَيَصْبِرْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ

Meal (IK): Dediler ki: Yoksa sen gerçekten Yusuf musun? O da dedi ki: Ben, Yusuf’um, bu da kardeşim. Doğrusu Allah, size lutfetti. Çünkü kim sakınır ve sabrederse; muhakkak ki Allah, ihsan edenlerin ecrini zayi etmez.

### [Rad 13:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/13:22.md) — صَبَرُوا

وَالَّذِينَ صَبَرُوا ابْتِغَاءَ وَجْهِ رَبِّهِمْ وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَأَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ سِرًّا وَعَلَانِيَةً وَيَدْرَءُونَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ أُولَئِكَ لَهُمْ عُقْبَى الدَّارِ

Meal (IK): Ve onlar ki; Rabblarının rızasını dileyerek sabrederler, namazı kılarlar, kendilerine verdiğimiz rızıktan, gizlice ve açıkça infak ederler. Kötülüğü iyilik yaparak ortadan kaldırırlar. İşte onlara bu dünyanın karşılığı;

### [Rad 13:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/13:24.md) — صَبَرْتُمْ

سَلَامٌ عَلَيْكُمْ بِمَا صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَى الدَّارِ

Meal (IK): Sabrettiğiniz için selam size. Burası dünyanın en güzel karşılığıdır, derler.

### [İbrahim 14:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/14:5.md) — صَبَّارٍ

وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا مُوسَى بِآيَاتِنَا أَنْ أَخْرِجْ قَوْمَكَ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ وَذَكِّرْهُمْ بِأَيَّامِ اللَّهِ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ

Meal (IK): Andolsun ki; Biz, Musa’yı; kavmini karanlıklardan aydınlıklara çıkar ve onlara, Allah’ın günlerini hatırlat, diye gönderdik. Şüphesiz bunda, sabreden ve şükreden herkes için ayetler vardır.

### [İbrahim 14:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/14:12.md) — وَلَنَصْبِرَنَّ

وَمَا لَنَا أَلَّا نَتَوَكَّلَ عَلَى اللَّهِ وَقَدْ هَدَانَا سُبُلَنَا وَلَنَصْبِرَنَّ عَلَى مَا آذَيْتُمُونَا وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ

Meal (IK): Hem biz, ne diye Allah’a tevekkül etmeyelim ki; bize dosdoğru yolları O, göstermiştir. Bize yaptığınız eziyetlere elbette dayanacağız. Tevekkül edenler de yalnız Allah’a tevekkül etsinler.

### [İbrahim 14:21](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/14:21.md) — صَبَرْنَا

وَبَرَزُوا لِلَّهِ جَمِيعًا فَقَالَ الضُّعَفَاءُ لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا كُنَّا لَكُمْ تَبَعًا فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنَّا مِنْ عَذَابِ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ قَالُوا لَوْ هَدَانَا اللَّهُ لَهَدَيْنَاكُمْ سَوَاءٌ عَلَيْنَا أَجَزِعْنَا أَمْ صَبَرْنَا مَا لَنَا مِنْ مَحِيصٍ

Meal (IK): Onların hepsi; Allah’ın huzuruna toplanıp çıkarlar. Zayıflar büyüklük taslayanlara: Doğrusu biz; size uymuştuk. Allah’ın azabından bizi koruyabilecek misiniz? derler. Onlar da: Allah, bizi doğru yola eriştirseydi; biz de sizi eriştirirdik. Şu halde artık sızlansak da katlansak da birdir. Bizim için kaçıp sığınacak bir yer yoktur, derler.

### [Nahl 16:42](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/16:42.md) — صَبَرُوا

الَّذِينَ صَبَرُوا وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ

Meal (IK): Onlar sabreden ve yalnız Rabblarına tevekkül edenlerdir.

### [Nahl 16:96](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/16:96.md) — صَبَرُوا

مَا عِنْدَكُمْ يَنْفَدُ وَمَا عِنْدَ اللَّهِ بَاقٍ وَلَنَجْزِيَنَّ الَّذِينَ صَبَرُوا أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ

Meal (IK): Sizin yanınızdaki tükenir. Allah’ın katında olanlar ise sonsuzdur. Sabredenlere mükafatlarını, yaptıklarının daha güzeli ile ödeyeceğiz.

### [Nahl 16:110](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/16:110.md) — وَصَبَرُوا

ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ هَاجَرُوا مِنْ بَعْدِ مَا فُتِنُوا ثُمَّ جَاهَدُوا وَصَبَرُوا إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِهَا لَغَفُورٌ رَحِيمٌ

Meal (IK): Hem Rabbın; işkenceye uğratıldıktan sonra hicret eden, sonra Allah yolunda savaşan ve sabredenlerle birliktedir. Muhakkak ki Rabbın; bundan sonra da Gafur’dur, Rahim’dir.

### [Nahl 16:126](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/16:126.md) — صَبَرْتُمْ · لِلصَّابِرِينَ

وَإِنْ عَاقَبْتُمْ فَعَاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ وَلَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَيْرٌ لِلصَّابِرِينَ

Meal (IK): Eğer ceza verecek olursanız; ancak sizin cezalandırıldığınızın misliyle ceza verin. Sabrederseniz; elbette bu, sabredenler için daha iyidir.

### [Nahl 16:127](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/16:127.md) — وَاصْبِرْ · صَبْرُكَ

وَاصْبِرْ وَمَا صَبْرُكَ إِلَّا بِاللَّهِ وَلَا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَلَا تَكُ فِي ضَيْقٍ مِمَّا يَمْكُرُونَ

Meal (IK): Sabret; senin sabrın ancak Allah içindir. Üzülme onlara. Kurdukları düzenlerden dolayı da endişe etme.

### [Kehf 18:28](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/18:28.md) — وَاصْبِرْ

وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ وَلَا تَعْدُ عَيْنَاكَ عَنْهُمْ تُرِيدُ زِينَةَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَلَا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنَا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنَا وَاتَّبَعَ هَوَاهُ وَكَانَ أَمْرُهُ فُرُطًا

Meal (IK): Sabah akşam Rabblarının rızasını dileyerek O’na yalvaranlarla beraber, sen de sabret. Dünya hayatının güzelliklerini isteyerek gözlerini onlardan ayırma. Bizi anmasını unutturduğumuz, heva ve hevesine uymuş, haddi aşmış kimselere itaat etme.

### [Kehf 18:67](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/18:67.md) — صَبْرًا

قَالَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا

Meal (IK): O da dedi ki: Doğrusu sen, benim yaptıklarıma asla dayanamazsın.

### [Kehf 18:68](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/18:68.md) — تَصْبِرُ

وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلَى مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْرًا

Meal (IK): Kavrayamayacağın bir bilgiye nasıl dayanırsın?

### [Kehf 18:69](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/18:69.md) — صَابِرًا

قَالَ سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ صَابِرًا وَلَا أَعْصِي لَكَ أَمْرًا

Meal (IK): O da: İnşallah sabrettiğimi göreceksin, sana hiç bir işte karşı gelmeyeceğim, dedi.

### [Kehf 18:72](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/18:72.md) — صَبْرًا

قَالَ أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا

Meal (IK): Ben, sana; yaptığım şeylere dayanamazsın, demedim mi? dedi.

### [Kehf 18:75](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/18:75.md) — صَبْرًا

قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا

Meal (IK): O: Ben, sana; yaptığım işlere dayanamazsın, demedim mi? dedi.

### [Kehf 18:78](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/18:78.md) — صَبْرًا

قَالَ هَذَا فِرَاقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ سَأُنَبِّئُكَ بِتَأْوِيلِ مَا لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَيْهِ صَبْرًا

Meal (IK): O dedi ki: İşte bu; seninle benim ayrılışımızdır. Dayanamadığın işlerin içyüzünü sana anlatacağım.

### [Kehf 18:82](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/18:82.md) — صَبْرًا

وَأَمَّا الْجِدَارُ فَكَانَ لِغُلَامَيْنِ يَتِيمَيْنِ فِي الْمَدِينَةِ وَكَانَ تَحْتَهُ كَنْزٌ لَهُمَا وَكَانَ أَبُوهُمَا صَالِحًا فَأَرَادَ رَبُّكَ أَنْ يَبْلُغَا أَشُدَّهُمَا وَيَسْتَخْرِجَا كَنْزَهُمَا رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ وَمَا فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِي ذَلِكَ تَأْوِيلُ مَا لَمْ تَسْطِعْ عَلَيْهِ صَبْرًا

Meal (IK): Duvar ise; o şehirdeki iki yetim erkek çocuğa aitti. Altında da onlara ait bir define vardı. Babaları iyi bir kimseydi. Rabbın; onların erginlik çağına ulaşmasını ve Rabbından bir rahmet olarak deefinelerini çıkar malarını istedi. Ben, bunları kendiliğimden yapmadım. İşte dayanamadığın şeylerin tevili budur.

### [Meryem 19:65](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/19:65.md) — وَاصْطَبِرْ

رَبُّ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا فَاعْبُدْهُ وَاصْطَبِرْ لِعِبَادَتِهِ هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِيًّا

Meal (IK): Göklerin, yerin ve ikisi arasında bulunanların Rabbıdır. O halde O’na ibadet et ve bu ibadetinde devamlı ol. Sen, hiç O’nun için bir adaş bilir misin?

### [Taha 20:130](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/20:130.md) — فَاصْبِرْ

فَاصْبِرْ عَلَى مَا يَقُولُونَ وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ غُرُوبِهَا وَمِنْ آنَاءِ اللَّيْلِ فَسَبِّحْ وَأَطْرَافَ النَّهَارِ لَعَلَّكَ تَرْضَى

Meal (IK): Onların söylediklerine sabret ve güneşin doğmasından önce de, batmasından önce de Rabbını hamd ile tesbih et. Gece saatlarında ve gündüzleri de tesbih et ki, Rabbının rızasına eresin.

### [Taha 20:132](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/20:132.md) — وَاصْطَبِرْ

وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلَاةِ وَاصْطَبِرْ عَلَيْهَا لَا نَسْأَلُكَ رِزْقًا نَحْنُ نَرْزُقُكَ وَالْعَاقِبَةُ لِلتَّقْوَى

Meal (IK): Ehline namazı emret. Kendin de onda devamlı ol. Biz senden rızık istemiyoruz. Sana Biz rızık veririz. Akibet takvadadır.

### [Enbiya 21:85](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/21:85.md) — الصَّابِرِينَ

وَإِسْمَاعِيلَ وَإِدْرِيسَ وَذَا الْكِفْلِ كُلٌّ مِنَ الصَّابِرِينَ

Meal (IK): İsmail’e, İdris’e ve Zülkifl’e de. Onların her biri sabredenlerdendi.

### [Hac 22:35](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/22:35.md) — وَالصَّابِرِينَ

الَّذِينَ إِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَالصَّابِرِينَ عَلَى مَا أَصَابَهُمْ وَالْمُقِيمِي الصَّلَاةِ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ

Meal (IK): Onlar ki; Allah anıldığı zaman kalbleri titrer. Başlarına gelenlere sabr eder, namaz kılar ve kendilerine verdiğimiz rızıktan infak ederler.

### [Müminun 23:111](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/23:111.md) — صَبَرُوا

إِنِّي جَزَيْتُهُمُ الْيَوْمَ بِمَا صَبَرُوا أَنَّهُمْ هُمُ الْفَائِزُونَ

Meal (IK): Sabrettiklerinden dolayı bugün onları mükafatlandırdım. Doğrusu onlar, kurtuluşa erenlerin kendileridir.

### [Furkan 25:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/25:20.md) — أَتَصْبِرُونَ

وَمَا أَرْسَلْنَا قَبْلَكَ مِنَ الْمُرْسَلِينَ إِلَّا إِنَّهُمْ لَيَأْكُلُونَ الطَّعَامَ وَيَمْشُونَ فِي الْأَسْوَاقِ وَجَعَلْنَا بَعْضَكُمْ لِبَعْضٍ فِتْنَةً أَتَصْبِرُونَ وَكَانَ رَبُّكَ بَصِيرًا

Meal (IK): Senden önce gönderdiğimiz bütün peygamberler de şüphesiz yemek yerler, sokaklarda gezinirlerdi. Sabreder misiniz diye sizi birbirinizle deneriz. Ve Rabbın Basir olandır.

### [Furkan 25:42](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/25:42.md) — صَبَرْنَا

إِنْ كَادَ لَيُضِلُّنَا عَنْ آلِهَتِنَا لَوْلَا أَنْ صَبَرْنَا عَلَيْهَا وَسَوْفَ يَعْلَمُونَ حِينَ يَرَوْنَ الْعَذَابَ مَنْ أَضَلُّ سَبِيلًا

Meal (IK): Gerçekten tanrılarımız üzerinde direnmeseydik bizi az kalsın onlardan saptıracaktı, derler. Azabı gördükleri vakit, kimin yolunun sapık olduğunu bileceklerdir.

### [Furkan 25:75](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/25:75.md) — صَبَرُوا

أُولَئِكَ يُجْزَوْنَ الْغُرْفَةَ بِمَا صَبَرُوا وَيُلَقَّوْنَ فِيهَا تَحِيَّةً وَسَلَامًا

Meal (IK): İşte onlar, sabrettiklerinden dolayı cennetin en yüksek dereceleri ile mükafatlandırılırlar ve orada sağlık ve selamla karşılanırlar.

### [Kasas 28:54](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/28:54.md) — صَبَرُوا

أُولَئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ بِمَا صَبَرُوا وَيَدْرَءُونَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ

Meal (IK): İşte onlara sabrettiklerinden ötürü ecirleri iki defa verilir. Kötülüğü iyilikle savar onlar. Ve kendilerine verdiğimiz rızıktan da infak ederler.

### [Kasas 28:80](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/28:80.md) — الصَّابِرُونَ

وَقَالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَيْلَكُمْ ثَوَابُ اللَّهِ خَيْرٌ لِمَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا وَلَا يُلَقَّاهَا إِلَّا الصَّابِرُونَ

Meal (IK): Kendilerine bilgi verilmiş olanlar da şöyle demişti: Yazıklar olsun size Allah’ın mükafatı, iman edip salih amel işleyenler için daha hayırlıdır. Ona da ancak sabredenler kavuşabilir.

### [Ankebut 29:59](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/29:59.md) — صَبَرُوا

الَّذِينَ صَبَرُوا وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ

Meal (IK): Onlar ki; sabrederler ve Rabblarına tevekkül ederler.

### [Rum 30:60](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/30:60.md) — فَاصْبِرْ

فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَلَا يَسْتَخِفَّنَّكَ الَّذِينَ لَا يُوقِنُونَ

Meal (IK): Sabret, şüphesiz ki Allah’ın vaadi haktır. Yakınen inanmayanlar seni hafifliğe itmesinler.

### [Lokman 31:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/31:17.md) — وَاصْبِرْ

يَابُنَيَّ أَقِمِ الصَّلَاةَ وَأْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ وَانْهَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَاصْبِرْ عَلَى مَا أَصَابَكَ إِنَّ ذَلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ

Meal (IK): Oğulcuğum; namaz kıl, iyiliği emret, kötülüğü önle. Başına gelene sabret. Doğrusu bunlar azmedilmeye değer şeylerdir.

### [Lokman 31:31](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/31:31.md) — صَبَّارٍ

أَلَمْ تَرَ أَنَّ الْفُلْكَ تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِنِعْمَةِ اللَّهِ لِيُرِيَكُمْ مِنْ آيَاتِهِ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ

Meal (IK): Görmez misin ki; gemiler denizde Allah’ın nimetiyle akıp gider. Böylece size ayetlerini gösterir. Bunlarda pek sabırlı ve çok şükreden kimseler için ayetler vardır.

### [Secde 32:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/32:24.md) — صَبَرُوا

وَجَعَلْنَا مِنْهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا لَمَّا صَبَرُوا وَكَانُوا بِآيَاتِنَا يُوقِنُونَ

Meal (IK): İçlerinden de sabrettikleri zaman emrimizle doğru yola götürecek kılavuzlar tayin ettik. Ve onlar ayetlerimizi çok iyi biliyorlardı.

### [Ahzab 33:35](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/33:35.md) — وَالصَّابِرِينَ · وَالصَّابِرَاتِ

إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِمَاتِ وَالْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ وَالْقَانِتِينَ وَالْقَانِتَاتِ وَالصَّادِقِينَ وَالصَّادِقَاتِ وَالصَّابِرِينَ وَالصَّابِرَاتِ وَالْخَاشِعِينَ وَالْخَاشِعَاتِ وَالْمُتَصَدِّقِينَ وَالْمُتَصَدِّقَاتِ وَالصَّائِمِينَ وَالصَّائِمَاتِ وَالْحَافِظِينَ فُرُوجَهُمْ وَالْحَافِظَاتِ وَالذَّاكِرِينَ اللَّهَ كَثِيرًا وَالذَّاكِرَاتِ أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْرًا عَظِيمًا

Meal (IK): Doğrusu müslüman erkeklerle, müslüman kadınlar; mü’min erkeklerle, mü’ min kadınlar; taata devam eden erkeklerle, taata devam eden kadınlar; sadık erkeklerle, sadık kadınlar; sabreden erkeklerle, sabreden kadınlar; huşu’ eden erkeklerle, huşu’eden kadınlar; sadaka veren erkeklerle, sadaka veren kadınlar; oruç tutan erkeklerle, oruç tutan kadınlar; iffetlerini koruyan erkeklerle, iffetlerini koruyan kadınlar; Allah’ı çokça zikreden erkeklerle, çokça zikreden kadınlar; işte onlar için, Allah; mağfiret ve büyük bir mükafat hazırlamıştır.

### [Sebe 34:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/34:19.md) — صَبَّارٍ

فَقَالُوا رَبَّنَا بَاعِدْ بَيْنَ أَسْفَارِنَا وَظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَجَعَلْنَاهُمْ أَحَادِيثَ وَمَزَّقْنَاهُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ

Meal (IK): Fakat onlar dediler ki: Rabbım, yolculuklarımızın arasını uzaklaştır. Ve kendi öz nefislerine zulmettiler. Biz de onları efsaneler kılıverdik, darmadağınık ettik. Muhakkak ki bunda; çok sabreden ve çok şükreden herkes için ayetler vardır.

### [Saffat 37:102](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/37:102.md) — الصَّابِرِينَ

فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ قَالَ يَابُنَيَّ إِنِّي أَرَى فِي الْمَنَامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ فَانْظُرْ مَاذَا تَرَى قَالَ يَاأَبَتِ افْعَلْ مَا تُؤْمَرُ سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّابِرِينَ

Meal (IK): O, kendisinin yanısıra yürümeye başlayınca dedi ki: Oğulcuğum; doğrusu ben, rüyada iken seni boğazladığımı görüyorum. Bir bak, ne dersin? O da dedi ki: Babacığım; sana emrolunanı yap. İnşallah beni sabredenlerden bulursun.

### [Sad 38:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/38:6.md) — وَاصْبِرُوا

وَانْطَلَقَ الْمَلَأُ مِنْهُمْ أَنِ امْشُوا وَاصْبِرُوا عَلَى آلِهَتِكُمْ إِنَّ هَذَا لَشَيْءٌ يُرَادُ

Meal (IK): Onların elebaşlarından bir grup; yürüyün ve tanrılarınız üzerinde direnin. Şüphesiz ki bu; sizden istenen bir şeydir, diyerek çıkıp gittiler.

### [Sad 38:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/38:17.md) — اصْبِرْ

اصْبِرْ عَلَى مَا يَقُولُونَ وَاذْكُرْ عَبْدَنَا دَاوُدَ ذَا الْأَيْدِ إِنَّهُ أَوَّابٌ

Meal (IK): Onların söylediklerine sabret... Ve güçlü kulunuz Davud’u hatırla. Muhakkak ki o, hep Allah’a yönelirdi.

### [Sad 38:44](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/38:44.md) — صَابِرًا

وَخُذْ بِيَدِكَ ضِغْثًا فَاضْرِبْ بِهِ وَلَا تَحْنَثْ إِنَّا وَجَدْنَاهُ صَابِرًا نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ

Meal (IK): Eline bir demet sap al da onunla vur ve yemini bozma. Biz, onu gerçekten sabırlı bulmuştuk. Ne iyi kuldu. Muhakkak ki o, Allah’a yönelirdi.

### [Zümer 39:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/39:10.md) — الصَّابِرُونَ

قُلْ يَاعِبَادِ الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا رَبَّكُمْ لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا فِي هَذِهِ الدُّنْيَا حَسَنَةٌ وَأَرْضُ اللَّهِ وَاسِعَةٌ إِنَّمَا يُوَفَّى الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَيْرِ حِسَابٍ

Meal (IK): De ki: Ey iman eden kullarım, Rabbınızdan korkun. Bu dünyada iyilik yapanlara, iyilik vardır. Ve Allah’ın arzı geniştir. Yalnız sabredenlere ecirleri, hesapsız ödenecektir.

### [Mü'min 40:55](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/40:55.md) — فَاصْبِرْ

فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ بِالْعَشِيِّ وَالْإِبْكَارِ

Meal (IK): Şimdi sen; sabret, Allah’ın vaadi mutlaka haktır. Günahının yarlığanmasını dile, sabah akşam Rabbını hamd ile tesbih et.

### [Mü'min 40:77](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/40:77.md) — فَاصْبِرْ

فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ فَإِمَّا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِلَيْنَا يُرْجَعُونَ

Meal (IK): Şu halde sen; sabret. Muhakkak ki Allah’ın vaadi haktır. Onlara vaadettiğimiz azabın bir kısmını sana gösteririz veya senikendimize alırız. Nihayet onların dönüşü ancak Bizedir.

### [Fussilet 41:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/41:24.md) — يَصْبِرُوا

فَإِنْ يَصْبِرُوا فَالنَّارُ مَثْوًى لَهُمْ وَإِنْ يَسْتَعْتِبُوا فَمَا هُمْ مِنَ الْمُعْتَبِينَ

Meal (IK): Şimdi eğer sabredebilirlerse; işte onların durağı ateştir. Eğer dönmek isterlerse; artık onlar hoşnud edilecek değildirler.

### [Fussilet 41:35](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/41:35.md) — صَبَرُوا

وَمَا يُلَقَّاهَا إِلَّا الَّذِينَ صَبَرُوا وَمَا يُلَقَّاهَا إِلَّا ذُو حَظٍّ عَظِيمٍ

Meal (IK): Bu, ancak sabredenlere vergidir. Ve buna ancak o büyük hazzı tadanlar kavuşturulur.

### [Şura 42:33](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/42:33.md) — صَبَّارٍ

إِنْ يَشَأْ يُسْكِنِ الرِّيحَ فَيَظْلَلْنَ رَوَاكِدَ عَلَى ظَهْرِهِ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ

Meal (IK): Dilerse O; rüzgarı durdurur da denizin yüzünde durakalırlar. Muhakkak ki bunda, sabırlı olan ve çok şükreden kimseler için ayetler vardır.

### [Şura 42:43](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/42:43.md) — صَبَرَ

وَلَمَنْ صَبَرَ وَغَفَرَ إِنَّ ذَلِكَ لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ

Meal (IK): Bununla beraber kim de sabreder ve bağışlarsa; işte bu, şüphesiz azmedilmeye değer işlerdendir.

### [Ahkaf 46:35](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/46:35.md) — فَاصْبِرْ · صَبَرَ

فَاصْبِرْ كَمَا صَبَرَ أُولُو الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ وَلَا تَسْتَعْجِلْ لَهُمْ كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَ مَا يُوعَدُونَ لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا سَاعَةً مِنْ نَهَارٍ بَلَاغٌ فَهَلْ يُهْلَكُ إِلَّا الْقَوْمُ الْفَاسِقُونَ

Meal (IK): Peygamberlerden azim sahibi olanların sabrettiği gibi sen de sabret. Onlar için acele etme. Onlar vaad olunduklarını gördükleri gün; sanki dünyada sadece gündüzün bir saatı kadar kaldıklarını sanırlar. Bu bir tebliğdir. Fasıklar güruhundan başkası helak edilir mi hiç?

### [Muhammed 47:31](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/47:31.md) — وَالصَّابِرِينَ

وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ حَتَّى نَعْلَمَ الْمُجَاهِدِينَ مِنْكُمْ وَالصَّابِرِينَ وَنَبْلُوَ أَخْبَارَكُمْ

Meal (IK): Andolsun ki; içinizden, cihad edenlerle sabredenleri belirleyinceye ve haberlerinizi açıklayıncaya kadar sizi imtihan edeceğiz.

### [Hucurat 49:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/49:5.md) — صَبَرُوا

وَلَوْ أَنَّهُمْ صَبَرُوا حَتَّى تَخْرُجَ إِلَيْهِمْ لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ

Meal (IK): Eğer onlar; sen, yanlarından çıkıncaya kadar sabretselerdi; kendileri için elbette daha hayırlı olurdu. Allah; Gafur’dur, Rahim’dir.

### [Kaf 50:39](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/50:39.md) — فَاصْبِرْ

فَاصْبِرْ عَلَى مَا يَقُولُونَ وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ الْغُرُوبِ

Meal (IK): Ne derlerse sabret sen. Güneşin doğuşundan evvel ve batışından önce Rabbını hamd ile tesbih et.

### [Tur 52:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/52:16.md) — فَاصْبِرُوا · تَصْبِرُوا

اصْلَوْهَا فَاصْبِرُوا أَوْ لَا تَصْبِرُوا سَوَاءٌ عَلَيْكُمْ إِنَّمَا تُجْزَوْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ

Meal (IK): Girin oraya. Sabretseniz de, sabretmeseniz de artık birdir. Çünkü siz; ancak yapmakta olduklarınızla cezalandırılıyorsunuz.

### [Tur 52:48](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/52:48.md) — وَاصْبِرْ

وَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ فَإِنَّكَ بِأَعْيُنِنَا وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ حِينَ تَقُومُ

Meal (IK): Rabbının hükmüne sabret. Şüphesiz sen, Bizim gözetimimiz altındasın. Kalkacağın zaman da Rabbını hamd ile tesbih et.

### [Kamer 54:27](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/54:27.md) — وَاصْطَبِرْ

إِنَّا مُرْسِلُو النَّاقَةِ فِتْنَةً لَهُمْ فَارْتَقِبْهُمْ وَاصْطَبِرْ

Meal (IK): Gerçekten onları, imtihan etmek için dişi deveyi gönderen Biziz. Onları gözetle ve sabret.

### [Kalem 68:48](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/68:48.md) — فَاصْبِرْ

فَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ وَلَا تَكُنْ كَصَاحِبِ الْحُوتِ إِذْ نَادَى وَهُوَ مَكْظُومٌ

Meal (IK): Sen; Rabbının hükmüne sabret ve balık sahibi gibi olma. Hani o; gamla dolu olarak, Rabbına seslenmişti.

### [Mearic 70:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/70:5.md) — فَاصْبِرْ · صَبْرًا

فَاصْبِرْ صَبْرًا جَمِيلًا

Meal (IK): Öyleyse Sen, güzel güzel sabret.

### [Müzzemmil 73:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/73:10.md) — وَاصْبِرْ

وَاصْبِرْ عَلَى مَا يَقُولُونَ وَاهْجُرْهُمْ هَجْرًا جَمِيلًا

Meal (IK): Onların söylediklerine sabret ve yanlarından güzellikle ayrıl.

### [Müddessir 74:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/74:7.md) — فَاصْبِرْ

وَلِرَبِّكَ فَاصْبِرْ

Meal (IK): Rabbın için sabret.

### [İnsan 76:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/76:12.md) — صَبَرُوا

وَجَزَاهُمْ بِمَا صَبَرُوا جَنَّةً وَحَرِيرًا

Meal (IK): Sabretmelerine karşılık, onları cennet ve ipekle mükafatlandırmıştır.

### [İnsan 76:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/76:24.md) — فَاصْبِرْ

فَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ وَلَا تُطِعْ مِنْهُمْ آثِمًا أَوْ كَفُورًا

Meal (IK): Öyleyse Rabbının hükmüne sabret ve onlardan hiç bir günahkara veya inkarcıya itaat etme.

### [Beled 90:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/90:17.md) — بِالصَّبْرِ

ثُمَّ كَانَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا وَتَوَاصَوْا بِالصَّبْرِ وَتَوَاصَوْا بِالْمَرْحَمَةِ

Meal (IK): Sonra da iman edenlerden, birbirine sabrı tavsiye, merhameti tavsiye edenlerden olmaktır.

### [Asr 103:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/ayet/103:3.md) — بِالصَّبْرِ

إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَتَوَاصَوْا بِالْحَقِّ وَتَوَاصَوْا بِالصَّبْرِ

Meal (IK): Ancak iman edenler ve salih amel işleyenler müstesnadır. Bir de birbirlerine hakkı tavsiye edenler ve sabrı tavsiye edenler

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Granit taş demektir. Gelecek etkilere karşı direnme sabırdır. Bu sabır iki türlü tezahür eder. Biri gelen musibetlere karşı ümitsizliğe kapılıp çökmemek, beklemek suretiyle sabretmektir, dayanmadır. Diğeri ise, gelecek etkilere karşı çıkmak, ameli salihte direnmedir. Zorlukları yenmedir. Bugün buna sebat denir.
Sülasisi: Sabretmek
İftial babı: Sabırlı olmak
Müfaale babı: Sabırlaşmak (Birbirine sabretmek)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الصاد والراء والباء معهما
ص ب ر، ب ص ر، ص ر ب، ب ر ص، ر ب ص مستعملات
صبر:
الصَّبْرُ: نقيض الجَزَع.
والصَّبْرُ: نَصْبُ الانسان للقتل، فهو مَصْبُورٌ، وصَبَروه أي نَصَبوه للقتل.
والصَّبْرُ أخذُ يمينِ إِنسانٍ، تقول: صَبَرتُ يَمينَه أي حَلَّفتُه باللهِ جُهدَ القَسَم.
والصَّبْرُ في الأَيْمان لا يكون الاِّ عند الحُكّامِ.
والصَّبْرُ، بكسر الباء، عُصارةُ شَجَرةٍ وَرَقُها كقُرُبِ السَّكاكينِ، طِوالٌ غِلاظٌ، في خُضْرتِها غُبْرةٌ وكُمْدةٌ مُقْشَعِرَّةُ المَنْظر، يخرُجُ من وَسَطها ساقٌ عليه نَوْر أصفَرُ تَمِهُ الرِّيحِ كَريهُه.
والصُّبارُ: حَمُلُ شَجَرةٍ طعمُه أشَدُّ حُمُوضةً من المَصْلِ، له عَجَمٌ أحمَرُ عريضٌ، يُجْلَبُ من الهِنْد، يُسَمَّى التَّمْرَ الهنديَّ وصُبْرُ الإِناء: نواحيه وأصبارُه، ومنه يقال: شَرِبَها بأَصْبارها، وهو مَثَلٌ. وأصبارُ القَبْر: نواحيه.
والصَّبْرَةُ من الحِجارة: ما اشتَدَّ وغَلُظَ، ويَجمَع على الصِّبار، قال:
كأنَّ تَرَنُّمَ الهاجـاتِ فـيهـا		قُبَيلَ الصُّبْح، أصواتُ الصِّبارِ
وأُمُّ صَبّار: الحربُ والداهيةُ الشديدةُ.
وصُبْرُ كُلِّ شيءٍ: أعلاه، ويقال: ناحيتُه، ويقال: صُبْرٌ، وبُصُرٌ مقلوبه.
ويقال: سِدْرَةُ المُنتَهَى صُبْرُ الجَنّةِ.
قال: صُبْرها أعلاها.
والصَّبْرُ: سَحابٌ مُسْتوٍ فوق السحاب الكثيف.
وصَبيرُ الخُوانِ: رُقاقَتُه العريضةُ تُبسَط تحتَ ما يُؤْكَل من الطعام.
وصبير القَوم: الذي يصبِرُ لهم ويكون معَهم في أمورِهم.
والصُّبْرَة من الطّعام مثل الصُّوفه بعضُه فوق بعضٍ.
بصر:
البَصَرُ: العَيْنُ، مذكّر، والبَصَرُ: نَفاذ في القلب.
والبَصارة مصدر البصير، وقد بَصُرَ، وابصَرْتُ الشيءَ وتَبَصَّرْتُ به، وتَبَصَّرْتُه: شِبْهُ رَمَقْتُه.
واستَبْصرَ في أمرِه ودِينه اذا كانَ ذا بصيرةٍ.
والبصيرةُ اسمٌ لِما اعتُقِدَ في القلب من الدِّين وحَقيق الأمر.
ويقال: رَأَى فلانٌ لَمْحاً باصِراً أي أمراً مُفزِعاً، قال: دونَ ذاك الأمْرِ لَمْحٌ باصِرُ وبَصَّرَ الجُرْوُ تبصيراً: فَتَحَ عَيْنَه.
والبصيرة: الدِّرْعُ، ويقال: ما لُبِسَ من السِّلاح فهو بَصائِرُ السِّلاحِ.
ويقال للفِراسةِ الصادقة: فِراسةٌ ذاتُ بَصيرةٍ.
والبَصيرة: العِبْرة، يقال: أَمَالكَ بصيرةٌ في هذا? أي عِبرةٌ تَعْتَبرُ بها، وأنشَدَ:
في الذاهبينَ الأوّلـينَ		من القرون لنا بَصائِرْ
أي عِبَرٌ.
وبصائِرُ الدِّماء: طَرائِفها على الجَسَد.
والبُصرُ: غِلَظُ الشيءِ، نحوُ بُصْرِ الجَبَلِ، وبُصرِ السَّماءِ والحائط ونحوهِ.
والبَصْرةُ: أرضٌ حِجارتها جِصٌ، وهكذا أرضُ البصرة، فقد نَزَلْها المسلمون أيّامَ عمرَ بنِ الخطّاب، وكَتَبوا إليه: إنّا نَزَلْنا أرْضاً بَصْرَةً فسُمِّيَت بَصْرة، وفيها ثلاث لغات: بَصْرة وبِصرة وبُصْرة. وأعمُّها البَصْرةُ.
والبَصرةُ نعت، وكُلُّ قِطعةٍ بَصْرةٌ.
وقيلَ: البَصرة الحِجارة التي فيها بعضُ اللِّين، قال الشمّاخ:
سواءٌ حين جاهدَها عليه		أغشّاهُنَّ سهلاً أم بِصارا
أي جَرَتْ وجَرَى معها يعني الحُمُر.
صرب:
الصَّرْبُ: حَقنُ اللَّبَن أيّاماً في السّقاء، تقول: شَرِبْتُ لَبَناً صَرَباً ومَصُروباً.
ورجل صاربٌ: حَقَنَ بَولَه وحَبَسَه.
وقَدِمَ اعرابيٌّ على أهله، وقد شَبِقَ لطُولِ الغَيْبَة فراوَدَها فأَقَبلَتْ تُطَيِّبُ وتُمْتِعُه، فقال: فَقَدْتُ طيِّباً في غير كُنْهِه أي في غير وَجهِهِ ومَوضِعه، فقالت: فَقَدْتَ صَربةً مُستَعجَلاً بها.
أرادت: في صُلبِكَ شهوةٌ تُريدُ أنْ تصُبَّها.
برص:
البَرَصُ داءٌ.
وسامُّ أبرَصَ: مُضافٌ غيرُ مصروفٍ، والجمع سَوامُّ أبرَصَ.
ويقال: كانَ بيده بَرَص.
قال تعالى "تَخْرُجُ بَيْضاءَ من غيرِ سُوءٍ" فخرَجَتْ بَيْضاءَ للناظرين.
ربص:
التَرَبُّصُ: الانتِظار بالشيء يَوماً.
والرُّبْصَةُ الاسمُ، ومنه يقال: ليس في البَيْعِ ربْصَةٌ أي لا يُتَرَبَّصُ به.

##### Türkçe

باب **الصاد** ve **الراء** ve **الباء** birlikte

**ص ب ر**، **ب ص ر**، **ص ر ب**، **ب ر ص**، **ر ب ص** kullanımdadırlar

**صبر**:
**الصَّبْرُ**: **الجَزَع**’ın zıddı.
Ve **الصَّبْرُ**: insanın öldürülmek üzere dikilmesi; o hâlde o **مَصْبُورٌ**’dur; ve **صَبَروه** yani onu öldürülmek üzere diktiler.
Ve **الصَّبْرُ** bir insanın yeminini almak(tır); dersin ki: **صَبَرتُ يَمينَه** yani onu Allah ile, yeminin bütün gücüyle yemin ettirdim.
Ve **الصَّبْرُ** yeminlerde ancak hâkimlerin yanında olur.
Ve **الصَّبْرُ**, **الباء**’ın kesresiyle: yaprakları bıçak kınları gibi olan bir ağacın özsuyu; uzun, kalın; yeşilliğinde bir toz ve buruşuk bir koyuluk vardır; görünüşü ürperticidir; ortasından bir sap çıkar, üzerinde sarı bir çiçek vardır; rüzgâr onu tamamlar; kokusu kötüdür.
Ve **الصُّبارُ**: bir ağacın meyvesi; tadı **المَصْل**’den daha şiddetli ekşidir; onun geniş kırmızı çekirdeği vardır; Hind’den getirilir; **التَّمْرَ الهنديَّ** diye adlandırılır. Ve kabın **صُبْرُ**’u: yanları ve onun **أصبارُه**’u; bundan dolayı denir ki: **شَرِبَها بأَصْبارها**; bu bir meseldir. Ve kabrin **أصبارُ**’ı: yanları.
Ve taşlardan **الصَّبْرَةُ**: sertleşip kalınlaşan şey; **الصِّبار** üzerine cem edilir; dedi ki:
كأنَّ تَرَنُّمَ الهاجـاتِ فـيهـا		قُبَيلَ الصُّبْح، أصواتُ الصِّبارِ
Ve **أُمُّ صَبّار**: savaş ve şiddetli musibet.
Ve her şeyin **صُبْرُ**’u: onun en üstü; ve denir: onun yanı; ve denir: **صُبْرٌ**; ve **بُصُرٌ** onun ters çevrilmişidir.
Ve denir: **سِدْرَةُ المُنتَهَى** cennetin **صُبْرُ**’udur.
Dedi ki: **صُبْرها** onun en üstüdür.
Ve **الصَّبْرُ**: yoğun bulutun üstünde düz bir bulut.
Ve sofra tablasının **صَبيرُ**’i: yemekten yenilen şeyin altına serilen geniş ince tabakası.
Ve kavmin **صبير**’i: onlar için sabreden ve işlerinde onlarla birlikte olan kimse.
Ve yiyecekten **الصُّبْرَة**: yünün yığını gibi, bir kısmı bir kısmının üstünde.

**بصر**:
**البَصَرُ**: göz; müzekkerdir. Ve **البَصَرُ**: kalpte nüfuz(etme).
Ve **البَصارة** **البصير**’in masdarıdır; ve **بَصُرَ**; ve **ابصَرْتُ الشيءَ** ve onunla **تَبَصَّرْتُ**; ve **تَبَصَّرْتُه**: **رَمَقْتُه** gibidir.
Ve kişi işinde ve dininde **استَبْصرَ** eder; eğer basiret sahibi ise.
Ve **البصيرةُ**: kalpte dinden ve işin hakikatinden inanılan şeye isimdir.
Ve denir: falan, **لَمْحاً باصِراً** gördü; yani korkutucu bir iş; dedi ki: **دونَ ذاك الأمْرِ لَمْحٌ باصِرُ**. Ve yavru köpek **بَصَّرَ** (onu) **تبصيراً**: gözünü açtı.
Ve **البصيرة**: zırhtır; ve denir: silahtan giyilen şey, silahın **بَصائِرُ**’idir.
Ve doğru firasete denir: **فِراسةٌ ذاتُ بَصيرةٍ**.
Ve **البَصيرة**: ibrettir; denir: **أَمَالكَ بصيرةٌ في هذا?** yani onunla ibret alacağın bir ibret var mı? Ve inşad etti:
في الذاهبينَ الأوّلـينَ		من القرون لنا بَصائِرْ
yani ibretler.
Ve kanların **بصائِرُ**’i: bedendeki taze izleri.
Ve **البُصرُ**: şeyin kalınlığı; dağın **بُصْرِ**’ü, göğün ve duvarın ve benzerinin **بُصرِ**’ü gibi.
Ve **البَصْرةُ**: taşları alçı olan bir yer; ve Basra’nın toprağı da böyledir; Müslümanlar **عمر بنِ الخطّاب** günlerinde oraya indiler; ve ona yazdılar: biz **بَصْرَةً** bir toprağa indik; böylece **بَصْرة** diye adlandırıldı. Ve onda üç lehçe vardır: **بَصْرة** ve **بِصرة** ve **بُصْرة**. En genel olanı **البَصْرةُ**’dır.
Ve **البَصرةُ** bir sıfattır; ve her parça **بَصْرةٌ**’dır.
Ve denildi: **البَصرة** içinde bir miktar yumuşaklık bulunan taşlardır. **الشمّاخ** dedi ki:
سواءٌ حين جاهدَها عليه		أغشّاهُنَّ سهلاً أم بِصارا
yani aktı ve onunla birlikte aktı; yani yaban eşekleri.

**صرب**:
**الصَّرْبُ**: sütün günlerce kırbada tutulup biriktirilmesi; dersin: **شَرِبْتُ لَبَناً صَرَباً** ve **مَصُروباً**.
Ve **صاربٌ** adam: idrarını biriktirdi ve onu tuttu.
Ve bir bedevî ailesinin yanına geldi; uzun ayrılıktan dolayı şehvetlenmişti; onu ayarttı; o da onu hoş koku sürerek ve onu faydalandırarak geldi; dedi ki: özünü dışında yani yönü ve yeri dışında bir hoş koku buldum; o dedi ki: acele edilerek onunla (giderilmek istenen) bir **صَربةً** buldun.
Şunu kastetti: belinde, onu dökmek istediğin bir şehvet var.

**برص**:
**البَرَصُ** bir hastalıktır.
Ve **سامُّ أبرَصَ**: izafetli, gayr-i munsarıftır; cem‘i **سَوامُّ أبرَصَ**’dır.
Ve denir: elinde **بَرَص** vardı.
Yüce Allah dedi ki: "**تَخْرُجُ بَيْضاءَ من غيرِ سُوءٍ**"; böylece bakanlar için beyaz çıktı.

**ربص**:
**التَرَبُّصُ**: bir şeyle bir gün beklemek.
Ve **الرُّبْصَةُ** isimdir; bundan dolayı denir: **ليس في البَيْعِ ربْصَةٌ** yani onda bekletme yoktur.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الصَبْرُ: حَبس النفس عن الجزع8. وقد صَبَر فلانٌ عند المصيبة يَصْبِرُ صَبْراً. وصَبَرْتُهُ أنا: حبسْته. قال الله تعالى: "واصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذينَ يَدْعونَ رَبَّهُمْ". قال عنترة يذكر حرباً كان فيها:
فصَبَرْتُ عارِفَةً لذلك حُرَّةً		تَرْيو إذا نَفْسُ الجبانِ تَطَلَّعُ
يقول: حبستُ نفْساً صابِرَةً. وصَبَرْتُ الرجل، إذا حَلَّفْتَهُ صَبْراً أو قتلْتَه صَبْراً. يقال: قُتِل فلان صَبْراً وحَلَفَ صَبْراً، إذا حُبِسَ على القتل حتى يُقْتَلَ أو على اليمين حتى يَحْلِفَ. وكذلك أَصْبَرْتُ الرجل بالألف. والمَصْبورَةُ، هي اليمين. والمَصْبورَةُ التي نُهيَ عنها، هي المحبوسة على الموت. وكلُّ ذي روحٍ يُصْبَرُ حيّاً ثم يُرْمى حتى يُقْتَلَ قتِل صَبْراً. والتَصَبُّرُ: تكلُّف الصَبْرِ. وتقول: اصْطَبَرْتُ، ولا يقال اطَّبَرْتُ، لأن الصاد لا تدغم في الطاء. فإن أردت الإدغام قلبت الطاء صاداً وقلت: اصَّبَرْتُ. والصَبيرُ: الكفيلُ. تقول منه: صَبَرْتُ أَصْبُرُ بالضم صَبْراً وصَبارَةً، أي كَفَلْتُ به. تقول منه: اصْبُرْني يا رجلُ، أي أعطني كفيلاً. والصَبيرُ: السحاب الأبيض لا يكاد يُمطر. قال الشاعر:
يَروحُ إليهمُ عَكَرٌ تَراغىكأنَّ دَوِيَّها رَعْدُ الصَبيرِ
وقال الأصمعي: الصَبِيرُ السحاب الأبيض الذي يُصْبَرُ بعضُه فوق بعض دَرَجاً. والجمع صُبُرٌ. والصَبِرُ: هذا الدواء المرُّ، ولا يسكَّن إلا في ضرورة الشعر. يعقوبُ عن الفراء: الأَصْبارُ: السحائبُ البيضُ، الواحد صِبْرٌ وصُبْرٌ. وأَصْبارُ الإناء: جوانبه. يقال: أخذها بأَصْبارِها، أي تامَّة بجميعها، الواحد صُبْرٌ بالضم. وأدهقْت الكأس إلى أَصْبارِها وأَضمارِها، أي إلى رأسها. قال الأصمعي: إذا لقي الرجل الشدَّة بكمالها قيل: لقيّها بأَصْبارِها. والصُبْرُ أيضاً: قلْب البُصْر، وهو حَرْفُ الشيء وغِلَظه. والصُبْرُ أيضاً: الأرض التي فيها حصباء وليست بغليظة. ومنه قيل للحَرَّةِ: أمُّ صَبَّارٍ. ويقال: وقع القوم في أُمِّ صَبُّورٍ، أي في أمر شديد. وصَبَارَّةُ الشتاء: شدّة برد. والصُبْرَةُ: واحدة صُبَرِ الطعام. تقول: اشتريت الشيء صُبْرَةً، أي بلا وزنٍ ولا كيلٍ. والصُبارةُ: الحجارةُ. قال الشاعر:
مَنْ مُبْلِغٌ عَمْراً بأنَّ المَرْءَ لم يُخْلَقْ صُبارَهْ
ويروى: صَبارة بالفتح، وهو جمع صَبارٍ بالفتح، والهاء داخلة لجمع الجمع، لأن الصَبارَ جمع صَبْرَةٍ، وهي حجارة شديدة. قال الأعشى:
كأنَّ تَرَسُّمَ الهاجاتِ فـيهـا		قُبَيْلَ الصُبْحِ أَصْواتُ الصَبارِ
الهاجاتُ: الضفادعُ. شبّه نقيقها بأصوات وقع الحجارة.

##### Türkçe

**الصَبْرُ**: nefsi sızlanmadan alıkoymaktır. Ve falan kimse musibet anında sabretti; **يَصْبِرُ** (sabreder), **صَبْراً** (sabır olarak). Ve ben onu **صَبَرْتُهُ**: onu hapsettim. Yüce Allah dedi ki: "Ve **واصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذينَ يَدْعونَ رَبَّهُمْ**". Antara, içinde bulunduğu bir savaşı anarak dedi ki:
فصَبَرْتُ عارِفَةً لذلك حُرَّةً		تَرْيو إذا نَفْسُ الجبانِ تَطَلَّعُ
Der ki: sabreden bir nefsi hapsettim. Ve **صَبَرْتُ** adamı; eğer onu **صَبْراً** yemin ettirdiysen yahut onu **صَبْراً** öldürdüysen. Denir ki: falan **صَبْراً** öldürüldü ve **صَبْراً** yemin etti; eğer öldürülmek üzere hapsedildiyse, ta ki öldürülsün; yahut yemin üzere hapsedildiyse, ta ki yemin etsin. Ve bunun gibi, elif ile adamı **أَصْبَرْتُ**. Ve **المَصْبورَةُ**, o yemindir. Ve kendisinden nehyedilen **المَصْبورَةُ**, ölüme karşı hapsedilmiş olandır. Ve her canlı ruh sahibi, diri olarak **يُصْبَرُ** (hapsedilir) sonra atılır, ta ki öldürülsün; **صَبْراً** öldürülmüş olur. Ve **التَصَبُّرُ**: sabrı zorla edinmektir. Ve dersin: **اصْطَبَرْتُ**; **اطَّبَرْتُ** denmez; çünkü **الصاد** **الطاء** içine idgam edilmez. Şayet idgamı istersen **الطاء**’yı **صاد**’a çevirirsin ve **اصَّبَرْتُ** dersin. Ve **الصَبيرُ**: kefildir. Ondan dersin: **صَبَرْتُ أَصْبُرُ** (damme ile) **صَبْراً** ve **صَبارَةً**; yani ona kefil oldum. Ondan dersin: **اصْبُرْني** ey adam; yani bana bir kefil ver. Ve **الصَبيرُ**: beyaz buluttur; neredeyse yağmur yağdırmaz. Şair dedi ki:
يَروحُ إليهمُ عَكَرٌ تَراغىكأنَّ دَوِيَّها رَعْدُ الصَبيرِ
Ve Asmaî dedi ki: **الصَبِيرُ**, beyaz buluttur; onun bir kısmı bir kısmının üstüne basamak basamak **يُصْبَرُ** (bindirilir). Çoğulu **صُبُرٌ**’dur. Ve **الصَبِرُ**: şu acı ilaçtır; şiir zarureti dışında sakinleştirilmez. Yakub, Ferrâ’dan: **الأَصْبارُ**: beyaz bulutlardır; teki **صِبْرٌ** ve **صُبْرٌ**. Ve kabın **أَصْبارُ**’ı: yanlarıdır. Denir ki: onu **بأَصْبارِها** aldı; yani tamam olarak, bütünüyle; teki damme ile **صُبْرٌ**’dur. Ve kadehi **إلى أَصْبارِها وأَضمارِها** kadar doldurdum; yani tepesine kadar. Asmaî dedi ki: adam şiddeti bütünüyle karşılarsa: onu **بأَصْبارِها** karşıladı denir. Ve **الصُبْرُ** ayrıca: **البُصْر**’un kalbidir; o, şeyin kenarı ve kalınlığıdır. Ve **الصُبْرُ** ayrıca: içinde çakıl bulunan ve kalın olmayan arazidir. Ondan dolayı **الحَرَّةِ**’ye **أمُّ صَبَّارٍ** denildi. Ve denir ki: kavim **في أُمِّ صَبُّورٍ** içine düştü; yani şiddetli bir işin içine. Ve **صَبَارَّةُ الشتاء**: soğuğun şiddetidir. Ve **الصُبْرَةُ**: yiyecek **صُبَرِ**’inden bir tanedir. Dersin: şeyi **صُبْرَةً** satın aldım; yani tartısız ve ölçüsüz. Ve **الصُبارةُ**: taşlardır. Şair dedi ki:
مَنْ مُبْلِغٌ عَمْراً بأنَّ المَرْءَ لم يُخْلَقْ صُبارَهْ
Ve rivayet olunur: fetha ile **صَبارة**; o, fetha ile **صَبارٍ**’ın çoğuludur; ve **الهاء** çoğulun çoğulu için dâhil olmuştur; çünkü **الصَبارَ** **صَبْرَةٍ**’nin çoğuludur; o da sert taşlardır. A‘şâ dedi ki:
كأنَّ تَرَسُّمَ الهاجاتِ فـيهـا		قُبَيْلَ الصُبْحِ أَصْواتُ الصَبارِ
**الهاجاتُ**: kurbağalardır. Onların vıraklamasını taşların düşüş seslerine benzetti.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ص ر ب
صبر ، صرب ، برص ، بصر ، ربص : مُستعملة .
صبر : أبو العباس عن ابن الأعرابي : أصبَرَ الرجلُ : إذا أَكل الصَّبِيرَة ، وهي الرُّقاقةُ التي يَغْرِفُ عليها الخبازُ طعامَ العُرْس .
قال ابن عرفة في قوله تعالى : ( وَاصْبِرُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ ) ( الأنفال : 46 ) ، قال : الصبرُ صبران هما عُدَّتان للإيمان : الصبر على طاعة الله وما أمره ، والصبر عن معصية الله جل ثناؤه وما نهى عنه .
وقال في قوله : ( لِّكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ ) ( إبراهيم : 5 ) ، يقال : صابر وصبّار وصبور ؛ فأما الصّبور فالمقتدر على الصبر ، كما يقال : قتول وضروب ، أي : فيه قدرة على ذلك . والصبَّار : الذي يصبر وقتاً بعد وقت . والشكور : أوكد من الشاكر وهذان خلقان مدح الله بهما نفسه ، وقد نعت بهما خلقه .
وأصبَرَ الرجلُ : وَقَع في أُمّ صَبُّور ، وهي الدَّاهية ، وكذلك إذا وقع في أمِّ صبّار ، وهي الحرّة .
وأصبَر الرجل : إذا جَلَس على الصَّبير الأقدر وهو الوسط من الجبال وأصبَر سَدَّ رَأسَ الحَوْجَلَة بالصِّبار ، وهو السِّداد . ويقال لِرَأسها الفعولة والعرعُرة والأنبوب والبلبة .
وقال الليث : الصبْرُ : نقيضُ الجَزَع . والصبْر : نَصْبُ الإنسانِ للْقتْل ، فهو مَصْبور . والصَّبر : أن تأخذ يمينَ إنسانٍ ، تقول : صبَرتُ يمينَه ، أي : حلَّفْتُه ، وكلُّ من حبستَه لقتلٍ أو يمينٍ فهو قتلُ صبْرٍ ، ويمينُ صبْرٍ .
وفي حديث النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) ( أنه نَهى عن قَتْل شيءٍ من الدواب صَبراً ) .
قال أبو عُبَيد : قال أبو زيد وأبو عمرو في
قوله : ( صَبراً ) : هو الطائر أو غيرُه من ذواتِ الرُّوح يُصْبر حيّاً ثم يُرمَى حتى يُقتَل .
قال : وأصلُ الصَّبر الحَبْس ، وكلُّ من حَبَس شيئاً فقد صبَره .
ومنه الحديث الآخَر في رجُلٍ أمسَكَ رجلاً وقتَلَه آخَرُ فقال : ( اقتُلوا القاتل واصبروا الصابر ) . قوله : اصبِرُوا الصابر : يعني احبِسوا الذي حَبَسه للموت حتى يموتَ .
ومنه يقال للرجل يقدَّم فتُضرَب عُنقه : قُتِل صبراً ، يعني أنّه أُمْسِك على الموت ، وكذلك لو حَبَس رجلٌ نفسَه على شيء يريده قال : صبرتُ نفسي .
وقال عنترة يذكر حرباً كان فيها :
فصبَرْت عارِفَة لذلك حُرَّةً
تَرْسُو إذا نَفْسُ الجبَان تَطلَّعُ
قال أبو عُبَيد : يقولُ : إنه قد حبس نفسه ، ومِن هذا يَمين الصَّبْر ، وهو أن يَحبِسه ، السّلطان على اليمين حتى يحلِف بها ، فلو حلَف إنسانٌ من غير إحلافٍ ما قيل : حلف صبْراً .
وقال الليث : الصبِرُ : عُصارة شجرٍ ورقُها كقُرُب السكاكين طوالٌ غِلاظٌ في خُضْرَتها غُبْرة وكُمْدَة مقشعّرة المنظر ، يخرج وسطها ساقٌ عليه نَوْرٌ أصفرُ ثَمِه الرِّيح .
قال : والصُّبَارُ : حَمل شجرة طعمُه أشدُّ حموضةً من المَصْل له عجْم أحمرُ عريضٌ يسمَّى التَّمَر الهِنْدِيّ .
ثعلب عن سَلَمة عن الفراء قال : الصُّبَار : التَّمْر الهِنْديّ ، بضم الصاد . والصُبَار : الحجارةُ المُلْس . قال : والصبار : صِمامُ القارُورة .
أبو عُبَيد ، عن أبي عُبَيْدةَ قال : الصُّبارة : الحجارة ، بضم الصاد قال الأعشى :
من مُبْلغُ عَمْراً بأنَّ
المَرْءَ لم يُخلق صبارَة
وقال : الصّبرُ : الأرض التي فيها حَصباء وليست بغليظةٍ ، ومنه قيل للحَرّة : أمُّ صبار .
شمر عن ابن شُمَيْل : أمُّ صبَّار : هي الصَّفاة التي لا يَحيكُ فيها شيء . وقال : الصبَّارة : الأرضُ الغليظة المَشرفة الشأْسه لا تُنبتُ شيئاً ، وهي نحوٌ من الجبلُ .
وقال : هي أم صبّارٍ ، ولا تسمَّى صبارةً ، وإنما هي قُفٌّ غليظة .
وقال الأحمر : الصُّبْرُ جانبُ الشيء ، وبُصْرُه مِثلُه .
ويقال : صُبْرُ الشيء : أعلاه . ومنهُ قولُ ابن مسعود : سِدرَة المنتهَى : صُبْرُ الجنة . قال : صُبْرُها : أعلاها .
وقال النَّمِر يصفُ رَوْضةً :
عَزَبَتْ وباكَرَها الرَّبيع بدِيمَةٍ
وَطْفاءَ يَملؤُها إلى أَصْبارِها
وقال غيره : أصبارُ القَبْر : نواحِيه .
والصَّبْرة من الحجارة : ما اشتدّ وغَلُظ ، وجمعُها الصَّبار ، وأنشد :
كأنّ تَرنُّم الهاجاتِ فيها
قُبيلَ الصّبح أصواتَ الضَّبار
شبه نَقِيقَ الضَّفادِع بوَقْع الحجارة . ويُقال للداهية الشديدة أم صبور . وقال غيره : يقال : وَقَع فلانٌ في أم صَبُّور ، أي : في أمر لا مَنْفَذ له عنه . وقيل : أمُّ صَبّور : هَضْبة لا مَنفَذ لها ، تضْرب مَثلاً للداهية وأنشد :
أوقعَه اللَّهُ بسوءِ سَعْيِه
في أمِّ صَبُّورِ فأَوْدَى ونَشِبْ
وفي حديث عمَّار حين ضرَبه عثمان رحمهما الله فلمّا عُوتِبَ في ضربِه إيّاه قال : هذه يَدِي لعَمّارٍ فليَصْطَبر ، معناه فليقتصّ . يقال : صَبَر فلانٌ فلاناً لوليِّ فلانٍ ، أي : حَبَسه . وأَصْبَره ، أي : أقصَّه منه ، فاصْطَبَر ، أي : اقتَصَّ .
أبو عُبَيد عن الأحمر : أقادَ السلطانُ فلاناً وأقَصَّه وأَصْبَرَه بمعنى واحد : إذا قَتَلَه بقَوَد وأَباءَهُ مِثلُه .
أبو عُبَيْد ، عن أبي زيد : صَبَرْت بفلان أصبر به صَبْراً : إذا كفلتَ به فأنابه صَبِيرٌ . وقال الكسائي مثله . قال : وصَبَرْتُ الرجَل أصبره : إذا لزمتَهُ وقد أتيتُه في صَبَارّة الشِّتاء ، أي : في شدّة البَرْد .
وفي الحديث عن النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) ( أن الله جلَّ وعزَّ قال : إني أنا الصبور ) . قال أبو إسحاق : الصَّبور في صِفَة الله تعالى الحليم ، قال الأصمعيّ : أدهقتُ الكأس إلى أصحابها ، أي : إلى أعاليها . قال : والصَّبِيرُ : السحابة البيضاء . قال : والصَّبِيرُ الّذي يَصبرُ بعضُه فوقَ بعض درجا .
وقال أبو زيد : الصَّبِيرُ : الجَبلُ .
وقال الليث : صَبيرُ الْخُوان : رُقاقة عريضةٌ تُبْسَط تحت ما يؤكل من الطعام . وصَبيرُ القوم : زعيمُهم ، والصُّبْرة من الطعام : مثل الصُّوفة بعضه فوق بعض .
وقال أبو العباس : الصبر : الإكراه ؛ يقال : أصبَر الحاكم فلاناً على يمين صبْرٍ ، أي : أكرَهَه .
قال : والصّبر : الجرْأة ، ومنه قول الله جلّ وعزّ : ( فَمَآ أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ ) ( البقرة : 175 ) ، أي : ما أجرأهم على عمل أهلِ النار .
وقال أبو عَمْرو : سألت الخَلَنْجِي عن الصبر فقال : ثلاثة أنواع : الصبْرُ على طاعة الجبّار ، والصبْرُ على مَعَاصي الجبَّار ، والصبر على الصبْر على طاعته وترِك معصيته .
ويقال : رجل صَبُور ، وامرأةٌ صَبُور بغير
هاء ، وجمعُها صبُر .
بصر : قال الليث : البَصَرُ : العيْن ، إلاّ أنّه مذكَّر . والبَصرُ : نَفاذٌ في القَلْب . والبصَارة : مَصدَر البَصير ، والفعلُ بصُر يَبْصُر . ويقال : بَصُرْتُ به .
ويقال : تبصّرْتُ الشيء شِبْه رَمَقْتُه . واستَبصَر في أمره ودِينِه : إذا كان ذا بصيرة .
وقال الفراء في قول الله جلّ وعزّ : ( عَنِ السَّبِيلِ ) ( العنكبوت : 38 ) ، أي : كانوا في دينهم ذوي بصائر .
قال : فنادوه : وكانوا مستبصرين ، أي : معجبين بضلالتهم .
وقال أبو إسحاق : معناه : أنّهم أتَوْا ما أتَوْا وقد بُيّن لهم أَن عاقبتَه عذابُهم ، والدَّليل على ذلك قوله : ( فَمَا كَانَ اللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ وَلَاكِن كَانُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ أَنفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ ) ( النحل : 71 ) ، فلما بيّن لهم عاقبةَ ما نهاهم عنه كان ما فعل بهم عَدْلاً وكانوا مستبصرين .
وقال الأخفش في قوله : ( بَصُرْتُ بِمَا لَمْ يَبْصُرُواْ بِهِ ) ( طه : 96 ) ، أي : علمتُ ما لم تعلموا ، من البَصيرة . وأبصَرتُ بالعَيْن .
وقال الزجاج : بَصُر الرجلُ يَبصُرُ : إذا صار عَلِيماً بالشيء ، وأبصرتُ أبصِرُ : نظرتُ ، فالتأويل عَلِمْتُ بما لم تعلَموا به .
وقوله جلّ وعزَّ : ( ) وَأَخَّرَ بَلِ الإِنسَانُ عَلَى نَفْسِهِ بَصِيرَةٌ ( ) ( بَصِيرَةٌ وَلَوْ أَلْقَى مَعَاذِيرَهُ ) ( القيامة : 14 ، 15 ) .
قال الفراء : يقول على الإنسان من نفسِه رُقَباء يَشْهَدُون عليه بعمله : اليدان والرِّجْلان والعيْنان والذَّكَر ، وأنشد :
كأَن على ذي الطِّنْءِ عيناً بصيرةً
بمَقْعَدِه أو مَنظَرٍ هوَ ناظرُهْ
يُحاذِر حتى يَحسَب الناسَ كلَّهمْ
من الخوف لا تَخفَى عليهم سرائِرُهْ
وقال الليث : البَصيرة : اسمٌ لما اعتقد في القَلْب من الدِّين وتحقق الأمر .
ثعلب ، عن ابن الأعرابي : الباصِرُ : المُلَفِّق بين شُقَّتَيْن أو خِرْقَتَين ، يقال : رأيتُ عليه بصيرَةً من الفقر ، أي : شُقَّةً ملفَّقة .
قال : والبَصيرة أيضاً : الشُّقَّة التي تكون على الْخِباء .
ابن السكيت عن أبي عمرو : البَصرُ : أن يُضَمَّ أَدِيمٌ إلى أَديم يُخَاطان كما يُخاط حَاشيَتا الثوب . والبصْر : الحِجارةُ إلى البياض ، فإذا جاءُوا بالهاء قالوا : البَصْرة ، وأنشد :
جَوانبُه من بَصْرةٍ وسِلاَمِ
وقال :
إن تَكُ جُلْمُودَ بَصْرٍ لا أؤَبِّسُهُ
أوقِدْ عليه فأَحْمِيهِ فيَنصدِعُ
سَلمةُ عن الفرّاء قال : البِصْرُ والبَصْرة : الحجارة البَرَّاقة .
وقال ابن شُميل : البَصَرَةُ : أرضٌ كأنها جَبَل من جِصّ ، وهي التي بُنِيَتْ بالمِرْبَد ؛ وإنما سُمّيت البَصْرة بَصْرَةً بها .
وقال أبو عمرو : البَصرةُ والكَذَانُ : كلاهما الحجارةُ التي ليست بصُلْبه .
وقال شمر : قال الفرّاء وأبو عمرو : أرضُ فلانٍ بُصْرَة بضم الباء : إذا كانت حَمراءُ طيّبتَه . وأرضٌ بَصِرةٌ : إذا كانت فيها حجارةٌ تَقطَع حوافرَ الدّواب . وبُصْرُ الأرض : غِلَظُها .
أبو عُبَيْد عن الأصمعيّ وأبي عمرو : يقال : هذه بَصيرةٌ من دَم ، وهي الجَدِيَةُ منها على الأرض ، وأَنْشَد :
رَاحُوا بَصائِرُهمْ على أَكتافِهِمْ
وبَصيرَتِي يَعْدُو بها عَتَدٌ وَأَي
يعني بالبصائرِ : دمَ أبيهم .
وقال شمر : قال ابن الأعرابي في قوله : راحُوا بَصائِرُهم ، يَعنِي ثِقْل دمائهم على أكتافهم لَم يثأروا بها .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ ، قال : البَصيرة : الدِّيَة . والبَصيرَة : مقدار الدِّرْهم من الدَّم . البَصِيرة : التُّرْس . والبَصيرة : الثبات في الدِّين .
قال : والبصائر : الدِّيات في البيت . قال : أَخَذُوا الدِّيات فصارت عاراً . وبصيرتي ، أي : تَأْرِي قد حملتُه على فرسي لأُطالبَ به ، فبَيْنِي وبينَهم فرق .
سلمة عن الفَرّاء قال : الباصَرُ : القَتَب الصغير وهي البَواصِر .
وقال في قوله : ( وَءَاتَيْنَا ثَمُودَ النَّاقَةَ مُبْصِرَةً فَظَلَمُواْ بِهَا ) ( الإسراء : 59 ) ، قال الفراء : جعل الفعلَ لها ، ومعنى : ( مُبْصِرَة ) : مضيئةً ، كما قال جلّ وعزّ . ) وَالنَّهَارَ مُبْصِراً ) ( يونس : 67 ) ، أي : مضيئاً .
وقال أبو إسحاق : معنى ( مُبصِرة ) : أتبصِّرهم ، أي : تبيِّن لهم . ومن قرأ : ( مَبْصَرةً ) فالمعنى : بيّنةً . ومن قرأ : ( مُبْصَرَة ) فالمعنى : مُتَبَيِّنةً . ( فَظَلَمُوا بها ) ، أي : ظلموا بتكذيبها .
وقال الأخفش : ( مُبْصِرَةً ) ، أي : مُبصَرّاً بها .
قلتُ : والقولُ ما قال الفرّاء ، أراد : آتينا ثمودَ الناقة آيةً مبصِرةً ، أي : مضيئةً .
ابن السكّيت في قولهم : أَرَيْتُه لَمْحاً باصراً ، أي : نظراً بتحديقٍ شديد .
قال : ومَخرَجٌ باصرٌ مِن مخرج قولهم : رجلٌ تامر ، فمعنى باصر ذو بَصَر ، وهو من أبصَرْتُ ، مثل : مَوْتٍ مائِت ، من أمَتُّ .
وقال الليث : رأى فلان لَمْحاً باصراً ، أي : أمراً مفروغاً منه .
وأنشد :
ودون ذاك الأمر لمح باصر
وقال غيره : رأيت فلاناً لمّاحاً باصراً ، أي : نظر بتحديق .
قلتُ : والقولُ هو الأوّل .
وقال الليث : إذا فَتَح الجَرْوُ عينَه قيل : بَصَّر تَبْصيراً .
ويقال : البصيرة : الدِّرع ، وكلُّ ما لُبِس من السلاح فهو بَصائرُ السّلاح .
ويقال للفِراسة الصادقة : فِراسةٌ ذاتُ بصيرة .
قال : والبصيرةُ : العِبْرة ، يقال : أما لك بصيرةٌ في هذا ؟ أي : عِبْرةٌ تعتبر بها ، وأَنشَد :
في الذّاهِبِين الأوّلينَ
من القُرون لنا بصائرْ
أي : عِبَر .
اللِّحياني عن الكسائيّ : إن فلاناً لمَعْضُوب البُصَر : إذا أصاب جِلْدَه عُضابٌ ، وهو داءٌ يَخرج به .
ويقال : أعمى الله بصائره ، أي : فِطَنَه .
ويقال : بَصَّر فلانٌ تَبْصيراً : إذا أَتَى البَصْرة .
قال ابن أحمر :
أُخبِّرُ من لاقيتُ أنِّي مُبَصِّرٌ
وكائنْ تَرَى قبلِي من الناس بَصّرَا
وقال الليث : في البَصْرَة ثلاثُ لغات : بَصْرَة ، وبِصْرة ، وبُصْرة ، اللّغة العالية البَصْرة .
وقال أبو إسحاق في قول الله جلّ وعزّ : ( لاَّ تُدْرِكُهُ الاَبْصَارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الاَبْصَارَ ) ( الأنعام : 103 ) ، أعلمَ اللَّهُ جلّ وعزّ أنّه يُدرك الأبصار ، وفي هذا الإعلام دليلٌ على أن خَلْقَه لا يُدرِكون الأبصارَ ، أي : لا يعرفون حقيقة البَصر ، وما الشيءُ الَّذي به صارَ الإنسانُ يُبصِرُ من عَيْنيه دون أن يُبصِر من غيرهما من سائر أعضائه ، فأَعلَم أنّ خَلْقاً مِنْ خَلْقِه لا يُدرِك المخلوقون كُنْهَه ، ولا يُحيطون بِعلمه ، فكيف به جلَّ وعزّ ، فالأبصارُ لا تُحيط به ، وهو اللَّطيفُ الخبيرُ .
فأمّا ما جاء من الأخبار في الرؤية وصحّ عن رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) فغيرُ مدفوع ، وليس في هذه الآية دليلٌ على دَفعها ، لأن معنى هذه الآية معنى إدراكِ الشيء ، والإحاطة بحقيقته ، وهذا مَذهبُ أهلِ السّنّة والعلم بالحديث .
وقولُه جلّ وعزّ : ( قَدْ جَآءَكُمْ بَصَآئِرُ مِن رَّبِّكُمْ ) ( الأنعام : 104 ) ، أي : قد جاءكم القرآنُ الذي فيه البيانُ والبصائر ، فمن أَبْصَر فلنفسِه نَفْعُ ذلك ، ومن عَمِي فعليها ضَررُ ذلك ، لأن الله غنيّ عن خَلْقه .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : أبصَرَ الرجلُ : إذا خَرَجَ من الكُفْر إلى بَصيرة الإيمان ،
وأنشَد :
قَحْطانُ تَضرِب رأسَ كلِّ متوَّجٍ
وعلى بصائرِها وإنْ لَم تُبْصِرِ
قال : بصائرُها : إسلامُها ، وإذ لم تبصر في كفْرِها ، وأَبصر : إذا عَلَّق على باب رَحْله بصيرةً ، وهو شقة من قطن أو غيرِه .
وقال اللّحياني في قوله : ( بَصُرْتُ بِمَا لَمْ يَبْصُرُواْ بِهِ ) ( طه : 96 ) ، أي : أَبصَرْتُ ، ولغةٌ أخرى : بَصِرْتُ به أبْصَرُ به ، ويقال : أَبْصِرْ إليّ ، أي : انظُرْ إليّ .
وبُصْرَى : قريةٌ بالشام فتُنسَب إليها السّيوف البُصْريَّة .
صرب : أبو عُبَيد عن الأصمعيّ : إذا حُقِنَ اللّبَنُ أيّاماً في السِّقاء حتى اشتدّ حَمَضُه ، فهو الصَّرْب والصَّرَب ، وأنشد :
أرضٌ عن الخير والسلطان نائيةٌ
فالأطْيَبان بها الطُّرْثُوثُ والصَّرَبُ
وقال شَمِر : قال أبو حاتم : غَلِط الأصمعيّ في الصَّرَب أنه اللبن الحامِضُ .
قال : وقلتُ له : الصَّرَبُ : الصّمْغ ، والصَّرْبُ : اللبن ، فعَرَفه ، وقال كذلك الحَرّانيّ عن ابن السكّيت قال : الصَّرَبُ : اللّبن الحامض .
يقال : صَرَب اللبَن في السِّقاء : إذا حَقَنَه فيه ، يَصْرُبه صَرْباً ، والسِّقاءُ : هي المِصْرَب وجمعُه المَصارِب .
ويقال : جاءَنا بصَربةٍ تَزْوِي الوجهَ ، وأنشد :
سَيَكْفيك صَرْبَ القَوم لَحمٌ مُغرَّضٌ
وماءُ قُدور في الجِفان مَشُوب
قال : والصَّرْبُ : الصمغُ الأحمر ، صمغُ الطَّلْح .
أبو عُبَيد عن الأحمر : إذا جَعل الصبيُّ يَمكُث يوماً لا يُحْدِث قيل : صَربَ لِيَسْمَن .
وقال أبو زيد : صَرَب بَوْلَه وحَقَنَه : إذا أطال حَبْسَه .
وفي حديث أَبي الأحْوص الجُشَميّ عن أبيه أنّ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) قال له : ( هل تُنْتَج إبِلُكَ وافيةً آذانُها فتجدَعُها ، وتقول صَرْبَى ) .
قال القُتَيْبي : قولُه : صَرْبَى ، نحو سَكْرَى ، من صَرَبْتُ اللَّبنَ في الضّرْع : إذا جمعتَه ولم تَحلُبه .
وقيل للبَحِيرة : صَرْبَى ، لأنّهم كانوا لا يَحلُبونها إلا للضَّيف فيَجتمع اللّبن في ضَرْعها ، كما قال محمد بن إسحاق .
وقال سعيد بنُ المسيَّب : البَحيرة الّتي يُمْنَع دَرُّها للطّواغيت فلا يَحلُبها أحدٌ من الناس .
وقال القُتَيْبيّ : كأنّ الصَّرْبى الّتي صَرَبَت اللبَن في ضَرْعِها ، أي : جمعتْه .
قال بعضهم : يجعل الصرب من الصرم
وهو القطع ، يجعل الباء مبدلةً من الميم ، كما يقال : ضربةُ لازِمٍ ولازِب ، وكأنه أصحّ التفسيرين لقوله : فتجْدع هذه فتقول صَرْبَى .
ثعلب عن ابن الأعْرَابي قال : الصربُ : جمعُ صَرْبَى ، وهي المشقوقة الأذن مثل البَحيرة في النوق . ويقال للوطب الذي يجمع فيه اللبن فيحمض : مصرب وجمعه مصارب .
وحدّثني محمّد بنُ إسحاق قال : حدَّثنا عمر بنُ شَبَّةَ قال : حدَّثنا غُنْدَر عن شُعْبَة عن أبي إسحاق قال : سمعتُ أَبا الأحوص يحدِّثُ عن أبيه قال : أَتيتُ رسولَ اللَّهِ ( صلى الله عليه وسلم ) وأنا قَشِفُ الهيئة ، فقال : هل تُنْتَجُ إِبِلُكَ صِحَاحاً آذانُها ، فتَعْمِدَ إلى المُوسَى فتقطَعَ آذانَها فتقول هذه بُحُر وَتَشُقُّهَا فتقول هذه صُرُم فتحرّمها عليك وعلى أهلك ؟ قال : نعم . قال : ( فما آتاك الله ) لك حِل وساعِدُ الله أَشَدُّ ومُوساه أَحَدّ .
قلت : قد تبيَّنَ بقوله : صُرُم ما قاله ابن الأعرابي في الصَّرْب : أن الباء مُبْدَلَةٌ من الميمِ .
وقال ابن الأعرابيّ : الصِّرْبُ : البيوتُ القليلة من ضَعْفَي الأعراب .
قلتُ : والصِّرْمُ مِثل الصِّرْب ، وهو بالميم أعرَف . ويقال : كَرَصَ فلانٌ في مكْرَصِه ، وصَرَبَ في مِصرَبِه ، وقَرَعَ في مِقْرَعِه ، كلُّهُ السِّقَاءُ يُحْقَنُ فيه اللَّبَن .
برص : قال الليثُ : البَرَص معروف ، نسألُ الله منه العافية . وسامّ أَبْرَص : مضافٌ غير مصروف ، والجمعُ سوامّ أبرص .
أبو عُبَيْد عن الأصْمَعِيّ قال : سامّ أبْرَصَ بتشديد الميم قال : ولا أدري لِمَ سُمِّيَ بهذا ؟ .
وقال أبو زيد : وجمعُه سَوامُّ أبْرَصَ ، ولا يثنَّى أبرَص ولا يُجمَع ، لأنه مُضافٌ إلى اسم معروف ، وكذلك بناتُ آوَى وأُمهاتُ حُبَيْنِ وأشباهها .
وقال غيرُه : أبْرَصَ الرجلُ : إذ جاءَ بولَدٍ أَبرَص . ويُصَغَّرُ أَبْرَصُ فيقال : بُرَيْص ، ويُجمع بُرْصاناً . ومن الناسِ مَنْ يَجمع سامَّ أَبْرَصَ : البِرَصَةَ . وبَرِيص : نهرٌ بِدمَشْق ، قال حسَّان :
يَسْقُونَ مَن وَرَدَ البَرِيصَ عليهِمُ
بَرَدَى يُصفِّقُ بالرحيقِ السَّلْسَلِ
ربص : قال الليثُ : التربُّص بالشيء : أن تَنْتظِرَ به يوماً مَّا ، والفِعل تربَّصْتُ به .
وقال أبو إسحاق في قول الله جلَّ وعزّ : ( قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنَآ إِلاَ إِحْدَى
الْحُسْنَيَيْنِ ) ( التوبة : 52 ) ، أي : إلاَّ الظَّفَرَ وإِلاَّ الشهادةَ ، ) وَنَحْنُ نَتَرَبَّصُ بِكُمْ ( إحدى الشِّرَّتَيْن : عذاباً من الله ، أو قَتْلاً بأيدينا ، فبيْنَ ما نَنتظِرُ وتنتظرونَ فرقٌ كبير .
وقال ابنُ السكّيت : يقال : أقامت المرأة رُبْصَتَها في بيتِ زوجِها ، وهو الوقتُ الذي جُعل لزوجها إذا عُنِّنَ عنها ، فإن أتاها وإلاَّ فرِّقَ بينهما . والبريص : موضع .

_Türkçe çeviri henüz yok_

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الصاد والباء وما يثلثهما)
(صبح) الصاد والباء والحاء أصلٌ واحدٌ مطّرد. وهو لونٌ من الألوان قالوا أصله الحُمْرة. قالوا: وسمِّيَ الصُّبْحُ صُبْحاً لحُمْرَته، كما سمِّيَ المِصْباح مِصباحاً لحُمْرَته. قالوا: ولذلك يقال وجهٌ صَبيحٌ. والصَّباح: نُورُ النَّهارِ. وهذا هو الأصل ثمُ يُفَرَّع. فقالوا: لِشُرْب الغَداة الصَّبوح، وقد اصطَبَحَ، وتلك هي الجاشِرِيَّة. قال:
إِذا ما اصطبحنا الجاشريّة لم نُبَلْ *** أميراً وإن كان* الأميرُ من الأَزْدِ([1])ويقال: "أكذَبُ من الأخيذ الصَّبْحَان"، يعنون الأسير المصطَبِح، وأصله أنَّ قوماً أسرُوا رجلاً فسألوه عن حَيِّه فكَذَبَهُمْ وأومَأَ إلى شُقَّةٍ بعيدة، فطعنوهُ فسَبقَ اللّبَنُ الذي كان اصطبحه الدّمَ، فقالوا: "أكذَبُ من الأخيذ الصَّبْحَان". والمِصباح: الناقة تَبْرُك في معرَّسِها فلا تَنْبَعِثُ حتى تُصْبِح. والتَّصَبُّح: النَّوْم بالغداة. ويوم الصَّباح: يوم الغَارة. قال الأعشى:
به تَرْعُفُ الألفَ إِذ أُرْسِلَتْ  *** غَدَاةَ الصَّبَاحِ إِذا النَّقْعُ ثارا([2])ويقال أتيتهُ أصبوحةَ كلِّ يومٍ، ولقيتُهُ ذا صَبوح. والمصابيح: الأقداح التي يُصطَبَح بها. ويقال أتانا لصُبْح خامسةٍ وصِبْحِ خامسة.
ومن الكلمة الأولى: الصَّبَح: شدَّة حُمرةٍ في الشعَر؛ يقال أسدٌ أصبَحُ.
(صبر) الصاد والباء والراء أصولٌ ثلاثة، الأول الحَبْس، والثاني أعالي الشيء، والثالث جنسٌ من الحجارة.
فالأول: الصَّبْر، وهو الحَبْس. يقال صَبَرْتُ نفسي على ذلك الأمر، أي حَبَسْتُها. قال:
فَصَبَرْتُ عارفةً لذلك حُرَّةً *** ترسُو إذا نَفْسُ الجَبانِ تَطَلَّعُ([3])والمصبورة([4]) المحبوسة على الموت. ونَهَى رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم عن قتل شيءٍ من الدوابّ صَبْراً.
ومن الباب: الصَّبِير، هو الكَفِيل، وإنِّما سمِّي بذلك لأنَّهُ يَصبر على الغرم. يقال صَبَرْتُ نفسي به أَصبُر صَبْراً، إذا كَفَلْتَ([5]) به، فأنا به صبير. وصبرتُ الإنسانَ، إذا حلَّفْتُهُ بالله جَهْدَ القَسَم.
وأمَّا الثاني فقالوا: صُبْر كلِّ شيءٍ: أعلاه. قالوا: وأصبار الإناء: نواحيه، والواحد صُبْر. وقال:
* فملأتها عَلَقاً إلى أصبارِهَا *
وأمَّا الأصل الثالث فالصُّبْرة من الحجارة: ما اشتدَّ وغلُظ، والجمع صِبَارٌ، وفي كتاب ابن دريد([6]): "الصُّبَّارة: قطعةٌ من حديدٍ أو حجر" في قول الأعشى([7]):
منْ مَبْلغ عَمْرَاً بأنَّ المرءَ لم يخْلَق صُبَارَه.
قال ابنُ دُريد: وروى البغداديُّون: "صَبارهْ"، وما أدري ما أرادوا بهذا. قلنا: والذي أراده البغداديُّون ما رُوِيَ أنَّ الصِّبَار ما اشتدَّ وغلُظ. وهو في قول الأعشى:
* قُبيلَ الصُّبح أصواتُ الصِّبَارِ([8]) *
فالذي أراده البغداديون هذا، وتكون الهاء داخلةً عليه للجمع.
قال أبو عُبيد: الصُّبْـرُ: الأرض التي فيها حصباءُ وليست بغليظة، ومنه قيل للحرّة: أمُّ صَبَّار.
ومما حُمِلَ على هذا قول العرب: وقعَ القومُ في أمّ صَبُّور، إذا وقعوا في أمر عظيم.
(صبع) الصاد والباء والعين أصل واحد، ثم يستعار، فالأصل إصبع الإنسان، واحدةُ أصابعه. قالوا: هي مؤنّثة.وقالوا: قد يذكَّر. وروي عن النبي صلى الله عليه وآله وسلم أنَّه قال: "هل أنت إلاّ إصبعٌ دميتِ، وفي سبيل الله ما لقيتِ([9])" هكذا على التأنيث . ويقال: صَبَعَ فلان بفلانٍ، إذا أشار نحوه بإصبعه، مُغتاباً له.
والإصبع: الأثر الحسَن، وهذا مستعارٌ. ومثلٌ يقال: لفلانٍ في ماله إِصبَع، أي أثَرٌ جميل. ويقال للرَّاعي الحسنِ الرِّعْيَة للإِبل، الجميلِ الأَثَر فيها: إن له عليها إصبعاً. قال الرَّاعي يَصِفُ راعياً:
ضعيف العَصَا بادِي العُروقِ ترى لـه ** عليها إِذا ما أجدَبَ النَّاسُ إِصبعا([10])والصَّبْع: إِراقتُك ما في الإناء من بين إصبعَيك.
(صبغ) الصاد والباء والغين، أصلٌ واحدٌ، وهو تلوين الشَّيء بلونٍ ما. تقول: صبغته أصبغه([11]). ويُقال للرُّطَبة: قد صَبَّغَتْ. فأمَّا قولُه تعالى: صِبْغَةَ الله [البقرة 138] فقال قوم: هي فِطرتُهُ لخلْقِهِ. وقال آخرون: كلُّ ما تُقُرِّب به إلى الله تعالى صِبغة. والأصبغ: الفرس في طرف ذَنَبِه بياض. وذلك دون الأشكل([12])، والأوَّل مشبَّه بالشيء يُصْبَغ طرَفُهُ.
(صبي) الصاد والباء والحرف المعتلّ ثلاثةُ أصولٍ صحيحة: الأول يدلُّ على صغر السّنّ،  والثاني ريحٌ من الرياح، والثالث [الإِمالة([13])].
فالأوّل واحد الصِّبْيةَ والصِّبيان. ورأيته في صباه، أي صغره. والمصْبي: الكثير الصِّبيان. والصَّباء، ممدود الصِّبا، ويمدُّ مع الفتح([14]). أنشد أبو عمرو:
أصبحتُ لا يَحمِلُ بعضي بعضَا *** كأنما كانَ صَبَائي قَرْضَا([15])ومن الباب: صبا إلى الشّيء يصبُو؛ إذا مال قلبُهُ إليه. والاشتقاق واحد، والاسم الصَّبْوة. وقال العجَّاج في الصِّبا:
* وإنما يأتي الصِّبا الصَّبيُّ([16]) *
والثاني: ريح الصَّبَا، وهيَ التي تستقبل القبلة. يقال صبَتْ تصبُو.
الثالث: قول العرب: صَابيْتُ الرُّمح([17]).
فأمَّا المهموز فهو يدلُّ على خروجٍ وبروز. يقال صبأٍ من دينٍ إلى دين، أي خرج. وهو قولهم: صبأ نابُ البعير، إذا طلعَ. والخارجُ من دينٍ إلى دين صابئٍ، والجمع صابئون وصُبَّاءٌ.
--------------ــــ
([1]) للفرزدق في اللسان (جشر). وليس في ديوانه.
([2]) ديوان الأعشى 40. وقد سبق مع تخريجه في (رعف).
([3]) البيت لعنترة في ديوانه 158 واللسان (صبر).
([4]) في الأصل: "والصبورة"، صوابه في المجمل واللسان.
([5]) في الأصل: " كلفت به"، صوابه في المجمل. وأول العبارة في المجمل: "صبرت بفلان أصبر به صبرا".
([6]) في الجمهرة (1: 260).
([7]) الذي في الجمهرة أنه عمرو بن ملقط الطائي. وكذا صحح نسبة الشعر ابن بري، كما في اللسان. وانظر ديوان الأعشى 111 حيث قصيدة البيت  ولم يرو فيها.
([8]) صدره كما في ديوان الأعشى 244 واللسان (صبر):
* كأن ترنم الهاجات فيها *
([9]) هذا من الحديث الذي وافق وزن الشعر، وليس به.
([10]) أنشده في اللسان (صبع) وقال: "أي حاذق الرعية لا يضرب ضرباً شديداً".
([11]) في الأصل: "يقول لصبغه". ومُضارعه يقال بفتح الباء وكسرها وضمها.
([12]) الأشعل، بالعين المهملة. وفي الأصل: "الأشغل"، تحريف.
([13]) هذه الكلمة مبيض لها في الأصل. والكلام بعد يقتضيها أو يقتضي شبيهها.
([14]) أي إذا مد كان مفتوح الصاد.
([15]) أنشده في المجمل أيضاً، وقال: "وهذا لو قصر لم يضر".
([16]) ديوان العجاج 66. وأنشده في اللسان (19: 173) بدون نسبة.
([17]) فسره في المجمل بقوله: "هيأته للطعن". وفي اللسان: "أملته للطعن".

ـ

##### Türkçe

(باب **الصاد** و**الباء** ve ikisini üçleyen şey)

(**صبح**) **الصاد** ve**الباء** ve**الحاء** tek bir asıldır, düzenli (mutṭarid). Ve o, renklerden bir renktir; “aslı kızıllıktır” dediler. Dediler: **الصُّبْحُ** kızıllığı sebebiyle **صُبْحاً** diye adlandırıldı; tıpkı **المِصْباح** kızıllığı sebebiyle **مِصباحاً** diye adlandırıldığı gibi. Dediler: bundan dolayı “yüz **صَبيحٌ**” denir. Ve **الصَّباح**: gündüzün nuru. Bu asıldır; sonra dallandırılır. Dediler ki: sabah içkisi için **الصَّبوح**; ve **اصطَبَحَ** etmiştir; ve o **الجاشِرِيَّة**’dir. Dedi ki:
إِذا ما اصطبحنا الجاشريّة لم نُبَلْ *** أميراً وإن كان* الأميرُ من الأَزْدِ([1])
Ve denir: “**أكذَبُ من الأخيذ الصَّبْحَان**”; **المصطَبِح** esiri kastediyorlar. Aslı şudur: bir kavim bir adamı esir aldı; onu mahallesinden sordular; onlara yalan söyledi ve uzak bir parçaya işaret etti; onu mızrakladılar; sabah içtiği süt kana önce geçti; dediler: “**أكذَبُ من الأخيذ الصَّبْحَان**”. Ve **المِصباح**: deve; konakladığı yerde çöker de sabahlamadıkça kalkıp harekete geçmez. Ve **التَّصَبُّح**: sabahleyin uyumaktır. Ve “**يوم الصَّباح**”: baskın günü. A‘şâ dedi:
به تَرْعُفُ الألفَ إِذ أُرْسِلَتْ  *** غَدَاةَ الصَّبَاحِ إِذا النَّقْعُ ثارا([2])
Ve denir: ona her günün **أصبوحةَ**’sinde geldim; ve onu **ذا صَبوح** olarak gördüm. Ve **المصابيح**: kendisiyle sabah içkisi içilen kadehlerdir. Ve denir: bize beşincinin **لصُبْح**’unda ve beşincinin **صِبْحِ**’ında geldi.

Ve ilk kelimeden: **الصَّبَح**: saçta kızıllığın şiddeti; “**أسدٌ أصبَحُ**” denir.

(**صبر**) **الصاد** ve**الباء** ve**الراء** üç asıldır: birincisi hapsetme, ikincisi şeyin üst kısımları, üçüncüsü taşlardan bir cinstir.

Birincisi: **الصَّبْر**; o hapsetmedir. “Şu iş üzerine nefsimi **صَبَرْتُ**” denir; yani onu hapsettim. Dedi:
فَصَبَرْتُ عارفةً لذلك حُرَّةً *** ترسُو إذا نَفْسُ الجَبانِ تَطَلَّعُ([3])
Ve **المصبورة**([4]): ölüm üzerine hapsedilmiş olan. Ve Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم, hayvanlardan bir şeyi **صَبْراً** (hapsederek) öldürmekten nehyetti.

Babdan: **الصَّبِير**; o kefildir. Ancak ona bu ad verildi; çünkü borç üzerinde sabreder. “Onunla nefsimi **صَبَرْتُ**; **أَصبُر** **صَبْراً**” denir; eğer onunla kefil olduysan([5]); ben de onunla **صبير**im. Ve “insanı **صبرتُ**” (denir); eğer onu Allah ile yemin ettirdiysen, yeminin bütün gücüyle.

İkinciye gelince, dediler: her şeyin **صُبْر**’ü: onun en üstüdür. Dediler: kabın **أصبار**’ı: yanlarıdır; tekili **صُبْر**. Ve dedi:
* فملأتها عَلَقاً إلى أصبارِهَا *

Üçüncü asla gelince: taşlardan **الصُّبْرة**: sertleşip kalınlaşan şey; çoğulu **صِبَارٌ**. İbn Düreyd’in kitabında([6]): “**الصُّبَّارة**: demirden veya taştan bir parçadır” A‘şâ’nın sözü hakkında([7]):
منْ مَبْلغ عَمْرَاً بأنَّ المرءَ لم يخْلَق صُبَارَه.
İbn Düreyd dedi: Bağdatlılar “**صَبارهْ**” rivayet ettiler; bununla ne murat ettiler bilmiyorum. Biz dedik: Bağdatlıların murat ettiği, rivayet olunduğuna göre **الصِّبَار**’ın sertleşip kalınlaşan şey olmasıdır. Ve A‘şâ’nın sözü içinde o:
* قُبيلَ الصُّبح أصواتُ الصِّبَارِ([8]) *
Bağdatlıların murat ettiği budur; ve **الهاء** ona çoğul için dâhil olur.

Ebû Ubeyd dedi: **الصُّبْـرُ**: içinde çakıl bulunan ve kalın olmayan topraktır; bundan dolayı **الحرّة**’ye “**أمُّ صَبَّار**” denildi.

Ve bunun üzerine taşınan şeylerden, Arapların sözü: “kavim **أمّ صَبُّور**’a düştü”; eğer büyük bir işe düştülerse.

(**صبع**) **الصاد** ve**الباء** ve**العين** tek bir asıldır; sonra ödünç alınır. Asıl, insanın **إصبع**’ıdır; parmaklarından bir tanesi. Dediler: o müennestir. Dediler: bazen müzekker yapılır. Nebî صلى الله عليه وآله وسلم’den rivayet olundu ki dedi: “Sen ancak kanadın, **إصبعٌ**sın; ve Allah yolunda ne gördün([9])” işte böyle, müennes üzere. Ve denir: falan, falanla **صَبَعَ**; eğer ona doğru parmağıyla işaret ettiyse, onu gıybet ederek.

Ve **الإصبع**: güzel izdir; bu ödünç alınmıştır. Ve bir mesel denir: falanın malında bir **إِصبَع** vardır; yani güzel bir iz. Ve develer için güzel otlatan, onda güzel iz bırakan çobana denir: onun üzerinde bir **إصبع**ı vardır. Çoban, bir çobanı vasfederek dedi:
ضعيف العَصَا بادِي العُروقِ ترى لـه ** عليها إِذا ما أجدَبَ النَّاسُ إِصبعا([10])
Ve **الصَّبْع**: iki parmağın arasından kaptaki şeyi dökmen.

(**صبغ**) **الصاد** ve**الباء** ve**الغين** tek bir asıldır; o, bir şeyi bir renkle renklendirmektir. Dersin: onu boyadım; **أصبغه**([11]). Ve taze hurmaya denir: **صَبَّغَتْ**. Allah تعالى’nın sözüne gelince: **صِبْغَةَ الله** [البقرة 138]; bir kavim dedi: o, mahlûkatı için onun fıtratıdır. Başkaları dedi: Allah تعالى’ya kendisiyle yakınlık kurulan her şey **صِبغة**’dir. Ve **الأصبغ**: at; kuyruğunun ucunda beyazlık olan. Bu, **الأشكل**([12])’den aşağıdır; ve birincisi, ucu boyanan şeye benzetilmiştir.

(**صبي**) **الصاد** ve**الباء** ve illetli harf üç sahih asıldır: birincisi yaş küçüklüğüne delalet eder, ikincisi rüzgârlardan bir rüzgâr, üçüncüsü [**الإِمالة**([13])].

Birincisi: **الصِّبْيةَ** ve**الصِّبيان**’ın biridir. Onu **صباه**’ında gördüm; yani küçüklüğünde. Ve **المصْبي**: çok **الصِّبيان**lı. Ve **الصَّباء**; **الصِّبا**’nın uzatılmışıdır; ve fetha ile uzatılır([14]). Ebû Amr inşad etti:
أصبحتُ لا يَحمِلُ بعضي بعضَا *** كأنما كانَ صَبَائي قَرْضَا([15])
Babdan: bir şeye **صبا**; **يصبُو**; eğer kalbi ona meyletti ise. Türetim birdir; isim **الصَّبْوة**. ‘Accâc **الصِّبا** hakkında dedi:
* وإنما يأتي الصِّبا الصَّبيُّ([16]) *

İkincisi: **ريح الصَّبَا**; o, kıbleyi karşılayan rüzgârdır. Denir: **صبَتْ**; **تَصبُو**.

Üçüncüsü: Arapların sözü: “**صَابيْتُ الرُّمح**([17])”.

Hemzeli olana gelince, o çıkış ve belirmeye delalet eder. Denir: bir dinden bir dine **صبأٍ**; yani çıktı. Ve onların sözü: devenin dişi **صبأ**; eğer çıktıysa. Bir dinden bir dine çıkan **صابئٍ**’dir; çoğulu **صابئون** ve**صُبَّاءٌ**’dır.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الصبر: الإمساك في ضيق، يقال: صبرت الدابة: حبستها بلا علف، وصبرت فلانا: خلفته خلفة لا خروج له منها، والصبر: حبس النفس على ما يقتضيه العقل والشرع، أو عما يقتضيان حبسها عنه، فالصبر لفظ عام، وربما خولف بين أسمائه بحسب اختلاف مواقعه؛ فإن كان حبس النفس لمصيبة سمي صبرا لا غير، ويضاده الجزع، وإن كان في محاربة سمي شجاعة، ويضاده الجبن، وإن كان في نائبة مضجرة سمي رحب الصدر، ويضاده الضجر، وإن كان في إمساك الكلام سمي كتمانا، ويضاده المذل، وقد سمى الله تعالى كل ذلك صبرا، ونبه عليه بقوله: ﴿والصابرين في البأساء والضراء﴾ [البقرة/177]، ﴿والصابرين على ما أصابهم﴾ [الحج/35]، ﴿والصابرين والصابرات﴾ [الأحزاب/35]، وسمي الصوم صبرا لكونه كالنوع له، وقال عليه السلام: (صيام شهر الصبر وثلاثة أيام في كل شهر يذهب وحر الصدر) (الحديث عن يزيد بن عبد الله بن الشخير عن الأعرابي قال: سمعت رسول الله صلى الله عليه وسلم يقول: (صوم شهر الصبر، وثلاثة أيام من كل شهر يذهبن وحر الصدر) أخرجه أحمد والطبراني في الكبير، ورجال أحمد رجال الصحيح، ,أخرجه البزار عن ابن عباس، ورجاله رجال الصحيح.
انظر: مجمع الزوائد 3/199؛ والمسند 5/154)، وقوله تعالى: ﴿فما أصبرهم على النار﴾ [البقرة/175]، قال أبو عبيدة (انظر: مجاز القرآن 1/64؛ ومعاني القرآن للفراء 1/103) : إن ذلك لغة بمعنى الجرأة، واحتج بقول أعرابي قال لخصمه: ما أصبرك على الله، وهذا تصور مجاز بصورة حقيقة؛ لأن ذلك معناه: ما أصبرك على عذاب الله في تقديرك إذا اجترأت على ارتكاب ذلك، وإلى هذا يعود قول من قال: ما أبقاهم على النار، وقول من قال (انظر معاني القرآن وإعرابه للزجاج 1/245) : ما أعملهم بعمل أهل النار، وذلك أنه قد يوصف بالصبر من لا صبر له في الحقيقة اعتبارا بحال الناظر إليه، واستعمال التعجب في مثله اعتبار بالخلق لا بالخالق، وقوله تعالى: ﴿اصبروا وصابروا﴾ [آل عمران/200]، أي: احبسوا أنفسكم على العبادة وجاهدوا أهواءكم، وقوله: ﴿واصطبر لعبادته﴾ [مريم/65]، أي: تحمل الصبر بجهدك، وقوله: ﴿أولئك يجزون الغرفة بما صبروا﴾ [الفرقان/75]، أي: بما تحملوا من الصبر في الوصول إلى مرضاة الله، وقوله: ﴿فصبر جميل﴾ [يوسف/18]، معناه: الأمر والحث على ذلك، والصبور: القادر على الصبر، والصبار يقال: إذا كان فيه ضرب من التكلف والمجاهدة، قال: ﴿إن في ذلك لآيات لكل صبار شكور﴾ [الشورى/33]، ويعبر عن الانتظار بالصبر لما كان حق الانتظار أن لا ينفك عن الصبر بل هو نوع من الصبر، قال: ﴿فاصبر لحكم ربك﴾ [الطور/48]، أي: انتظر حكمة لك على الكافرين.

##### Türkçe

- **الصبر**: darlık içinde tutma; denilir ki: **صبرت الدابة**: onu yem olmaksızın hapsettim; ve **صبرت فلانا**: onu, kendisinin ondan çıkışı olmayan bir ardıllıkta bıraktım; ve **الصبر**: aklın ve şeriatın gerektirdiği şeye karşı nefsi hapsetmek, yahut ikisinin nefsi ondan hapsetmesini gerektirdiği şeyden (alıkoymak)tır. Şu hâlde **الصبر** genel bir lafızdır; ve bazen, mevkiilerinin farklılığına göre isimleri arasında ayrım yapılır: eğer nefsi bir musibet için hapsetmek olursa, yalnızca **صبرا** diye adlandırılır; ve onun zıddı **الجزع**dır. Ve eğer bir savaşmada olursa **شجاعة** diye adlandırılır; ve onun zıddı **الجبن**dir. Ve eğer bunaltıcı bir felâkette olursa **رحب الصدر** diye adlandırılır; ve onun zıddı **الضجر**dir. Ve eğer sözü tutmada olursa **كتمانا** diye adlandırılır; ve onun zıddı **المذل**dir. Ve yüce Allah bütün bunları **صبرا** diye adlandırmıştır; ve şu sözüyle buna dikkat çekmiştir: ﴿والصابرين في البأساء والضراء﴾ [البقرة/177]، ﴿والصابرين على ما أصابهم﴾ [الحج/35]، ﴿والصابرين والصابرات﴾ [الأحزاب/35]. Ve oruç, onun bir türü olması sebebiyle **صبرا** diye adlandırıldı. Ve o (sallallahu aleyhi ve sellem) dedi: (صيام شهر الصبر وثلاثة أيام في كل شهر يذهب وحر الصدر) (hadis, Yezîd b. Abdullah b. eş-Şıhhîr’den, bedevîden: “Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem’i şöyle derken işittim: (صوم شهر الصبر، وثلاثة أيام من كل شهر يذهبن وحر الصدر)” dedi; onu Ahmed ve Taberânî el-Kebîr’de çıkardı; Ahmed’in râvileri sahîhin râvileridir; onu Bezzâr İbn Abbâs’tan çıkardı; ve onun râvileri sahîhin râvileridir. Bak: Mecmaʿu’z-Zevâid 3/199; ve el-Müsned 5/154). Ve yüce O’nun sözü: ﴿فما أصبرهم على النار﴾ [البقرة/175]. Ebû Ubeyde dedi (bak: Mecâzu’l-Kur’ân 1/64; ve el-Ferrâ’nın Meʿânî’l-Kur’ân’ı 1/103): Şüphesiz bu, cesaret manasında bir dil(usage)dir; ve bir bedevînin sözüyle delil getirdi; hasmına dedi ki: **ما أصبرك على الله**. Ve bu, hakikatin suretiyle mecazın tasavvurudur; çünkü bunun manası: “Sen, onu işlemeye cüret ettiğinde, takdirince Allah’ın azabına karşı seni ne sabırlı kılan şeydir?”dir. Ve buna döner, “**ما أبقاهم على النار**” diyenin sözü; ve “(bak: Zeccâc’ın Meʿânî’l-Kur’ân ve İʿrâb’ı 1/245) **ما أعملهم بعمل أهل النار**” diyenin sözü. Şu sebeple ki, hakikatte sabrı olmayan kimse, ona bakanın hâli itibarıyla **الصبر** ile vasfedilebilir; ve bunun benzerinde taaccübün kullanılması, Hâlık ile değil mahlûk ile itibarladır. Ve yüce O’nun sözü: ﴿اصبروا وصابروا﴾ [آل عمران/200] yani: ibadet üzerine nefislerinizi hapsedin ve hevalarınızla mücâhede edin. Ve O’nun sözü: ﴿واصطبر لعبادته﴾ [مريم/65] yani: gücünüzle sabrı yüklenin. Ve O’nun sözü: ﴿أولئك يجزون الغرفة بما صبروا﴾ [الفرقان/75] yani: Allah’ın rızasına ulaşmada sabırdan yüklendikleri şey sebebiyle. Ve O’nun sözü: ﴿فصبر جميل﴾ [يوسف/18]; manası: buna dair emir ve teşviktir. Ve **الصبور**: sabra güç yetiren. Ve **الصبار** denilir: onda bir tür tekellüf ve mücâhede bulunduğu zaman. Dedi: ﴿إن في ذلك لآيات لكل صبار شكور﴾ [الشورى/33]. Ve bekleyiş, **الصبر** ile ifade edilir; bekleyişin hakkı, sabırdan ayrılmamak olduğundan, bilakis o sabrın bir türüdür. Dedi: ﴿فاصبر لحكم ربك﴾ [الطور/48] yani: kâfirler üzerine senin için bir hikmeti bekle.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ص ب ر
صبرت على ما أكره‏.‏
وصبرت عما أحب وصابرته على كذا مصابرة وهو صبير القوم‏:‏ للذي يصبر لهم ومعهم في أمورهم والصبر أمر من الصبر وهو صبور ومصطبر ومتصبر‏.‏
وصبرت نفسي على كذا‏:‏ حبستها‏.‏
وإنه ليصبرني عن حاجتي أي يحبسني‏.‏
واستصبر الشيء إذا اشتدّ ومنه قيل للجمد‏:‏ الصبر والقطعة منه‏:‏ صبرة‏.‏
ونهي عن المصبورة‏:‏ البهيمة المحبوسة على الموت‏.‏
ونهى عن صبر ببذي الروح وهو الخصاء‏.‏
وكل من حبس لقتل أو حلف فقد صبر وهو قتل صبرٍ ويمين صبرٍ‏.‏
وصبرت بفلان‏.‏
كفلت به وأنا به صبير‏.‏
ووقعوا في أم صبور وأم صبار‏:‏ ليس الشباب عليك الدهر مرتجعاً حتى تعود كثيباً أم صبار واصطبرت منه‏:‏ اقتصصت‏.‏
وفي حديث عثمان ‏"‏ هذه يدي لعمّار فليصطبر ‏"‏ وأصبرني القاضي‏:‏ أقصّني‏.‏
وملأ المكيال إلى أصباره‏.‏
وأدهق الكأس إلى أصبارها‏:‏ حروفها‏.‏
وقال النمر‏:‏ غربت وباكرها الشتي بديمة وطفاء تملؤها إلى أصبارها وخذه بأصباره‏.‏
وشربها بأصبارها‏:‏ كلها‏.‏
وفي الحديث‏:‏ ‏"‏ سدرة المنتهى صبر الجنة ‏"‏ أي أعلاها‏.‏
وعنده صبرة من طعام وصبر‏.‏
والمال بين يديه مصبر‏.‏
وأكلوا صبير الخون وهو الرقاقة التي تبسط تحت الطعام‏.‏
وشرب من الصنبور وهو قصبة الإداوة من صفر أو حديد يشرب منها‏.‏
وإن فلاناً لصنبور‏:‏ فرد لا ولد له ولا أخ وأصله النخلة تبقى منفردة ويدق أصلها‏.‏
ومن المجاز‏:‏ صبرت يمينه إذا حلفته جهد القسم‏.‏
ويمين مصبورة‏.‏
ويدي لا تصبر على البرد وهذا شجر لا يضره البرد وهو صابر عليه‏.‏
و ‏"‏ هو أصبر على الضرب من الأرض ‏"‏‏.‏

##### Türkçe

ص ب ر
**صبرت** hoşlanmadığım şeye karşı sabrettim.
Ve sevdiğim şeyden de sabrettim; ve onu şu şeye karşı **صابرته**: karşılıklı sabretme olarak; ve o, kavmin **صبير**’idir: onların için ve onlarla birlikte işlerinde sabreden kimse için. Ve **الصبر**’in emri **اصبر**’dir; ve o **صبور**’dur, **مصطبر**’dır ve **متصبر**’dir.
Ve **صبرت** nefsimi şu şeye: onu hapsettim.
Ve o, ihtiyacımdan beni mutlaka **يصبرني**; yani beni hapseder.
Ve şey **استصبر** olur; şiddetlendiği zaman. Ondan dolayı donmuşa şöyle denilmiştir: **الصبر**; ve onun parçası: **صبرة**.
Ve **المصبورة**’dan nehyedildi: ölüme karşı hapsedilmiş hayvan.
Ve canlılık sahibiyle **صبر**’dan nehyetti; o da hadım etmedir.
Ve öldürülmek için yahut yemin ettirilmek için hapsedilen her kimse, muhakkak **صبر** olmuştur; ve o, **قتل صبرٍ** ve **يمين صبرٍ**’dir.
Ve falan kimseyle **صبرت**.
Onu kefil oldum; ve ben onunla **صبير**’im.
Ve **أم صبور** ve **أم صبار**’a düştüler:
“Gençlik, zaman boyunca sana geri döner değildir; ta ki **أم صبار** bir kum tepeciği oluncaya kadar.”
Ve ondan **اصطبرت**: kısas istedim.
Ve Osman hadîsinde: “Bu, Ammâr için benim elimdir; öyleyse **فليصطبر**.” Ve kadı beni **أصبرني**: bana kısas yaptırdı (kısas hakkımı verdi).
Ve ölçeği, onun **أصباره**’ına kadar doldurdu.
Ve kadehi, onun **أصبارها**’ına kadar doldurdu: onun harfleri (kenar çizgileri).
Ve en-Nemir dedi:
“Gurûb etti; ve kışı, sabahleyin onu bir çise ile ve bir kapalılık ile erkenden getirir; onu, **أصبارها**’ına kadar doldurur.”
Ve onu, onun **أصباره**’ıyla al.
Ve onu, onun **أصبارها**’ıyla içti: hepsini.
Ve hadîste: “**سدرة المنتهى** cennetin **صبر**’idir.” yani onun en üstü.
Ve onun yanında yiyecekten bir **صبرة** ve **صبر** vardır.
Ve mal, onun iki eli arasında **مصبر**’dir.
Ve **صبير الخون**’u yediler; o, yemeğin altına serilen ince ekmektir.
Ve **الصنبور**’dan içti; o, sarıdan (bakırdan) yahut demirden, ondan içilen kırbanın kamışıdır.
Ve muhakkak falan kimse **صنبور**’dur: çocuğu ve kardeşi olmayan tek bir fert. Aslı, tek başına kalan hurma ağacıdır; ve kökü dövülür.
Ve mecazdan: onun yemini **صبرت**; onu, yemin etmenin gayretiyle yemin ettirdiğin zaman.
Ve **يمين مصبورة**.
Ve elim soğuğa karşı **تصبر** etmez; ve bu ağaç, soğuk ona zarar vermez; ve o, ona karşı **صابر**’dir.
Ve “O, vurmaya karşı yerden daha **أصبر**’dır.”

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

في أَسماء الله تعالى: الصَّبُور تعالى وتقدَّس، هو الذي لا يُعاجِل العُصاة بالانْتقامِ، وهو من أَبنية المُبالَغة، ومعناه قَرِيب من مَعْنَى الحَلِيم، والفرْق بينهما أَن المُذنِب لا يأْمَنُ العُقوبة في صِفَة الصَّبُور كما يأْمَنُها في صِفَة الحَلِيم. ابن سيده: صَبَرَه عن الشيء يَصْبِرُه صَبْراً حَبَسَه؛ قال الحطيئة:
قُلْتُ لها أَصْبِرُها جاهِداً:
وَيْحَك، أَمْثالُ طَرِيفٍ قَلِيلْ
والصَّبْرُ: نَصْب الإِنسان للقَتْل، فهو مَصْبُور. وصَبْرُ الإِنسان على القَتْل: نَصْبُه عليه. يقال: قَتَلَه صَبْراً، وقد صَبَره عليه وقد نَهَى رسول الله، صلى الله عليه وسلم، أَنْ تُصْبَرَ الرُّوح. ورجل صَبُورَة، بالهاء: مَصْبُور للقتل؛ حكاه ثعلب. وفي حديث النبي، صلى الله عليه وسلم، أَنه نَهَى عن قَتْل شيء من الدَّوابّ صَبْراً؛ قيل: هو أَن يُمْسك الطائرُ أَو غيرُه من ذواتِ الرُّوح يُصْبَر حَيّاً ثم يُرْمَى بشيء حتى يُقْتَل؛ قال: وأَصل الصَّبْر الحَبْس، وكل من حَبَس شيئاً فقد صَبَرَه؛ ومنه الحديث: نهى عن المَصْبُورة ونَهَى عن صَبْرِ ذِي الرُّوح؛ والمَصبُورة التي نهى عنها؛ هي المَحْبُوسَة على المَوْت. وكل ذي روح يصبر حيّاً ثم يرمى حتى يقتل، فقد، قتل صبراً. وفي الحديث الآخر في رَجُل أَمسَك رجُلاً وقَتَلَه آخر فقال: اقْتُلُوا القاتل واصْبُروا الصَّابرَ؛ يعني احْبِسُوا الذي حَبَسَه للموْت حتى يَمُوت كفِعْلِهِ به؛ ومنه قيل للرجُل يقدَّم فيضربَ عنقه: قُتِل صَبْراً؛ يعني أَنه أُمسِك على المَوْت، وكذلك لو حَبَس رجُل نفسَه على شيء يُرِيدُه قال: صَبَرْتُ نفسِي؛ قال عنترة يذكُر حرْباً كان فيها:
فَصَبَرْتُ عارِفَةً لذلك حُرَّةً
تَرْسُو، إِذا نَفْسُ الجبان تَطَلَّعُ
يقول: حَبَست نفساً صابِرة. قال أَبو عبيد: يقول إِنه حَبَس نفسَه، وكلُّ من قُتِل في غير مَعْرَكة ولا حَرْب ولا خَطَإٍ، فإِنه مَقْتول صَبْراً. وفي حديث ابن مسعود: أَن رسول الله، صلى الله عليه وسلم، نَهَى عن صَبْرِ الرُّوح، وهو الخِصاءُ، والخِصاءُ صَبْرٌ شديد؛ ومن هذا يَمِينُ الصَّبْرِ، وهو أَن يحبِسَه السلطان على اليمين حتى يحلِف بها، فلو حلَف إِنسان من غيرِ إِحلاف ما قيل: حلَف صَبْراً. وفي الحديث: مَنْ حَلَف على يَمِين مَصْبُورَةٍ كاذِباً، وفي آخر: على يَمِينِ صَبْرٍ أَي أُلْزِم بها وحُبِس عليها وكانت لازِمَة لصاحِبها من جِهَة الحَكَم، وقيل لها مَصْبُورة وإِن كان صاحِبُها في الحقيقة هو المَصْبُور لأَنه إِنما صُبِرَ من أَجْلِها أَي حُبس، فوُصِفت بالصَّبْر وأُضيفت إِليه مجازاً؛ والمَصْبورة: هي اليَمِين، والصَّبْر: أَن تأْخذ يَمِين إِنسان. تقول: صَبَرْتُ يَمِينه أَي حلَّفته. وكلُّ من حَبَسْتَه لقَتلٍ أَو يَمِين، فهو قتلُ صَبْرٍ. والصَّبْرُ: الإِكراه. يقال: صَبَرَ الحاكم فُلاناً على يَمين صَبْراً أَي أَكرهه. وصَبَرْت الرَّجل إِذا حَلَّفته صَبْراً أَو قتلتَه صَبْراً. يقال: قُتِل فلانٌ صَبْراً وحُلِّف صَبْراً إِذا حُبِس. وصَبَرَه: أَحْلَفه يَمِين صَبْرٍ يَصْبِرُه. ابن سيده: ويَمِين الصَّبْرِ التي يُمْسِكُكَ الحَكَم عليها حتى تَحْلِف؛ وقد حَلَف صَبْراً؛ أَنشد ثعلب: فَأَوْجِعِ الجَنْبَ وأَعْرِ الظَّهْرَا،
أَو يُبْلِيَ اللهُ يَمِيناً صَبْرَا
وصَبَرَ الرجلَ يَصْبِرُه: لَزِمَه.
والصَّبْرُ: نقِيض الجَزَع، صَبَرَ يَصْبِرُ صَبْراً، فهو صابِرٌ وصَبَّار وصَبِيرٌ وصَبُور، والأُنثى صَبُور أَيضاً، بغير هاء، وجمعه صُبُرٌ. الجوهري: الصَّبر حَبْس النفس عند الجزَع، وقد صَبَرَ فلان عند المُصِيبة يَصْبِرُ صَبْراً، وصَبَرْتُه أَنا: حَبَسْته. قال الله تعالى: واصْبِرْ نفسَك مع الذينَ يَدْعُون رَبَّهم. والتَّصَبُّرُ: تكلُّف الصَّبْرِ؛ وقوله أَنشده ابن الأَعرابي:
أَرَى أُمَّ زَيْدٍ كُلَّمَا جَنَّ لَيْلُها
تُبَكِّي على زَيْدٍ، ولَيْسَتْ بَأَصْبَرَا
أَراد: وليست بأَصْبَرَ من ابنها، بل ابنها أَصْبَرُ منها لأَنه عاقٌّ والعاقُّ أَصبَرُ من أَبَوَيْهِ. وتَصَبَّر وآصْطَبَرَ: جعل له صَبْراً. وتقول: آصْطَبَرْتُ ولا تقول اطَّبَرْتُ لأَن الصاد لا تدغم في الطاء، فإِن أَردت الإِدغام قلبت الطاء صاداً وقلت اصَّبَرْتُ. وفي الحديث عن النبي، صلى الله عليه وسلم، أَن الله تعالى قال: إِنِّي أَنا الصَّبُور؛ قال أَبو إِسحق: الصَّبُور في صفة الله عز وجلّ الحَلِيم. وفي الحديث: لا أَحَدَ أَصْبَرُ على أَذًى يَسْمَعُه من الله عزَّ وجلَّ؛ أَي أَشدّ حِلْماً على فاعِل ذلك وترك المُعاقبة عليه. وقوله تعالى: وتَتَواصَوْا بالصَّبْرِ؛ معناه: وتَوَاصَوْا بالصبر على طاعة الله والصَّبْرِ على الدخول في مَعاصِيه. والصَّبْرُ: الجَراءة؛ ومنه قوله عز وجلّ: فما أَصْبَرَهُمْ على النار؛ أَي ما أَجْرَأَهُم على أَعمال أَهل النار. قال أَبو عمرو: سأَلت الحليحي عن الصبر فقال: ثلاثة أَنواع: الصَّبْرُ على طاعة الجَبَّار، والصَّبْرُ على معاصِي
(* قوله: «الحليحي» وقوله: «والصبر على معاصي إلخ»
كذا بالأَصل). الجَبَّار، والصَّبر على الصَّبر على طاعته وتَرْك معصيته. وقال ابن الأَعرابي: قال عُمر: أَفضل الصَّبر التَّصَبر. وقوله: فَصَبْرٌ جَمِيل؛ أَي صَبْرِي صَبْرٌ جَمِيل. وقوله عز وجل: اصْبِرُوا وصَابِرُوا؛ أَي اصْبِرُوا واثْبُتُوا على دِينِكم، وصابروا أَي صابروا أَعداءَكُم في الجِهاد. وقوله عز وجل: اسْتَعِينوا بالصَّبْرِ؛ أَي بالثبات على ما أَنتم عليه من الإِيمان. وشَهْرُ الصَّبْرِ: شهر الصَّوْم. وفي حديث الصَّوْم: صُمْ شَهْرَ الصَّبْر؛ هُوَ شهرُ رمضان وأَصل الصَّبْرِ الحَبْس، وسُمِّي الصومُ صَبْراً لِمَا فيه من حَبْس النفس عن الطَّعام والشَّرَاب والنِّكاح. وصَبَرَ به يَصْبُرُ صَبْراً: كَفَلَ، وهو بِهِ صَبِيرٌ والصَّبِيرُ: الكَفِيل؛ تقول منه: صَبَرْتُ أَصْبُرُ، بالضَّم، صَبْراً وصَبَارة أَي كَفَلْت به، تقول منه: اصْبُرْني يا رجل أَي أَعْطِنِي كَفِيلاً. وفي حديث الحسَن: مَنْ أَسْلَفَ سَلَفاً فَلا يأْخُذَنَّ به رَهْناً ولا صَبِيراً؛ هو الكفِيل. وصَبِير القوم: زَعِيمُهم المُقَدَّم في أُمُورِهم، والجمع صُبَراء. والصَّبِيرُ: السحاب الأَبيض الذي يصبرُ بعضه فوق بعض درجاً؛ قال يصِف جَيْشاً:
كَكِرْفِئَة الغَيْث ذاتِ الصبِير
قال ابن بري: هذا الصدر يحتمل أَن يكون صدراً لبيت عامر بن جوين الطائي من أَبيات:
وجارِيَةٍ من بَنَات المُلُو
ك، قَعْقَعْتُ بالخيْل خَلْخالَها
كَكِرْفِئَة الغَيْث ذات الصَّبِيـ
ـرِ، تأْتِي السَّحابَ وتَأْتالَها
قال: أَي رُبَّ جارية من بَنات المُلُوك قَعْقَعتُ خَلْخَالَها لَمَّا أَغَرْت عليهم فهَرَبَتْ وعَدَت فسُمِع صَوْت خَلْخَالِها، ولم تكن قبل ذلك تَعْدُو. وقوله: كَكِرْفِئَة الغَيْث ذات الصَّبِيرِ أَي هذه الجارية كالسَّحابة البَيْضاء الكَثِيفة تأْتي السَّحاب أَي تقصِدُ إِلى جُمْلَة السَّحاب. وتأْتالُه أَي تُصْلِحُه، وأَصله تأْتَوِلُهُ من الأَوْل وهو الإِصْلاح، ونصب تأْتالَها على الجواب؛ قال ومثله قول لبيد: بِصَبُوحِ صَافِيَة وجَذْب كَرِينَةٍ،
بِمُوَتَّرٍ تَأْتالُه إِبهامُها
أَي تُصْلِح هذه الكَرِينَة، وهي المُغَنِّية، أَوْتار عُودِها بِإِبْهامِها؛ وأَصله تَأْتَوِلُه إِبْهامُها فقلبت الواو أَلفاً لتحركها وانفتاح ما قبلها؛ قال: وقد يحتمل أَن يكون كَكِرْفِئَة الغيْث ذات الصبير للْخَنْسَاء، وعجزه:
تَرْمِي السَّحابَ ويَرْمِي لَها
وقبله:
ورَجْراجَة فَوْقَها بَيْضُنا،
عليها المُضَاعَفُ، زُفْنا لَها
والصَّبِير: السحاب الأَبيض لا يكاد يُمطِر؛ قال رُشَيْد بن رُمَيْض العَنَزيّ:
تَرُوح إِليهمُ عَكَرٌ تَراغَى،
كأَن دَوِيَّها رَعْدُ الصَّبِير
الفراء: الأَصْبار السحائب البيض، الواحد صِبْر وصُبْر، بالكسر والضم. والصَّبِير: السحابة البيضاء، وقيل: هي القطعة من السحابة تراها كأَنها مَصْبُورة أَي محبُوسة، وهذا ضعيف. قال أَبو حنيفة: الصَّبير السحاب يثبت يوماً وليلة ولا يبرَح كأَنه يُصْبَرُ أَي يحبس، وقيل: الصَّبِير السحاب الأَبيض، والجمع كالواحد، وقيل: جمعه صُبُرٌ؛ قال ساعدة بن جؤية: فارْمِ بِهم لِيَّةَ والأَخْلافا،
جَوْزَ النُّعامَى صُبُراً خِفافا
والصُّبَارة من السحاب: كالصَّبِير.
وصَبَرَه: أَوْثقه. وفي حديث عَمَّار حين ضرَبه عُثمان: فلمَّا عُوتِب في ضَرْبه أَياه قال: هذه يَدِي لِعَمَّار فَلْيَصْطَبِر؛ معناه فليقتصّ. يقال: صَبَرَ فلان فلاناً لوليّ فلان أَي حبسه، وأَصْبَرَه أَقَصَّه منه فاصْطَبر أَي اقتصَّ. الأَحمر: أَقادَ السلطان فلاناً وأَقَصَّه وأَصْبَرَه بمعنى واحد إِذا قَتَلَه بِقَوَد، وأَباءَهُ مثلهُ. وفي الحديث: أَن النبي، صلى الله عليه وسلم، طَعَن إِنساناً بقضِيب مُدَاعَبة فقال له: أَصْبِرْني، قال: اصْطَبر، أَي أَقِدْني من نفسك، قال: اسْتَقِدْ. يقال: صَبَر فلان من خصْمه واصْطَبَر أَي اقتصَّ منه. وأَصْبَرَه الحاكم أَي أَقصَّه من خصْمه.
وصَبِيرُ الخُوانِ: رُقَاقَة عَرِيضَة تُبْسَطُ تحت ما يؤكل من الطعام. ابن الأَعرابي: أَصْبَرَ الرجل إِذا أَكل الصَّبِيرَة، وهي الرُّقاقة التي يَغْرُِفُ عليها الخَبَُاز طَعام العُرْس.
والأَصْبَِرةُ من الغَنَم والإِبل؛ قال ابن سيده ولم أَسمع لها بواحد: التي تَرُوح وتَغْدُو على أَهلها لا تَعْزُب عنهم؛ وروي بيت عنترة: لها بالصَّيْف أَصْبِرَةٌ وجُلّ،
وسِتُّ من كَرائِمِها غِزَارُ
الصَّبرُ والصُّبْرُ: جانب الشيء، وبُصْره مثلُه، وهو حَرْف الشيء وغِلَظه. والصَّبْرُ والصُّبْرُ: ناحية الشيء وحَرْفُه، وجمعه أَصْبار. وصُبْرُ الشيء: أَعلاه. وفي حديث ابن مسعود: سِدْرة المُنْتَهى صُبْرُ الجنة؛ قال: صُبْرُها أَعلاها أَي أَعلى نواحيها؛ قال النمر بن تَوْلَب يصف روضة:عَزَبَتْ، وباكَرَها الشَّتِيُّ بِدِيمَة
وَطْفاء، تَمْلَؤُها إِلى أَصْبارِها
وأَدْهَقَ الكأْس إِلى أَصْبارها ومَلأَها إِلى أَصْبارها أَي إِلى أَعالِيها ورأْسها. وأَخذه بأَصْباره أَي تامّاً بجميعه.
وأَصْبار القبر: نواحيه وأَصْبار الإِناء: جوانِبه. الأَصمعي: إِذا لَقِيَ الرجل الشِّدة بكمالها قيل: لَقِيها بأَصْبارها.
والصُّبْرَة: ما جُمِع من الطعام بلا كَيْل ولا وَزْن بعضه فوق بعض. الجوهري: الصُّبرة واحدة صُبَرِ الطعام. يقال: اشتريت الشيء صُبْرَةً أَي بلا وزن ولا كيل. وفي الحديث: مَرَّ على صُبْرَة طَعام فأَدخل يَدَه فيها؛ الصُّبْرة: الطعام المجتمِع كالكُومَة. وفي حديث عُمَر: دخل على النبي، صلى الله عليه وسلم، وإِنَّ عند رجليه قَرَظاً مَصْبُوراً أَي مجموعاً، قد جُعل صُبْرة كصُبْرة الطعام. والصُّبْرَة: الكُدْس، وقد صَبَّرُوا طعامهم.
وفي حديث ابن عباس في قوله عز وجل: وكان عرْشهُ على الماء، قال: كان يَصْعَد إِلى السماء بُخَارٌ من الماء، فاسْتَصْبَر فعاد صَبِيراً؛ اسْتَصْبَرَ أَي استكْثَف، وتراكَم، فذلك قوله: ثم اسْتَوى إِلى السماء وهي دُخَان؛ الصَّبِير: سَحاب أَبيض متكاثِف يعني تَكَاثَفَ البُخار وتَراكَم فصار سَحاباً. وفي حديث طَهْفة: ويسْتَحْلب الصَّبِير؛ وحديث ظبيان: وسَقَوْهُم بِصَبِير النَّيْطَل أَي سَحاب الموْت والهَلاك. والصُّبْرة: الطعام المَنْخُول بشيء شبِيه بالسَّرَنْد
(* قوله:
«بالسرند» هكذا في الأَصل وشرح القاموس). والصُّبْرَة: الحجارة الغليظة المجتمعة، وجمعها صِبَار. والصُّبَارة، بضم الصاد: الحجارة، وقيل: الحجارة المُلْس؛ قال الأَعشى:
مَنْ مُبْلِغٌ شَيْبان أَنَّ
المَرْءَ لم يُخلَق صُبارَهْ؟
قال ابن سيده: ويروى صِيَارَهْ؛ قال: وهو نحوها في المعنى، وأَورد الجوهري في هذا المكان:
مَنْ مُبْلِغٌ عَمْراً بأَنَّ
المَرْءَ لم يُخْلَق صُبارَهْ؟
واستشهد به الأَزهري أَيضاً، ويروى صَبَارهْ، بفتح الصاد، وهو جمع صَبَار والهاء داخلة لجمع الجمع، لأَن الصَّبَارَ جمع صَبْرة، وهي حجارة شديدة؛ قال ابن بري: وصوابه لم يخلق صِبارهْ، بكسر الصاد، قال: وأَما صُبارة وصَبارة فليس بجمع لصَبْرة لأَن فَعالاً ليس من أَبنية الجموع، وإِنما ذلك فِعال، بالكسر، نحو حِجارٍ وجِبالٍ؛ وقال ابن بري: البيت لَعَمْرو بن مِلْقَط الطائي يخاطب بهذا الشعر عمرو بن هند، وكان عمرو بن هند قتل له أَخ عند زُرارَةَ بن عُدُس الدَّارِمِي، وكان بين عمرو بن مِلْقَط وبين زُرارَة شَرٌّ، فحرّض عَمرو ابن هند على بني دارِم؛ يقول: ليس الإِنسان بحجر فيصبر على مثل هذا؛ وبعد البيت:
وحَوادِث الأَيام لا
يَبْقَى لها إِلاَّ الحجاره
ها إِنَّ عِجْزَةَ أُمّه
بالسَّفْحِ، أَسْفَلَ مِنْ أُوارَهْ
تَسْفِي الرِّياح خِلال كَشْـ
ـحَيْه، وقد سَلَبوا إِزَارَهْ
فاقتلْ زُرَارَةَ، لا أَرَى
في القوم أَوفى من زُرَارَهْ
وقيل: الصُّبارة قطعة من حجارة أَو حديد.
والصُّبُرُ: الأَرض ذات الحَصْباء وليست بغليظة، والصُّبْرُ فيه لغة؛ عن كراع.
ومنه قيل للحَرَّة: أُم صَبَّار ابن سيده: وأُمُّ صَبَّار، بتشديد الباء، الحرَّة، مشتق من الصُّبُرِ التي هي الأَرض ذات الحَصْباء، أَو من الصُّبَارة، وخَصَّ بعضهم به الرَّجْلاء منها. والصَّبْرة من الحجارة: ما اشتد وغَلُظ، وجمعها الصَّبار؛ وأَنشد للأَعشى:
كأَن تَرَنُّمَ الهَاجَاتِ فيها،
قُبَيْلَ الصُّبح، أَصْوَات الصَّبَارِ
الهَاجَات: الضَّفادِع؛ شبَّه نَقِيق الضفادع في هذه العين بوقع الحجارة. والصَّبِير: الجَبَل. قال ابن بري: اذكر أَبو عمر الزاهد أَن أُم صَبَّار الحرّة، وقال الفزاري: هي حرة ليلى وحرَّة النار؛ قال: والشاهد لذلك قول النابغة:
تُدافِع الناسَ عنّا حِين نَرْكَبُها،
من المظالم تُدْعَى أُمَّ صَبَّار
أَي تَدْفَعُ الناس عنّا فلا سَبِيل لأَحد إِلى غَزْوِنا لأَنها تمنعهم من ذلك لكونها غَلِيظة لا تَطَؤُها الخيل ولا يُغار علينا فيها؛ وقوله: من المظالم هي جمع مُظْلِمة أَي هي حَرَّة سوداء مُظْلِمة. وقال ابن السكِّيت في كتاب الأَلفاظ في باب الاختلاط والشرِّ يقع بين القوم: وتدعى الحرَّة والهَضْبَةُ أُمَّ صَبَّار. وروي عن ابن شميل: أَن أُم صَبَّار هي الصَّفَاة التي لا يَحِيك فيها شيء. قال: والصَّبَّارة هي الأَرض الغَلِيظة المُشْرفة لا نبت فيها ولا تُنبِت شيئاً، وقيل: هي أُم صَبَّار، ولا تُسمَّى صَبَّارة، وإِنما هي قُفٌّ غليظة.
قال: وأَما أُمّ صَبُّور فقال أَبو عمرو الشيباني: هي الهَضْبة التي ليس لها منفَذ. يقال: وقع القوم في أُمّ صَبُّور أَي في أَمرٍ ملتبِس شديد ليس له منفَذ كهذه الهَضْبة التي لا منفَذ لها؛ وأَنشد لأَبي الغريب النصري:
أَوْقَعَه اللهُ بِسُوءٍ فعْلِهِ
في أُمِّ صَبُّور، فأَودَى ونَشِبْ
وأُمّ صَبَّار وأُمُّ صَبُّور، كلتاهما: الداهية والحرب الشديدة. وأَصبر الرجلُ: وقع في أُم صَبُّور، وهي الداهية، وكذلك إِذا وقع في أُم صَبَّار، وهي الحرَّة. يقال: وقع القوم في أُم صَبُّور أَي في أَمر شديد. ابن سيده: يقال وقعوا في أُم صَبَّار وأُم صَبُّور، قال: هكذا قرأْته في الأَلفاظ صَبُّور، بالباء، قال: وفي بعض النسخ: أُم صيُّور، كأَنها مشتقَّة من الصِّيارة، وهي الحجارة. وأَصْبَرَ الرجلُ إِذا جلس على الصَّبِير، وهو الجبل. والصِّبَارة: صِمَام القارُورَة وأَصبر رأْسَ الحَوْجَلَة بالصِّبَار، وهو السِّداد، ويقال للسِّداد القعولة والبُلْبُلَة (* قوله:
«القعولة والبلبلة» هكذا في الأصل وشرح القاموس). والعُرْعُرة. والصَّبِرُ: عُصَارة شجر مُرٍّ، واحدته صَبِرَة وجمعه صُبُور؛ قال الفرزدق: يا ابن الخَلِيَّةِ، إِنَّ حَرْبي مُرَّة،
فيها مَذاقَة حَنْظَل وصُبُور
قال أَبو حنيفة: نَبات الصَّبِر كنَبات السَّوْسَن الأَخضر غير أَن ورقَ الصَّبرِ أَطول وأَعرض وأَثْخَن كثيراً، وهو كثير الماء جدّاً. الليث: الصَّبِرِ، بكسر الباء، عُصارة شجر ورقها كقُرُب السَّكاكِين طِوَال غِلاظ، في خُضْرتها غُبْرة وكُمْدَة مُقْشَعِرَّة المنظَر، يخرج من وسطها ساقٌ عليه نَوْر أَصفر تَمِهُ الرِّيح. الجوهري: الصَّبِر هذا الدَّواء المرُّ، ولا يسكَّن إِلاَّ في ضرورة الشعر؛ قال الراجز:
أَمَرُّ من صَبْرٍ وحُضَضْ
وفي حاشية الصحاح: الحُضَضُ الخُولان، وقيل هو بظاءين، وقيل بضاد وظاء؛ قال ابن بري: صواب إِنشاده أَمَرَّ، بالنصب، وأَورده بظاءين لأَنه يصف حَيَّة؛ وقبله:
أَرْقَشَ ظَمْآن إِذا عُصْرَ لَفَظْ
والصُّبَارُ، بضم الصاد: حمل شجرة شديدة الحموضة أَشد حُموضَة من المَصْل له عَجَمٌ أَحمر عَرِيض يجلَب من الهِنْد، وقيل: هو التمر الهندي الحامض الذي يُتَداوَى به.
وصَبَارَّة الشتاء، بتشديد الراء: شدة البَرْد؛ والتخفيف لغة عن اللحياني. ويقال: أَتيته في صَبَارَّة الشتاء أَي في شدَّة البَرْد. وفي حديث علي، رضي الله عنه: قُلْتم هذه صَبَارَّة القُرّ؛ هي شدة البرد كَحَمَارَّة القَيْظ.
أَبو عبيد في كتاب اللَّبَن: المُمَقَّر والمُصَبَّرُ الشديد الحموضة إِلى المَرارة؛ قال أَبو حاتم: اشتُقَّا من الصَّبِر والمَقِر، وهما مُرَّان.
والصُّبْرُ: قبيلة من غَسَّان؛ قال الأَخطل:
تَسْأَله الصُّبْرُ من غَسَّان، إِذ حَضَرُوا،
والحَزْنُ: كيف قَراك الغِلْمَةُ الجَشَرُ؟
الصُّبْر والحَزْن: قبيلتان، ويروى: فسائل الصُّبْر من غَسَّان إِذْ حضروا، والحَزْنَ، بالفتح، لأَنه قال بعده:
يُعَرِّفونك رأْس ابن الحُبَاب، وقد
أَمسى، وللسَّيْف في خَيْشُومه أَثَرُ
يعني عُمير بن الحُباب السُّلَمي لأَنه قُتِل وحُمِل رأْسهُ إِلى قَبائل غَسَّان، وكان لا يبالي بِهِم ويقول: ليسوا بشيء إِنما هم جَشَرٌ. وأَبو صَبْرَة
(*
قوله: «أَبو صبرة أَلخ» عبارة القاموس وأَبو صبيرة كجهينة طائر احمر البطن اسود الظهر والرأس والذنب): طائر أَحمرُ البطنِ أَسوَدُ الرأْس والجناحَيْن والذَّنَب وسائره أَحمر.
وفي الحديث: مَنْ فَعَل كذا وكذا كان له خيراً من صَبِير ذَهَباً؛ قيل: هو اسم جبل باليمن، وقيل: إِنما هو مِثْلُ جَبَلِ صِيرٍ، بإِسقاط الباء الموحدة، وهو جبلَ لطيّء؛ قال ابن الأَثير: وهذه الكلمة جاءت في حديثين لعليّ ومعاذ: أَما حديث علي فهو صِيرٌ، وأَما رواية معاذ فصَبِير، قال: كذا فَرق بينهما بعضهم.

##### Türkçe

Allah Teâlâ’nın isimleri içinde: **الصَّبُور** (Teâlâ ve takaddes), o kimsedir ki âsileri intikam ile acele cezalandırmaz; o, mübalağa kalıplarındandır; mânâsı **الحَلِيم** mânâsına yakındır; ikisi arasındaki fark şudur ki günahkâr, **الصَّبُور** sıfatında cezadan emin olmaz; **الحَلِيم** sıfatında olduğu gibi ondan emin olur. İbn Sîde: **صَبَرَه** onu şeyden **يَصْبِرُه** **صَبْراً**: onu hapsetti; **الحطيئة** dedi ki:
قُلْتُ لها أَصْبِرُها جاهِداً:
وَيْحَك، أَمْثالُ طَرِيفٍ قَلِيلْ

**الصَّبْرُ**: insanın öldürülmek üzere dikilmesi (hedef edilip bağlanması); o hâlde o **مَصْبُور**dur. Ve insanın öldürülmeye karşı **صَبْرُ**u: onun buna dikilmesidir. Denir: onu **صَبْراً** öldürdü; ve onu buna karşı **صَبَره**; ve Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, **الرُّوح**un **تُصْبَرَ** edilmesini yasakladı. Ve **صَبُورَة** (هاء ile): öldürülmek için **مَصْبُور**; bunu Sa‘leb rivayet etti. Nebî’nin, sallallahu aleyhi ve sellem, hadisinde: o, **الدَّوابّ**dan bir şeyin **صَبْراً** öldürülmesini yasakladı; denildi ki: o, kuşun yahut canlılardan başkasının tutulmasıdır; diri iken **يُصْبَر** edilir, sonra bir şeyle atılır, ta ki öldürülünceye kadar; dedi ki: **الصَّبْر**in aslı hapsetmektir; her kim bir şeyi hapsetmişse onu **صَبَرَه** etmiştir; bundan da hadis: **المَصْبُورة**dan nehyetti ve **ذِي الرُّوح**un **صَبْرِ**inden nehyetti; ve nehyedilen **المَصبُورة**: ölüme karşı hapsedilmiş olandır. Ve her canlı, diri iken **يُصبر** edilir, sonra atılır, ta ki öldürülünceye kadar; artık **صبراً** öldürülmüş olur. Diğer hadiste, bir adam hakkında: bir adamı tuttu, bir başkası onu öldürdü; şöyle dedi: katili öldürün ve **الصَّابر**i **اصْبُروا** edin; yani onu ölüme hapsetmiş olanı, ona yaptığı gibi, ölünceye kadar hapsedin; bundan dolayı, boynu vurulmak üzere öne çıkarılan adama: **صَبْراً** öldürüldü denildi; yani o, ölüme karşı tutuldu; yine, bir adam kendisini istediği bir şey üzerine hapsetse: “**صَبَرْتُ** nefsimi” dedi. **عنترة** içinde bulunduğu bir savaşı anarak dedi ki:
فَصَبَرْتُ عارِفَةً لذلك حُرَّةً
تَرْسُو، إِذا نَفْسُ الجبان تَطَلَّعُ

Der ki: sabreden bir nefsi hapsettim. Ebû Ubeyd dedi: der ki, o kendisini hapsetti; ve her kim bir muharebe, savaş ve hata olmaksızın öldürülürse, o **صَبْراً** öldürülmüş olandır. İbn Mes‘ûd hadîsinde: Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, **الرُّوح**un **صَبْرِ**inden nehyetti; o da **الخِصاءُ**dır; ve **الخِصاءُ** şiddetli bir **صَبْرٌ**dür. Bundan da **يَمِينُ الصَّبْرِ**: o, sultanın onu yemin üzerine hapsedip onunla yemin edinceye kadar tutmasıdır; bir insan, yemin ettirilmeden yemin etse: “**حلَف صَبْراً**” denilmez. Hadiste: “Her kim **يَمِين مَصْبُورَةٍ** üzerine yalan yere yemin ederse”; bir diğerinde: “**يَمِينِ صَبْرٍ** üzere” yani onunla ilzam edildi ve onun üzerinde hapsedildi; ve o, hüküm cihetinden sahibine lâzım oldu; ona **مَصْبُورة** denildi; her ne kadar hakikatte sahibi **المَصْبُور** ise de; çünkü o, onun sebebiyle **صُبِرَ** edildi, yani hapsedildi; böylece o, **الصَّبْر** ile vasfedildi ve mecazen ona izafe edildi. Ve **المَصْبورة**: yemindir; ve **الصَّبْر**: bir insanın yeminini almaktır. Dersin: “**صَبَرْتُ** onun **يَمِينه**” yani onu yemin ettirdim. Ve her kimi bir öldürme yahut bir yemin için hapsettiysen, o **صَبْرٍ** öldürmedir. Ve **الصَّبْرُ**: zorlama. Denir: hâkim falanı bir yemin üzerine **صَبْراً** **صَبَرَ** etti; yani onu zorladı. Ve **صَبَرْتُ** adamı: onu **صَبْراً** yemin ettirdiğimde yahut onu **صَبْراً** öldürdüğümde. Denir: falan **صَبْراً** öldürüldü ve **صَبْراً** yemin ettirildi; hapsedildiği vakit. Ve **صَبَرَه**: onu **يَمِين صَبْرٍ** ile yemin ettirdi; **يَصْبِرُه**. İbn Sîde: ve **يَمِين الصَّبْرِ**: hâkimin seni onun üzerinde tutup yemin edinceye kadar beklettiği yemindir; ve o, **صَبْراً** yemin etti; Sa‘leb inşâd etti:
فَأَوْجِعِ الجَنْبَ وأَعْرِ الظَّهْرَا،
أَو يُبْلِيَ اللهُ يَمِيناً صَبْرَا

Ve **صَبَرَ** adamı **يَصْبِرُه**: ona yapıştı (ayrılmadı).

Ve **الصَّبْرُ**: **الجَزَع**ın zıddıdır; **صَبَرَ** **يَصْبِرُ** **صَبْراً**; o hâlde o **صابِرٌ**dur; ve **صَبَّار** ve **صَبِيرٌ** ve **صَبُور**; dişisi de **صَبُور**dur, yine, هاء’sız; çoğulu **صُبُرٌ**dur. Cevherî: **الصَّبر** musibet anında nefsi hapsetmektir; falan musibet yanında **صَبَرَ** eder, **يَصْبِرُ** **صَبْراً**; ve ben onu **صَبَرْتُ**: onu hapsettim. Allah Teâlâ dedi ki: **واصْبِرْ نفسَك مع الذينَ يَدْعُون رَبَّهم**. Ve **التَّصَبُّرُ**: sabrı zorla edinmektir; ve İbnü’l-A‘râbî’nin inşâd ettiği sözü:
أَرَى أُمَّ زَيْدٍ كُلَّمَا جَنَّ لَيْلُها
تُبَكِّي على زَيْدٍ، ولَيْسَتْ بَأَصْبَرَا

Murad etti: oğlundan daha sabırlı değildir; bilakis oğlu ondan daha sabırlıdır; çünkü o **عاقٌّ**tır; ve **العاقُّ** anne-babasından daha **أَصبَرُ**dur. Ve **تَصَبَّر** ve **آصْطَبَرَ**: ona bir sabır kıldı. Ve dersin: “**آصْطَبَرْتُ**” dersin, “اطَّبَرْتُ” demezsin; çünkü **الصاد** **الطاء** içine idğam edilmez; eğer idğamı istersen **الطاء**yı **صاد**a çevirirsin ve “**اصَّبَرْتُ**” dersin. Nebî’den, sallallahu aleyhi ve sellem, hadiste: Allah Teâlâ dedi ki: “Ben, ben **الصَّبُور**um”; Ebû İshak dedi: Allah عز وجلّ sıfatında **الصَّبُور**: **الحَلِيم**dir. Hadiste: “Allah عز وجلّ’den, işittiği bir eziyet üzerine daha **أَصْبَرُ** olan hiç kimse yoktur”; yani bunu yapan üzerine daha şiddetli hilm (yumuşaklık) ve ona karşı cezalandırmayı terk. Ve O’nun Teâlâ sözü: **وتَتَواصَوْا بالصَّبْرِ**; mânâsı: Allah’a itaat üzerine sabrı ve O’na isyanlara giriş üzerine sabrı birbirlerine tavsiye ettiler. Ve **الصَّبْرُ**: cesaret; bundan da O’nun عز وجلّ sözü: **فما أَصْبَرَهُمْ على النار**; yani ateş ehlinin amelleri üzerine onları ne kadar cesur kıldı. Ebû Amr dedi: **الحليحي**’ye sabır hakkında sordum; dedi ki: üç türdür: **الصَّبْرُ** **طاعة الجَبَّار** üzerine; ve **الصَّبْرُ** **معاصِي**
(* Şu söz: «الحليحي» ve şu söz: «والصبر على معاصي إلخ» asılda böyle).
**الجَبَّار** üzerine; ve O’na itaat üzerine sabır ve O’na isyanı terk üzerine sabır. İbnü’l-A‘râbî dedi: Ömer dedi ki: sabrın en faziletlisi **التَّصَبر**dür. Ve O’nun sözü: **فَصَبْرٌ جَمِيل**; yani benim sabrım güzel bir sabırdır. Ve O’nun عز وجلّ sözü: **اصْبِرُوا وصَابِرُوا**; yani dininiz üzere sabredin ve sebat edin; ve **صابروا**: cihadda düşmanlarınızla sabır yarışına girin. Ve O’nun عز وجلّ sözü: **اسْتَعِينوا بالصَّبْرِ**; yani iman olarak üzerinde bulunduğunuz şeye sebat ile. Ve **شَهْرُ الصَّبْرِ**: oruç ayı. Oruç hadîsinde: “**صُمْ شَهْرَ الصَّبْر**”; o, Ramazan ayıdır; ve **الصَّبْر**in aslı hapsetmektir; oruç, nefsi yemek, içmek ve nikâhtan hapsetme bulunduğu için **صَبْراً** diye adlandırıldı. Ve **صَبَرَ** onunla **يَصْبُرُ** **صَبْراً**: kefil oldu; ve o, onunla **صَبِيرٌ**dir. Ve **الصَّبِيرُ**: kefil; bundan dersin: **صَبَرْتُ** **أَصْبُرُ** (ضَمّ ile) **صَبْراً** ve **صَبَارة**; yani onunla kefil oldum; bundan dersin: “Bana **اصْبُرْني** ey adam” yani bana bir kefil ver. Hasan hadîsinde: “Her kim bir borç avans verirse, onunla bir rehin de bir **صَبِيراً** da almasın”; o, kefildir. Ve **صَبِير** kavmin: işlerinde öne geçirilmiş reisleri; çoğulu **صُبَراء**. Ve **الصَّبِيرُ**: bir kısmı bir kısmı üstüne derece derece yığılan beyaz bulut; bir orduyu vasfederek dedi ki:
كَكِرْفِئَة الغَيْث ذاتِ الصبِير

İbn Berrî dedi: bu mısra, Âmir b. Cüveyn et-Tâî’nin şu beyitlerinden bir beytin ilk mısraı olmaya muhtemeldir:
وجارِيَةٍ من بَنَات المُلُو
ك، قَعْقَعْتُ بالخيْل خَلْخالَها
كَكِرْفِئَة الغَيْث ذات الصَّبِيـ
ـرِ، تأْتِي السَّحابَ وتَأْتالَها

Dedi ki: yani, melik kızlarından nice bir cariye ki, onlara baskın yaptığımda onun halhalını atlarla şakırdattım; o kaçtı ve koştu da halhalının sesi işitildi; bundan önce ise koşmazdı.

Ve onun sözü: **كَكِرْفِئَة الغَيْث ذات الصَّبِيرِ** yani bu câriye, beyaz, yoğun bulut gibi; **تأْتي السَّحاب** yani bulutların bütününe yönelir. Ve **تأْتالُه** yani onu ıslah eder; aslı **تأْتَوِلُهُ**’dur, **الأَوْل**’den (ki o ıslah etmektir); **تأْتالَها**’yı cevap üzerine nasbetti; dedi ki: bunun benzeri Lebîd’in sözü:
بِصَبُوحِ صَافِيَة وجَذْب كَرِينَةٍ،
بِمُوَتَّرٍ تَأْتالُه إِبهامُها
Yani bu **الكَرِينَة**’yi—o şarkıcıdır—udunun tellerini başparmağıyla ıslah eder; aslı **تَأْتَوِلُه إِبْهامُها** idi; vâv, hareketli olup öncesi fetha olduğundan elif’e çevrildi; dedi ki: **كَكِرْفِئَة الغيْث ذات الصبير**’in el-Ḫansâ’ya ait olması da muhtemeldir; onun ikinci mısraı:
تَرْمِي السَّحابَ ويَرْمِي لَها
ve ondan önce:
ورَجْراجَة فَوْقَها بَيْضُنا،
عليها المُضَاعَفُ، زُفْنا لَها
Ve **الصَّبِير**: beyaz buluttur, neredeyse yağmur yağdırmaz; Ruşeyd b. Rumeyḍ el-ʿAnezî dedi ki:
تَرُوح إِليهمُ عَكَرٌ تَراغَى،
كأَن دَوِيَّها رَعْدُ الصَّبِير
el-Ferrâ: **الأَصْبار** beyaz bulutlardır; tekili **صِبْر** ve **صُبْر**’dür; kesre ve damme ile. Ve **الصَّبِير**: beyaz buluttur; denildi ki: o, buluttan bir parçadır; onu sanki **مَصْبُورة** yani hapsedilmiş görürsün; bu zayıftır. Ebû Hanîfe dedi ki: **الصَّبير** buluttur; bir gün ve bir gece sabit kalır, ayrılmaz; sanki **يُصْبَرُ** yani hapsedilir; ve denildi ki: **الصَّبِير** beyaz buluttur; çoğulu tekil gibidir; ve denildi ki: onun çoğulu **صُبُرٌ**’dür; Sâʿide b. Cüeyye dedi ki:
فارْمِ بِهم لِيَّةَ والأَخْلافا،
جَوْزَ النُّعامَى صُبُراً خِفافا
Ve buluttan **الصُّبَارة**: **الصَّبِير** gibidir.

Ve **صَبَرَه**: onu sıkıca bağladı. Ve ʿAmmâr hadîsinde, ʿOsmân onu dövdüğü zaman: onu dövmesinden dolayı kınanınca dedi ki: “Bu elim ʿAmmâr içindir; **فَلْيَصْطَبِر**”; manası: kısas alsın. Denir ki: **صَبَرَ** falan, falanı falanın velîsi için; yani onu hapsetti; ve **أَصْبَرَه**: ondan kısas aldı; böylece **اصْطَبر** yani kısas aldı. el-Aḥmer: Sultan falanı falana kısas yaptırdı, ondan kısas aldı ve **أَصْبَرَه** aynı manadadır; onu kısasla öldürdüğü zaman; ve **أَباءَهُ** da onun gibidir. Hadîste: Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, bir insanı şakalaşarak bir değnekle dürttü; o da ona: **أَصْبِرْني** dedi; (Peygamber) dedi ki: **اصْطَبر**; yani kendinden bana kısas ver; dedi ki: **اسْتَقِدْ**. Denir ki: falan, hasmından **صَبَر** ve **اصْطَبَر**; yani ondan kısas aldı. Ve hâkim onu **أَصْبَرَه**; yani onu hasmından kısaslandırdı.

Ve **صَبِيرُ الخُوانِ**: yenen yemekten altına serilen geniş bir ince yufka. İbnü’l-Aʿrâbî: adam **أَصْبَرَ** eder; **الصَّبِيرَة**’yi yediği zaman; o, fırıncının düğün yemeğini onun üzerine kepçelediği ince yufkadır.

Ve koyun ve deveden **الأَصْبَِرةُ**; İbn Sîde dedi ki—onun için tekil işitmedim—: sabah akşam sahiplerinin yanına gidip gelen, onlardan uzaklaşmayan (hayvanlar); ve ʿAntara’dan bir beyit rivayet edildi:
لها بالصَّيْف أَصْبِرَةٌ وجُلّ،
وسِتُّ من كَرائِمِها غِزَارُ

**الصَّبرُ** ve **الصُّبْرُ**: şeyin yanı; **بُصْره** de onun gibidir; o, şeyin kenarı ve kalınlığıdır. Ve **الصَّبْرُ** ve **الصُّبْرُ**: şeyin tarafı ve kenarıdır; çoğulu **أَصْبار**’dır. Ve **صُبْرُ** şey: onun üstüdür. İbn Mesʿûd hadîsinde: **سِدْرة المُنْتَهى صُبْرُ الجنة**; dedi ki: **صُبْرُها** onun üstüdür; yani onun taraflarının en üstü; en-Nemir b. Tevleb bir çayırı vasfederek dedi ki:
عَزَبَتْ، وباكَرَها الشَّتِيُّ بِدِيمَة
وَطْفاء، تَمْلَؤُها إِلى أَصْبارِها
Ve “kadehi **أَصْبارها**’ya kadar doldurdu” ve “onu **أَصْبارها**’ya kadar doldurdu” yani onun üstlerine ve başına kadar. Ve onu **بأَصْباره** ile aldı; yani tam olarak, bütünüyle.

Ve **أَصْبار القبر**: onun tarafları; ve **أَصْبار الإِناء**: onun yanları. el-Aṣmaʿî: adam şiddetle bütünüyle karşılaştığında “onu **بأَصْبارها** ile karşıladı” denir.

Ve **الصُّبْرَة**: ölçü ve tartı olmaksızın yiyecekten biriktirilmiş olan; bir kısmı bir kısmının üstünde. el-Cevherî: **الصُّبرة** yiyecek **صُبَر**’lerinden bir tanedir. Denir ki: şeyi **صُبْرَةً** satın aldım; yani tartı ve ölçü olmaksızın. Hadîste: bir **صُبْرَة** yiyeceğin yanından geçti de elini onun içine soktu; **الصُّبْرة**: yığma gibi toplanmış yiyecektir. ʿUmar hadîsinde: Peygamberin, sallallahu aleyhi ve sellem, yanına girdi; ayaklarının yanında **قَرَظاً مَصْبُوراً** vardı; yani toplanmış; yiyecek yığını gibi bir **صُبْرة** yapılmıştı. Ve **الصُّبْرَة**: yığın; ve yiyeceklerini **صَبَّرُوا**.

İbn ʿAbbâs hadîsinde, Aziz ve Celîl olanın sözü hakkında: “Arşı su üzerindeydi”; dedi ki: sudan bir buhar göğe yükseliyordu; sonra **فاسْتَصْبَر** etti de **صَبِيراً** olarak geri döndü; **اسْتَصْبَرَ** yani yoğunlaştı ve üst üste yığıldı; işte bu, onun sözü: “Sonra göğe yöneldi; o duman idi”; **الصَّبِير**: yoğunlaşmış beyaz buluttur; yani buhar yoğunlaştı ve üst üste yığıldı da bulut oldu. Ṭahfe hadîsinde: “ve **الصَّبِير**’i sağdırır”; ve Ẓubyân hadîsi:
وسَقَوْهُم بِصَبِير النَّيْطَل
yani ölüm ve helâk bulutu ile onları suladılar.

Ve **الصُّبْرة**: **السَّرَنْد**’e benzer bir şeyle elenmiş yiyecektir
(* sözü: “**بالسرند**” asılda ve Şerḥu’l-Ḳāmûs’ta böyledir). Ve **الصُّبْرَة**: toplanmış kalın taşlardır; çoğulu **صِبَار**’dır. Ve **الصُّبَارة**—ṣâd’ın dammesiyle—: taşlardır; ve denildi ki: düz taşlardır; el-Aʿşâ dedi ki:
مَنْ مُبْلِغٌ شَيْبان أَنَّ
المَرْءَ لم يُخلَق صُبارَهْ؟
İbn Sîde dedi ki: **صِيَارَهْ** diye de rivayet edilir; dedi ki: manada ona yakındır; el-Cevherî bu yerde şunu getirdi:
مَنْ مُبْلِغٌ عَمْراً بأَنَّ
المَرْءَ لم يُخْلَق صُبارَهْ؟
el-Ezherî de onunla istişhâd etti; **صَبَارهْ** diye de rivayet edilir; ṣâd’ın fethasıyla; o, **صَبَار**’ın çoğuludur; hâ ise çoğulun çoğulu için dâhil olmuştur; çünkü **الصَّبَارَ** **صَبْرة**’nin çoğuludur; o da sert taşlardır. İbn Berrî dedi ki: doğrusu **صِبارهْ**’dir; ṣâd’ın kesresiyle. Dedi ki: **صُبارة** ve **صَبارة** ise **صَبْرة**’nin çoğulu değildir; çünkü **فَعالاً** cemî sigalarından değildir; ancak bu **فِعال**’dır; kesre ile; **حِجارٍ** ve **جِبالٍ** gibi. İbn Berrî dedi ki: beyit ʿAmr b. Milḳaṭ et-Ṭâî’nindir; bu şiirle ʿAmr b. Hind’e hitap eder; ʿAmr b. Hind, ona bir kardeşini Zurâra b. ʿUdus ed-Dârimî yanında öldürmüştü; ʿAmr b. Milḳaṭ ile Zurâra arasında kötülük vardı; böylece ʿAmr b. Hind’i Benî Dârim’e karşı kışkırttı; der ki: insan taş değildir ki bunun benzerine sabretsin; beyitten sonra:
وحَوادِث الأَيام لا
يَبْقَى لها إِلاَّ الحجاره
ها إِنَّ عِجْزَةَ أُمّه
بالسَّفْحِ، أَسْفَلَ مِنْ أُوارَهْ
تَسْفِي الرِّياح خِلال كَشْـ
ـحَيْه، وقد سَلَبوا إِزَارَهْ
فاقتلْ زُرَارَةَ، لا أَرَى
في القوم أَوفى من زُرَارَهْ
Ve denildi ki: **الصُّبارة** taş veya demirden bir parçadır.

Ve **الصُّبُرُ**: çakıllı, fakat kalın olmayan arazidir; **الصُّبْرُ** onda bir lehçedir; Kurâʿ’dan.

Ve bundan dolayı **الحَرَّة**’ye **أُم صَبَّار** denildi. İbn Sîde: **أُمُّ صَبَّار**—bâ’nın şeddeli oluşuyla—**الحرَّة**’dir; çakıllı arazi olan **الصُّبُرِ**’den türemiştir; yahut **الصُّبَارة**’dan; bazıları bununla onun **الرَّجْلاء** olanını tahsis etti. Taşlardan **الصَّبْرة**: sertleşip kalınlaşan şeydir; çoğulu **الصَّبار**’dır; el-Aʿşâ için inşâd edildi:
كأَن تَرَنُّمَ الهَاجَاتِ فيها،
قُبَيْلَ الصُّبح، أَصْوَات الصَّبَارِ
**الهَاجَات**: kurbağalardır; bu pınardaki kurbağaların vıraklamasını taşların çarpmasına benzetti. Ve **الصَّبِير**: dağdır. İbn Berrî dedi ki: Ebû ʿUmar ez-Zâhid, **أُم صَبَّار**’ın **الحرّة** olduğunu zikretti,

Ve el-Fezârî dedi: O, Leylâ’nın **حرة**’sidir ve ateşin **حرَّة**’sidir; dedi: ve bunun şahidi, en-Nâbiga’nın sözü(dür):

تُدافِع الناسَ عنّا حِين نَرْكَبُها،
من المظالم تُدْعَى أُمَّ صَبَّار

Yani insanları bizden defeder; böylece hiç kimse için bize akın etmeye bir yol yoktur; çünkü o, onları bundan men eder; kalın oluşundan dolayı atlar onu çiğneyemez ve onun içinde bize baskın yapılmaz; ve onun sözü: **من المظالم**; o, **مُظْلِمة**’nin cem‘idir; yani o, siyah, karanlık bir **حَرَّة**’dir. İbn es-Sikkît, **كتاب الأَلفاظ**’ta, kavim arasında karışma ve şerrin vuku bulduğu babda dedi: Ve **الحرَّة** ve **الهَضْبَةُ** **أُمَّ صَبَّار** diye adlandırılır. İbn Şümeyl’den rivayet olundu: **أُم صَبَّار**; içinde hiçbir şeyin tutunmadığı **الصَّفَاة**’dır. Dedi: **الصَّبَّارة**; içinde bitki olmayan ve hiçbir şey bitirmeyen, yüksek, kalın arazidir; ve denildi: O, **أُم صَبَّار**’dır; **صَبَّارة** diye adlandırılmaz; ancak o, kalın bir **قُفٌّ**’dur.

Dedi: **أُمّ صَبُّور**’a gelince, Ebû Amr eş-Şeybânî dedi: O, çıkışı olmayan **الهَضْبة**’dir. Denir: Kavim **أُمّ صَبُّور**’a düştü; yani çıkışı olmayan bu **الهَضْبة** gibi, çıkışı olmayan, karışık, şiddetli bir işe (düştü); ve Ebû’l-Ğarîb en-Nasrî’ye ait olarak inşâd etti:

أَوْقَعَه اللهُ بِسُوءٍ فعْلِهِ
في أُمِّ صَبُّور، فأَودَى ونَشِبْ

Ve **أُمّ صَبَّار** ve **أُمُّ صَبُّور**; ikisi de: musibet ve şiddetli savaş(tır). Ve adam **أَصبر** etti: **أُم صَبُّور**’a düştü; o da musibettir; aynı şekilde **أُم صَبَّار**’a düştüğünde de; o da **الحرَّة**’dir. Denir: Kavim **أُم صَبُّور**’a düştü; yani şiddetli bir işe. İbn Sîde: Denir: **أُم صَبَّار** ve **أُم صَبُّور**’a düştüler. Dedi: **الأَلفاظ**’ta onu böyle okudum: **صَبُّور**; **الباء** ile. Dedi: Bazı nüshalarda: **أُم صيُّور**; sanki **الصِّيارة**’dan türetilmiş gibidir; o da taşlar(dır). Ve adam **أَصْبَرَ** etti; **الصَّبِير** üzerine oturduğu zaman; o da dağdır. Ve **الصِّبَارة**: şişenin tıpası(dır). Ve **أَصبر** etti **رأْسَ الحَوْجَلَة**’yi **بالصِّبَار** ile; o da **السِّداد**’dır; ve **السِّداد**’a **القعولة** ve **البُلْبُلَة** denir
(* Sözü: «**القعولة والبلبلة**» asılda ve **شرح القاموس**’ta böyledir). Ve **العُرْعُرة**. Ve **الصَّبِرُ**: acı bir ağacın özsuyu; onun teki **صَبِرَة**’dir, cem‘i **صُبُور**’dur; el-Ferezdak dedi:

يا ابن الخَلِيَّةِ، إِنَّ حَرْبي مُرَّة،
فيها مَذاقَة حَنْظَل وصُبُور

Ebû Hanîfe dedi: **الصَّبِر** bitkisi, yeşil **السَّوْسَن** bitkisi gibidir; ancak **الصَّبر**’in yaprağı daha uzun, daha geniş ve çok daha kalındır; ve o, çokça su sahibidir, pek çok. el-Leys: **الصَّبِرِ**, **الباء**’nın kesriyle; yaprakları bıçak kınları gibi, uzun, kalın olan bir ağacın özsuyudur; yeşilliğinde bir tozluluk ve bakırîlik, görünüşü ürpertici; ortasından bir sap çıkar; üzerinde sarı çiçek vardır; rüzgâr onu eğer. el-Cevherî: Bu **الصَّبِر**; acı olan bu ilaçtır; şiir zarureti dışında sükûnlandırılmaz; er-Râciz dedi:

أَمَرُّ من صَبْرٍ وحُضَضْ

Ve **الصحاح**’ın hâşiyesinde: **الحُضَضُ**; **الخُولان**’dır; ve denildi: o, iki **ظاء** iledir; ve denildi: **ضاد** ve **ظاء** iledir. İbn Berrî dedi: Onun inşâdının doğrusu **أَمَرَّ**’dır; nasb ile; ve onu iki **ظاء** ile getirdi; çünkü o, bir yılanı vasfeder; ve ondan önce:

أَرْقَشَ ظَمْآن إِذا عُصْرَ لَفَظْ

Ve **الصُّبَارُ**, **الصاد**’ın zammıyla: çok şiddetli ekşiliğe sahip bir ağacın meyvesi; **المَصْل**’den daha şiddetli ekşilikte; onun geniş, kırmızı bir çekirdeği vardır; Hind’den getirilir; ve denildi: O, onunla tedavi olunan ekşi **التمر الهندي**’dir.

Ve **صَبَارَّة الشتاء**, **الراء**’ın teşdîdiyle: soğuğun şiddeti; ve tahfîf, el-Lihyânî’den bir lugattır. Ve denir: Kışın **صَبَارَّة**’sinde ona geldim; yani soğuğun şiddetinde. Ve Ali’nin hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “Siz, bunun **صَبَارَّة القُرّ** olduğunu söylediniz”; o, soğuğun şiddetidir; yaz sıcağının **حَمَارَّة**’si gibi.

Ebû Ubeyd, **كتاب اللَّبَن**’de: **المُمَقَّر** ve **المُصَبَّرُ**; acılığa varan şiddetli ekşidir. Ebû Hâtim dedi: İkisi, **الصَّبِر** ve **المَقِر**’den türetilmiştir; ve ikisi de acıdır.

Ve **الصُّبْرُ**: **غَسَّان**’dan bir kabiledir; el-Ahtal dedi:

تَسْأَله الصُّبْرُ من غَسَّان، إِذ حَضَرُوا،
والحَزْنُ: كيف قَراك الغِلْمَةُ الجَشَرُ؟

**الصُّبْر** ve **الحَزْن**: iki kabiledir; ve şöyle rivayet olunur: **فسائل الصُّبْر** من **غَسَّان** إذ حضروا، ve **الحَزْنَ**, fetha ile; çünkü ondan sonra dedi:

يُعَرِّفونك رأْس ابن الحُبَاب، وقد
أَمسى، وللسَّيْف في خَيْشُومه أَثَرُ

Bununla, **عُمير بن الحُبَاب السُّلَمي**’yi kasteder; çünkü o öldürüldü ve başı **غَسَّان** kabilelerine taşındı; ve o, onları umursamazdı ve derdi: Onlar bir şey değildir; ancak onlar **جَشَرٌ**’dir.

Ve **أَبو صَبْرَة**
(* Sözü: «**أَبو صبرة أَلخ**» **القاموس**’un ibaresidir; ve **أَبو صبيرة**; **جهينة** gibi; karnı kırmızı, sırtı, başı ve kuyruğu siyah bir kuş): karnı kırmızı, başı, iki kanadı ve kuyruğu siyah, geri kalanı kırmızı bir kuş.

Ve hadîste: “Kim şöyle şöyle yaparsa, onun için **صَبِير** altınından daha hayırlı olur”; denildi: O, Yemen’de bir dağın adıdır; ve denildi: Ancak o, **صِير** dağı gibidir; **الباء**’nın düşürülmesiyle; ve o, Tayy’a ait bir dağdır. İbnü’l-Esîr dedi: Bu kelime, Ali ve Muâz’a ait iki hadîste geldi: Ali’nin hadîsi ise **صِيرٌ**’dur; Muâz’ın rivayeti ise **صَبِير**’dir. Dedi: Bazıları ikisinin arasını böyle ayırdı.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ص ب ر * * الصَّبْرُ * حبس النفس عن الجزع وبابه ضرب و * صَبَرهُ * حبسه قال الله تعالى ﴿واصبر لنفسك﴾ وفي حديث النبي عليه الصلاة والسلام في رجل أمسك رجلا وقتله آخر قال ﴿اقتلوا القاتل و * اصبِروا الصَّابِرَ *﴾ أي احبسوا الذي حبسه للموت حتى يموت و * التَّصَبُّرُ * تكلف الصبر وتقول * اصْطَبَر * واصَّبر ولا تقل اطَّبر و * الصَّبِرُ * بكسر الباء الدواء المر ولا يسكن إلا في ضرورة الشعر و * الصُّبْرَةُ * واحدة * صُبَرِ * الطعام واشترى الشيء * صُبْرةً * أي بلا وزن ولا كيل و * الصَّنَوْبَرُ * بوزن السفرجل شجر وقيل ثمره و * الصِّنَّبْرُ * بكسر الصاد وتشديد النون وفتحها وسكون الباء يوم من أيام العجوز

##### Türkçe

* ص ب ر * * **الصَّبْرُ** * nefsi sızlanmadan alıkoymaktır; babı **ضرب**’dır. Ve * **صَبَرهُ** *: onu hapsetti. Yüce Allah dedi ki: ﴿واصبر لنفسك﴾. Ve Peygamber’in (ona salât ve selâm olsun) bir adam hakkında hadîsinde: bir adam bir adamı tuttu ve bir başkası onu öldürdü; dedi ki: ﴿قاتili öldürün ve * **اصبِروا الصَّابِرَ** *﴾ yani: onu ölüme hapsetmiş olanı, ölene kadar hapsedin. Ve * **التَّصَبُّرُ** *: sabrı zorla üstlenmektir. Ve dersin ki: **اصْطَبَر** ve **اصَّبر**; **اطَّبر** deme. Ve * **الصَّبِرُ** *: bâ’nın kesresiyle, acı ilaçtır; şiirin zarureti dışında sükûnlu kılınmaz. Ve * **الصُّبْرَةُ** *: **صُبَرِ** yiyeceğin bir tanesidir. Ve şeyi * **صُبْرةً** * satın aldı; yani tartısız ve ölçüsüz. Ve * **الصَّنَوْبَرُ** *: **السفرجل** vezninde, ağaçtır; ve denildi ki: onun meyvesidir. Ve * **الصِّنَّبْرُ** *: sâdın kesresiyle, nûn’un şeddelenmesiyle ve fethasıyla, ve bâ’nın sükûnuyla; kocakarı günlerinden bir gündür.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

صبرة عنه يصبره صبرا حسبه، قال الحطيئة:
  قلت لها أصبرها جاهـدا                      ويحك أمثال طريف قليل. وصبر الإنسان وغيره على القتل: نصبه عليه، وقد نهى رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم أن يصبر الروح، وهو أن يحبس حيا ويرمى بشيء حتى يموت. وأصل الصبر: الحبس: وكل من حبس شيئا فقد صبره. وفي حديث آخر في رجل أمسك رجلا وقتله آخر، فقال:  اقتلوا القاتل واصبروا الصابر  يعني احبسوا الذي حبسه للموت حتى يموت كفعله به وقد قتله صبرا. وقد صبره عليه، وكذلك لو حبس رجل نفسه على شيئ يريده قال: صبرت نفسي، قال عنترة يذكر حربا كان فيها:
  فصبرت عارفة لذلك حـرة                      ترسو إذا نفس الجبان تطع. يقول: حسبت نفسا صابرة، قال أبو عبيدة: يقول: إنه حبس نفسه. وكل من قتل في غير معركة ولا حرب ولا خطإ فإنه مقتول صبرا. ورجل صبورة، بالهاء مصبور للقتل، حكاه ثعلب، وفي الحديث: نهى عن المصبورة، وهي المحبوسة على الموت: وقال ابن سيدة: يمين الصبر: التي يمسكك الحكم عليها حتى تحلف، وقد حلف صبرا، أنشد ثعلب:
  فأوجع الجنب وأعرالظهرا                      أو يبلي الله يمينا صبـرا

  أو هي التي تلزم لصاحبها من جهة الحكم ويجبر عليها حالفها، بأن يحبسه السلطان عليها حتى يحلف بها، فلو حلف إنسان من غير إحلاف ما قيل: حلف صبرا. ويقال: أصبر الحاكم فلانا على يمين صبرا، أي أكرهه. وصبر الرجل يصبره: لزمه. والمصبورة: اليمين، قيل لها: مصبورة، وإن كان صاحبها في الحقيقة هو المصبور، لأنه إنما صبر من أجلها، أي حبس، فوصفت بالصبر، وأضيفت إليه مجازا. والصبر: نقيض الجزع. يقال: صبر الرجل يصبر صبرا فهو صابر وصبار وصبير، كأمير، وصبور، والأنثى صبور أيضا، بغير هاء، والجمع صبور. وقال الجوهري: الصبر: حبس النفس عند الجزع، وقد صبر فلان عند المصيبة يصبر صبرا، وصبرته أنا: حبسته، قال الله تعالى:  واصبر نفسك مع الذين يدعون ربهم  أي احبس نفسك معهم.
 وفي البصائر للمصنف: الصبر في اللغة: الحبس والكف في ضيق، ومنه قيل: فلان صبر، إذا أمسك وحبس للقتل، فالصبر: حبس النفس عن الجزع، وحبس الجوارح عن التشويش. وقال ذو النون: الصبر: التباعد عن المخالفات، والسكون عند تجرع غصص البليات، وإظهار الغني مع طول الفقر بساحات المعيشة. وقيل: الصبر: الوقوف مع البلاء بحسن الأدب. وقيل: هو الفناء في البلوي بلا ظهور شكوى. وقيل: إلزام النفس الهجوم على المكاره. وقال عمرو بن عثمان: هو الثبات مع الله، وتلقى بلائه بالرحب والسعة. وقال الخواص: هو الثبات على أحكام الكتاب والسنة. وقيل: الصبر: أن ترضى بتلف مفسك في رضا من تحبه.
 وقال الحريري: الصبر: أن لا يفرق بين حال النعمة وحال المحنة، مع سكون الخاطر فيهما. وتصبر الرجل واصطبر: جعل له صبرا، واصبر، بقلب الطاء صادا، ولا تقول اطبر، لأن الصاد لا تدغم في الطاء. وقيل: التصبر: تكلف الصبر، ومنه قول عمر:  أفضل الصبر التصبر  ، قاله ابن الأعرابي. وقيل: مراتب الصبر خمسة: صابر، ومصطبر، ومتصبر، وصبور، وصبار.
 فالصابر: أعمها، والمصطبر المكتسب للصبر المبتلى به. والمتصبر: متكلف الصبر حامل نفسه عليه. والصبور: العظيم الصبر الذي صبره أشد من صبر غيره. والصبار: الشديد الصبر. فهذا في القدر والكم، والذي قبله في الوصف والكيف. وأصبره: أمره بالصبر، كصبره تصبيرا. وقال الصاغاني: صبرته تصبيرا: طلبت منه أن يصبر. وأصبره: جعل له صبرا، كاصطبره. وصبر به، كنصر، يصبر صبرا وصبارة، بالفتح فيهما، أي كفل به، وتقول منه: اصبرني يا رجل، كانصرني، أي أعطني كفيلا. هو به صبير، الصبير كأمير: الكفيل، وقد جاء في حديث الحسن:  من أسلف سلفا فلا يأخذن به رهنا ولا صبيرا. الصبير، أيضا: مقدم القوم وزعيمهم، والذي يصبر لهم ومعهم في أمورهم. الصبير: الجبل، قاله الصاغاني: وقيل: هو جبل بعينه، وقد جاء ذكره في حديث معاذ. ج: صبراء ككرماء. الصبير: السحابة البيضاء، أو الكثيفة التي فوق السحابة، أو هو السحاب الأبيض الذي يصير بعضه فوق بعض، درجا، قال يصف جيشا:
  ككرفئة الغيث ذات الصبير. قال ابن بري: هذا الصدر يحتمل أن يكون صدرا لبيت عامر بن جوين الطائي من أبيات:
  وجارية من بنات الـمـلـو                      ك قعقعت بالخيل خلخالهت.
  ككرفئة الغيث ذات الصبـي                      ر تأتي السحاب وتأتا لهـا.

  قال أي رب جارية من بنات الملوك قعقت خلخلها لما أغرت عليهم، فهربت وعدت، فسمع صوت خلخلها، ولم تكن قبل ذلك تعدو، وقوله: ككرفئة..ألخ، أي هذه الجارية كالسحابة البيضاء الكثيفة تأتي السحاب أي تقصد إلى جملة الحاب وتأتاله، أي تصلحه، وأصله تأتوله من الأول، وهو الإصلاح. قال: ويحتمل أن يكون: ككرفئة الغيث... للخنساء، وعجزه:
  ترمى السحاب ويرمى لها. وقبله: ورجراجة فوقها بيضها عليها المضاعف زفنا لها.
 قلت: وقرأت في زائد الأمالي، لأبي علي القالي هذا البيت في جملة أبيات للخنساء رثت بها أخاها وأولها:
  ألا ما لعينك أم مالـهـا                      لقد أخل الدمع سربالها. أو القطعة الواقفة منها تراها كأنها مصبورة، أي محبوسة، وهذا ضعيف. قال أبو حنيفة: الصبير: السحاب يثبت يوما وليلة، ولا يبرح، كأنه يصبر، أي يحبس. أو هو السحاب الأبيض، لا يكاد يمطر، قال رشيد بن رميض العنزي:
  تروح إليهم عكر تراغى                      كأن دويها رعد الصبير. والجمع كالواحد، وقيل ج صبير، بضمتين، قال ساعدة بن جؤية:
  فارم بهم لية والأخـلافـا                      جوز النعامي صبرا خفافا. الصبير صبير الخوان، وهو الرقاقة العريضة تبسط تحت مايؤكل من الطعام، هي رقاقة يغرف عليها الخباز طعام العرس، كالصبيرة، بزيادة الهاء، وقد أصبر، كما سيأتي. والأصبرة من الغنم والأبل: التي تروح وتغدو على أهلها ولا تغرب عنهم، بلا واحد، قال ابن سيده: ولم أسمع لها بواحد، وروى بيت عنترة:
  لها بالصيف أصبرة وجل                      وست من كرائمها غزار والصبر، بالكسر والضم: ناحية الشيء وجانبه، وبصره ممثله، هو حرفه وغلظه. وقيل: صبر الشيء: أعلاه، وفي حديث ابن مسعود  سدرة المنتهى صبر الجنة  ، أي أعلاها، أي أعلى نواحيها، قال النمر بن تولب يصف روضة: عزبت وباكرها الشتي بديمة وطفاء تملؤها إلى أصبارها.
 قال الفراء: الصبر، والصبر: السحابة البيضاء، ج أصبار. الصبر بالضم: بطن من غسان، قال الأخطل:
  فسائل الصبر من غسان إذ حضروا                      والحزن كيف قراك الغلمة الجشر. الصبر والحزن: قبيلتان، وقد تقدم تفسير البيت في ج-ش-ر. الصبر. بالتحريك: الجمد، والقطعة صبرة، أورده الصاغاني، وزاد الزمخشري فقال: هو من أصبر الشيء: إذا اشتد. يقال: ملأ المكيال إلى أصباره، وأدهق الكأس إلى أصبارها،أي إلى أعاليها ورأسها. وأصبار الإناء: جوانيه. وأصبار القبر: نواحيه. يقال: أخذه بأصباره، أي تاما بجميعه. وقال الأصمعي: إذا لقي الرجل الشدة بكمالها قيل: لقيها بأصبارها. والصبرة، بالضم: ما جمع من الطعام بلا كيل ووزن، بعضه فوق بعض. وقال الجوهري: الصبرة: واحدة صبر الطعام، يقال: اشتريت الشيء صبرة، أي بلا وزن ولا كيل. والصبرة: الكدس، وقد صبروا طعامهم، جعلوه صبرة. الصبرة: الطعام المنخول بشيء شبيه بالسرند. الصبرة: الحجارة الغليظة المجتمعة، ج: صبار، بالكسر. والصبر بالضم وبضمتين لغة عن كراع: الأرض ذات الحصباء، وليست بغليظة، ومنه قيل للحرة، أم صبار. والصبارة: الحجارة، وقيل: الحجارة الملس ويثلث قال الأعشى:
  من مبلـغ شـيبـان أن                      المرء لم يخلق صباره. وفي الصحاح: من مبلغ عمرا بأغن المرء لم يخلق صباره.

  واستشهد به الأزهري أيضا، ويروى صبارة، بفتح الصاد جمع صبار، والهاء داخلة لجمع الجمع، لأن الصبار جمع صبرة، وهي حجارة شديدة. وقال ابن بري: وصوابه: لم يخلق صباره، بكسر الصاد، قال: وأما صبارة وصبارة، فليس بجمع لصبرة، لأن فعالا ليس من أبنية الجموع، وإنما ذلك فعال، بالكسر، نحو حجار وجبال. قا ابن بري: البيت لعمرو بن ملقط الطائي، يخاطب بهذا الشعر عمرو بن هند، وكان عمرو بن هند قتل له أخ عند زرارة بن عدس الدارمي، وكان بين عمرو بن ملقط، وبين زرارة شر، فحرض عمرو بن هند على بني دارم، يقول: ليس الإنسان بحجر فيصبر على مثل هذا، وبعد البيت:
  وحـــــوادث الأيام لا                      يبقى لها إلا الـحـجـاره
  ها إن عـجـزة أمـــه                      بالفسح أسفل مـن أواره
  تسفي الرياح خلال كـش                      حيه وقد سلـبـوا إزاره
  فاقـتــل زرارة لا أرى                      في القوم أوفي من زراره قيل: الصبارة: قطعة من حديد أو حجارة. الصبارة، بتشديد الراء: شدة البرد، وقد تخفف، كالصبرة، بفتح فسكون، التخفيف عن اللحياني يقال: أتيته في صبارة الشتاء، أي في شدة البرد، وفي حديث علي، رضي الله عنه  قلتم: هذه صبارة القر  هي شدة البرد، كحمارة القيظ. يقال: سلكوا أم صبار، ككتان، وقعوا في أم صبور، التي بأيدينا، وهو خطأ، والصواب الحرة، كما في المحكم والتهذيب والتكملة، مشتق من الصبر التي هي الأرض ذات الحصباء، أومن الصبارة، وخص بعضهم به الرجلاء منها، والداهية، ففي كلام المصنف لف ونشر مرتب. قال ابن بري: ذكر أبو عمر الزاهد أن أم صبار الحرة. وقال الفزاري هي حرة ليلى وحرة النار، قال: والشاهد لذلك قول النابغة:
  تدافع الناس عنها حين يركبها                      من المظالم يدعى أم صبار أي تدفع الناس عنها، فلا سبيل لأحد إلى غزونا، لأنها تمنعهم من ذلك، لكونها غليظة لا تطؤها الخيل، ولا يغار علينا فيها، وقوله: من المظالم جمع مظلمة، أي حرة سوداء مظلمة. وقال ابن السكيت في كتاب الألفاظ، في باب الاختلاط والشر يقع بين القوم: وتدعى الحرة والهضبة أم صبار. وروى عن ابن شميل أن أم صبار هي الصفاة لا يحيك فيها شيء، قال: وأما أم صبور، فقال أبو عمرو الشيباني: هي الهضبة التي ليس لها منفذ، يقال: وقع القوم في أم صبور، أي في أمر ملتبس شديد، ليس له منفذ، كهذه الهضبة التي لا منفذ لها وأنشد لأبي الغريب النصري:
  أوقعه الله بسوء فـعـلـه                      في أم صبور فأودى ونشب قيل: أم صبار، وأم صبور، كلتاهما الداهية، والحرب الشديدة وفي المحكم: يقال: وقعوا في أم صبار وأم صبور، قال هكذا قرأته في الألفاظ: صبور، بالباء، قال: وفي بعض النسخ أم صيور، كأنها مشتقة من الصيارة، وهي الحجارة. والصبر، ككتف، هذا الدواء المر ولا يسكن إلا في ضرورة الشعر، قال الراجر:
  أمر من صبر ومقر وخضض. كذا في الصحاح، وفي الحاشية الخضض: الخولان، وقيل: هو بظاءين، وقيل يضاد وظاء، وقال ابن بري، صواب إنشاده أمر، بالنصب، وأورده بظاءين، لأنه يصف حية، وقبله:
  أرقش ظمآن إذا عصر لفظ. قال شيخنا: على أن التسكين حكاه ابن السيد في كتاب الفرق له، وزاد: ومنهم من يلقى حركة الباء على الصاد، فيقول: صبر بالكسر، قال الشاعر:
  تعزبت عنها كارها فتركتهـا                      وكان فراقيها أمر من الصبر ثم قال: والصبر بالكسر لغة في الصبر، وذكر مثله في كتاب المثلث له، وصرح به في المصباح، وذكره غير واحد انتهى. وفي المحكم: الصبر: عصارة شجر مر، والواحدة صبرة، وجمعه صبور، قال الفرذدق:

  يا ابن الخلية إن حربي مرة                      فيها مذاقة حنظل وصبور وقال أبو حنيفة: نبات الصبر كنبات السوسن الأخضر، غير أن ورق الصبر أطول وأعرض وأثخن كثيرا، وكثير الماء جدا. وقال الليث: الصبر، بكسر الباء: عصارة شجر ورقها كقرب السكاكين طوال غلاظ، في خضرتها غبرة وكمدة، مقشعرة المنظر، يخرج من وسطها ساق عليه نور أصفر تميه الريح، قلت: وأجوده السقطري ويعرف أيضا بالصبارة. صبر، ككتف: جبل من جبال اليمن مطل على تعز المدينة المشهورة بها. ولقيط بن عامر بن صبرة، بكسر الباء: صحابي وافد بني المنتفق، له حديث في الوضوء، ويقال: هو لقيط بن صبرة والد عاصم، حجازي. الصبار ككتاب: السداد، ويقال للسداد: القعولة والبلبلة والعرعرة. الصبار أيضا: المصابرة، وقد صابر مصابرة وصبارا. وقال المصنف في البصائر في قوله تعالى :  اصبروا ورابطوا  انتقال من الأدنى إلى الأعلى، فالصبر دون المصابرة، والمصابرة دون المرابطة، وقيل: اصبروا بنفوسكم وصابروا بقلوبكم على البلوى في الله، ورابطوا بأسراركم على الشوق إلى الله، وقيل: اصبروا في الله وصابروا بالله، ورابطوا مع الله. الصبار: حمل شجرة حامضة. الصبار، كغراب، ورمان: حمل شجرة شديدة الحموضة، أشد حموضة من المصل، له عجم أحمر عريض يجلب من الهند، يقال له التمر الهندي، وهو الذي يتداوى به، ويقال لشجره: الحمر، مثل صرد. وأبو صبيرة، كجهينة: طائر أحمر البطن أسود الظهر والرأس والذنب، هكذا في التكملة، وفي اللسان: طائر أحمر البطن أسود الرأس والجناحين، والذنب، وسائره أحمر. وأصبر الرجل: أكل الصبيرة وهي الرقاقة التي تقدم ذكرها، قاله ابن الأعرابي. أصبر، إذا وقع في أم صبور، وهي الداهية أو الأمر الشديد، وكذلك إذا وقع في أم صبار، وهي الحرة. أصبر: قعد على الصبير، وهو الجبل. أصبر: سد رأس الحوجلة بالصبار وهو السداد. أصبر اللبن، إذا اشتدت حموضتخ إلى المرارة، قال أبو عبيدة في كتاب اللبن: الممقر والمصبر: الشديد الحموضة إلى المرارة، قال أبو حاتم: اشتقا من الصبر والمقر، وهما مران. في حديث ابن عباس في قوله عز وجل  وكان عرشه على الماء  قال: كان يصعد إلى السماء بخار من الماء فاستبصر فعاد صبيرا. استبصر أي استكشف وتراكم فصار سحابا فذلك قوله  ثم استوى إلى السماء وهي دخان  الصبير: سحاب أبيض متكاثف، يعني تكاثف البخار: وتراكم فصار سحابا. والاصطبار: الأقتصاص، وفي حديث عمار. حين ضربه عثمان فلما عوتب في ضربه إياه قال:  هذه يدي لعمار فليصطبر  معناه فليقتص يقال: صبر فلان فلانا لولي فلان، أي حبسه، وأصبره أي أقصه منه فاصطبر، أي اقتص. وقال الأحمر: أقاد السلطان فلانا، وأقصه وأصبره بمعنى واحد، إذا قتله بقود، وفي حديث:  أن النبي صلى الله عليه وسلم طعن إنسانا بقضيب مداعبة، فقال له: أصبرني، قال: اصطبر  أي أقدني من نفسك، قال: استقد، يقال: صبر فلان من خصمه، واصطبر، أي أقتص منه، وأصبره الحاكم، أي أقصه من خصمه. وصبره: طلب منه أن يصبر، كذا في التكملة. والصبور: من أسماء الله تعالى، وفي الحديث:  إن الله تعالى قال: إنيأنا الصبور  قال أبو إسحاق: الصبور في صفة الله عز وجل: الحليم الذي لا يعاجل العصاة بالنقمة، بل يعفو، أو يؤخر  ، وهو من أبنيةالمبالغة، والفرق بينه وبين الحليم أن المذنب لا يأمن العقوبة كما يأمنها في صفة الحليم.

  الصبور: فرس نافع بن جبلة الحدلي. الصبر: الجراءة، ومنه قوله تعالى  ما أصبرهم على النار  ، هكذا في سائر النسخ، والصواب  فما أصبرهم على النار  أي ما أجرأهم  على أعمال أهل النار  أو ما أعلمهم بعمل أهلها، القول الثاني في التكملة. وشهر الصبر: شهر الصوم، ومنه الحيث  من سره أن يذهب كثير من وحر صدره فليصم شهر وأصل الصبر: الحبس، وسمي الصوم صبرا، لما فيه من حبس النفس عن الطعام والشراب والنكاح. الصبارة، كجبانة: الأرض الغليظة المشرفة الشأسة، لا نبت فيها، ولا تنبت شيئا، وقيل: هي أم صبار.
 وسموا صابر كناصر، منهم: أبو عمرو ومحمد بن محمد بن صابر الصابري، نسب إلى جده، وآخرون. وصبرة، بكسر الباء، منهم عامر ابن صبرة الصحابي الذي تقدم ذكره، وسموا أيضا صبيرة. وأما قول الجوهري: الصبار، أي كسحاب: جمع صبرة، بفتح فسكون وهي الحجارة الشديدة، قال الأعشى:
  قبيل الصبح أصوات الصبار. فغلط، والصواب في اللغة وفي البيت أصوات الصيار، بالكسر، والياء التحية وهو صوت الصنج ذي الأوتار والبيت ليس للأعشى كما ظنه وصدره:
  كأن ترنم الهاجات فيها. هذا نص الصاغاني في التكملة، وكأن المصنف قلده في تغليط الجوهري، والهاجات: الضفادع، وعلى قول الجوهري: شبه نقيق الضفادع في هذه العين بوقع الحجارة، وهو صحيح، ونقله صاحب المحكم هكذا، وسلمه، ونسب البيت للأعشى، وقال الصبرة من الحجارة: ما أشتد وغلظ، وجمعها الصبار. وسيأتي في ص-ي-ر.
 وقال شيخنا: كلام الجوهري في هذا البيت مربوط ببيت. آخر جاء به شاهدا على غير هذا ولابن بري فيه كلام غير محرر، قلده المصنف في ذلك فأورد الكلام مختصرا مبهما، فليحرر، انتهى. قلت: وكأنه يشير إلى قول الأعشى المتقدم ذكره:
  من مبلغ شـيبـان أن                      المرء لم يخلق صباره وقول ابن بري: وصوابه بكسر الصاد، قال: وأما صبارة، فليس بجمع لصبرة، لأن فعالا ليس من أبنية الجموع، وإنما ذلك فعال، بالكسر، نحو حجار وجبال، وأن البيت لعمرو بن ملقط الطائي وقد تقدم بيانه، فهذا تحرير هذا المقام الذي أشار له شيخنا، فتأمل. وصابر: سكة بمرو. ظاهر أنه كناصر، وضبطه الحافظ في التبصير بفتح الموحدة، وقال منها: أبو أبو المعالي يوسف بن محمد الفقيمي الصابري، سمع منه أبو سعد بن السمعاني. والصبرة، بالفتح. ذكر الفتح مستدرك: ما تلبد في الحوض من البول والسرقين والبعر. الصبرة من الشتاء: وسطه. وقد تقدم في كلام المصنف، ويقال لها أيضا: الصوبرة. صبرة، بلا لام: د، بالمغرب قريب من القيروان. والصنبور، بالضم، يأتي ذكره في النون إن شاء الله تعالى.
 ومما يستدرك عليه: الصبارة من السحاب كالصبير. وصبره: أوثقه. وأصبره القاضي: أقصه من خصمه. وفي الحديث  وإن عند رجليه قرظا مصبورا، أي مجموعا قد جعل صبرة كصبرة الطعام. وفي الحديث  من فعل كذا وكذا كان له خيرا من صبير ذهبا قالوا: هو اسم جبل باليمن، وفي بعض الروايات: مثل صير بالصاد المكسورة والتحيتة، وهو جبل لطيء، قال ابن الأثير: جاءت هذه الكلمة في حديثين لعلي ومعاذ، أما حديث على فهو صير، وأما رواية معاذ فصير، قال: كذا فرق بينهما بعضهم، قلت: وسيأتي في ص-ي-ر.

  وفي الحديث  نهى عن صبر ذي الروح  وهو الخصاء. ومن المجاز: صبرت يمينه، إذا حلففته جهد القسم، ويمين مصبورة، وبدني لا يصبرو على البرد وهذا شجر لا يضره البرد. وهو صابر عليه، وهو أصبر على الضرب من الأرض. كذا في الأساس. والصابورة: ما يوضع في بطن المركب من الثقل. والصابر: لقب علي ابن أخت الشيخ فريد الدين العمري أحد مشايخ الجشية، صاحب التآليف والكرامات. ولقب علي بن علي بن أحمد الشرنوبي، جد شيخنا يوسف بن على أحد شيوخنا في البرهمانية. والصبيرة، مصغرا: ناحية شامية. وبلا لام: موضع آخر. والقاضي أبو بكر محمد بن عبد الرحمن بن صبر البغدادي، بالضم، فقيه حنفي، مات سنة 380. وفي تميم صبيرة بن يربوع بن حنظلة، قال ابن الكلبي: منهم قطن بن ربيعة بن أبي سلمة بن صبيرة شاعر بني يربوع.
 ومن شيوخ أبي عبيدة ريان الصبيري.

الصعبور، بالضم، قال ابن دريد: هو الصعروب: زعموا، وهو الصغير الرأس من الناس، وغيرهم: والصعبر، كجعفر، والصنعبر، كسمندل، وتقدم العين فيقال: الصعنبر: شجر كالسدر، كذا في اللسان.

##### Türkçe

**صبرة** ondan; onu **يصبره** **صبرا**: onu yeterli gördü. **الحطيئة** dedi:
  Ona dedim: “Onu, gayretle yeterli gör;                      yazık sana, **طريف** gibiler azdır.”

İnsanın ve başkasının öldürme üzerine **صبر**’i: onu bunun üzerine dikmesidir; ve Resûlullah صلى الله تعالى عليه وسلم **الروح**’u **يصبر** etmeyi yasaklamıştır; o da, diri olarak hapsedilip bir şeyle atışa tutulmasıdır, ta ki ölsün. **الصبر**’in aslı: hapsetmektir; her kim bir şeyi hapsetmişse onu **صبره** etmiştir. Ve başka bir hadiste, bir adam hakkında: bir adamı tuttu ve bir başkası onu öldürdü; şöyle dedi: “Öldüreni öldürün ve **الصابر**’i **اصبروا** edin”; yani onu ölüme hapseden kimseyi, onunla yaptığı gibi, ölünceye kadar hapsedin; onu **صبرا** öldürmüştür. Ve onu bunun üzerine **صبره** etmiştir; aynı şekilde, bir adam kendisini istediği bir şey üzerine hapsederse: “Nefsimi **صبرت** ettim” denir. **عنترة**, içinde bulunduğu bir savaşı anarak dedi:
  Böylece, bunun için bilen bir hür kadını yeterli gördüm;                      korkağın nefsi boyun eğdiğinde o demir atar.

Der ki: sabreden bir nefsi yeterli gördüm. **أبو عبيدة** dedi: der ki: o, nefsini hapsetti. Ve her kim muharebe, savaş ve hata olmaksızın öldürülürse, o **صبرا** öldürülmüş kimsedir. Ve **صبورة** bir adam; **الهاء** ile: öldürülmeye **مصبور**; bunu **ثعلب** rivayet etti. Ve hadiste: **المصبورة**’dan nehyetti; o, ölüme hapsedilmiş olandır. **ابن سيدة** dedi: **يمين الصبر**: hâkimin seni onun üzerine tutması, ta ki yemin edinceye kadar; ve **صبرا** yemin etmiştir. **ثعلب** şu beyti okudu:
  Yanı acıtır ve sırtı çıplak bırakır;                      yahut Allah bir **صبرا** yemini eskitsin.

  Yahut o, hüküm cihetinden sahibine lâzım gelen ve yemin edenine zorla yaptırılan yemindir; sultanın onu onun üzerine hapsedip onunla yemin edinceye kadar (hapsetmesiyle). Şayet bir insan, yemin ettirilmeden yemin ederse: “**صبرا** yemin etti” denmez. Ve denir: hâkim falanı **يمين صبرا** üzerine **أصبر** etti; yani onu zorladı. Ve adamın **صبر**’i onu **يصبره**: ona yapıştı, onu bırakmadı. Ve **المصبورة**: yemindir; ona **مصبورة** denmiştir; her ne kadar gerçekte sahibi **المصبور** ise de; çünkü o, ancak onun sebebiyle **صبر** edilmiştir; yani hapsedilmiştir; böylece o, **الصبر** ile vasfedildi ve ona mecazen izafe edildi. Ve **الصبر**: **الجزع**’ın zıddıdır. Denir: adam **صبر** eder, **صبرا** **يصبر**; o hâlde o **صابر** ve **صبار** ve **صبیر**’dir, **أمير** gibi; ve **صبور**’dur; dişi de **صبور**’dur, **هاء** olmaksızın; çoğul: **صبور**. **الجوهري** dedi: **الصبر**: **الجزع** anında nefsi hapsetmektir; falan musibet yanında **صبر** etti, **صبرا** **يصبر**; ben onu **صبرته**: onu hapsettim. Allah تعالى dedi: **واصبر نفسك مع الذين يدعون ربهم**; yani nefsini onlarla birlikte hapset.

**البصائر**’de, musannifin (kitabında): dilde **الصبر**: darlık içinde hapsetmek ve alıkoymaktır; bundan dolayı denmiştir: falan **صبر**’dir; öldürülmeye tutulup hapsedildiğinde. Öyleyse **الصبر**: nefsi **الجزع**’dan hapsetmek ve uzuvları karıştırıp bozma hâlinden hapsetmektir. **ذو النون** dedi: **الصبر**: muhalefetlerden uzaklaşmak; belâların boğucu lokmalarını yutarken sükûn; ve geçim sahalarında fakirlik uzadıkça zenginliği izhar etmektir. Ve denildi: **الصبر**: güzel edep ile belâ ile durmaktır. Ve denildi: o, şikâyet görünmeksizin belâda fânî olmaktır. Ve denildi: nefsi, hoşlanılmayanlara atılmaya ilzam etmektir. **عمرو بن عثمان** dedi: o, Allah ile sebat etmek ve belâsını genişlik ve ferahlıkla karşılamaktır. **الخواص** dedi: o, kitap ve sünnetin hükümleri üzerinde sebat etmektir. Ve denildi: **الصبر**: sevdiğinin rızasında nefsinin telef olmasına razı olmandır.

**الحريري** dedi: **الصبر**: nimet hâli ile mihnet hâli arasında fark gözetmemektir; ikisinde de hatırın sükûnu ile. Adamın **تصبر**’i ve **اصطبر**’ı: ona bir **صبر** kıldı. Ve **اصبر**; **الطاء**’ı **صاد**’a çevirerek; **اطبر** deme; çünkü **الصاد**, **الطاء**’a idgam edilmez. Ve denildi: **التصبر**: sabrı külfetle yüklenmektir; bundan **عمر**’ün sözü: **أفضل الصبر التصبر**; bunu **ابن الأعرابي** söyledi. Ve denildi: sabrın mertebeleri beştir: **صابر** ve **مصطبر** ve **متصبر** ve **صبور** ve **صبار**.

Öyleyse **الصابر**: onların en umumîsidir. **المصطبر**: onunla imtihan olunan sabrı kazanmış olandır. **المتصبر**: sabrı külfetle yüklenen, nefsini onun üzerine taşıyandır. **الصبور**: sabrı büyük olan; onun sabrı başkasının sabrından daha şiddetli olandır. **الصبار**: sabrı şiddetli olandır. Bu, miktar ve çokluk bakımındandır; ondan önceki ise vasıf ve keyfiyet bakımındandır. Ve onu **أصبره**: ona sabrı emretti; **صبره**’yi **تصبيرا** etmek gibi. **الصاغاني** dedi: onu **تصبيرا** **صبرته**: ondan sabretmesini istedim. Ve onu **أصبره**: ona bir sabır kıldı; **اصطبره** gibi. Ve onunla **صبر** etti; **نصر** gibi; **صبرا** ve **صبارة** **يصبر**; ikisi de fetha ile; yani onunla kefil oldu. Ondan dersin: “Ey adam, bana **اصبرني** et”; “bana **انصرني** et” gibi; yani bana bir kefil ver. O, onunla **صبیر**’dir; **الصبير**, **أمير** gibi: kefil. Ve **الحسن**’in hadisinde gelmiştir: “Kim bir selef (borç) verirse, onunla rehin de **صبیر** de almasın.” **الصبير** ayrıca: kavmin öncüsü ve reisidir; onlara ve onlarla birlikte işlerinde sabreden kimsedir. **الصبير**: dağdır; bunu **الصاغاني** söyledi. Ve denildi: o, bizzat bir dağdır; **معاذ** hadîsinde onun zikri gelmiştir. Çoğulu: **صبراء**; **كرماء** gibi. **الصبير**: beyaz buluttur; yahut bulutun üstündeki yoğun olan; yahut o, beyaz buluttur ki bir kısmı bir kısmının üstüne çıkar, basamak basamak. Bir orduyu vasfederek dedi:
  Yağmurun **كرفئة**’si gibi, **الصبير** sahibi.

**ابن بري** dedi: bu mısra, şu beyitlerden **عامر بن جوين الطائي**’nin bir beytinin صدر’ı olmaya muhtemeldir:
  **الملوك** kızlarından bir câriye;                      atlarla şakırdadı, halhalları.
  Yağmurun **كرفئة**’si gibi, **الصبي**                      **ر** sahibi; bulutu getirir ve ona gelinir.

Dedi ki: “Ey Rabb! Meliklerin kızlarından bir câriye; onlara baskın yaptıkları vakit halhalı şangırdadı; böylece kaçtı ve koştu; halhalının sesini işitti; bundan önce ise koşmazdı.” Ve onun sözü: **ككرفئة..ألخ**; yani bu câriye, yoğun beyaz bulut gibidir; **تأتي السحاب** yani bulutlara gelir, yani **جملة الحاب**’a ve **تأتاله**’a kasteder; yani onu ıslah eder. Aslı, birinciden **تأتوله**’dur; o da ıslah etmektir. Dedi ki: “Ve muhtemeldir ki: **ككرفئة الغيث...** Hansa’nındır; onun ikinci mısraı:
  ‘Bulutlara atılır; onun için de atılır.’ Ve ondan önce: ‘Üstünde beyazı olan bir **ورجراجة**; onun üzerinde kat kat; onun için salınarak yürür.’”

Dedim ki: Ebû Ali el-Kâlî’nin **زائد الأمالي**’sinde bu beyti, Hansa’nın kardeşine mersiye söylediği beyitler cümlesi içinde okudum; ilkinin başı:
  “Dikkat et! Gözün neye (ağlıyor) yahut ona ne oldu?
  Gözyaşı onun gömleğini gevşetti.”
Veya ondan duran parça: onu sanki **مصبورة** görürsün; yani hapsedilmiş; bu ise zayıftır.

Ebû Hanîfe dedi ki: **الصبير**: buluttur; bir gün ve bir gece durur, ayrılmaz; sanki sabreder; yani hapsedilir. Veya o, beyaz buluttur; neredeyse yağmur yağdırmaz. Reşîd b. Rumeyd el-‘Anazî dedi ki:
  “Onlara, böğürüşen koyu (bulutlar) gider gelir;
  sanki onun uğultusu **رعد الصبير**’dir.”
Çoğulu tekil gibidir. Ve denildi ki: onun çoğulu **صبير**’dir, iki ötre ile. Sâ‘ide b. Cüeyye dedi ki:
  “Onlara geceyi ve artçıları at;
  devekuşunun yavruları; hafif **صبرا**.”

**الصبير**: sofra **صبير**’idir; o, geniş ince yufkadır; yenilen yemekten altına serilir; o, fırıncının düğün yemeğini üzerine kepçelediği yufkadır; **الصبيرة** gibi, **الهاء**’nın ziyadesiyle. Ve **قد أصبر**; geleceği üzere.

Koyun ve deveden **الأصبرة**: sahiplerine akşamleyin dönen ve sabahleyin giden, onlardan uzaklaşmayan; tekili yoktur. İbn Sîde dedi ki: “Onun için bir tekil işitmedim.” Ve Antara’nın beyti rivayet edildi:
  “Onun için yazın **أصبرة** ve **وجل** vardır;
  ve onun kıymetlilerinden altıncı (deve) bol sütlüdür.”

**الصبر**; kesre ve ötre ile: şeyin tarafı ve yanı; ve onun benzeri: onun kenarı ve kalınlığıdır. Ve denildi ki: **صبر الشيء**: onun üstüdür. Ve İbn Mes‘ûd’un hadîsinde: “**سدرة المنتهى صبر الجنة**”; yani onun üstü; yani onun taraflarının en üstü. en-Nemir b. Tevleb, bir çayırı vasfederek dedi ki: “Uzaklaştı; kış onu sabahlar; ince yağmurla; ve onu **أصبارها**’sına kadar dolduran (bulutla).”

el-Ferrâ dedi ki: **الصبر** ve **الصبر**: beyaz buluttur; çoğulu **أصبار**. **الصبر** ötre ile: Gassân’dan bir batındır. el-Ahtal dedi ki:
  “Gassân’dan **الصبر**’e sor; hazır bulundukları vakit;
  ve **الحزن**’e: o kaba delikanlılar seni nasıl ağırladı?”
**الصبر** ve **الحزن**: iki kabiledir. Beytin tefsiri **ج-ش-ر**’de geçti.

**الصبر**; hareke ile: donmuş şeydir; parçası **صبرة**’dır. es-Sâgânî onu zikretti; Zemahşerî de artırdı ve dedi ki: O, “**أصبر الشيء**: şiddetlendiği zaman”dandır. Denilir: “Ölçeği **إلى أصباره**’na kadar doldurdu; kadehi **إلى أصبارها**’sına kadar doldurdu”; yani onun üstlerine ve başına kadar. **أصبار الإناء**: onun yanlarıdır. **أصبار القبر**: onun taraflarıdır. Denilir: “Onu **بأصباره** ile aldı”; yani tamamıyla, bütünüyle. el-Asma‘î dedi ki: “Adam şiddeti bütünüyle karşıladığında: ‘Onu **بأصبارها** ile karşıladı’ denir.”

**الصبرة**; ötre ile: yiyecekten, ölçü ve tartı olmaksızın toplanan; bir kısmı bir kısmının üstünde. el-Cevherî dedi ki: **الصبرة**: yiyecek **صبر**’ının bir tanesidir. Denilir: “Şeyi **صبرة** olarak satın aldım”; yani tartı ve ölçü olmaksızın. **الصبرة**: yığın; ve “yiyeceklerini **صبروا**”; onu **صبرة** yaptılar. **الصبرة**: **السرند**’e benzer bir şeyle elenmiş yiyecektir. **الصبرة**: toplanmış kalın taşlardır; çoğulu: **صبار**; kesre ile.

**الصبر** ötre ile ve iki ötre ile, Kurâ‘dan bir lehçe: çakıllı yer; kalın değildir. Bundan dolayı **الحرة**’ye “**أم صبار**” denildi. **الصبارة**: taşlardır. Ve denildi ki: düz taşlardır; üç vecihlidir. el-A‘şâ dedi ki:
  “Şeybân’a kim ulaştırır ki:
  kişi **صباره** olarak yaratılmadı.”

**الصحاح**’ta: “Amr’a kim ulaştırır ki: kişi **صباره** olarak yaratılmadı.” el-Ezherî de onunla istişhâd etti. Ve **صبارة** diye rivayet edilir; **الصاد**’ın fethiyle; **صبار**’ın cem‘idir; **الهاء** cem‘u’l-cem‘ için dâhil olmuştur; çünkü **الصبار** **صبرة**’nin cem‘idir; o da şiddetli taşlardır. İbn Berrî dedi ki: “Doğrusu: **صباره**’dir; **الصاد**’ın kesriyle.” Dedi ki: “**صبارة** ve **صبارة**’ya gelince; bunlar **صبرة**’nin cem‘i değildir; çünkü **فعالا** cem‘lerin binalarından değildir; ancak o, **فعال**’dır; kesre ile; **حجار** ve **جبال** gibi.”

İbn Berrî dedi ki: Beyit, Amr b. Mülakkat et-Tâî’nindir; bu şiirle Amr b. Hind’e hitap ederdi. Amr b. Hind, onun bir kardeşini Zurâra b. ‘Ades ed-Dârimî yanında öldürmüştü; Amr b. Mülakkat ile Zurâra arasında kötülük vardı; Amr b. Hind’i Benî Dârim’e karşı kışkırttı; der ki: İnsan taş değildir ki bunun gibisine sabretsin. Beyitten sonra:
  “Günlerin olayları;
  ona ancak taş kalır.
  İşte onun annesinin acizliği;
  genişlikte onun ateşinden daha aşağıdadır.
  Rüzgârlar, onun böğrünün aralarından savurur;
  hâlbuki onun izârını soymuşlardır.
  Öldür Zurâra’yı; kavimde Zurâra’dan daha vefalı görmüyorum.”

Denildi ki: **الصبارة**: demirden veya taştan bir parçadır. **الصبارة**; **الراء**’ın şeddeli oluşuyla: şiddetli soğuktur; hafifletilebilir de; **الصبرة** gibi; feth ve sükûn ile. Hafifletme, el-Lihyânî’dendir. Denilir: “Kışın **صبارة**’sında ona geldim”; yani şiddetli soğukta. Ali’nin hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “Dediniz: bu, **صبارة القر**’dır”; o, şiddetli soğuktur; **حمارة القيظ** gibi.

Denilir: “**أم صبار**’a girdiler”; **كتان** gibi. “**أم صبور**’a düştüler” diye, elimizdeki (nüshada) vâki olmuştur; bu hatadır. Doğrusu **الحرة**’dir; **المحكم** ve **التهذيب** ve **التكملة**’de olduğu gibi. **الصبر**’den türemiştir; o da çakıllı yerdir; veya **الصبارة**’dan. Bazıları onu, onun taşlı olanına tahsis etti; ve **الداهية** (musibet) (manasına). Musannifin sözünde, tertipli “laf ve neşr” vardır.

İbn Berrî dedi ki: Ebû Ömer ez-Zâhid’in “**أم صبار** **الحرة**’dir” dediğini zikretti. el-Fezârî dedi ki: O, Harratü Leylâ ve Harratü’n-Nâr’dır. Dedi ki: Bunun şahidi Nâbiga’nın sözü:
  “İnsanlar, ona binerken ondan birbirini iter;
  zulümlerden ‘**أم صبار**’ diye çağrılır.”
Yani insanlar ondan birbirini iter; böylece bizim gazvemize kimseye yol yoktur; çünkü o, onları bundan men eder; kalın olduğundan atlar onu çiğneyemez; ve onun içinde bize baskın yapılmaz. Ve onun sözü: **من المظالم**; **مظلمة**’nin cem‘idir; yani karanlık, siyah bir **حرة**.

İbn Sikkît, **كتاب الألفاظ**’ta, kavim arasında karışma ve şerrin vuku bulması babında dedi ki: “**الحرة** ve **الهضبة** ‘**أم صبار**’ diye adlandırılır.” İbn Şümeyl’den rivayet edildi ki: **أم صبار** **الصفاة**’dır; onda hiçbir şey işlemez. Dedi ki: **أم صبور**’a gelince; Ebû Amr eş-Şeybânî dedi ki: O, çıkışı olmayan tepedir. Denilir: “Kavim **أم صبور**’a düştü”; yani çıkışı olmayan, şiddetli, karışık bir işe; bu çıkışı olmayan tepe gibi. Ebû’l-Garîb en-Nasrî’den şu beyit okundu:
  “Allah onu kötü fiili sebebiyle düşürdü;
  **أم صبور**’a; böylece helâk oldu ve saplandı.”

Denildi ki: **أم صبار** ve **أم صبور**; ikisi de **الداهية**’dir ve şiddetli savaştır. **المحكم**’de: Denilir: “**أم صبار** ve **أم صبور**’a düştüler.” Dedi ki: “Onu **الألفاظ**’ta böyle okudum: **صبور**; **الباء** ile.” Dedi ki: “Bazı nüshalarda **أم صيور**; sanki **الصيارة**’dan türemiştir; o da taşlardır.”

**الصبر**; **كتف** gibi: bu acı ilaçtır; şiir zarureti dışında sâkin kılınmaz. er-Râciz dedi ki:
  “**صبر**’dan ve **مقر**’dan ve **خضض**’dan daha acı.”
**الصحاح**’ta böyledir. Hâşiyede: **الخضض**: **الخولان**’dır. Ve denildi ki: o, iki **ظاء** iledir. Ve denildi ki: **يضاد** ve **ظاء**. İbn Berrî dedi ki: Onun inşâdının doğrusu: “**أمر**”dir; nasb ile. Ve onu iki **ظاء** ile getirdi; çünkü o, bir yılanı vasfeder. Ondan önce:
  “Benekli; susuz; sıkınca (zehir) fışkırtır.”

Şeyhimiz dedi ki: Sükûn vermeyi İbn es-Seyyid, **كتاب الفرق**’ında nakletti; ve artırdı: “Onlardan kimi **الباء**’ın harekesini **الصاد**’a atar; böylece kesre ile **صبر** der.” Şair dedi ki:
  “Ondan, istemeyerek uzaklaştım; onu terk ettim;
  onun ayrılığı, **الصبر**’dan daha acı idi.”
Sonra dedi ki: “**الصبر** kesre ile, **الصبر**’da bir lehçedir.” Onun benzerini **كتاب المثلث**’ünde zikretti; ve **المصباح**’ta onu açıkça söyledi; başkaları da zikretti; bitti.

**المحكم**’de: **الصبر**: acı bir ağacın özsuyudur; bir tanesi **صبرة**’dır; cem‘i **صبور**’dur. el-Ferazdak dedi ki:
  “Ey **الخلية**’nin oğlu! Benim savaşım acıdır;
  onda **حنظل** ve **صبور** tadı vardır.”
Ebû Hanîfe dedi ki: **الصبر** bitkisi, yeşil süsen bitkisi gibidir; ancak **الصبر**’ın yaprağı daha uzun, daha geniş ve çok daha kalındır; ve çok suyu vardır. el-Leys dedi ki: **الصبر**; **الباء**’ın kesriyle: yapraklarının su tulumları gibi, bıçak kınları gibi uzun kalın olduğu bir ağacın özsuyudur; yeşilliğinde tozluluk ve koyuluk vardır; görünüşü ürperticidir; ortasından bir sap çıkar; üzerinde sarı çiçek vardır; rüzgâr onu eğer. Dedim ki: Onun en iyisi **السقطري**’dir; **الصبارة** diye de bilinir.

**صبر**; **كتف** gibi: Yemen dağlarından bir dağdır; meşhur Ta‘izz şehrine bakar. **لقيط بن عامر بن صبرة**; **الباء**’ın kesriyle: Benî’l-Müntefik’in elçi sahâbîsidir; onun abdest hakkında hadîsi vardır. Ve denilir: O, **لقيط بن صبرة**’dır; Âsım’ın babasıdır; Hicazlıdır.

**الصبار**; **كتاب** gibi: doğruluk/sedâd’dır. Ve sedâd’a **القعولة** ve **البلبلة** ve **العرعرة** denilir. **الصبار** ayrıca: **المصابرة**’dir. “**صابر**” **مصابرة** ve **صبارا** olarak (gelir).

Musannif, **البصائر**’de, Allah Teâlâ’nın sözü hakkında: **اصبروا ورابطوا**; “daha aşağıdan daha yukarıya geçiş”tir; **الصبر** **المصابرة**’den aşağıdır; **المصابرة** **المرابطة**’dan aşağıdır. Ve denildi ki: “Nefislerinizle sabredin; Allah yolunda belâya kalplerinizle **صابروا**; Allah’a şevk üzere sırlarınızla **رابطوا**.” Ve denildi ki: “Allah’ta sabredin; Allah ile **صابروا**; Allah ile beraber **رابطوا**.”

**الصبار**: ekşi bir ağacın meyvesidir. **الصبار**; **غراب** ve **رمان** gibi: çok şiddetli ekşiliği olan bir ağacın meyvesidir; **المصل**’den daha şiddetli ekşidir; kırmızı, geniş çekirdeği vardır; Hind’den getirilir; ona **التمر الهندي** denilir; tedavi için kullanılan odur. Ağacına da **الحمر** denilir; **صرد** gibi.

**أبو صبيرة**; **جهينة** gibi: karnı kırmızı, sırtı ve başı ve kuyruğu siyah bir kuştur; **التكملة**’de böyledir. **اللسان**’da: karnı kırmızı, başı ve iki kanadı ve kuyruğu siyah bir kuş; geri kalanı kırmızıdır.

**أصبر الرجل**: daha önce zikri geçen yufka olan **الصبيرة**’yi yedi; bunu İbnü’l-A‘râbî söyledi. **أصبر**: **أم صبور**’a düştüğü zaman; o, musibet veya şiddetli iştir. Keza **أم صبار**’a düştüğü zaman; o, **الحرة**’dir. **أصبر**: **الصبير** üzerine oturdu; o, dağdır. **أصبر**: **الحوجلة**’nin başını **بالصبار** ile kapadı; o, sedâd’dır. **أصبر اللبن**: ekşiliği acılığa kadar şiddetlendiği zaman. Ebû Ubeyde, **كتاب اللبن**’de dedi ki: **الممقر** ve **المصبر**: acılığa kadar şiddetli ekşidir. Ebû Hâtim dedi ki: İkisi **الصبر** ve **المقر**’dan türetildi; ikisi de acıdır.

İbn Abbâs’ın, Aziz ve Celîl olanın sözü hakkında hadîsinde: **وكان عرشه على الماء** dedi ki: “Sudan bir buhar göğe yükselirdi; sonra **استبصر** etti; böylece geri döndü **صبيرا**.” **استبصر**: yani açığa çıktı ve yığıldı; böylece bulut oldu. Bu da onun sözü: **ثم استوى إلى السماء وهي دخان**. **الصبير**: yoğun beyaz buluttur; yani buhar yoğunlaştı ve yığıldı; böylece bulut oldu.

**الاصطبار**: kısastır. Ammâr hadîsinde: Osman onu dövdüğü vakit; onu dövmesi ayıplandığında dedi ki: “**هذه يدي لعمار فليصطبر**.” Manası: kısas alsın. Denilir: “Falan, falanı falanın velîsi için **صبر** etti”; yani hapsetti. Ve “**أصبره**”; yani ondan kısas aldı; böylece o **اصطبر** etti; yani kısas aldı. el-Ahmer dedi ki: “Sultan falanı **أقاد** etti, ve **أقصه** etti, ve **أصبره**”; hepsi bir manadadır; kısasla öldürdüğü zaman.

Hadîste: “Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, bir insanı şaka olarak bir değnekle dürttü; o da ona dedi ki: **أصبرني**. Dedi ki: **اصطبر**”; yani nefsinden bana kısas ver. “**استقد**” yani kısas iste. Denilir: “Falan, hasmından **صبر** etti; ve **اصطبر**”; yani ondan kısas aldı. Ve hâkim onu **أصبره**; yani hasmından ona kısas verdi. Ve “**صبره**”: ondan sabretmesini istedi; **التكملة**’de böyledir.

**الصبور**: Allah Teâlâ’nın isimlerindendir. Hadîste: “Allah Teâlâ dedi ki: **إنيأنا الصبور**.” Ebû İshâk dedi ki: Aziz ve Celîl olan Allah’ın sıfatında **الصبور**: günahkârlara azapla acele etmeyen; bilakis affeden veya erteleyen **الحليم**’dir. O, mübalağa binalarındandır. Onunla **الحليم** arasındaki fark: günahkâr, **الحليم** sıfatında olduğu gibi cezadan emin olmaz.

**الصبور**: Nâfiʿ b. Cebele el-Ḥadli’nin atı. **الصبر**: cesaret; ondan Yüce Allah’ın sözü: “**ما أصبرهم على النار**”; böylece bütün nüshalardadır; doğrusu “**فما أصبرهم على النار**”dır; yani “**ما أجرأهم**” (ne kadar cüretkârlar) “ateş ehlinin amelleri üzerine”; yahut “ateş ehlinin ameline ne kadar bilgililer”; ikinci söz **التكملة**’dedir. Ve **شهر الصبر**: oruç ayı; ondan **الحيث**: “Kim göğsünün hararetinden çokça (şeyi) gidermek isterse bir ay oruç tutsun.” Ve **أصل الصبر**: hapsetmektir; oruca **صبرا** adı verildi; çünkü onda nefsin yemek, içmek ve nikâhtan hapsedilmesi vardır. **الصبارة**, **جبانة** gibi: bitki olmayan, hiçbir şey bitirmeyen, yüksek, sert, kaba, sarp arazi; ve denildi ki: o, **أم صبار**’dır.

Ve **صابر**’i **ناصر** gibi adlandırdılar; onlardan: Ebû ʿAmr ve Muhammed b. Muhammed b. Ṣâbir **الصابري**; dedesine nisbet edildi; ve başkaları. Ve **صبرة**, **الباء**’nın kesresiyle; onlardan, zikri geçmiş olan sahâbî ʿÂmir b. Ṣabra. Ve ayrıca **صبيرة** diye de adlandırdılar. Amma el-Cevherî’nin sözü: **الصبار** yani **سحاب** gibi: **صبرة**’nin cem‘i; **فتح** sonra **سكون** ile; o da şiddetli taşlardır; el-Aʿşâ dedi ki:
  “Sabaha yakın **الصبار**’ın sesleri.”
Yanlıştır; doğrusu dilde ve beyitte **أصوات الصيار**’dır; kesre ile; ve **الياء** **التحية**’dir; o, telli **الصنج**’in sesidir; ve beyit, zannettiği gibi el-Aʿşâ’ya ait değildir; ve صدر’ü:
  “Sanki içlerinde **الهاجات**’ın terennümü.”
Bu, es-Ṣâğânî’nin **التكملة**’deki nassıdır; ve sanki musannif, el-Cevherî’yi yanlışlamada onu taklit etti. **الهاجات**: kurbağalar. El-Cevherî’nin sözüne göre: bu gözde kurbağaların vıraklamasını taşların düşüşüne benzetti; bu doğrudur; **المحكم** sahibi bunu böyle nakletti ve kabul etti; beyiti el-Aʿşâ’ya nisbet etti; ve dedi ki: taşlardan **الصبرة**: şiddetlenen ve kalınlaşan şeydir; onun cem‘i **الصبار**’dır. Ve **ص-ي-ر**’de gelecektir.

Ve şeyhimiz dedi ki: el-Cevherî’nin bu beyitteki sözü, başka bir şeye şahit olarak getirdiği bir beyitle bağlıdır; İbn Berrî’nin onda muharrer olmayan bir sözü vardır; musannif onu bunda taklit etti; böylece sözü kısaltılmış, müphem olarak getirdi; öyleyse tahkik edilsin; bitti. Dedim ki: sanki, zikri geçmiş el-Aʿşâ’nın sözüne işaret ediyor:
  “Şeybân’a kim ulaştırır ki
  kişi **صباره** olarak yaratılmadı.”
Ve İbn Berrî’nin sözü: doğrusu **الصاد**’ın kesresiyle; dedi ki: Amma **صبارة**, **صبرة**’nin cem‘i değildir; çünkü **فعال** cem‘lerin binalarından değildir; ancak o, kesre ile **فعال**’dır; **حجار** ve **جبال** gibi; ve beyit, Ṭâî ʿAmr b. Mulqaṭ’ındır; beyanı geçmişti. İşte şeyhimizin işaret ettiği bu makamın tahkiki budur; öyleyse düşün. **وصابر**: Merv’de bir sokak. Zâhir olan, onun **ناصر** gibi olduğudur; hâfız **التبصير**’de onu **الموحدة**’nin fethiyle ضبط etti; ve ondan dedi: Ebû’l-Meʿâlî Yûsuf b. Muhammed el-Faqîmî **الصابري**; ondan Ebû Saʿd b. es-Semʿânî işitti. **والصبرة**: fetih ile. **مستدرك**’te fetih zikredildi: havuzda idrar, gübre ve dışkıdan yapışıp kalan şey. Kıştan **الصبرة**: ortası. Musannifin sözünde geçmişti; ona ayrıca **الصوبرة** da denir. **صبرة**: lamsız; Mağrib’de, Kayrevan’a yakın bir belde. **والصنبور**: damme ile; inşallah Yüce Allah dilerse **النون**’da zikri gelecektir.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: buluttan **الصبارة**; **الصبير** gibidir. **وصبره**: onu sağlam bağladı. **وأصبره القاضي**: onu hasmından kısaslandırdı. Hadiste: “İki ayağının yanında **قرظا مصبورا** vardı”; yani toplanmış, yiyeceğin **صبرة**’si gibi bir **صبرة** yapılmış. Hadiste: “Kim şöyle şöyle yaparsa ona, altından bir **صبير**’den daha hayırlısı vardır.” Dediler ki: o, Yemen’de bir dağın adıdır; bazı rivayetlerde: kesreli **الصاد** ve **التحيتة** ile **صير** gibi; o, Ṭayy’a ait bir dağdır. İbnü’l-Esîr dedi ki: bu kelime, Ali ve Muʿâz’a ait iki hadiste geldi; Ali’nin hadisi ise **صير**’dir; Muʿâz’ın rivayeti ise **صير**’dir; dedi ki: bazıları ikisi arasında böyle ayırdı. Dedim ki: ve **ص-ي-ر**’de gelecektir.

Hadiste: “**صبر ذي الروح**”tan nehyetti; o, hadımdır. Mecazdandır: **صبرت يمينه**; onu yemin hususunda yemin ettirdiğinde, yemin gayretiyle. Ve **يمين مصبورة**. Ve “Bedenim soğuğa **لا يصبرو**”; ve “Bu ağaç soğuk ona zarar vermez.” Ve “O, ona karşı **صابر**’dir.” Ve “O, yerden darbeye daha **أصبر**’dır.” Böylece **الأساس**’tadır. **والصابورة**: geminin karnına ağırlıktan konulan şey. **والصابر**: Cüşiyye şeyhlerinden, telifler ve kerametler sahibi, şeyh Ferîdüddîn el-ʿUmerî’nin kız kardeşinin oğlu Ali’nin lakabı. Ve Ali b. Ali b. Ahmed eş-Şernûbî’nin lakabı; o, şeyhimiz Yûsuf b. Ali’nin dedesidir; **البرهمانية**’de şeyhlerimizden biridir. **والصبيرة**: küçültme olarak; Şam tarafında bir nâhiye. Ve lamsız: başka bir yer. Ve kadı Ebû Bekr Muhammed b. ʿAbdirraḥmân b. Ṣabr el-Bağdâdî; damme ile; Hanefî fakihi; 380 yılında öldü. Ve Temîm’de Ṣubayra b. Yerbûʿ b. Ḥanẓala vardır. İbnü’l-Kelbî dedi ki: onlardandır, Yerbûʿ oğullarının şairi Qaṭan b. Rabîʿa b. Ebî Seleme b. Ṣubayra.

Ve Ebû ʿUbeyde’nin şeyhlerindendir: Reyyân **الصبيري**.

**الصعبور**: damme ile. İbn Düreyd dedi ki: o, **الصعروب**’dur; zannettiler; o, insanlardan küçük başlı olandır. Ve başkaları: **الصعبر**; **جعفر** gibi; ve **الصنعبر**; **سمندل** gibi. Ve **العين**’de geçti; denilir ki: **الصعنبر**: **السدر** gibi bir ağaç; **اللسان**’da böyle.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

صَبَرَهُ
1 صَبَرَهُ ذ , aor. صَبِرَ , (S, M, A, K,) inf. n. صَبْرٌ, (M, K,) He confined him; held him in custody; detained, retained, restrained, or withheld, him, or it; (S, M, A, K;) عَنْهُ from it. (M, A, K.) [Accord. to a copy of the A, ↓ صبّرهُ signifies the same; but this may be a mistranscription. Hence,] صَبَرْتُ نَفْسِى I restrained, or withheld, myself, or my soul; (S, Mgh;) عَلَى كَذَا [to endure such a thing]. (Mgh.) 'Antarah says, mentioning a battle in which he was engaged,
فَصَبَرْتُ عَارِفَةً لِذٰلِكَ حُرَّةً
تَرْسُوا اـِذَا نَفْسُ الجَبَانِ تَطَلَّعُ
meaning حَبَسْتُ نَفْسًا صَابِرَةً [i. e. And I restrained thereat a soul patient and ingenuous, that is firm when the soul of the coward yearns: the last word (for تَتَطَلَّعُ) I have here rendered on the supposition that the poet describes the soul of the coward as one that is yearning for home]. (S.) [And hence,] صَبَرَ is also used intransitively: (Msb:) [or as a trans. verb of which the objective complement, namely, نَفْسَهُ, is understood:] you say, صَبَرَ, aor. and inf. n. as above, (S, M, Msb, K,) He was, or became patient, or enduring; contr. of جَزِعَ: (M, K:) or he restrained, or withheld, himself, or his soul, from impatience: (S, Msb:) or he restrained, or withheld, himself, or his soul, from impatience, and his tongue from complaint, and his members from broil: or, accord. to Dhu-n-Noon, he shunned acts of opposition, and was calm in suffering the pangs of afflictions, and made a show of competence in a state of protracted poverty in places where the means of subsistence were found: or, as some say, he endured trial, or affliction, with good manners: or he was contented in trial, or affliction, without show of complaint: or he constrained himself to attempt things that he disliked: or, accord. to 'Amr Ibn-'Othmلn, he maintained constancy with God, and received his trials with an unstraitened mind: or, accord. to El-Khowwلs, he steadily adhered to the statutes of the Kur-لn and the Sunneh: or, as some say, he was content to perish for gaining the approval of him whom he loved: or, accord. to El-Hareeree, he made no difference between a state of ease, comfort, and affluence, and a state of affliction; preserving calmness of mind in both states: (B:) and you also say ↓ اِصْطَبَرَ, (S, M, Msb, K,) and ↓ اِصَّبَرَ, (S, M, K, TA, [in the CK, erroneously, اصْبَرَّ,]) changing the ط into ص, but not اِطَّبَرَ, for ص is not to be incorporated into ط; (S;) and likewise ↓ تصبّر; (M, K;) both syn. with صَبَرَ; (M;) or ↓ تصبّر signifies he constrained himself to be patient; (S, TA;) [or he took patience: and ↓ اصطبر, he acquired patience; and he was tried with patience: see صَابِرٌ.] One says, صَبَرَ فُلَانٌ عِنْدَ المُصِيبَةِ Such a one was patient on the occasion of affliction. (S.) And صَبَرْتُ عَلَى مَا أَكْرَهُ [I was patient of, or I endured with patience, or bore with, what I dislike]. (A.) And صَبَرْتُ عَمَّا أُحِبُّ [I endured with patience the withholding of myself, or the being debarred, from what I love, or like; or I was patient of the loss, or want, of what I love, or like]: (A:) and عَنْهُ ↓ تَصَبَّرْتُ [I constrained myself to endure with patience the withholding myself, or the being debarred, from it, or him; or I constrained myself to be patient of the loss, or want, of it, or him]. (L, voce تَجَلَّدَ.) And ↓ أَفْضَلُ الصَّبْرِ التَّصَبُّرُ [The most excellent kind of patience is the constraint of oneself to be patient]: a saying of 'Omar. (IAar.) And بَدَنِى لَا يَصْبِرُ عَلَى البَرْدِ (tropical:) [My body will not be patient of cold, or will not endure patiently cold]. (A.) And صَبْرٌ signifies also The being bold or daring [in enduring, or attempting, a thing]. (TA.) ― -b2- Also He made him, or it, firm, or fast; or bound, or tied, him, or it, firmly, or fast. (TA.) [Hence,] صَبَرَهُ عَلَى القَتْلِ, inf. n. as above, He confined him, namely, a man, and other than man, [with bonds or otherwise,] (K, TA,) alive, (TA,) and shot, or cast, at him until he died: (K, TA:) or he set him up for slaughter: (M:) and you say also, قَتَلَهُ صَبْرًا; (S, M, Msb, K;) and صَبَرَهُ; meaning he confined him (i. e. a man) to die, until he died; and in like manner you say ↓ اصبرهُ; (S;) which latter signifies also he slew him in retaliation. (T in art. بوأ.) And قُتِلَ صَبْرًا He (i. e. any living thing) was confined alive, and then shot at, or cast at, until he was put to death: (S:) or he (any living thing) was bound until he was put to death: (Msb:) or he (a man) was bound hand and foot, or held by another man, until he was beheaded: (Mgh:) or he was slain [deliberately,] not on the field of battle, nor in war or fight, nor by mistake: (A 'Obeyd:) and صُبِرَ he was confined, (A,) or held and confined, (B,) to be put to death. (A, B.) صَبْرُ الرُّوحِ [signifies The confining the living, and shooting, or casting, at him until he dies; as is shown in the TA: but it] occurs in a trad., in which it is forbidden, as meaning the act of gelding, or castrating. (A, TA.) ― -b3- Also, (S, Msb,) aor. and inf. n. as above, (Msb,) He confined him to make him swear, until he swore, or took an oath; as also ↓ اصبرهُ: (S:) or he made him to swear a most energetic oath; (Msb;) as also صَبَرَ يَمِينَهُ, (A, Mgh,) which is a tropical phrase: (A:) and ↓ اصبرهُ, (TA in art. بلت,) or عَلَى يَمِينٍ ↓ اصبرهُ, (TA in the present art.,) he (the judge, or governor,) constrained him to swear, or take an oath. (TA.) And صُبِرَ He was confined, or held in custody, in order that he might be made to swear, or take an oath. (A.) And حَلَفَ صَبْرًا He swore, or took an oath, being confined, or held in custody, (S, M,) by the judge, or governor, (M,) in order that he might be made to do so. (S, M.) And صَبَرَ يَمِينًا He swore, or took an oath: (TA in art. بلت:) and he compelled one to take an oath. (Mgh.) ― -b4- See also 2. ― -b5- Also He clave to him; namely, a man; syn. لَزِمَهُ. (M, K.) -A2- صَبَرَمِنْهُ: see 8. -A3- صَبَرْتُ, (S, [thus in my copies, without any complement,]) or صَبَرْتُ بِهِ, (M, Msb, K,) aor. صَبُرَ , inf. n. صَبْرٌ (S, M, Msb, K) and صَبَارَةٌ, (S, Msb, K,) I became responsible, or surety, for him, or it. (S, M, Msb, K.) ― -b2- And اُصْبُرْنِى Give thou to me a surety. (S, K.) -A4- صَبَرُوا طَعَامَهُمْ, (so in the CK, [agreeably with an explanation of the pass. part. n. مَصْبُورٌ, q. v.,]) or ↓ صَبَّرُوهُ, (so in the M, and in my MS. copy of the K, [both probably correct,]) They collected their wheat together without measuring or weighing it; made it a صُبْرَة [q. v.] (M, K.)

صبّرهُ
2 صبّرهُ ذ , (M, Msb, K,) inf. n. تَصْبِيرٌ, (TA,) He urged him, or made him, to be patient, by a promise of reward: or he said to him, Be thou patient: and ↓ صَبَرَهُ he made him to be patient: (Msb:) or the former, he commanded him, or enjoined him, to be patient; as also ↓ اصبرهُ: (M, K:) and the first, he required of him that he should be patient: (Sgh, TA:) and ↓ اصبرهُ, he attributed to him (جَعَلَ لَهُ) patience; (M, K;) as also ↓ اصطبرهُ. (TA.) ― -b2- See also 1, second sentence. -A2- صبّروا طَعَامَهُمْ: see 1, last sentence. ― -b2- صبّر الشَّىْءَ, inf. n. as above, He heaped up the thing. (O.) -A3- [صبّر also signifies He embalmed a dead body with صَبِر, meaning accord. to Freytag myrrh; but for this I know not any authority: he mentions the verb as occurring in this sense in “ Hamak. Waked. ” p. 94, last line. -A4- Also He ballasted a ship: used in this sense in the present day. See صَابُورَةٌ.]

صابرهُ
3 صابرهُ ذ , (A, MA,) inf. n. مُصَابَرَةٌ (A, K) and صِبَارٌ, (K,) [He vied with him in patience, or endurance; as shown in what follows: or] he acted patiently with him: (MA:) صَابِرُوا in the Kur iii. last verse means Vie ye in patience, or endurance: (Ksh, Bd, Jel: *) or in this instance, in the saying اِصْبِرُوا وَصَابِرُوا وَرَابِطُوا, the three verbs are progressive in meaning; the first meaning less than the second; and the second, less than the third: or the meaning is, [be ye patient] with yourselves, and [vie ye in patience] with your hearts in enduring trial with respect to God, and [remain ye steadfast] with your minds in desire for God: or [be ye patient] with respect to God, and [vie ye in patience] with God, and [remain ye steadfast] with God. (B, TA.) [See also 3 in art. ربط.]

اصبرهُ
4 اصبرهُ ذ : see 1, latter half, in four places: ― -b2- and see 2, in two places. -A2- [مَا أَصْبَرَهُ How patient, or enduring, is he!] ― -b2- مَا أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ [in the Kur ii. 170] means How bold are they [to encounter the fire of Hell]! (K:) or how bold are they to do the deeds of the people of the fire [of Hell] | (TA:) or how much do they occupy themselves in doing the deeds of the people of the fire [of Hell] ! (K:) this last explanation is in the Tekmileh. (TA.) -A3- اصبرهُ also signifies He (the judge, A, TA, or the Sultلn, El-Ahmar, TA) retaliated for him. (El-Ahmar, A, TA. [See 8.]) -A4- اصبر [intrans.] It (a thing) was, or became, hard; syn. اِشْتَدَّ. (A. [See صَبَرٌ.]) ― -b2- He fell into what is termed أُمُّ صَبُّورٍ, (K, TA,) i. e. a calamity: and he became in what is termed أُمُّ صَبَّارٍ, i. e. a حَرَّة. (TA.) ― -b3- He sat upon the صَبِير, (K, TA,) i. e. the mountain. (TA.) ― -b4- It (milk) was, or became, very sour, inclining to [the flavour of صَبِر, i. e.] bitterness. (K.) ― -b5- He ate the صَبِيرَة, (IAar, K,) i. e. the thin, round cake of bread so called. (TA.) ― -b6- And He stopped the head of a flask, or bottle, with a صِبَار, (K, TA,) i. e. a stopper. (TA.)

5 تَصَبَّرَ see 1, near the middle of the paragraph, in four places.

تَصَابُرٌ
6 تَصَابُرٌ ذ [relating to a number of persons] signifies The being patient, or enduring, one with another. (KL.) [You say, تصابروا They were patient, or enduring, one with another.] ― -b2- And تصابروا عَلَى فُلَانٍ They leagued together, and aided one another, against such a one. (Ibn-Buzurj, TA in art. ضفر.)

اِصْطَبَرَ
8 اِصْطَبَرَ ذ , and its var. اِصَّبَرَ: see 1, former half in three places. ― -b2- اصطبر مِنْهُ He retaliated by slaying him, or wounding him, or the like; (A, K;) and so مِنْهُ ↓ صَبَرَ. (TA.) -A2- [And accord. to Reiske, It was collected: (mentioned by Freytag:) app. as quasi-pass. of 1 in the last of the senses assigned to it above.] -A3- اصطبرهُ: see 2.

استصبر
10 استصبر ذ It (a vapour, TA) became dense. (K, TA. [See صَبِيرٌ.])

R. Q. 1  accord. to the S, صَنْبَرَ: see art. صنبر.

صَبْرٌ
صَبْرٌ ذ [inf. n. of 1, q. v. ― -b2- Used as a simple subst.,] Patience, or endurance; contr. of جَزَعٌ: (M, K:) or restraint of oneself, or of one's soul, from impatience. (S. [Several other explanations of this word are shown by explanations of the verb.]) ― -b3- شَهْرُ الصَّبْرِ The month of fasting: (K:) fasting being called صَبْر because it is self-restraint from food and beverage and sexual intercourse. (TA, from a trad.) ― -b4- [قَتَلَهُ صَبْرًا, and قُتِلَ صَبْرًا: see 1.] ― -b5- يَمِينُ الصَّبْرِ The oath for which the judge, or governor, [in the CK الحُكْمُ is erroneously put for الحَكَمُ,] holds one in custody until he swears it: (M, K:) or the oath that is obligatory (K, TA) upon the swearer, (TA,) and which the swearer is compelled to take, (Mgh, K,) he being confined by the Sultلn until he do so: (Mgh, * TA:) such an oath is also termed ↓ يَمِينٌ مَصْبُورَةٌ: (Mgh:) [i. e.] the term مَصْبُورَةٌ is applied to an oath, (S, K, TA,) meaning one on account of which a man is confined, in order to make him swear it; (TA; [and this seems to be indicated by the context in the S and K;]) but the man being مَصْبُور, and not the oath, the latter is thus termed tropically. (TA.) ― -b6- [حَلَفَ صَبْرًا: see 1.] -A2- See also صَبِرٌ.

صُبْرٌ
صُبْرٌ ذ (S, M, Msb, K) and ↓ صِبْرٌ (M, Msb, K) The side of a thing: (S, M, K:) or a side rising above the rest of a thing: (Msb:) or its upper part, or top: (TA:) and the edge of a thing: (S, M, K:) and its thickness: formed by transposition from بُصْرٌ: (S:) pl. أًصْبَارٌ, (S, M, Msb, K,) and pl. pl. أَصْبَارَةٌ. (Msb.) أَصْبَارٌ signifies The sides of a vessel, (S,) and of a grave. (TA.) And you say, He filled the drinking-cup, (S, M, A, K,) and the measure, (A, TA,) اـِلَى أَصْبَارِهِ, (S, M, A, K,) to its top, (S, M, K,) as also الى أَصْمَارِهِ; (S;) or to its uppermost parts; (TA;) or to its edges. (A.) And أَخَذَهُ بِأَصْبَارِهِ He took it altogether. (S, M, A, Msb, * K.) And لَقِىَ الشِّدَّةَ بِأَصْبَارِهَا (assumed tropical:) He met with complete distress, or adversity. (As, S.) And in a trad., the tree called سِدْرَةُ المُنْتَهَى is said to be صُبْرَ الجَنَّةِ in the highest part of Paradise. (A, TA.) ― -b2- Also the former, (S, M, K,) and ↓ صُبُرٌ, (M, K,) Land in which are pebbles, (S, M, K,) not rugged. (S, M.) Hence, ↓ أُمُّ صَبَّارٍ, q. v. (S, M.) ― -b3- See also صَبِيرٌ, in two places.

صِبْرٌ
صِبْرٌ ذ : see صُبْرٌ: ― -b2- and صَبِيرٌ in two places: -A2- and see also صَبِرٌ.

صَبَرٌ
صَبَرٌ ذ Ice; syn. حَمَدٌ: (A, Sgh, K:) and [its n. un.] with ة, a piece thereof: (A, Sgh:) from أَصْبَرَ meaning اِشْتَدَّ. (A.)

صَبِرٌ
صَبِرٌ ذ (S, M, Msb, K) and ↓ صَبْرٌ, which latter is allowable only in cases of necessity in poetry, (S, Msb, K,) or it is allowable in other cases, as also ↓ صِبْرٌ, agreeably with analogy, (Ibn-Es-Seed, Msb,) [Aloes;] a certain bitter medicine; (S, Mgh, Msb;) the expressed juice of a certain bitter tree; (M, K;) the expressed juice of a certain tree of which the leaves are like the sheaths of knives, long and thick, with a dusty and dull hue in their greenness, of rough appearance, from the midst of which there comes forth a stalk whereon is a yellow flower, ثمد [but what this means I know not] in odour; (Lth, TA;) it grows like the green سُوسَن [or lily], save that the leaves of the صبر are longer and broader and much thicker, and it contains very much juice; (AHn, M, O, TA;) it is crushed and thrown into the presses, then bruised with pieces of wood, and trodden with the feet until its expressed juice flows, when it is left until it thickens, then it is put into leathern bags, and exposed to the sun until it dries: (AHn, O:) the best sort is the سُقُطْرِىّ [i. e. of the Island of Sukutrà]: and it is also known by the name of ↓ صَبَّارَةٌ [a name now applied to the plant]: (TA:) the n. un. is صَبِرَةٌ [and صَبْرَةٌ and صِبْرَةٌ]: and the pl. is صُبُورٌ. (M, TA.) ― -b2- [Accord. to Freytag, it signifies also Myrrh: but for this I know not any authority.]

صُبُرٌ
صُبُرٌ ذ : see صُبْرٌ.

صَبْرَةٌ
صَبْرَةٌ ذ : see صُبَارَةٌ: -A2- and see صَبَارَّةٌ, in two places. -A3- Also Urine, and dung of camels and other beasts, compacted together in a wateringtrough. (K.) -A4- أَبُو صَبْرَةَ, (so in a copy of the M,) or ↓ أَبُو صُبَيْرَةَ, (so in the K and TA,) A certain bird; (M, K;) red in the belly, black in the head and wings and tail, the rest of it being red; (M;) thus in the L; (TA;) or red in the belly, black in the back and head and tail; (K;) thus in the Tekmileh: (TA:) [but] AHلt says, in “ the Book of Birds, ” أَبُو صُبَيْرَةَ, which is [the same as] ↓ أَبُو صَبِرَةَ, is [a bird] red in the belly, black in the head and wings and tail, the rest of it being red, of the colour of صَبِر: and the pl. is صُبَيْرَاتٌ and صَبِرَاتٌ. (O.)

صُبْرَةٌ
صُبْرَةٌ ذ A quantity collected together, of wheat (&c.], without being measured or weighed, (S, * M, Msb, * K,) heaped up: (TA:) pl. صُبَرٌ. (S, Msb.) You say, اِشْتَرَيْتُ الشَّىْءَ صُبْرَةً I bought the thing without its being measured or weighed. (S, Msb.) ― -b2- And Reaped grain collected together; or wheat collected together in the place where it is trodden out: (M, TA:) or when trodden out and thrashed. (Msb in art. كدس.) ― -b3- And Wheat sifted (M, K) with a thing resembling a سَرَنْد [or سِرِنْد, which is a Pers. word, here app. meaning a kind of net]. (M.) ― -b4- And Rough, or rugged, stones, collected together: pl. صِبَارٌ. (M, K.) [See also صُبَارَةٌ.]

أَبُو صَبِرَةَ
أَبُو صَبِرَةَ ذ : see صَبْرَةٌ.

صَبَارٌ
صَبَارٌ ذ : see صُبَارَةٌ, in two places.

صُبَارٌ
صُبَارٌ ذ (M, K) and ↓ صُبَّارٌ (K) The fruit of a kind of tree, intensely acid, having a broad, red stone, brought from India, said to be (M) the tamarind, (M, K,) used as a medicine. (M.)

صِبَارٌ
صِبَارٌ ذ A stopper [of a bottle]; syn. سَدَادٌ. (K. [See 4, last sentence.]) -A2- And The fruit of a certain acid tree. (K. [But in this sense it is probably a mistake for صُبَارٌ, q. v.])

صَبُورٌ
صَبُورٌ ذ : see صَابِرٌ, in four places.

صَبِيرٌ
صَبِيرٌ ذ : see صَابِرٌ, in two places. ― -b2- Also A surety. (S, M, Msb, K.) You say, هُوَ بِهِ صَبِيرٌ He is a surety for him, or it. (TA.) ― -b3- And صَبِيرُ قَوْمٍ The chief, head, director, conductor, or manager, of the affairs of a people, or party: (M, K:) he who is patient for, and with, a people, or party, in [the managing of] their affairs: (A:) pl. صُبَرَآءُ. (M.) ― -b4- [And accord. to Golius, A solitary man, having neither offspring nor brother: but app. a mistake for صُنْبُورٌ, which is thus expl. in the S in this art.] -A2- Also, (S, M, K,) and ↓ صُبَارَةٌ, (M,) A white cloud; (M, K;) and so ↓ صِبْرٌ and ↓ صُبْرٌ, of which the pl. is أَصْبَارٌ: (K:) or white clouds; (M, K;) as also أَصْبَانٌ, pl. of ↓ صِبْرٌ and ↓ صُبْرٌ: (Fr, Yaakoob, S:) or white clouds that scarcely ever, or never, give rain: (S:) or clouds, (M, K,) or white clouds, (As, S,) that become disposed one above another (As, S, M, K) in the manner of steps: (As, S, M:) or a dense cloud that is above another cloud: (M, K:) or a stationary portion of cloud: (K:) or a portion of cloud which one sees as though it were مَصْبُورَة, i. e. detained; but this explanation is of weak authority: or, accord. to AHn, clouds remaining stationary a day and a night; as though detained: (M:) or clouds in which are blackness and whiteness: or, as some say, clouds slow in motion, by reason of their heaviness and the abundance of their water: (Ham p. 786:) the pl. of صَبِيرٌ is the same as the sing., (M,) or it is صُبُرٌ. (S, M, K.) ― -b2- And صَبِيرٌ, A mountain: (O, K:) or الصَّبِيرُ is the name of a particular mountain. (TA.) ― -b3- [And accord. to Freytag, as from the K, in which I do not find this meaning, A hill consisting of stones.] -A3- Also صَبِيرٌ, (K,) i. e. (TA) the صَبِير of a خَوَان [or table, or thing upon which one eats], (M, A, TA,) A thin, round cake of bread, which is spread beneath the food that one eats: (M, A, K:) or (K, TA, but in the CK “ and ”) upon which the food to be eaten at a wedding-feast is ladled (K, TA) by the maker of the bread: (TA:) also called ↓ صَبِيرَةٌ. (K.)

صَبَارَةٌ
صَبَارَةٌ ذ : see the next paragraph: -A2- and see صَبَارَّةٌ.

صُبَارَةٌ
صُبَارَةٌ ذ (S, M, K) and ↓ صَبَارَةٌ and ↓ صِبَارَةٌ (K) Stones: (S, M, K:) or smooth stones: (TA:) or صُبَارَةٌ signifies, (M,) or صَبَارَةٌ signifies also, (K,) a piece of stone, or portion of stones: or of iron. (M, K.) A poet says, (S,) namely, El-Aashà, (M,) or 'Amr Ibn-Milkat Et-Tل-ee, addressing 'Amr Ibn-Hind, who had a brother slain, (IB,)
مَنْ مُبْلِغٌ عَمْرًا بِأَنَّ المَرْءَ لَمْ يُخْلَقْ صُبَارَهْ
(so in the S; but in the M and TA this verse is given differently, with شَيْبَانَ and أَنَّ in the places of عَمْرًا and بِأَنَّ; and it is said in the M that accord. to one relation the last word is صِيَارَهْ, [with ى,] which, it is added, is like صُبَارَه in meaning;) [i. e. Who will tell 'Amr, or Sheybلn, that man was not created stones?] but IB says that the last word is correctly صِبَارَهْ, with kesr to the ص; and the poet means, man is not stone, that he should patiently endure the like of this: (TA:) [J says,] accord. to one relation, the last word is صَبَارَهْ, with fet-h, which is pl. of ↓ صَبَارٌ, the صَبَارٌ being affixed to denote its being a pl. pl., for صَبْرَةٌ is pl. of ↓ signifying strong, or hard, stones: [and he adds,] El-Aashà says,
↓ قُبَيْلَ الصُّبْحِ أَصْوَاتُ الصَّبَارِ
(S:) but IB says that صَبَارٌ and صَبَارَةٌ are not pls. of صَبْرَةٌ; for فَعَالٌ is not a pl. form, but فِعَالٌ, with kesr, like حِجَارٌ and جِبَالٌ: (TA:) [and it is said that] the verse from which this is cited is not by El-Aashà, and is correctly and completely as follows:
كَأَنَّ تَرَنُّمَ الهَاجَاتِ فِيهَا
قُبَيْلَ الصُّبْحِ أَصْوَاتُ الصِّيَارِ
by الصيار being meant the صَنْج, (TS, K, TA,) the stringed instrument thus called: (TS, TA:) accord. to the reading given in the S, the verse means, As though the croaking of the frogs in it, a little before daybreak, were the sounds of falling stones: and this is correct. (TA.) -A2- See also صَبِيرٌ.

صِبَارَةٌ
صِبَارَةٌ ذ : see the next preceding paragraph.

رَجُلٌ صَبُورَةٌ
رَجُلٌ صَبُورَةٌ ذ : see مَصْبُورٌ.

صَبِيرَةٌ
صَبِيرَةٌ ذ : see صَبِيرٌ, last sentence.

أَبُو صُبَيْرَةَ
أَبُو صُبَيْرَةَ ذ : see صَبْرَةٌ.

صَبَارَّةٌ
صَبَارَّةٌ ذ , [respecting the form of which see حَمَارَّةٌ,] (S, M, K,) and ↓ صَبَارَةٌ, without teshdeed, (Lh, M, K,) and ↓ صَبْرَةٌ, (K,) The intenseness of the cold (S, M, K) of winter: (S, M:) and [in an absolute sense] intenseness of cold: (TA:) and ↓ صَبْرَةٌ signifies also the middle of winter; (K;) and so ↓ صَوْبَرَةٌ. (TA.)

صَبَّارٌ
صَبَّارٌ ذ : see صَابِرٌ, in two places. ― -b2- أُمُّ صَبَّارٍ (S, M, A, K) and ↓ أُمُّ صَبُّورٍ, (K,) or the former only is meant in the K as having the first of the significations here following, (TA,) A stony tract, of which the stones are black and worn and crumbling, as though burned with fire; syn. حَرَّةٌ; (T, S, M, A, &c.;) for which حَرّ is erroneously put in copies of the K: (TA:) from ↓ صُبْرٌ, q. v.; (S, M;) or from صُبَارَةٌ: or, accord. to some, such as is level, abounding with stones, and difficult to walk upon: (M:) or the former is [the tract called] حَرَّةُ لَيْلَى, and [that called] حَرَّةُ النَّارِ: (ElFezلree:) or it has the first of the above-mentioned significations, and signifies also a [mountain, or hill, such as is termed] هَضْبَة: (ISk:) or smooth rock upon which nothing makes an impression: but the latter, accord. to Aboo-'Amr Esh-Sheybلnee, signifies a هَضْبَة without a pass. (ISh.) ― -b3- Also أُمُّ صَبَّارٍ (M, K) and ↓ أًمُّ صَبُّورٍ (S, M, K) A calamity, or misfortune: and a severe war: (M, K:) or the latter, a distressing case. (S.) One says, وَقَعُوا فِى أُمِّ صَبَّارٍ (M) and ↓ أُمِّ صَبُّورٍ (S, M) They fell into a calamity, &c.: (M:) or the latter, they fell into a distressing case: (S:) or into a perplexing and distressing case, from which they could not escape, like the هَضْبَة, above mentioned, without a pass: (Aboo-'Amr EshSheybلnee:) but in some of the copies of the “ Alfلdh ” [of ISk], أُمِّ صَيُّورٍ, as though derived from صِيَارَةٌ, signifying “ stones. ” (TA.)

صُبَّارٌ
صُبَّارٌ ذ : see صُبَارٌ.

أُمُّ صَبُّورٍ
أُمُّ صَبُّورٍ ذ : see صَبَّارٌ, in three places.

صَبَّارَةٌ
صَبَّارَةٌ ذ Rugged ground, rising above the adjacent part or parts, and hard, (K, TA,) in which is no herbage, and which produces none: or i. q. أُمُّ صَبَّارِ. (TA.) -A2- See also صَبِرٌ.

صَابِرٌ
صَابِرٌ ذ and ↓ صَبُورٌ, (M, K,) the latter of which is also applied to a female, without ة, (M,) and ↓ صَبِيرٌ (M, K) and ↓ صَبَّارٌ, (M,) are epithets from صَبَرَ “ he was patient, or enduring: ” (M, K:) the five following epithets are said to denote different degrees of patience: صَابِرٌ is the most general of them [in signification, meaning simply Patient, or enduring]: ↓ مُصْطَبِرٌ signifies acquiring patience; and tried with patience: ↓ مُتَصَبِّرٌ, constraining himself to be patient: ↓ صَبُورٌ, having great patience; [or very patient;] whose patience is greater than that of others; [as also ↓ صَبِيرٌ; or this signifies rendered patient, from صَبَرَهُ;] denoting quality, or manner: and ↓ صَبَّارٌ, having an intense degree of patience; [or having very great patience;] denoting measure, and quantity: the pl. of ↓ صَبُورٌ is صُبُرٌ. (TA.) As an epithet applied to God, (Aboo-Is-hلk [i. e. Zj],) ↓ الصَّبُورُ signifies The Clement, or Forbearing, who does not hastily avenge Himself upon the disobedient, but forgives, or defers: (Aboo-Is-hلk, K:) [it may be well rendered The Long-suffering:] it is an intensive epithet. (TA.) One says also, هُوَ صَابِرٌ عَلَى البَرْدِ (tropical:) [He is a patient endurer of cold]. (A.)

صَنْبَرٌ
صَنْبَرٌ ذ ; &c.: see art. صنبر.

صَوْبَرَةٌ
صَوْبَرَةٌ ذ : see صَبَارَّةٌ.

صَابُورَةٌ
صَابُورَةٌ ذ Ballast of a ship; the weight that is put in the bottom of a ship. (TA.)

أَصْبَرُ
أَصْبَرُ ذ [More, and most, patient or enduring]. أَصْبَرُ مِنْ حِمَارٍ [More patient than an ass] is a prov. (Meyd.) And one says, هُوَ أَصْبَرُ عَلَى الضَّرْبِ مِنَ الأَرْضِ (tropical:) [He is more patient of beating than the ground]. (A.) [The fem.] صُبْرَى is applied to a she-camel by Honeyf El-Hanلtim [as meaning Surpassingly patient or enduring]. (IAar, TA in art. بهى.)

أَصْبِرَةٌ
أَصْبِرَةٌ ذ Sheep or goats, and camels, that return in the evening and morning to their owners, not remaining away from them: (M, K: *) [a pl. having no sing.: (K:) [ISd says,] I have not heard any sing. of it. (M.)

مَصْبُورٌ
مَصْبُورٌ ذ [pass. part. n. of 1, q. v. Confined, &c. ― -b2- ] Confined [with bonds or otherwise], (K,) or set up, (M,) to be put to death: (M, K:) and ↓ رَجُلٌ صَبُورَةٌ a man confined, (K,) or set up, (M,) to be put to death; (M, K;) i. q. مَصْبُورٌ لِلْقَتْلِ: (Th, M, K:) and مَصْبُورَةٌ, applied to a beast (بَهِيمَةٌ, A), confined [or bound] to be put to death [and in that state killed by arrows or the like]; i. q. مَحْبُوسَةٌ عَلَى المَوْتِ: such is forbidden to be eaten. (S, A.) ― -b3- مَصْبُورَةٌ applied to an oath: see صَبْرٌ. -A2- Also Made into a صُبْرَة, like a صُبْرَة of wheat; so gathered or collected together. (TA.)

مُصْطَبِرٌ
مُصْطَبِرٌ ذ : see صَابِرٌ. [مصطير is expl. by Reiske as signifying Collecta caro ( ὄγκοσ τῆσ σαρκός): mentioned by Freytag: if so, it is app. مُصْطَبِرٌ: see its verb.]

مُتَصَبِّرٌ
مُتَصَبِّرٌ ذ : see صَابِرٌ.

_Türkçe çeviri henüz yok_

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

صَبَرَ
صَبَرَ I ( n. ac. صَبْر 1 )
a.  [ 'Ala ], Bore with patience; was patient over, persevering with.

b.  Was patient, waited.

c.  [ 'An ], Bore with patience the loss of.

d.  Bound; constrained, compelled to.

e.  U ( n. ac. صَبْر 1 ,  صَبَاْرَة 22t ) [ Bi ], Made himself surety, responsible for.

f.  Gave a surety or guarantee to.

g.  [ acc. &  'An ], Sent away from.

صَبَّرَ
صَبَّرَ II ,
a.  Made, urged to be patient.

b.  [ coll. ], Embalmed ( a corpse ); stuffed ( an animal ).

c.  [ coll. ], Ballasted ( a ship ).

صَاْبَرَ
صَاْبَرَ III ,
a.  Was patient with.

أَصْبَرَ
أَصْبَرَ IV ,
a.  see II (a) .

b.  Turned sour ( milk ); was bitter, hard, painful; fell into distress, misfortune.

تَصَبَّرَ
تَصَبَّرَ V ,
a.  Had patience, controlled himself; pretended to be patient.

b.  [ 'Ala ],  see I (a) .

اِصْتَبَرَ
اِصْتَبَرَ VIII , (
a.  ط or ص ),  see I (a) .

اِسْتَصْبَرَ
اِسْتَصْبَرَ X ,
a.  Became thick, dense.

صَبْر
صَبْر 1 ,
a.  Patience; endurance, perseverance; resignation.

b.  Bondage; confinement, durance.

c.  see 5 . -  صِبْر 2 ,  صُبْر 3 , ( pl. أَصْبَاْر 38 ), Side; edge, brim.

b.  Thickness.

صُبْرَة
صُبْرَة 3t , ( pl. صِبَاْر 23 ),
a.  Indefinite quantity, loose heap. - صَبَر 4 ,  صَبَرَة 4t , ( pl. أَصْبَاْر 38 ), Ice, piece of ice.

صَبِر
صَبِر 5 ,
a.  Juice of any bitter plant; aloes; myrrh.

b.  Bitterness.

صَاْبِر
صَاْبِر 21 ,
a.  Patient, enduring; persevering.

صَبَاْرَة
صَبَاْرَة 22t ,
a.  Stones; piece of stone or of iron.

صِبَاْر
صِبَاْر 23 ,
a.  Stopper, cork.

صِبَاْرَة
صِبَاْرَة 23t ,
a.  see 22t .

صُبَاْر
صُبَاْر 24 ,
a.  Indian fig; cactus; nopal, cochineal-tree; fruit of the same.

صُبَاْرَة
صُبَاْرَة 24t ,
a.  see 22t .

صَبِيْر
صَبِيْر 25 , ( pl. صُبَرَآءُ 43 ),
a.  see 21 .

b.  Surety, bail. - صَبُوْر 26 ,  صَبَّاْر 28 , ( pl. صُبُر 10 ), Patient, gentle, forbearing, long-suffering.

صَبَّاْرَة
صَبَّاْرَة 28t ,
a.  Scouts, skirmishers.

صُبَّاْر
صُبَّاْر 29 ,
a.  see 24 .

صَاْبُوْرَة
صَاْبُوْرَة 40t ,
a.  Ballast.

صَاْبُوْرِيَّة
صَاْبُوْرِيَّة 40yit , ( pl. صَوَاْبِيْرُ 66 &  reg. ),
a.  [ coll. ], Basket of reeds.

صُبْرَةً
صُبْرَةً
a.  In the lump, in the gross.

صُبَّيْر
صُبَّيْر
a.  see 24 &  40yit .

##### Türkçe

**صَبَرَ**
**صَبَرَ** I ( mastar-ı aslî: **صَبْر** 1 )
a. [ 'Ala ], sabırla katlandı; üzerine sabretti, onunla sebat etti.

b. Sabretti, bekledi.

c. [ 'An ], kaybına sabırla katlandı.

d. Bağladı; kısıtladı, zorladı.

e. U ( mastar-ı aslî: **صَبْر** 1 , **صَبَاْرَة** 22t ) [ Bi ], kendisini kefil, sorumlu kıldı.

f. Bir kefalet veya garanti verdi.

g. [ mef'ûl & 'An ], -den uzaklaştırdı.

**صَبَّرَ**
**صَبَّرَ** II ,
a. Sabırlı kıldı, sabretmeye sevk etti.

b. [ topluluk adı ], (bir cesedi) mumyaladı; (bir hayvanı) doldurdu.

c. [ topluluk adı ], (bir gemiyi) balastladı.

**صَاْبَرَ**
**صَاْبَرَ** III ,
a. -ile sabretti.

**أَصْبَرَ**
**أَصْبَرَ** IV ,
a. II (a)’ya bak.

b. Ekşidi (süt); acı, sert, ağrılı oldu; sıkıntıya, musibete düştü.

**تَصَبَّرَ**
**تَصَبَّرَ** V ,
a. Sabretti, kendini tuttu; sabırlı görünmeye çalıştı.

b. [ 'Ala ], I (a)’ya bak.

**اِصْتَبَرَ**
**اِصْتَبَرَ** VIII , (
a. ط veya ص ), I (a)’ya bak.

**اِسْتَصْبَرَ**
**اِسْتَصْبَرَ** X ,
a. Kalınlaştı, yoğunlaştı.

**صَبْر**
**صَبْر** 1 ,
a. Sabır; dayanma, sebat; rıza.

b. Esaret; hapis, tutukluluk.

c. 5’e bak. - **صِبْر** 2 , **صُبْر** 3 , ( çoğulu **أَصْبَاْر** 38 ), yan; kenar, ağız, dudak.

b. Kalınlık.

**صُبْرَة**
**صُبْرَة** 3t , ( çoğulu **صِبَاْر** 23 ),
a. Belirsiz miktar, dağınık yığın. - **صَبَر** 4 , **صَبَرَة** 4t , ( çoğulu **أَصْبَاْر** 38 ), buz, bir parça buz.

**صَبِر**
**صَبِر** 5 ,
a. Herhangi bir acı bitkinin suyu; sarısabır; mür.

b. Acılık.

**صَاْبِر**
**صَاْبِر** 21 ,
a. Sabırlı, dayanıklı; sebat eden.

**صَبَاْرَة**
**صَبَاْرَة** 22t ,
a. Taşlar; taşın veya demirin bir parçası.

**صِبَاْر**
**صِبَاْر** 23 ,
a. Tıpa, mantar.

**صِبَاْرَة**
**صِبَاْرَة** 23t ,
a. 22t’ye bak.

**صُبَاْر**
**صُبَاْر** 24 ,
a. Hint inciri; kaktüs; nopal, koşinil ağacı; bunun meyvesi.

**صُبَاْرَة**
**صُبَاْرَة** 24t ,
a. 22t’ye bak.

**صَبِيْر**
**صَبِيْر** 25 , ( çoğulu **صُبَرَآءُ** 43 ),
a. 21’e bak.

b. Kefil, bail. - **صَبُوْر** 26 , **صَبَّاْر** 28 , ( çoğulu **صُبُر** 10 ), sabırlı, yumuşak huylu, müsamahalı, çok tahammüllü.

**صَبَّاْرَة**
**صَبَّاْرَة** 28t ,
a. Keşif kolları, çarpışma erleri.

**صُبَّاْر**
**صُبَّاْر** 29 ,
a. 24’e bak.

**صَاْبُوْرَة**
**صَاْبُوْرَة** 40t ,
a. Balast.

**صَاْبُوْرِيَّة**
**صَاْبُوْرِيَّة** 40yit , ( çoğulu **صَوَاْبِيْرُ** 66 & düzenli ),
a. [ topluluk adı ], kamıştan sepet.

**صُبْرَةً**
**صُبْرَةً**
a. Toptan, yekûn olarak.

**صُبَّيْر**
**صُبَّيْر**
a. 24 ve 40yit’ye bak.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

صبر
صَبَرَ - يَصْبِرُ - صَبْر - صَابِرٌ - صَابِرِيْن - صَبَّار - أَصْبَرَ - يُصْبِرُ - صَابَرَ - يُصَابِرُ - اصْطَبَرَ - يَصْطَبِرُ
صَبَرَ - يَصْبِرُ + كائن + شيئاً: يحبسه ويمنعه من الانفلات والهروب
صَبَرَ - يَصْبِرُ + كائن + نفسه: يمنعها من الانفلات والهروب من فعل شاق أو مجهد: تكون نفس الإنسان منشغلة في فعل أمر شاق، وترغب بالانفلات والهروب وعدم الاستمرار، ولكن المرء يحبس نفسه ويمنعها من الانفلات والهروب فتستمر في الفعل
صَبَرَ - يَصْبِرُ + كائن + نفسه + على كائن أو شيء أو أمر: يمنعها من الانفلات والهروب من مشقة القيام على كائن أو أمر
صَبَرَ - يَصْبِرُ + كائن + نفسه + على كائن أو شيء أو أمر + حتى وقوع أمر: يمنعها من الانفلات والهروب من مشقة القيام على كائن أو أمر، حتى يحين وقت وقوع أمر آخر
صَبَرَ - يَصْبِرُ + كائن + نفسه + لأمر أو حكم: يمنعها من الانفلات والهروب من مشقة القيام يما ينبغي، وذلك تبعاً أو لأجل الأمر
صَبَرَ - يَصْبِرُ + كائن + نفسه + مع كائن: يمنعها من الانفلات والهروب من مشقة ملازمة ومصاحبة الكائن
صَبْر - الصبر: اسم فعل " صَبَرَ - يَصْبِرُ ": حبس النفس لتستمر على فعل مجهد وشاق
صَابِر: اسم فاعل صفة مشبهة من " صَبَرَ - يَصْبِرُ "
صَابِرِيْن: جمع " صَابِر
صَبَّار: على وزن " فـَعـَّال ": اسم فاعل مبالغة من " صَبَرَ - يَصْبِرُ ": كثير الصبر
أَصْبَرَ - يُصْبِرُ: على وزن " أفعلَ " من " صَبَرَ - يَصْبِرُ ": جعله " يَصْبِرُ ": جعله " يَصْبِرُ " نفسه
صَابَرَ - يُصَابِرُ: على وزن " فاعَلَ " من " صَبَرَ - يَصْبِرُ ": يتبادل فعل " صَبَرَ - يَصْبِرُ " مع آخر: يكون فعل كل من الاثنين داعماً ومقوياً لصبر الآخر
اصْطَبَرَ - يَصْطَبِرُ: على وزن " افتعل " من " صَبَرَ - يَصْبِرُ ": أصلها" اصْتَبَرَ - يَصْتَبِرُ ": يقوم بفعل " صَبَرَ - يَصْبِرُ " بشكل ذاتي: يجاهد نفسه بنفسه ليستمر بفعل أمر من الأمور رغم الصعاب
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ "منع الكائن نفسه أو كائناً آخر من الحركة والفعل والانتقال بالإكراه، وهي:
وَقَفَ - يَقِفُ، صَبَرَ - يَصْبِرُ، عَضَلَ - يَعْضُلُ، كَظَمَ - يَكْظِمُ، طَلَتَ - يَطْلِتُ - طَالُوْت، أَصَرَ- يَأْصِرُ
صبر - يصبر - تصبرون
	﴿وما أرسلنا قبلك من المرسلين إلا إنهم ليأكلون الطعام ويمشون في الأسواق وجعلنا بعضكم لبعض فتنة أتصبرون وكان ربك بصيرا(20)﴾ الفرقان ﴿ثم إن ربك للذين هاجروا من بعد ما فتنوا ثم جاهدوا وصبروا إن ربك من بعدها لغفور رحيم (110)﴾ النحل
 	﴿ياأيها الذين آمنوا اصبروا وصابروا ورابطوا واتقوا الله لعلكم تفلحون (200)﴾ آل عمران ﴿واصبر وما صبرك إلا بالله ولا تحزن عليهم ولا تك في ضيق مما يمكرون(127)﴾ النحل
	﴿وأطيعوا الله ورسوله ولا تنازعوا فتفشلوا وتذهب ريحكم واصبروا إن الله مع الصابرين (46)﴾ الأنفال
 	﴿الذين صبروا وعلى ربهم يتوكلون (42)﴾ النحل ﴿الذين صبروا وعلى ربهم يتوكلون (59)﴾ العنكبوت
في الحرب	﴿بلى إن تصبروا وتتقوا ويأتوكم من فورهم هذا يمددكم ربكم بخمسة آلاف من الملائكة مسومين (125)﴾ آل عمران ﴿قال موسى لقومه استعينوا بالله واصبروا إن الأرض لله يورثها من يشاء من عباده والعاقبة للمتقين(128)﴾ الأعراف ﴿وأورثنا القوم الذين كانوا يستضعفون مشارق الأرض ومغاربها التي باركنا فيهاوتمت كلمة ربك الحسنى على بني إسرائيل بما صبروا ودمرنا ما كان يصنع فرعون وقومه وما كانوا يعرشون(137)﴾ الأعراف
على كيد الكفار	﴿إن تمسسكم حسنة تسؤهم وإن تصبكم سيئة يفرحوا بها وإن تصبروا وتتقوا لا يضركم كيدهم شيئا إن الله بما يعملون محيط (120)﴾ آل عمران ﴿ثم إن ربك للذين هاجروا من بعد ما فتنوا ثم جاهدوا وصبروا إن ربك من بعدها لغفور رحيم (110)﴾ النحل
أذى الكفار	﴿لتبلون في أموالكم وأنفسكم ولتسمعن من الذين أوتوا الكتاب من قبلكم ومن الذين أشركوا أذى كثيرا وإن تصبروا وتتقوا فإن ذلك من عزم الأمور (186)﴾ آل عمران
على شهوة الفرج	﴿ومن لم يستطع منكم طولا أن ينكح المحصنات المؤمنات فمن ما ملكت أيمانكم من فتياتكم المؤمنات والله أعلم بإيمانكم بعضكم من بعض فانكحوهن بإذن أهلهن وآتوهن أجورهن بالمعروف محصنات غير مسافحات ولا متخذات أخدان فإذا أحصن فإن أتين بفاحشة فعليهن نصف ما على المحصنات من العذاب ذلك لمن خشي العنت منكم وأن تصبروا خير لكم والله غفور رحيم (25)﴾ النساء
على الدعوة واتباع القرآن وانتظار نصر الله	﴿فاصبر إن وعد الله حق ولا يستخفنك الذين لا يوقنون(60)﴾ الروم ﴿فاصبر إن وعد الله حق واستغفر لذنبك وسبح بحمد ربك بالعشي والإبكار(55)﴾ غافر ﴿فاصبر إن وعد الله حق فإما نرينك بعض الذي نعدهم أو نتوفينك فإلينا يرجعون(77)﴾ غافر
	﴿فاصبر كما صبر أولوا العزم من الرسل ولا تستعجل لهم كأنهم يوم يرون ما يوعدون لم يلبثوا إلا ساعة من نهار بلاغ فهل يهلك إلا القوم الفاسقون(35)﴾ الأحقاف تعرج الملائكة والروح إليه في يوم كان مقداره خمسين ألف سنة(4)فاصبر صبرا جميلا(5)إنهم يرونه بعيدا(6)ونراه قريبا(7) } المعارج
	﴿واصبر وما صبرك إلا بالله ولا تحزن عليهم ولا تك في ضيق مما يمكرون(127)﴾ النحل
على تحمل عقوبة تعسفية	﴿وإن عاقبتم فعاقبوا بمثل ما عوقبتم به ولئن صبرتم لهو خير للصابرين (126)﴾ النحل
	﴿ولئن أذقناه نعماء بعد ضراء مسته ليقولن ذهب السيئات عني إنه لفرح فخور(10) إلا الذين صبروا وعملوا الصالحات أولئك لهم مغفرة وأجر كبير(11)﴾ هود
	﴿تلك من أنباء الغيب نوحيها إليك ما كنت تعلمها أنت ولا قومك من قبل هذا فاصبر إن العاقبة للمتقين (49)﴾ هود
	﴿واصبر فإن الله لا يضيع أجر المحسنين (115)﴾ هود ﴿قالوا أئنك لأنت يوسف قال أنا يوسف وهذا أخي قد من الله علينا إنه من يتق ويصبر فإن الله لا يضيع أجر المحسنين (90)﴾ يوسف
	﴿والذين صبروا ابتغاء وجه ربهم وأقاموا الصلاة وأنفقوا مما رزقناهم سرا وعلانية ويدرءون بالحسنة السيئة أولئك لهم عقبى الدار (22)﴾ الرعد ﴿سلام عليكم بما صبرتم فنعم عقبى الدار (24)﴾ الرعد
	﴿ما عندكم ينفد وما عند الله باق ولنجزين الذين صبروا أجرهم بأحسن ما كانوا يعملون (96)﴾ النحل ﴿أولئك يؤتون أجرهم مرتين بما صبروا ويدرءون بالحسنة السيئة ومما رزقناهم ينفقون(54)﴾ القصص ﴿إني جزيتهم اليوم بما صبروا أنهم هم الفائزون (111)﴾ المؤمنون ﴿قل ياعباد الذين آمنوا اتقوا ربكم للذين أحسنوا في هذه الدنيا حسنة وأرض الله واسعةإنما يوفى الصابرون أجرهم بغير حساب (10)﴾ الزمر ﴿أولئك يجزون الغرفة بما صبروا ويلقون فيها تحية وسلاما(75)﴾ الفرقان ﴿وجزاهم بما صبروا جنة وحريرا (12)﴾ الإنسان
الغفران	﴿ثم إن ربك للذين هاجروا من بعد ما فتنوا ثم جاهدوا وصبروا إن ربك من بعدها لغفور رحيم (110)﴾ النحل
يصبر على
فصبروا على ما كذبوا على ما آذيتمونا	﴿ولقد كذبت رسل من قبلك فصبروا على ما كذبوا وأوذوا حتى أتاهم نصرنا ولا مبدل لكلمات الله ولقد جاءك من نبإ المرسلين(34)﴾ الأنعام ﴿وما لنا ألا نتوكل على الله وقد هدانا سبلنا ولنصبرن على ما آذيتمونا وعلى الله فليتوكل المتوكلون (12)﴾ إبراهيم
على ما يقولون	﴿فاصبر على ما يقولون وسبح بحمد ربك قبل طلوع الشمس وقبل غروبها ومن آناء الليل فسبح وأطراف النهار لعلك ترضى(130)﴾ طه ﴿فاصبر على ما يقولون وسبح بحمد ربك قبل طلوع الشمس وقبل الغروب (39)﴾ ق
	﴿اصبر على ما يقولون واذكر عبدنا داوود ذا الأيد إنه أواب(17)﴾ ص ﴿واصبر على ما يقولون واهجرهم هجرا جميلا (10)﴾ المزمل
على ما أصابك	﴿يابني أقم الصلاة وأمر بالمعروف وانه عن المنكر واصبر على ما أصابك إن ذلك من عزم الأمور(17)﴾ لقمان
على آلهتكم	﴿إن كاد ليضلنا عن آلهتنا لولا أن صبرنا عليها وسوف يعلمون حين يرون العذاب من أضل سبيلا (42)﴾ الفرقان ﴿وانطلق الملأ منهم أن امشوا واصبروا على آلهتكم إن هذا لشيء يراد(6)﴾ ص
على النار	﴿أولئك الذين اشتروا الضلالة بالهدى والعذاب بالمغفرة فما أصبرهم على النار(175)﴾ البقرة
اصبروا حتى
حين الجدل والخلاف مع غير المؤمنين حول القرآن﴿وإن كان طائفة منكم آمنوا بالذي أرسلت به وطائفة لم يؤمنوا فاصبروا حتى يحكم الله بيننا وهو خير الحاكمين(87)﴾ الأعراف ﴿واتبع ما يوحى إليك واصبر حتى يحكم الله وهو خير الحاكمين (109)﴾ يونس
	﴿ولو أنهم صبروا حتى تخرج إليهم لكان خيرا لهم والله غفور رحيم(5)﴾ الحجرات
واصبر نفسك مع
مع المؤمنين﴿واصبر نفسك مع الذين يدعون ربهم بالغداة والعشي يريدون وجهه ولا تعد عيناك عنهم تريد زينة الحياة الدنيا ولا تطع من أغفلنا قلبه عن ذكرنا واتبع هواه وكان أمره فرطا(28)﴾ الكهف
اصبر لـِ
	﴿واصبر لحكم ربك فإنك بأعيننا وسبح بحمد ربك حين تقوم(48)﴾ الطور ﴿فاصبر لحكم ربك ولا تكن كصاحب الحوت إذ نادى وهو مكظوم(48)﴾ القلم ﴿فاصبر لحكم ربك ولا تطع منهم آثما أو كفورا (24)﴾ الإنسان ﴿ولربك فاصبر (7)﴾ المدثر
ثواب ونتائج الصبر في الدنيا
 	﴿وجعلنا منهم أئمة يهدون بأمرنا لما صبروا وكانوا بآياتنا يوقنون (24)﴾ السجدة ﴿ولا تستوي الحسنة ولا السيئة ادفع بالتي هي أحسن فإذا الذي بينك وبينه عداوة كأنه ولي حميم (34) وما يلقاها إلا الذين صبروا وما يلقاها إلا ذو حظ عظيم (35)﴾ فصلت
من عزم الأمور	﴿ولمن صبر وغفر إن ذلك لمن عزم الأمور (43)﴾ الشورى ﴿يابني أقم الصلاة وأمر بالمعروف وانه عن المنكر واصبر على ما أصابك إن ذلك من عزم الأمور(17)﴾ لقمان ﴿لتبلون في أموالكم وأنفسكم ولتسمعن من الذين أوتوا الكتاب من قبلكم ومن الذين أشركوا أذى كثيرا وإن تصبروا وتتقوا فإن ذلك من عزم الأمور (186)﴾ آل عمران
صبر - يصبر بعد فوات الأوان
على النار في جهنم	﴿أولئك الذين اشتروا الضلالة بالهدى والعذاب بالمغفرة فما أصبرهم على النار(175)﴾ البقرة ﴿وبرزوا لله جميعا فقال الضعفاء للذين استكبروا إنا كنا لكم تبعا فهل أنتم مغنون عنا من عذاب الله من شيء قالوا لو هدانا الله لهديناكم سواء علينا أجزعنا أم صبرنا ما لنا من محيص(21)﴾ إبراهيم ﴿فإن يصبروا فالنار مثوى لهم وإن يستعتبوا فما هم من المعتبين(24)﴾ فصلت ﴿اصلوها فاصبروا أو لا تصبروا سواء عليكم إنما تجزون ما كنتم تعملون(16)﴾ الطور
صبر - الصبر
واستعينوا بالصبر والصلاة	﴿واستعينوا بالصبر والصلاة وإنها لكبيرة إلا على الخاشعين(45)﴾ البقرة ﴿ياأيها الذين آمنوا استعينوا بالصبر والصلاة إن الله مع الصابرين(153)﴾ البقرة
تواصوا بالصبر	﴿ثم كان من الذين آمنوا وتواصوا بالصبر وتواصوا بالمرحمة (17)﴾ البلد ﴿إلا الذين آمنوا وعملوا الصالحات وتواصوا بالحق وتواصوا بالصبر(3)﴾ العصر
 	﴿واصبر وما صبرك إلا بالله ولا تحزن عليهم ولا تك في ضيق مما يمكرون(127)﴾ النحل
 	﴿وما تنقم منا إلا أن آمنا بآيات ربنا لما جاءتنا ربنا أفرغ علينا صبرا وتوفنا مسلمين (126)﴾ الأعراف ﴿ولما برزوا لجالوت وجنوده قالوا ربنا أفرغ علينا صبرا وثبت أقدامنا وانصرنا على القوم الكافرين (250)﴾ البقرة
على كيد الحساد	﴿وجاءوا على قميصه بدم كذب قال بل سولت لكم أنفسكم أمرا فصبر جميل والله المستعان على ما تصفون (18)﴾ يوسف ﴿قال بل سولت لكم أنفسكم أمرا فصبر جميل عسى الله أن يأتيني بهم جميعا إنه هو العليم الحكيم (83)﴾ يوسف
	﴿قال إنك لن تستطيع معي صبرا (67)﴾ الكهف ﴿قال ألم أقل إنك لن تستطيع معي صبرا (72)﴾ الكهف ﴿قال ألم أقل لك إنك لن تستطيع معي صبرا (75)﴾ الكهف ﴿وكيف تصبر على ما لم تحط به خبرا (68)﴾ الكهف ﴿قال هذا فراق بيني وبينك سأنبئك بتأويل ما لم تستطع عليه صبرا (78)﴾ الكهف ﴿وأما الجدار فكان لغلامين يتيمين في المدينة وكان تحته كنز لهما وكان أبوهما صالحا فأراد ربك أن يبلغا أشدهما ويستخرجا كنزهما رحمة من ربك وما فعلته عن أمري ذلك تأويل ما لم تستطع عليه صبرا (82)﴾ الكهف
صابِرٌ - الصابرين
 { الصابرين والصادقين والقانتين والمنفقين والمستغفرين بالأسحار (17) آل عمران ﴿إن المسلمين والمسلمات والمؤمنين والمؤمنات والقانتين والقانتات والصادقين والصادقات والصابرين والصابرات والخاشعين والخاشعات والمتصدقين والمتصدقات والصائمين والصائمات والحافظين فروجهم والحافظات والذاكرين الله كثيرا والذاكرات أعد الله لهم مغفرة وأجرا عظيما (35)﴾ الأحزاب
 	﴿أم حسبتم أن تدخلوا الجنة ولما يعلم الله الذين جاهدوا منكم ويعلم الصابرين (142)﴾ آل عمران ﴿ولنبلونكم حتى نعلم المجاهدين منكم والصابرين ونبلو أخباركم (31)﴾ محمد
الخوف والجوع ونقص من الأموال والأنفس والثمرات	﴿ولنبلونكم بشيء من الخوف والجوع ونقص من الأموال والأنفس والثمرات وبشر الصابرين (155)﴾ البقرة
البأساء والضراء وحين البأس	﴿ليس البر أن تولوا وجوهكم قبل المشرق والمغرب ولكن البر من آمن بالله واليوم الآخر والملائكة والكتاب والنبيين وآتى المال على حبه ذوي القربى واليتامى والمساكين وابن السبيل والسائلين وفي الرقاب وأقام الصلاة وآتى الزكاة والموفون بعهدهم إذا عاهدوا والصابرين في البأساء والضراء وحين البأس أولئك الذين صدقوا وأولئك هم المتقون(177)﴾ البقرة
	﴿وخذ بيدك ضغثا فاضرب به ولا تحنث إنا وجدناه صابرا نعم العبد إنه أواب(44)﴾ ص
	﴿الذين إذا ذكر الله وجلت قلوبهم والصابرين على ما أصابهم والمقيم الصلاة ومما رزقناهم ينفقون (35)﴾ الحج
	﴿فلما فصل طالوت بالجنود قال إن الله مبتليكم بنهر فمن شرب منه فليس مني ومن لم يطعمه فإنه مني إلا من اغترف غرفة بيده فشربوا منه إلا قليلا منهم فلما جاوزه هو والذين آمنوا معه قالوا لا طاقة لنا اليوم بجالوت وجنوده قال الذين يظنون أنهم ملاقو الله كم من فئة قليلة غلبت فئة كثيرة بإذن الله والله مع الصابرين(249)﴾ البقرة ﴿ياأيها النبي حرض المؤمنين على القتال إن يكن منكم عشرون صابرون يغلبوا مائتين وإن يكن منكم مائة يغلبوا ألفا من الذين كفروا بأنهم قوم لا يفقهون (65)﴾ الأنفال ﴿الآن خفف الله عنكم وعلم أن فيكم ضعفا فإن يكن منكم مائة صابرة يغلبوا مائتين وإن يكن منكم ألف يغلبوا ألفين بإذن الله والله مع الصابرين (66)﴾ الأنفال
على تنفيذ أمر الله	﴿فلما بلغ معه السعي قال يابني إني أرى في المنام أني أذبحك فانظر ماذا ترى قال ياأبت افعل ما تؤمر ستجدني إن شاء الله من الصابرين (102)﴾ الصافات ﴿قال ستجدني إن شاء الله صابرا ولا أعصي لك أمرا (69)﴾ الكهف
	﴿وإسماعيل وإدريس وذا الكفل كل من الصابرين (85)﴾ الأنبياء
البشارة	﴿ولنبلونكم بشيء من الخوف والجوع ونقص من الأموال والأنفس والثمرات وبشر الصابرين (155)﴾ البقرة
والله يحب الصابرين	﴿وكأين من نبي قاتل معه ربيون كثير فما وهنوا لما أصابهم في سبيل الله وما ضعفوا وما استكانوا والله يحب الصابرين(146)﴾ آل عمران
والله مع الصابرين	﴿فلما فصل طالوت بالجنود قال إن الله مبتليكم بنهر فمن شرب منه فليس مني ومن لم يطعمه فإنه مني إلا من اغترف غرفة بيده فشربوا منه إلا قليلا منهم فلما جاوزه هو والذين آمنوا معه قالوا لا طاقة لنا اليوم بجالوت وجنوده قال الذين يظنون أنهم ملاقو الله كم من فئة قليلة غلبت فئة كثيرة بإذن الله والله مع الصابرين(249)﴾ البقرة ﴿وأطيعوا الله ورسوله ولا تنازعوا فتفشلوا وتذهب ريحكم واصبروا إن الله مع الصابرين (46)﴾ الأنفال
	﴿ياأيها الذين آمنوا استعينوا بالصبر والصلاة إن الله مع الصابرين(153)﴾ البقرة
	﴿وقال الذين أوتوا العلم ويلكم ثواب الله خير لمن آمن وعمل صالحا ولا يلقاها إلا الصابرون (80)﴾ القصص
صبَّار
على التفكر بالخلق﴿ألم ترى أن الفلك تجري في البحر بنعمة الله ليريكم من آياته إن في ذلك لآيات لكل صبار شكور (31)﴾ لقمان ﴿إن يشأ يسكن الريح فيظللن رواكد على ظهره إن في ذلك لآيات لكل صبار شكور(33)﴾ الشورى
وقصص السابقين	﴿ولقد أرسلنا موسى بآياتنا أن أخرج قومك من الظلمات إلى النور وذكرهم بأيام الله إن في ذلك لآيات لكل صبار شكور(5)﴾ إبراهيم ﴿فقالوا ربنا باعد بين أسفارنا وظلموا أنفسهم فجعلناهم أحاديث ومزقناهم كل ممزق إن في ذلك لآيات لكل صبار شكور (19)﴾ سبأ
أصبره - يصبره - أصبرهم
	﴿أولئك الذين اشتروا الضلالة بالهدى والعذاب بالمغفرة فما أصبرهم على النار(175)﴾ البقرة
صابر - يصابر - صابروا
 ﴿ياأيها الذين آمنوا اصبروا وصابروا ورابطوا واتقوا الله لعلكم تفلحون (200)﴾ آل عمران
اصطبر  - يصطبر
لعبادة الله على عبادة الله	﴿رب السماوات والأرض وما بينهما فاعبده واصطبر لعبادته هل تعلم له سميا(65)﴾ مريم ﴿وأمر أهلك بالصلاة واصطبر عليها لا نسألك رزقا نحن نرزقك والعاقبة للتقوى(132)﴾ طه
	﴿إنا مرسلو الناقة فتنة لهم فارتقبهم واصطبر (27)﴾ القمر
مختار الصحاح
● [صبر] ص ب ر: الصَّبْرُ حبس النفس عن الجزع وبابه ضرب و صَبَرهُ حبسه قال الله تعالى ﴿واصبر لنفسك﴾ وفي حديث النبي عليه الصلاة والسلام في رجل أمسك رجلا وقتله آخر قال ﴿اقتلوا القاتل و اصبِروا الصَّابِرَ﴾ أي احبسوا الذي حبسه للموت حتى يموت و التَّصَبُّرُ تكلف الصبر وتقول اصْطَبَر واصَّبر ولا تقل اطَّبر و الصَّبِرُ بكسر الباء الدواء المر ولا يسكن إلا في ضرورة الشعر و الصُّبْرَةُ واحدة صُبَرِ الطعام واشترى الشيء صُبْرةً أي بلا وزن ولا كيل و الصَّنَوْبَرُ بوزن السفرجل شجر وقيل ثمره و الصِّنَّبْرُ بكسر الصاد وتشديد النون وفتحها وسكون الباء يوم من أيام العجوز
الراغب
صبر
- الصبر: الإمساك في ضيق، يقال: صبرت الدابة: حبستها بلا علف، وصبرت فلانا: خلفته خلفة لا خروج له منها، والصبر: حبس النفس على ما يقتضيه العقل والشرع، أو عما يقتضيان حبسها عنه، فالصبر لفظ عام، وربما خولف بين أسمائه بحسب اختلاف مواقعه؛ فإن كان حبس النفس لمصيبة سمي صبرا لا غير، ويضاده الجزع، وإن كان في محاربة سمي شجاعة، ويضاده الجبن، وإن كان في نائبة مضجرة سمي رحب الصدر، ويضاده الضجر، وإن كان في إمساك الكلام سمي كتمانا، ويضاده المذل، وقد سمى الله تعالى كل ذلك صبرا، ونبه عليه بقوله: }والصابرين في البأساء والضراء﴿[البقرة/177]،﴾والصابرين على ما أصابهم﴿[الحج/35]،﴾والصابرين والصابرات{ [الأحزاب/35]، وسمي الصوم صبرا لكونه كالنوع له، وقال عليه السلام: (صيام شهر الصبر وثلاثة أيام في كل شهر يذهب وحر الصدر) (الحديث عن يزيد بن عبد الله بن الشخير عن الأعرابي قال: سمعت رسول الله صلى الله عليه وسلم يقول: (صوم شهر الصبر، وثلاثة أيام من كل شهر يذهبن وحر الصدر) أخرجه أحمد والطبراني في الكبير، ورجال أحمد رجال الصحيح، ,أخرجه البزار عن ابن عباس، ورجاله رجال الصحيح.
انظر: مجمع الزوائد 3/199؛ والمسند 5/154)، وقوله تعالى: }فما أصبرهم على النار﴿[البقرة/175]، قال أبو عبيدة (انظر: مجاز القرآن 1/64؛ ومعاني القرآن للفراء 1/103) : إن ذلك لغة بمعنى الجرأة، واحتج بقول أعرابي قال لخصمه: ما أصبرك على الله، وهذا تصور مجاز بصورة حقيقة؛ لأن ذلك معناه: ما أصبرك على عذاب الله في تقديرك إذا اجترأت على ارتكاب ذلك، وإلى هذا يعود قول من قال: ما أبقاهم على النار، وقول من قال (انظر معاني القرآن وإعرابه للزجاج 1/245) : ما أعملهم بعمل أهل النار، وذلك أنه قد يوصف بالصبر من لا صبر له في الحقيقة اعتبارا بحال الناظر إليه، واستعمال التعجب في مثله اعتبار بالخلق لا بالخالق، وقوله تعالى:﴾اصبروا وصابروا﴿[آل عمران/200]، أي: احبسوا أنفسكم على العبادة وجاهدوا أهواءكم، وقوله:﴾واصطبر لعبادته﴿[مريم/65]، أي: تحمل الصبر بجهدك، وقوله:﴾أولئك يجزون الغرفة بما صبروا﴿[الفرقان/75]، أي: بما تحملوا من الصبر في الوصول إلى مرضاة الله، وقوله:﴾فصبر جميل﴿[يوسف/18]، معناه: الأمر والحث على ذلك، والصبور: القادر على الصبر، والصبار يقال: إذا كان فيه ضرب من التكلف والمجاهدة، قال:﴾إن في ذلك لآيات لكل صبار شكور﴿[الشورى/33]، ويعبر عن الانتظار بالصبر لما كان حق الانتظار أن لا ينفك عن الصبر بل هو نوع من الصبر، قال:﴾فاصبر لحكم ربك{ [الطور/48]، أي: انتظر حكمة لك على الكافرين.
ملخص اللسان
1.  في أَسماء الله تعالى: الصَّبُور تعالى وتقدَّس، هو الذي لا  يُعاجِل العُصاة بالانْتقامِ، وهو من أَبنية المُبالَغة، ومعناه قَرِيب من  مَعْنَى الحَلِيم، والفرْق بينهما أَن المُذنِب لا يأْمَنُ العُقوبة في صِفَة  الصَّبُور كما يأْمَنُها في صِفَة الحَلِيم.
2.     صَبَرَه عن الشيء  يَصْبِرُه صَبْراً حَبَسَه، وأَصل الصَّبْر الحَبْس، وكل من حَبَس شيئاً فقد صَبَرَه؛
3.     والصَّبْرُ: نَصْب الإِنسان للقَتْل، فهو مَصْبُور. يقال: قَتَلَه صَبْراً،
4.     والصَّبْر: أَن تأْخذ يَمِين إِنسان. تقول: صَبَرْتُ يَمِينه  أَي حلَّفته. وكلُّ من حَبَسْتَه لقَتلٍ أَو يَمِين،فهو قتلُ صَبْرٍ.
5.     والصَّبْرُ: الإِكراه. وصَبَرْت الرَّجل إِذا حَلَّفته صَبْراً أَو قتلتَه صَبْراً.
6.     وصَبَرَ الرجلَ يَصْبِرُه: لَزِمَه.
7. والصَّبْرُ: نقِيض الجَزَع، صَبَرَ يَصْبِرُ صَبْراً،فهو صابِرٌ  وصَبَّار وصَبِيرٌ وصَبُور، والأُنثى صَبُور أَيضاً، الصَّبر حَبْس النفس عند الجزَع،
8.     وقد صَبَرَ فلان عند المُصِيبة  يَصْبِرُ صَبْراً،والتَّصَبُّرُ: تكلُّف الصَّبْرِ،وتَصَبَّر وآصْطَبَرَ: جعل له صَبْراً.
9.     والصَّبْرُ: الجَراءة؛ ومنه قوله عز وجلّ: فما أَصْبَرَهُمْ على  النار؛ أَي ما أَجْرَأَهُم على أَعمال أَهل النار.
10.                        وشَهْرُ الصَّبْرِ: شهر الصَّوْم.
11.                        وصَبَرَ به يَصْبُرُ صَبْراً: كَفَلَ، وهو بِهِ صَبِيرٌ  والصَّبِيرُ: الكَفِيل؛
12.                        والصَّبِيرُ: السحاب الأَبيض الذي يصبرُ بعضه فوق بعض  درجاً؛الصَّبير السحاب يثبت  يوماً وليلة ولا يبرَح كأَنه يُصْبَرُ أَي يحبس،
13.                        وصَبَرَه: أَوْثقه.
14.                        وصَبِيرُ الخُوانِ: رُقَاقَة عَرِيضَة تُبْسَطُ تحت ما يؤكل من الطعام.
15.                        الصَّبرُ والصُّبْرُ: جانب الشيء،والصَّبْرُ والصُّبْرُ: ناحية الشيء وحَرْفُه، وجمعه أَصْبار. وصُبْرُ الشيء: أَعلاه.
16.                        والصُّبْرَة: ما جُمِع من الطعام بلا كَيْل ولا وَزْن بعضه فوق بعض
17.                        الصَّبِير: سَحاب أَبيض متكاثِف يعني تَكَاثَفَ البُخار وتَراكَم فصار  سَحاباً.
18.                        والصُّبْرَة: الحجارة الغليظة  المجتمعة،
19.                        والصُّبُرُ: الأَرض ذات الحَصْباء وليست بغليظة،
20.                        والصِّبَارة: صِمَام القارُورَة وأَصبر رأْسَ الحَوْجَلَة  بالصِّبَار، وهو السِّداد،
21.                        نَبات الصَّبِر كنَبات السَّوْسَن الأَخضر غير أَن ورقَ  الصَّبرِ أَطول وأَعرض وأَثْخَن كثيراً، وهو كثير الماء جدّاً.
22.                        الصَّبِر هذا الدَّواء  المرُّ،
23.                        وصَبَارَّة الشتاء، بتشديد الراء: شدة البَرْد؛
لسان العرب
● - صبر: في أَسماء الله تعالى: الصَّبُور تعالى وتقدَّس، هو الذي لا  يُعاجِل العُصاة بالانْتقامِ، وهو من أَبنية المُبالَغة، ومعناه قَرِيب من  مَعْنَى الحَلِيم، والفرْق بينهما أَن المُذنِب لا يأْمَنُ العُقوبة في صِفَة  الصَّبُور كما يأْمَنُها في صِفَة الحَلِيم. ابن سيده: صَبَرَه عن الشيء  يَصْبِرُه صَبْراً حَبَسَه؛ قال الحطيئة:  قُلْتُ لها أَصْبِرُها جاهِداً:  وَيْحَك، أَمْثالُ طَرِيفٍ قَلِيلْ  والصَّبْرُ: نَصْب الإِنسان للقَتْل، فهو مَصْبُور. وصَبْرُ الإِنسان  على القَتْل: نَصْبُه عليه. يقال: قَتَلَه صَبْراً، وقد صَبَره عليه وقد  نَهَى رسول الله، صلى الله عليه وسلم، أَنْ تُصْبَرَ الرُّوح. ورجل  صَبُورَة، بالهاء: مَصْبُور للقتل؛ حكاه ثعلب. وفي حديث النبي، صلى الله عليه  وسلم، أَنه نَهَى عن قَتْل شيء من الدَّوابّ صَبْراً؛ قيل: هو أَن يُمْسك  الطائرُ أَو غيرُه من ذواتِ الرُّوح يُصْبَر حَيّاً ثم يُرْمَى بشيء حتى  يُقْتَل؛ قال: وأَصل الصَّبْر الحَبْس، وكل من حَبَس شيئاً فقد صَبَرَه؛  ومنه الحديث: نهى عن المَصْبُورة ونَهَى عن صَبْرِ ذِي الرُّوح؛  والمَصبُورة التي نهى عنها؛ هي المَحْبُوسَة على المَوْت. وكل ذي روح يصبر حيّاً  ثم يرمى حتى يقتل، فقد، قتل صبراً. وفي الحديث الآخر في رَجُل أَمسَك  رجُلاً وقَتَلَه آخر فقال: اقْتُلُوا القاتل واصْبُروا الصَّابرَ؛ يعني  احْبِسُوا الذي حَبَسَه للموْت حتى يَمُوت كفِعْلِهِ به؛ ومنه قيل للرجُل  يقدَّم فيضربَ عنقه: قُتِل صَبْراً؛ يعني أَنه أُمسِك على المَوْت، وكذلك لو  حَبَس رجُل نفسَه على شيء يُرِيدُه قال: صَبَرْتُ نفسِي؛ قال عنترة يذكُر  حرْباً كان فيها:  فَصَبَرْتُ عارِفَةً لذلك حُرَّةً  تَرْسُو، إِذا نَفْسُ الجبان تَطَلَّعُ  يقول: حَبَست نفساً صابِرة. قال أَبو عبيد: يقول إِنه حَبَس نفسَه،  وكلُّ من قُتِل في غير مَعْرَكة ولا حَرْب ولا خَطَإٍ، فإِنه مَقْتول  صَبْراً. وفي حديث ابن مسعود: أَن رسول الله، صلى الله عليه وسلم، نَهَى عن  صَبْرِ الرُّوح، وهو الخِصاءُ، والخِصاءُ صَبْرٌ شديد؛ ومن هذا يَمِينُ  الصَّبْرِ، وهو أَن يحبِسَه السلطان على اليمين حتى يحلِف بها، فلو حلَف  إِنسان من غيرِ إِحلاف ما قيل: حلَف صَبْراً. وفي الحديث: مَنْ حَلَف على  يَمِين مَصْبُورَةٍ كاذِباً، وفي آخر: على يَمِينِ صَبْرٍ أَي أُلْزِم بها  وحُبِس عليها وكانت لازِمَة لصاحِبها من جِهَة الحَكَم، وقيل لها مَصْبُورة  وإِن كان صاحِبُها في الحقيقة هو المَصْبُور لأَنه إِنما صُبِرَ من  أَجْلِها أَي حُبس، فوُصِفت بالصَّبْر وأُضيفت إِليه مجازاً؛ والمَصْبورة: هي  اليَمِين، والصَّبْر: أَن تأْخذ يَمِين إِنسان. تقول: صَبَرْتُ يَمِينه  أَي حلَّفته. وكلُّ من حَبَسْتَه لقَتلٍ أَو يَمِين، فهو قتلُ صَبْرٍ.  والصَّبْرُ: الإِكراه. يقال: صَبَرَ الحاكم فُلاناً على يَمين صَبْراً أَي  أَكرهه. وصَبَرْت الرَّجل إِذا حَلَّفته صَبْراً أَو قتلتَه صَبْراً.  يقال: قُتِل فلانٌ صَبْراً وحُلِّف صَبْراً إِذا حُبِس. وصَبَرَه: أَحْلَفه  يَمِين صَبْرٍ يَصْبِرُه. ابن سيده: ويَمِين الصَّبْرِ التي يُمْسِكُكَ  الحَكَم عليها حتى تَحْلِف؛ وقد حَلَف صَبْراً؛ أَنشد ثعلب:  فَأَوْجِعِ الجَنْبَ وأَعْرِ الظَّهْرَا،  أَو يُبْلِيَ اللهُ يَمِيناً صَبْرَا  وصَبَرَ الرجلَ يَصْبِرُه: لَزِمَه.  والصَّبْرُ: نقِيض الجَزَع، صَبَرَ يَصْبِرُ صَبْراً، فهو صابِرٌ  وصَبَّار وصَبِيرٌ وصَبُور، والأُنثى صَبُور أَيضاً، بغير هاء، وجمعه صُبُرٌ.  الجوهري: الصَّبر حَبْس النفس عند الجزَع، وقد صَبَرَ فلان عند المُصِيبة  يَصْبِرُ صَبْراً، وصَبَرْتُه أَنا: حَبَسْته. قال الله تعالى: واصْبِرْ  نفسَك مع الذينَ يَدْعُون رَبَّهم. والتَّصَبُّرُ: تكلُّف الصَّبْرِ؛  وقوله أَنشده ابن الأَعرابي:  أَرَى أُمَّ زَيْدٍ كُلَّمَا جَنَّ لَيْلُها  تُبَكِّي على زَيْدٍ، ولَيْسَتْ بَأَصْبَرَا  أَراد: وليست بأَصْبَرَ من ابنها، بل ابنها أَصْبَرُ منها لأَنه عاقٌّ  والعاقُّ أَصبَرُ من أَبَوَيْهِ. وتَصَبَّر وآصْطَبَرَ: جعل له صَبْراً.  وتقول: آصْطَبَرْتُ ولا تقول اطَّبَرْتُ لأَن الصاد لا تدغم في الطاء،  فإِن أَردت الإِدغام قلبت الطاء صاداً وقلت اصَّبَرْتُ. وفي الحديث عن  النبي، صلى الله عليه وسلم، أَن الله تعالى قال: إِنِّي أَنا الصَّبُور؛ قال  أَبو إِسحق: الصَّبُور في صفة الله عز وجلّ الحَلِيم. وفي الحديث: لا  أَحَدَ أَصْبَرُ على أَذًى يَسْمَعُه من الله عزَّ وجلَّ؛ أَي أَشدّ حِلْماً  على فاعِل ذلك وترك المُعاقبة عليه. وقوله تعالى: وتَتَواصَوْا  بالصَّبْرِ؛ معناه: وتَوَاصَوْا بالصبر على طاعة الله والصَّبْرِ على الدخول في  مَعاصِيه. والصَّبْرُ: الجَراءة؛ ومنه قوله عز وجلّ: فما أَصْبَرَهُمْ على  النار؛ أَي ما أَجْرَأَهُم على أَعمال أَهل النار. قال أَبو عمرو: سأَلت  الحليحي عن الصبر فقال: ثلاثة أَنواع: الصَّبْرُ على طاعة الجَبَّار،  والصَّبْرُ على معاصِي  (* قوله: «الحليحي» وقوله: «والصبر على معاصي إلخ»  كذا بالأَصل). الجَبَّار، والصَّبر على الصَّبر على طاعته وتَرْك معصيته.  وقال ابن الأَعرابي: قال عُمر: أَفضل الصَّبر التَّصَبر. وقوله: فَصَبْرٌ  جَمِيل؛ أَي صَبْرِي صَبْرٌ جَمِيل. وقوله عز وجل: اصْبِرُوا وصَابِرُوا؛  أَي اصْبِرُوا واثْبُتُوا على دِينِكم، وصابروا أَي صابروا أَعداءَكُم  في الجِهاد. وقوله عز وجل: اسْتَعِينوا بالصَّبْرِ؛ أَي بالثبات على ما  أَنتم عليه من الإِيمان. وشَهْرُ الصَّبْرِ: شهر الصَّوْم. وفي حديث  الصَّوْم: صُمْ شَهْرَ الصَّبْر؛ هُوَ شهرُ رمضان وأَصل الصَّبْرِ الحَبْس،  وسُمِّي الصومُ صَبْراً لِمَا فيه من حَبْس النفس عن الطَّعام والشَّرَاب  والنِّكاح. وصَبَرَ به يَصْبُرُ صَبْراً: كَفَلَ، وهو بِهِ صَبِيرٌ  والصَّبِيرُ: الكَفِيل؛ تقول منه: صَبَرْتُ أَصْبُرُ، بالضَّم، صَبْراً وصَبَارة  أَي كَفَلْت به، تقول منه: اصْبُرْني يا رجل أَي أَعْطِنِي كَفِيلاً.  وفي حديث الحسَن: مَنْ أَسْلَفَ سَلَفاً فَلا يأْخُذَنَّ به رَهْناً ولا  صَبِيراً؛ هو الكفِيل. وصَبِير القوم: زَعِيمُهم المُقَدَّم في أُمُورِهم،  والجمع صُبَراء. والصَّبِيرُ: السحاب الأَبيض الذي يصبرُ بعضه فوق بعض  درجاً؛ قال يصِف جَيْشاً:  كَكِرْفِئَة الغَيْث ذاتِ الصبِير  قال ابن بري: هذا الصدر يحتمل أَن يكون صدراً لبيت عامر بن جوين الطائي  من أَبيات:  وجارِيَةٍ من بَنَات المُلُو  ك، قَعْقَعْتُ بالخيْل خَلْخالَها  كَكِرْفِئَة الغَيْث ذات الصَّبِيـ  ـرِ، تأْتِي السَّحابَ وتَأْتالَها  قال: أَي رُبَّ جارية من بَنات المُلُوك قَعْقَعتُ خَلْخَالَها لَمَّا  أَغَرْت عليهم فهَرَبَتْ وعَدَت فسُمِع صَوْت خَلْخَالِها، ولم تكن قبل  ذلك تَعْدُو. وقوله: كَكِرْفِئَة الغَيْث ذات الصَّبِيرِ أَي هذه الجارية  كالسَّحابة البَيْضاء الكَثِيفة تأْتي السَّحاب أَي تقصِدُ إِلى جُمْلَة  السَّحاب. وتأْتالُه أَي تُصْلِحُه، وأَصله تأْتَوِلُهُ من الأَوْل وهو  الإِصْلاح، ونصب تأْتالَها على الجواب؛ قال ومثله قول لبيد:  بِصَبُوحِ صَافِيَة وجَذْب كَرِينَةٍ،  بِمُوَتَّرٍ تَأْتالُه إِبهامُها  أَي تُصْلِح هذه الكَرِينَة، وهي المُغَنِّية، أَوْتار عُودِها  بِإِبْهامِها؛ وأَصله تَأْتَوِلُه إِبْهامُها فقلبت الواو أَلفاً لتحركها وانفتاح  ما قبلها؛ قال: وقد يحتمل أَن يكون كَكِرْفِئَة الغيْث ذات الصبير  للْخَنْسَاء، وعجزه:  تَرْمِي السَّحابَ ويَرْمِي لَها  وقبله:  ورَجْراجَة فَوْقَها بَيْضُنا،  عليها المُضَاعَفُ، زُفْنا لَها  والصَّبِير: السحاب الأَبيض لا يكاد يُمطِر؛ قال رُشَيْد بن رُمَيْض  العَنَزيّ:  تَرُوح إِليهمُ عَكَرٌ تَراغَى،  كأَن دَوِيَّها رَعْدُ الصَّبِير  الفراء: الأَصْبار السحائب البيض، الواحد صِبْر وصُبْر، بالكسر والضم.  والصَّبِير: السحابة البيضاء، وقيل: هي القطعة من السحابة تراها كأَنها  مَصْبُورة أَي محبُوسة، وهذا ضعيف. قال أَبو حنيفة: الصَّبير السحاب يثبت  يوماً وليلة ولا يبرَح كأَنه يُصْبَرُ أَي يحبس، وقيل: الصَّبِير السحاب  الأَبيض، والجمع كالواحد، وقيل: جمعه صُبُرٌ؛ قال ساعدة بن جؤية:  فارْمِ بِهم لِيَّةَ والأَخْلافا،  جَوْزَ النُّعامَى صُبُراً خِفافا  والصُّبَارة من السحاب: كالصَّبِير.  وصَبَرَه: أَوْثقه. وفي حديث عَمَّار حين ضرَبه عُثمان: فلمَّا عُوتِب  في ضَرْبه أَياه قال: هذه يَدِي لِعَمَّار فَلْيَصْطَبِر؛ معناه فليقتصّ.  يقال: صَبَرَ فلان فلاناً لوليّ فلان أَي حبسه، وأَصْبَرَه أَقَصَّه منه  فاصْطَبر أَي اقتصَّ. الأَحمر: أَقادَ السلطان فلاناً وأَقَصَّه  وأَصْبَرَه بمعنى واحد إِذا قَتَلَه بِقَوَد، وأَباءَهُ مثلهُ. وفي الحديث: أَن  النبي، صلى الله عليه وسلم، طَعَن إِنساناً بقضِيب مُدَاعَبة فقال له:  أَصْبِرْني، قال: اصْطَبر، أَي أَقِدْني من نفسك، قال: اسْتَقِدْ. يقال:  صَبَر فلان من خصْمه واصْطَبَر أَي اقتصَّ منه. وأَصْبَرَه الحاكم أَي  أَقصَّه من خصْمه.  وصَبِيرُ الخُوانِ: رُقَاقَة عَرِيضَة تُبْسَطُ تحت ما يؤكل من الطعام.  ابن الأَعرابي: أَصْبَرَ الرجل إِذا أَكل الصَّبِيرَة، وهي الرُّقاقة  التي يَغْرُِفُ عليها الخَبَُاز طَعام العُرْس.  والأَصْبَِرةُ من الغَنَم والإِبل؛ قال ابن سيده ولم أَسمع لها بواحد:  التي تَرُوح وتَغْدُو على أَهلها لا تَعْزُب عنهم؛ وروي بيت عنترة:  لها بالصَّيْف أَصْبِرَةٌ وجُلّ،  وسِتُّ من كَرائِمِها غِزَارُ  الصَّبرُ والصُّبْرُ: جانب الشيء، وبُصْره مثلُه، وهو حَرْف الشيء  وغِلَظه. والصَّبْرُ والصُّبْرُ: ناحية الشيء وحَرْفُه، وجمعه أَصْبار.  وصُبْرُ الشيء: أَعلاه. وفي حديث ابن مسعود: سِدْرة المُنْتَهى صُبْرُ الجنة؛  قال: صُبْرُها أَعلاها أَي أَعلى نواحيها؛ قال النمر بن تَوْلَب يصف  روضة:عَزَبَتْ، وباكَرَها الشَّتِيُّ بِدِيمَة  وَطْفاء، تَمْلَؤُها إِلى أَصْبارِها  وأَدْهَقَ الكأْس إِلى أَصْبارها ومَلأَها إِلى أَصْبارها أَي إِلى  أَعالِيها ورأْسها. وأَخذه بأَصْباره أَي تامّاً بجميعه.  وأَصْبار القبر: نواحيه وأَصْبار الإِناء: جوانِبه. الأَصمعي: إِذا  لَقِيَ الرجل الشِّدة بكمالها قيل: لَقِيها بأَصْبارها.  والصُّبْرَة: ما جُمِع من الطعام بلا كَيْل ولا وَزْن بعضه فوق بعض.  الجوهري: الصُّبرة واحدة صُبَرِ الطعام. يقال: اشتريت الشيء صُبْرَةً أَي  بلا وزن ولا كيل. وفي الحديث: مَرَّ على صُبْرَة طَعام فأَدخل يَدَه فيها؛  الصُّبْرة: الطعام المجتمِع كالكُومَة. وفي حديث عُمَر: دخل على النبي،  صلى الله عليه وسلم، وإِنَّ عند رجليه قَرَظاً مَصْبُوراً أَي مجموعاً، قد  جُعل صُبْرة كصُبْرة الطعام. والصُّبْرَة: الكُدْس، وقد صَبَّرُوا  طعامهم.  وفي حديث ابن عباس في قوله عز وجل: وكان عرْشهُ على الماء، قال: كان  يَصْعَد إِلى السماء بُخَارٌ من الماء، فاسْتَصْبَر فعاد صَبِيراً؛  اسْتَصْبَرَ أَي استكْثَف، وتراكَم، فذلك قوله: ثم اسْتَوى إِلى السماء وهي  دُخَان؛ الصَّبِير: سَحاب أَبيض متكاثِف يعني تَكَاثَفَ البُخار وتَراكَم فصار  سَحاباً. وفي حديث طَهْفة: ويسْتَحْلب الصَّبِير؛ وحديث ظبيان:  وسَقَوْهُم بِصَبِير النَّيْطَل أَي سَحاب الموْت والهَلاك.  والصُّبْرة: الطعام المَنْخُول بشيء شبِيه بالسَّرَنْد  (* قوله:  «بالسرند» هكذا في الأَصل وشرح القاموس). والصُّبْرَة: الحجارة الغليظة  المجتمعة، وجمعها صِبَار. والصُّبَارة، بضم الصاد: الحجارة، وقيل: الحجارة  المُلْس؛ قال الأَعشى:  مَنْ مُبْلِغٌ شَيْبان أَنَّ  المَرْءَ لم يُخلَق صُبارَهْ؟  قال ابن سيده: ويروى صِيَارَهْ؛ قال: وهو نحوها في المعنى، وأَورد  الجوهري في هذا المكان:  مَنْ مُبْلِغٌ عَمْراً بأَنَّ  المَرْءَ لم يُخْلَق صُبارَهْ؟  واستشهد به الأَزهري أَيضاً، ويروى صَبَارهْ، بفتح الصاد، وهو جمع  صَبَار والهاء داخلة لجمع الجمع، لأَن الصَّبَارَ جمع صَبْرة، وهي حجارة  شديدة؛ قال ابن بري: وصوابه لم يخلق صِبارهْ، بكسر الصاد، قال: وأَما صُبارة  وصَبارة فليس بجمع لصَبْرة لأَن فَعالاً ليس من أَبنية الجموع، وإِنما ذلك  فِعال، بالكسر، نحو حِجارٍ وجِبالٍ؛ وقال ابن بري: البيت لَعَمْرو بن  مِلْقَط الطائي يخاطب بهذا الشعر عمرو بن هند، وكان عمرو بن هند قتل له أَخ  عند زُرارَةَ بن عُدُس الدَّارِمِي، وكان بين عمرو بن مِلْقَط وبين  زُرارَة شَرٌّ، فحرّض عَمرو ابن هند على بني دارِم؛ يقول: ليس الإِنسان بحجر  فيصبر على مثل هذا؛ وبعد البيت:  وحَوادِث الأَيام لا  يَبْقَى لها إِلاَّ الحجاره  ها إِنَّ عِجْزَةَ أُمّه  بالسَّفْحِ، أَسْفَلَ مِنْ أُوارَهْ  تَسْفِي الرِّياح خِلال كَشْـ  ـحَيْه، وقد سَلَبوا إِزَارَهْ  فاقتلْ زُرَارَةَ، لا أَرَى  في القوم أَوفى من زُرَارَهْ  وقيل: الصُّبارة قطعة من حجارة أَو حديد.  والصُّبُرُ: الأَرض ذات الحَصْباء وليست بغليظة، والصُّبْرُ فيه لغة؛ عن  كراع.  ومنه قيل للحَرَّة: أُم صَبَّار ابن سيده: وأُمُّ صَبَّار، بتشديد  الباء، الحرَّة، مشتق من الصُّبُرِ التي هي الأَرض ذات الحَصْباء، أَو من  الصُّبَارة، وخَصَّ بعضهم به الرَّجْلاء منها. والصَّبْرة من الحجارة: ما  اشتد وغَلُظ، وجمعها الصَّبار؛ وأَنشد للأَعشى:  كأَن تَرَنُّمَ الهَاجَاتِ فيها،  قُبَيْلَ الصُّبح، أَصْوَات الصَّبَارِ  الهَاجَات: الضَّفادِع؛ شبَّه نَقِيق الضفادع في هذه العين بوقع  الحجارة. والصَّبِير: الجَبَل. قال ابن بري: اذكر أَبو عمر الزاهد أَن أُم  صَبَّار الحرّة، وقال الفزاري: هي حرة ليلى وحرَّة النار؛ قال: والشاهد لذلك  قول النابغة:  تُدافِع الناسَ عنّا حِين نَرْكَبُها،  من المظالم تُدْعَى أُمَّ صَبَّار  أَي تَدْفَعُ الناس عنّا فلا سَبِيل لأَحد إِلى غَزْوِنا لأَنها تمنعهم  من ذلك لكونها غَلِيظة لا تَطَؤُها الخيل ولا يُغار علينا فيها؛ وقوله:  من المظالم هي جمع مُظْلِمة أَي هي حَرَّة سوداء مُظْلِمة. وقال ابن  السكِّيت في كتاب الأَلفاظ في باب الاختلاط والشرِّ يقع بين القوم: وتدعى  الحرَّة والهَضْبَةُ أُمَّ صَبَّار. وروي عن ابن شميل: أَن أُم صَبَّار هي  الصَّفَاة التي لا يَحِيك فيها شيء. قال: والصَّبَّارة هي الأَرض الغَلِيظة  المُشْرفة لا نبت فيها ولا تُنبِت شيئاً، وقيل: هي أُم صَبَّار، ولا  تُسمَّى صَبَّارة، وإِنما هي قُفٌّ غليظة.  قال: وأَما أُمّ صَبُّور فقال أَبو عمرو الشيباني: هي الهَضْبة التي ليس  لها منفَذ. يقال: وقع القوم في أُمّ صَبُّور أَي في أَمرٍ ملتبِس شديد  ليس له منفَذ كهذه الهَضْبة التي لا منفَذ لها؛ وأَنشد لأَبي الغريب  النصري:  أَوْقَعَه اللهُ بِسُوءٍ فعْلِهِ  في أُمِّ صَبُّور، فأَودَى ونَشِبْ  وأُمّ صَبَّار وأُمُّ صَبُّور، كلتاهما: الداهية والحرب الشديدة. وأَصبر  الرجلُ: وقع في أُم صَبُّور، وهي الداهية، وكذلك إِذا وقع في أُم  صَبَّار، وهي الحرَّة. يقال: وقع القوم في أُم صَبُّور أَي في أَمر شديد. ابن  سيده: يقال وقعوا في أُم صَبَّار وأُم صَبُّور، قال: هكذا قرأْته في  الأَلفاظ صَبُّور، بالباء، قال: وفي بعض النسخ: أُم صيُّور، كأَنها مشتقَّة من  الصِّيارة، وهي الحجارة. وأَصْبَرَ الرجلُ إِذا جلس على الصَّبِير، وهو  الجبل. والصِّبَارة: صِمَام القارُورَة وأَصبر رأْسَ الحَوْجَلَة  بالصِّبَار، وهو السِّداد، ويقال للسِّداد القعولة والبُلْبُلَة  (* قوله:  «القعولة والبلبلة» هكذا في الأصل وشرح القاموس). والعُرْعُرة. والصَّبِرُ:  عُصَارة شجر مُرٍّ، واحدته صَبِرَة وجمعه صُبُور؛ قال الفرزدق:  يا ابن الخَلِيَّةِ، إِنَّ حَرْبي مُرَّة،  فيها مَذاقَة حَنْظَل وصُبُور  قال أَبو حنيفة: نَبات الصَّبِر كنَبات السَّوْسَن الأَخضر غير أَن ورقَ  الصَّبرِ أَطول وأَعرض وأَثْخَن كثيراً، وهو كثير الماء جدّاً. الليث:  الصَّبِرِ، بكسر الباء، عُصارة شجر ورقها كقُرُب السَّكاكِين طِوَال  غِلاظ، في خُضْرتها غُبْرة وكُمْدَة مُقْشَعِرَّة المنظَر، يخرج من وسطها ساقٌ  عليه نَوْر أَصفر تَمِهُ الرِّيح. الجوهري: الصَّبِر هذا الدَّواء  المرُّ، ولا يسكَّن إِلاَّ في ضرورة الشعر؛ قال الراجز:  أَمَرُّ من صَبْرٍ وحُضَضْ  وفي حاشية الصحاح: الحُضَضُ الخُولان، وقيل هو بظاءين، وقيل بضاد وظاء؛  قال ابن بري: صواب إِنشاده أَمَرَّ، بالنصب، وأَورده بظاءين لأَنه يصف  حَيَّة؛ وقبله:  أَرْقَشَ ظَمْآن إِذا عُصْرَ لَفَظْ  والصُّبَارُ، بضم الصاد: حمل شجرة شديدة الحموضة أَشد حُموضَة من  المَصْل له عَجَمٌ أَحمر عَرِيض يجلَب من الهِنْد، وقيل: هو التمر الهندي  الحامض الذي يُتَداوَى به.  وصَبَارَّة الشتاء، بتشديد الراء: شدة البَرْد؛ والتخفيف لغة عن  اللحياني. ويقال: أَتيته في صَبَارَّة الشتاء أَي في شدَّة البَرْد. وفي حديث  علي، رضي الله عنه: قُلْتم هذه صَبَارَّة القُرّ؛ هي شدة البرد كَحَمَارَّة  القَيْظ.  أَبو عبيد في كتاب اللَّبَن: المُمَقَّر والمُصَبَّرُ الشديد الحموضة  إِلى المَرارة؛ قال أَبو حاتم: اشتُقَّا من الصَّبِر والمَقِر، وهما  مُرَّان.  والصُّبْرُ: قبيلة من غَسَّان؛ قال الأَخطل:  تَسْأَله الصُّبْرُ من غَسَّان، إِذ حَضَرُوا،  والحَزْنُ: كيف قَراك الغِلْمَةُ الجَشَرُ؟  الصُّبْر والحَزْن: قبيلتان، ويروى: فسائل الصُّبْر من غَسَّان إِذْ  حضروا، والحَزْنَ، بالفتح، لأَنه قال بعده:  يُعَرِّفونك رأْس ابن الحُبَاب، وقد  أَمسى، وللسَّيْف في خَيْشُومه أَثَرُ  يعني عُمير بن الحُباب السُّلَمي لأَنه قُتِل وحُمِل رأْسهُ إِلى قَبائل  غَسَّان، وكان لا يبالي بِهِم ويقول: ليسوا بشيء إِنما هم جَشَرٌ.  وأَبو صَبْرَة  (*  قوله: «أَبو صبرة أَلخ» عبارة القاموس وأَبو صبيرة كجهينة طائر احمر  البطن اسود الظهر والرأس والذنب): طائر أَحمرُ البطنِ أَسوَدُ الرأْس  والجناحَيْن والذَّنَب وسائره أَحمر.  وفي الحديث: مَنْ فَعَل كذا وكذا كان له خيراً من صَبِير ذَهَباً؛ قيل:  هو اسم جبل باليمن، وقيل: إِنما هو مِثْلُ جَبَلِ صِيرٍ، بإِسقاط الباء  الموحدة، وهو جبلَ لطيّء؛ قال ابن الأَثير: وهذه الكلمة جاءت في حديثين  لعليّ ومعاذ: أَما حديث علي فهو صِيرٌ، وأَما رواية معاذ فصَبِير، قال: كذا  فَرق بينهما بعضهم.
مقاييس اللغة:
(صبر) الصاد والباء والراء أصولٌ ثلاثة، الأول الحَبْس، والثاني أعالي الشيء، والثالث جنسٌ من الحجارة.
فالأول: الصَّبْر، وهو الحَبْس. يقال صَبَرْتُ نفسي على ذلك الأمر، أي حَبَسْتُها. قال:
فَصَبَرْتُ عارفةً لذلك حُرَّةً *** ترسُو إذا نَفْسُ الجَبانِ تَطَلَّعُ([3])
والمصبورة([4]) المحبوسة على الموت. ونَهَى رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم عن قتل شيءٍ من الدوابّ صَبْراً.
ومن الباب: الصَّبِير، هو الكَفِيل، وإنِّما سمِّي بذلك لأنَّهُ يَصبر على الغرم. يقال صَبَرْتُ نفسي به أَصبُر صَبْراً، إذا كَفَلْتَ([5]) به، فأنا به صبير. وصبرتُ الإنسانَ، إذا حلَّفْتُهُ بالله جَهْدَ القَسَم.
وأمَّا الثاني فقالوا: صُبْر كلِّ شيءٍ: أعلاه. قالوا: وأصبار الإناء: نواحيه، والواحد صُبْر. وقال:
* فملأتها عَلَقاً إلى أصبارِهَا *
وأمَّا الأصل الثالث فالصُّبْرة من الحجارة: ما اشتدَّ وغلُظ، والجمع صِبَارٌ، وفي كتاب ابن دريد([6]): "الصُّبَّارة: قطعةٌ من حديدٍ أو حجر" في قول الأعشى([7]):
منْ مَبْلغ عَمْرَاً بأنَّ المرءَ لم يخْلَق صُبَارَه.
قال ابنُ دُريد: وروى البغداديُّون: "صَبارهْ"، وما أدري ما أرادوا بهذا. قلنا: والذي أراده البغداديُّون ما رُوِيَ أنَّ الصِّبَار ما اشتدَّ وغلُظ. وهو في قول الأعشى:
* قُبيلَ الصُّبح أصواتُ الصِّبَارِ([8]) *
فالذي أراده البغداديون هذا، وتكون الهاء داخلةً عليه للجمع.
قال أبو عُبيد: الصُّبْـرُ: الأرض التي فيها حصباءُ وليست بغليظة، ومنه قيل للحرّة: أمُّ صَبَّار.
ومما حُمِلَ على هذا قول العرب: وقعَ القومُ في أمّ صَبُّور، إذا وقعوا في أمر عظيم.
القاموس المحيط:
صَبَرَهُ عنه يَصْبِرُهُ حَبَسَهُ. وصَبْرُ الإِنسانِ وغيرِهِ على القتلِ أن يُحْبَسَ ويُرْمَى حتى يموتَ. وقد قَتَلَه صَبْراً، وصَبَرَه عليه. ورجلٌ صَبُورَةٌ مَصْبُورٌ للقتلِ. ويَمينُ الصَّبْرِ التي يُمْسِكُكَ الحَكَمُ عليها حتى تَحْلِفَ، أو التي تَلْزَمُ وَيُجْبَرُ عليها حالِفُها. وصَبَرَ الرجلَ لَزِمَهُ. والمَصْبُورةُ اليمينُ. والصَّبْرُ نقِيضُ الجَزَعِ، صَبَرَ يَصْبِرُ، فهو صابرٌ وصَبيرٌ وصَبُورٌ، وتَصَبَّرَ واصْطَبَرَ واصَّبَرَ. وأصْبَرَه أمَرَه بالصَّبْر، كصَبَّرَه، وجعل له صَبْراً. وصَبَرَ به، كنَصَرَ، صَبْراً وصَبَارَةً كَفَلَ. واصْبُرْني، كانْصُرني أعطِني كَفِيلاً. والصَّبيرُ الكَفيلُ، ومُقَدَّمُ القومِ في أمورهِم، والجَبَلُ ج صُبَراءُ، والسحابَةُ البيضاءُ، أو الكَثيفةُ التي فَوقَ السحابةِ، أو الذي يصيرُ بعضُه فوق بعضٍ، أو القِطْعَةُ الواقِفةُ منها، أو السحابُ البِيضُ ج صُبُرٌ، والرُّقاقةُ العريضةُ تُبْسَطُ تحتَ ما يُؤْكلُ من الطعامِ، أو رُقاقةٌ يُغْرَفُ عليها طَعامُ العُرْسِ، كالصَّبيرَة. والأَصْبِرَةُ من الغنمِ والإِبِلِ التي تَروحُ وتَغْدُو ولا تَعْزُبُ، بِلا واحدٍ. والصُِّبْرُ، بالكسر والضم ناحيةُ الشيءِ، وَحَرْفُه، والسحابةُ البيضاءُ ج أصْبارٌ، وبالضم بَطْنٌ من غَسَّانَ، وبالتحريكِ الجَمَدُ. ومَلَأَ الكأسَ إلى أصْبارِها، أي رَأسِها. وأخَذَه بأَصْبارِهِ بجَمِيعِهِ. والصُّبْرَةُ، بالضم ما جُمِعَ من الطعامِ بِلا كَيْلٍ ووزنٍ، وقد صَبَّرُوا طعَامَهُمْ، والطعامُ المَنْخولُ، والحجارَةُ الغليظَةُ المجتمعةُ ج صِبارٌ. والصُّبْرُ، بالضم وبضمتينِ الأرضُ ذاتُ الحَصْباءِ. والصَّبارَةُ الحجارَةُ، ويُثَلَّثُ، وقِطْعَةٌ من حديدٍ أو حِجارَةٍ، وبتشديدِ الراءِ شِدَّةُ البَرْدِ، وقد تُخَفَّفُ، كالصَّبْرَة. وأمُّ صَبَّارٍ وأم صَبُّورٍ الحَرُّ، والداهِيَةُ، والحَرْبُ الشديدَةُ. والصَّبِرُ، ككَتِفٍ، ولا يُسَكَّنُ إلا في ضَرُورَةِ الشِّعْرِ عُصارَةُ شَجَرٍ مُرٍّ، وجَبَلٌ مُطِلٌّ على تَعِزَّ. ولَقِيطُ بنُ عامِرِ بنِ صَبِرَةَ صحابيٌّ. وككتابٍ السِّدادُ، والمُصابَرَةُ، وحَمْلُ شَجَرَةٍ حامِضةٍ. وكغُرابٍ ورُمَّانٍ التَّمْرُ الهندِيُّ. وأبو صُبَيْرَة، كجُهَيْنَة طائِرٌ أحْمَرُ البَطْنِ، أسْودُ الظَّهْرِ والرأسِ والذَّنَبِ. وأصْبَرَ أكَلَ الصَّبِيرَةَ. ووقعَ في أُمِّ صَبُّورٍ، وقعدَ على الصَّبِيرِ، وسَدَّ رأسَ الحَوْجَلَةِ بالصِّبَارِ، اللَّبَنُ اشْتَدَّتْ حُمُوضتُهُ إلى المَرَارةِ. واسْتَصْبَرَ اسْتَكْثَفَ. والاصْطِبارُ الاقْتِصاصُ.
وصَبَّرَهُ: طَلَبَ منه أن يَصْبِرَ. والصَّبُورُ: الحليمُ الذي لا يُعاجِلُ العُصاةَ بالنِّقْمَةِ، بَلْ يَعْفُو أو يُؤَخِّر، وفَرَسُ نافِعِ بنِ جَبَلَةَ. و " ما أصبَرَهُم على النارِ " ، أي: ما أجرأهُم، أو ما أعْمَلَهُم بعَمَلِ أهلِها. وشَهْرُ الصَّبْرِ: شَهْرُ الصَّوْمِ. وكجَبَّانَةٍ: الأرضُ الغَليظَةُ المُشْرِفَةُ الشَّأْسَةُ. وسَمَّوْا: صابراً وصَبِرَةَ، بكسر الباءِ. وأما قولُ الجوهريِّ، الصَّبَارُ: جَمْعُ صَبْرَةٍ، وهي الحجارَةُ الشديدةُ، قال الأَعْشَى:
قُبَيْلَ الصُّبْحِ أصواتُ الصَّبَارِ
فَغَلَطٌ. والصوابُ في اللُّغَةِ والبيتِ: الصِّيارُ، بالكسر والياءِ، وهو صَوتُ الصَّنْجِ، والبَيْتُ ليس لَلْأَعْشَى، وصَدْرُه:
كأَنَّ تَرَنُّمَ الهَاجَاتِ فيها
وصابِر: سِكَّةٌ بِمَرْوَ. والصَّبْرَةُ، بالفتح: ما تَلَبَّدَ في الحَوْضِ من البَوْلِ والسِّرْقينِ والبَعَرِ، من الشِّتاءِ: وَسَطُه، وبِلا لامٍ: د بالمَغْرِبِ. والصُّنْبُور: يأتي إن شاء الله تعالى.
تاج العروس:
صبر
صَبَرةُ عنه يصبرهُ صبراً حسبهُ قال الحُطيئةُ :
قلتُ لها أصبرها جاهداً ... ويحكِ أمثالُ طَريفٍ قليلْ . وصَبرُ الإنسانِ وغيره على القَتلِ : نصبه عليه وقد نهى رسولُ اللهِ صلى اللهُ تعالى عليه وسَلمَ أَن يُصبَر الرُّوحُ وهو أنْ يُحبس حياًّ ويُرمىَ بشَيءٍ حتىّ يَموت . وأَصلُ الصبرِ : الحَبْسُ : وكلُّ منْ حَبَسَ شَيئاً فقد صَبَره . وفي حديثٍ آخرَ في رَجل أمسك رجُلاً وقتله آخرُ فقال : " اقتُلُوا القاتلَ واصبِرُوا الصابرَ " يعني احبسوا الذي حبسه للموتِ حتى يموتَ كفِعِله به وقد قتله صَبراً . وقد صَبَره عليه وكذلك لو حَبَسَ رَجُلٌ نَفْسَه على شَيْئٍ يُريدهُ قال : صَبَرْتُ نفسي قال عَنْتَرةُ يَذْكُرُ حَرباً كان فيها :
فصَبَرتُ عارِفةً لذلك حُرةً ... ترسو إذا نَفسُ الجَبَانِ تَطَّعُ . يقولُ : حَسَبتُ نفساً صابِرةَ قال أبو عُبيدةَ : يقول : إنه حَبَسَ نَفسهُ . وكلُّ من قُتلَ في غَيرِ مَعركةٍ ولا حَربٍ ولا خطإٍ فإنه مُقتولٌ صَبراً . ورَجُلٌ صَبُورَةٌ بالهاءِ مصبورٌ للقتلِ حكاه ثَعلبٌ وفي الحديث : نهى عن المَصْبورةِ وهي المحْبُوسةُ على الموتِ : وقال ابن سيدة : يمينُ الصَّبْرِ : التي يُمْسِكُكَ الحكمُ عليها حتى تحْلِفَ وقد حلفَ صبْراً أنشد ثعلبٌ :
فأوْجعِ الجَنْبَ وأعْرِالظَّهْراَ ... أوْ يُبليَ الله يميِناً صَبْرا
أو هي التي تلْزَمُ لصاحبِها من جِهةِ الحَكَمِ ويُجْبَرُ عليها حالفُها بأن يَحبِسه السُّلطانُ عليها حتّى يَحْلِفَ بها فلو حَلَفَ إنسانٌ من غير إحْلافٍ ما قيل : حلَفَ صَبْراً . ويقال : أصْبر الحَاكمُ فُلاناً على يَمينٍ صَبْراً أي أكْرهَه . وصَبَرَ الرَّجُلَ يَصْبُره : لَزِمَه . والمَصْبُورةُ : اليَمينُ قيل لها : مصْبُورةٌ وإن كان صاحبُها في الحقيقة هو المصْبُورُ لأنّه إنّما صُبِرَ من أجْلِها أي حُبِس فوُصِفَتْ بالصَّبْرِ وأضِيفتْ إليه مَجازاً . والصَّبْرُ : نَقِيضُ الجزَعِ . يقال : صَبَرَ الرَّجلُ يصْبِرُ صبْراً فهو صابرٌ وصَبَّارٌ وصَبيرٌ كأمِيرٍ وصَبُورٌ والأنْثَى صَبورٌ أيضاً بغير هاءٍ والجمع صُبُورٌ . وقال الجوْهريّ : الصَّبرُ : حَبْسُ النَّفْس عند الجَزَعِ وقد صَبَرَ فلانٌ عند المُصِيبةِ يَصْبِرُ صَبْراً وصَبَرْته أنا : حَبَسْتهُ قال الله تعالى : " واصْبِرْ نَفْسَكَ مع الذِّيِن يدْعونَ رَبَّهمْ " أي احْبسْ نفْسَكَ معهم
وفي البصائر للمصنّف : الصَّبْرُ في اللُغَةِ : الحَبْسُ والكَفُّ في ضيق ومنه قيل : فُلانٌ صُبِر إذا أُمْسِك وحُبِسَ للقَتْلِ فالصَّبْرُ : حبْسُ النَّفْسِ عن الجَزَعِ وحَبْسُ الجوارحِ عن التَّشْوِيش . وقال ذُو النُّون : الصَّبْرُ : التّباعُدُ عن المُخالفاتِ والسُّكُونُ عندَ تجَرُّعِ غُصصِ البلِيّاتِ وإظْهارُ الغني مع طُولِ الفقْرِ بسَاحاتِ المَعيشَةِ . وقيل : الصَّبْرُ : الوُقُوف مع البلاءِ بحُسْنِ الأدبِ . وقيل : هو الفَنَاءُ في البلْوي بلا ظُهورِ شكْوى . وقيل : إلْزامُ النَّفْسِ الهُجًومَ على المكارِه . وقال عَمْرُو بن عثمان : هو الثَّباتُ مع الله وتَلقِّى بَلائِه بالرّحْبِ والسَّعَةِ . وقال الخَوّاصُ : هو الثَّبَاتُ على أحكامِ الكِتابِ والسُّنَّة . وقيل : الصَّبْرُ : أنْ ترْضى بتَلَفِ مَفْسِكَ في رِضَا من تُحِبّه
وقال الحَريريّ : الصَّبْرُ : أن لا يَفْرِقَ بين حَالِ النِّعْمةِ وحالِ المِحْنةِ مع سكونِ الخاطِرِ فيهما . وتَصَبَّر الرَّجلُ واصْطَبَرَ : جعلَ له صَبْراً واصَّبَرَ بقلبِ الطّاءِ صاداً ولا تقول اطَّبر لأنّ الصّادَ لا تُدْغَمٌ في الطَّاءِ . وقيل : التَّصَبُّرُ : تَكَلُّفُ الصَّبْرِ ومنه قولُ عُمر : " أفْضَلُ الصَّبْرِ التَّصَبُّرُ " قاله ابن الأعرابيّ . وقيل : مراتبُ الصَّبْرِ خَمْسةٌ : صابِرٌ ومُصْطَبِرٌ ومُتَصَبرٌ وصَبُورٌ وصَبَّارٌ
فالصّابِرُ : أعمُّها والمُصْطبِرُ المُكْتسِبُ للصَّبْر المُبْتلى به . والمُتَصَبِّرُ : مُتَكَلِّفُ الصَّبْرِ حاملُ نفْسِه عليه . والصَّبُورُ : العَظيمُ الصَّبْرِ الذي صبْرُه أشدُّ من صَبْرِ غيره . والصَّبّارُ : الشَّديدُ الصَّبْرِ . فهذا في القدْرِ والكَمُ والذي قبله في الوصْفِ والكيْفِ . وأصْبرَه : أمَرَه بالصَّبْرِ كصَبَّره تصْبيِراً . وقال الصاغانيّ : صَبَّرْتُه تصْبيراً : طَلَبْتُ منه أن يصْبِر . وأصْبَرَه : جَعَلَ له صَبراً كاصْطَبَرَه . وصَبَرَ به كنَصَرَ يَصْبُرُ صَبْراً وصَبارةً بالفتح فيهما أي كَفَلَ به وتقولُ منه : اصْبُرْني يا رجُل كانْصُرْني أي أعْطِني كفيلاً . هو به صَبيرٌ الصَّبيرُ كأميرٍ : الكَفيلُ وقد جاء في حديثِ الحَسنِ : " منْ أسْلَفَ سَلَفاً فلا يأْخُذَنَّ به رهْناً ولا صبيراً . الصَّبيرُ أيضاً : مُقدمُ القَوْمِ وزَعيمهمُ والذي يَصبرُ لهم ومَعَهمُ في أُمُورِهِمْ . الصَّبِيرُ : الجبلُ قاله الصاغانيّ : وقيل : هو جَبَلٌ بعَيْنِه وقد جاءَ ذِكرُه في حَديثِ مُعاذٍ . ج : صُبَرَاءُ ككُرماءَ . الصَّبِيرُ : السحابة البَيضاءُ أو الكَثيفةُ التي فَوق السّحابةِ أو هو السحابُ الأبيضُ الذي يصيِرُ بَعضْهُ فوق بعضٍ درجاً قال يَصفُ جيشاً :
" ككِرْفئَةِ الغَيثِ ذاتِ الصبير . قال ابنُ بَريّ : هذا الصَّدرُ يحتمل أن يكون صَدراً لِبيتِ عامِرِ بنِ جُوينٍ الطّائيّ من أبيات :
وجاريةٍ من بَنَاتِ المُلُو ... كِ قَعْقَعْتُ بالخَيْلِ خَلْخَالهت
ككِرْفِئةِ الغيثِ ذاتِ الصَّبي ... رِ تَأتي السَّحاب وتأْتَا لها
قال أي رُبَّ جارِيةٍ من بَناتِ المُلوكِ قعقتُ خَلْخَلها لما أغرْتُ عليهم فهَربتْ وعَدَتْ فسُمع صَوتُ خَلْخِلها ولم تكن قَبلْ ذلك تَعدو وقوله : ككِرْفِئةِ . . ألخ أي هذه الجارية كالسحابةِ البيضاءِ الكثيفة تأتي السحاب أي تقصد إلى جُملةِ الَّحاب وتأْتاله أي تُصلحُه وأصله تأْتَوله من الأَولِ وهو الإصلاحُ . قال : ويحتمل أن يكون : ككِرْفِئْةِ الغَيثِ... للخنساءِ وعَجزه :
" تَرمى السحابَ ويَرمى لَها . وقبله : ورَجْرَاجةٍ فَوقَها بيضها عليها المُضاعفُ زِفنا لها
قلتُ : وقرأت في زائِدِ الأمالي لأبي عليٍّ القالِي هذا البيتَ في جملةِ أبياتٍ للخنساءِ رثتْ بها أخاها وأولها :
ألا ما لِعينك أمْ مالَها ... لقد أَخَلَ الدَّمْعُ سِربالها . أو القِطْعةُ الواقفةُ منها تَراها كأنها مَصبورة أي محبوسة وهذا ضعيفٌ . قال أبو حنيفة : الصَّبيرُ : السَّحاب يَثبتُ يوماً وليلةً ولا يبرحُ كأنه يُصْبرُ أي يُحبسُ . أو هو السَّحابُ الأبيضُ لا يكاد يُمطرُ قال رُشَيْدُ بنُ رُميضٍ العَنَزيّ :
تَرُوحُ إليهمُ عَكرٌ تَراغى ... كأنَّ دَويها رَعدُ الصبيِرِ . والجمعُ كالواحدِ وقيل ج صُبيرٌ بضمتين قال ساعدةُ بنُ جُؤيَّةَ :
فارمِ بِهمِ لِيةَ والأخلافا ... جوزَ النُّعامي صُبراً خِفافَا . الصَّبِيرُ صَبيرُ الخِوُانِ وهو الرُّقَاقَةُ العَريِضَةُ تُبسطُ تحتَ مايؤكلُ من الطعامِ هي رُقاقةٌ يَغرفُ عليها الخبازُ طَعامَ العُرسِ كالصبيرةِ بزيادةِ الهاءِ وقد أصبرَ كما سيأتي . والأصبرةُ من الغَنمِ والأبلِ : التي تَروحُ وتَغدو على أهلها ولا تغربُ عنهم بلا واحدٍ قال ابنُ سيده : ولم أسمعْ لها بوَاحدٍ ورُوى بَيتُ عَنترةَ :
لها بالصيفِ أَصبرةٌ وجُلٌّ ... وسِتٌّ من كَرائِمِها غِزارُ والَّصُبْرُ بالكسر والضم : ناحيةُ الشيءِ وجانِبهُ وبُصرهُ ممثله هو حَرفُه وغِلظُه . وقيل : صُبرُ الشيءِ : أعلاه وفي حديثِ ابنِ مَسُعودٍ " سِدرةُ المُنتهى صُبرُ الجَنَّةِ " أي أعلاها أي أعلى نواحيها قال النَّمِرُ بنُ تَولَب يصف روضةٍ : عَزَبتْ وباكَرها الشَّتِيُّ بدِيمةٍ وَطْفَاءَ تَمْلَؤُهَا إلى أَصبَارها
قال الفَرَّاءُ : الصِّبْرُ والصُّبْرُ : السحابةُ البَيضاءُ ج أصبارٌ . الصُّبْرُ بالضمّ : بَطْنٌ مِنْ غسانَ قال الأخطلُ :
فسَائِلِ الصُّبْرَ مِنْ غَسانَ إذْ حضَرُوا ... والحزْنَ كيْفَ قَراكَ الغِلمةُ الجشَرُ . الصُّبْرُ والحزْنُ : قبيلتانِ وقد تقدم تفسيرُ البيتِ في جشر . الصَّبرُ . بالتحريكِ : الجمدُ والقطعةُ صبرةٌ أورده الصّاغانيّ وزاد الزَّمَخشريّ فقال : هو من أصبرَ الشيءُ : إذا اشتدّ . يقال : مَلأ المِكْيالَ إلى أصبارهِ وأدْهَقَ الكَأس إلى أصبارها أي إلى أعاليها ورَأسِها . وأصبارُ الإناءِ : جَوانيه . وأصْبارُ القَبرِ : نواحيه . يقال : أخذه بأَصْبارِه أي تاماً بجَمِيعِه . وقال الأصمعيّ : إذا لَقِيَ الرجلُ الشَّدةَ بكَمالهِا قيل : لَقِيَهَا بأَصْبارِهَا . والصُّبْرةُ بالضمّ : ما جُمعَ من الطعَامِ بلا كَيلٍ ووَزْنٍ بعضُه فَوْقَ بعض . وقال الجَوْهَريّ : الصُّبْرَةُ : واحدةُ صًبرِ الطَّعَامِ يقال : اشتريتُ الشيءَ صُبْرَةً أي بلا وَزْنٍ ولا كَيْلٍ . والصُّبْرَةُ : الكُدْسُ وقد صَبروا طَعامهمْ جعلوه صُبرَةً . الصُّبْرةُ : الطَّعامُ المنخولُ بشيءٍ شَبيهٍ بالسَّرَندِ . الصُّبْرَةُ : الحجارةُ الغليظةُ المُجتمعة ج : صِبارٌ بالكسر . والصبرُ بالضمِّ وبِضمتينِ لغة عن كُراع : الأرضُ ذاتُ الحَصباءِ وليست بغَلِيظةٍ ومنه قيل للحرةِ أُم صَبارٍ . والصّبَارةُ : الحِجارةُ وقيل : الحجارةُ المُلسُ ويُثلث قال الأعشى :
مَنْ مُبْلغٌ شَيبانَ أنّ ... المرءَ لمْ يُخلقْ صُبارهْ . وفي الصحاح : منْ مُبلغٌ عَمراً بأغنّ المرءَ لَمْ يُخلقْ صُباره
واستشهد به الأزهري أيضاً ويُروى صَبارةَ بفتح الصاد جمعُ صَبَارٍ والهاءُ داخلةٌ لجَمعِ الجَمع لأنّ الصِّبارَ جمعُ صُبرة وهي حِجارةٌ شَديدةٌ . وقال ابنُ بَريّ : وصوابه : لم يُخلقْ صِبارهْ بكسر الصاد قال : وأما صُبارةُ وصَبَارةُ فليس بجمعٍ لصَبْرةٍ لأنّ فَعَالاً ليس من أبنيةِ الجُموع وإنما ذلك فِعالٌ بالكَسْر نحو حجَارٍ وجِبالٍ . قا ابنُ بَريّ : البيتُ لَعمرو بنِ مِلقطٍ الطائيّ يُخاطبُ بهذا الشَّعْرِ عَمرو بنَ هِند وكان عمْرو بنُ هِنْدِ قُتلَ له أخٌ عند زُرارةَ بنِ عُدُسٍ الدارميّ وكان بين عَمرو بنِ مِلقطٍ وبين زُرَارةَ شَرٌّ فحرضّ عمرو بنَ هِند على بني دارِمٍ يقول : ليس الإنسانُ بحجرٍ فيصبرَ على مِثلِ هذا وبعد البيت :
وحَوادثُ الأيامِ لا ... يبقى لها إلا الحِجارهْ
ها إنَّ عِجْزَةَ أُمهِ ... بالفسحِ أَسفلَ من أُوَارَهْ
تَسفي الرياحُ خِلالَ كَش ... حيهِ وقد سَلَبوا إِزَارَهْ
فاقْتُلْ زُرارةَ لا أرى ... في القومِ أوفي من زُرارهْ قيل : الصبارةُ : قِطعةٌ من حدِيدٍ أو حجارةٍ . الصَّبَارةُ بتشديدِ الراءِ : شِدةُ البَرْدِ وقد تُخَفّف كالصبرةِ بفتح فسكون التخفيف عن اللحيانيّ يقال : أتيتهُ في صَبارةِ الشِّتاءِ أي في شِدة البرْدِ وفي حديث عليّ رضي الله عنه " قُلتُم : هذهِ صَبارةُ القُرِّ " هي شِدةُ البَرد كحَمَارةِ القيظِ . يقال : سَلكوا أُم صَبارٍ ككتان وَقَعوا في أُمِّ صَبُّورٍ التي بأيدينا وهو خطأٌ والصواب الحَرة كما في المُحْكم والتهْذِيبِ والتكملة مُشتقٌّ من الصُّبُرِ التي هي الأرضُ ذاتُ الحَصباءِ أومن الصُّبَارةَ وخصَّ بعضُهم به الرَّجْلاءَ منها والداهيةُ ففي كلام المصنف لَفٌّ ونَشْرٌ مرَتب . قال ابنُ بَريّ : ذكر أبو عُمر الزّاهِد أنّ أم صَبارٍ الحَرةُ . وقال الفَزَاريّ هي حرةُ لَيلى وحَرةُ النار قال : والشاهدُ لذلك قولُ النابغةِ :
تُدافعُ الناسَ عنها حِينَ يركبها ... من المَظالمِ يُدعى أمَّ صَبارِ أي تدفعُ الناسَ عنها فلا سَبيلَ لأحدٍ إلى غَزْوِنا لأنها تَمنعهم من ذلك لِكونِها غَليظَةً لا تَطَؤها الخَيلُ ولا يُغار علينا فيها وقوله : من المَظالمِ جَمع مُظلمة أي حرة سَوداء مُظلمة . وقال ابنُ السكيت في كتاب الألفاظ في باب الاختلاط والشر يقع بين القومِ : وتُدعى الحَرةُ والهضبةُ أُمّ صَبارِ . وروى عن ابنِ شُميل أن أُم صَبارٍ هي الصفاةُ لا يَحيكُ فيها شَيءٌ قال : وأما أُمُّ صَبُّورٍ فقال أبو عَمرٍو الشيبانيّ : هي الهَضبةُ التي ليس لها مَنْفَذٌ يقال : وَقَعَ القَومُ في أُمِّ صَبُّور أي في أَمرٍ مُلتبسٍ شَديدٍ ليس له مَنْفَذٌ كهذهِ الهَضبةِ التي لا منفذَ لها وأنشدَ لأبي الغَرِيبِ النَّصْريّ :
أوْقَعَهُ اللهُ بسوءِ فِعْلِه ... في أُمِّ صَبُّورٍ فأودى ونَشبْ قيل : أُمُّ صَبارٍ وأُم صَبُّورٍ كِلتاهما الداهيةُ والحربُ الشَّديدةُ وفي المحكم : يُقال : وقعوا في أم صَبار وأُم صَبور قال هكذا قرأته في الألفاظ : صَبَّور بالباءِ قال : وفي بعضِ النُّسَخِ أُمُّ صَيُّور كأنها مُشتقة من الصيارةِ وهي الحجارةُ . والصَّبِرُ ككَتِفٍ هذا الدَّوَاءُ المُرُّ ولا يسكنُ إلا في ضَرُورةِ الشِّعْرِ قال الراجر :
" أمرَّ مِنْ صَبرٍ ومَقْرٍ وخُضَضْ . كذا في الصحاح وفي الحاشية الخُضَضُ : الخُولانُ وقيل : هو بِظاءَينِ وقيل يِضَادٍ وظاءٍ وقال ابنُ بَريّ صوابُ إنشاده أمرَّ بالنصب وأورده بظاءين لأنه يَصفُ حَية وقبله :
" أرقشَ ظَمآنَ إذا عُصرَ لفظْ . قال شيخنا : على أن التسكينَ حكاه ابن السيد في كتاب الفرقِ له وزاد : ومِنهم من يُلقى حركةَ الباءِ على الصادِ فيقول : صِبْر بالكسر قال الشاعر :
تَعَزَّبْتُ عنها كارِهاً فترَكْتُها ... وكان فِراقِيها أَمرَّ من الصِّبْرِ ثم قال : والصبر بالكسر لغة في الصَّبِر وذكر مثله في كتاب المُثلث له وصَرح به في المِصْباحِ وذكرهُ غيرُ واحدٍ انتهى . وفي المُحكم : الصَّبِرُ : عُصارةُ شَجَرٍ مُرٍّ والواحدة صَبِرةُ وجمعه صُبُورٌ قال الفَرذَدقُ :
يا ابنَ الخَلِيةِ إنَّ حَربي مُرةٌ ... فيها مَذاقةُ حَنظلٍ وصُبُورِ وقال أبو حنيفة : نباتُ الصبرِ كنباتِ السوسنِ الأخضرِ غير أن وَرَقَ الصَّبِر أطولُ وأعرضُ وأثخنُ كثيراً وكثيرُ الماءِ جداًّ . وقال الليثُ : الصَّبِرُ بكسر الباءِ : عُصارةُ شَجرٍ وَرَقها كقربِ السّكاكين طِوالُ غِلاظٌ في خُضْرَتِها غُبرة وكُمدةٌ مقْشَعِرةُ المَنظرِ يَخرجُ من وَسطِها ساقٌ عليه نَورٌ أصفرُ تَميهُ الريحِ قلت : وأجوده السُّقُطْريّ ويعرف أيضاً بالصبارة . صَبِرٌ ككتِفٍ : جَبَلٌ من جِبالِ اليَمَنِ مُطلٌّ على تَعِزَّ المدينةِ المشْهُورةَ بها . ولقيطُ بنُ عامرِ بنِ صَبِرةَ بكسر الباءِ : صَحابيٌّ وافدُ بني المُنْتَفقِ له حديثٌ في الوضوءِ ويقال : هو لَقيطُ بنُ صَبِرةَ والدُ عاصِمٍ حِجازيّ . الصِّبَارُ ككِتابٍ : السدادُ ويقال للسَدادِ : القعولة والبُلْبُلَةُ والعُرْعُرةُ . الصِّبَارُ أيضاً : المُصَابَرةُ وقد صابرَ مُصابَرةً وصِباراً . وقال المُصَنفُ في البصائر في قوله تعالى : " اصْبِرُوا ورابِطوا " انتقالٌ من الأدنى إلى الأعلى فالصَّبْرُ دُونَ المُصابرة والمُصابرةُ دونَ المُرابطةِ وقيل : اصبِروا بنُفُوسِكم وصابِرُوا بقلوبِكم على البَلْوَى في اللهِ ورابطوا بأسرارِكمُ على الشَّوْقِ إلى اللهِ وقيل : اصْبِرُوا في اللهِ وصابِروا بالله ورابِطُوا مع اللهِ . الصَّبَار : حَمْلُ شَجَرَةٍ حامِضَةٍ . الصُّبارُ كغُرابٍ ورُمانٍ : حملُ شَجَرَةٍ شَدِيدَةِ الحُمُوضَة أشدّ حُموضةً من المَصلِ له عَجَمٌ أحْمَرُ عَريضٌ يُجلبُ من الهندِ يقال له التَّمْرُ الهِنديُّ وهو الذي يُتَدَاوى به ويُقال لشَجَرِه : الحُمرُ مثل صُرَد . وأبو صُبيرةَ كجُهينةَ : طائِرٌ أحمرُ البَطنِ أسودُ الظَّهْرِ والرأْسِ والذَّنَبِ هكذا في التكملة وفي اللسان : طائرٌ أحمرُ البَطْنِ أسودُ الرأسِ والجَنَاحين والذَّنَبِ وسائرُه أحمرُ . وأصْبَرَ الرجلُ : أكَلَ الصَّبيِرَةَ وهي الرُّقَاقَةُ التي تَقدم ذِكرهاَ قاله ابنُ الأعرابيّ . أَصْبَرَ إذا وَقَع في أُمِّ صَبُّور وهي الداهيَةُ أو الأمرُ الشديدُ وكذلك إذا وقع في أم صَبار وهي الحرةُ . أصبرَ : قعدَ على الصبِيرِ وهو الجَبَلُ . أَصْبَرَ : سدَّ رَأسَ الحَوجلةِ بالصِّبَارِ وهو السِّداد . أصْبَرَ اللبنُ إذا اشتدتْ حُمُوضتخ إلى المَرَارةِ قال أبو عُبيدةٍ في كتابِ اللَّبَنِ : المُمَقَّرُ والمُصبر : الشديدُ الحُموضَةِ إلى المرارةِ قالَ أبو حاتِم : اشْتُقا من الصَّبِر والمقِرِ وهما مُرانِ . في حديثِ ابن عباس في قوله عزّ وجلّ " وكانَ عَرْشُهُ على الماءِ " قال : كانَ يَصعدُ إلى السماءِ بُخارٌ من الماءِ فاستبصرَ فعادَ صَبيراً . استَبْصَرَ أي استكشفَ وتَراكمَ فصارَ سَحاباً فذلك قوله " ثم استوى إلى السَّماءِ وهي دُخانٌ " الصَّبِيرُ : سحابٌ أبيضٌ مُتكاثفٌ يعني تكاثفَ البُخارُ : وتراكمَ فصارَ سَحاباً . والاصْطِبارُ : الأقتصاصُ وفي حديث عمار . حين ضَرَبه عُثمانُ فلما عُوتِبَ في ضربهِ إياه قال : " هذه يَدِي لِعمارٍ فليَصْطَبِرْ " معناه فليقتصَّ يقال : صَبَرَ فُلانٌ فُلاناً لوَلِي فلانٍ أي حبَسَه وأصْبَرَه أي أقصهُ منه فاصْطَبَرَ أي اقتص . وقال الأحمرُ : أقادَ السلطانُ فلاناً وأقصهُ وأصبرهَ بمعنى واحدٍ إِذا قتله بقودٍ وفي حديث : " أَنَّ النبيَّ صلى الله عليه وسلم طعنَ إنساناً بقَضِيبٍ مُداعَبَةً فقال له : أصْبِرِني قال : اصْطَبِرْ " أي أقِدْنِي من نَفسك قال : استقدْ يقال : صَبَرَ فُلانٌ من خَصْمِه واصطبرَ أي أقتص منه وأصَبَرَه الحاكمُ أي أقصه من خَصْمِه . وصَبَّرَه : طَلَبَ منه أن يَصْبِر كذا في التكملة . والصَّبُورُ : من أسماءِ الله تعالى وفي الحديثِ : " إن الله تَعَالى قال : إنيأَنا الصَّبُورُ " قال أبو إسحاق : الصَّبُورُ في صِفَة اللهِ عَزّ وجلّ : الحَليمُ الَّذِي لا يُعاجِلُ العُصاةَ بالنِّقْمَةِ بل يَعْفُو أو يُؤَخِّرُ " وهو من أبْنِيَةالمبالغةِ والفَرقُ بينه وبين الحَليم أنَّ المُذنبَ لا يأمنُ العُقُوبةَ كما يأمنُهَا في صِفةِ الحَليم
الصَّبُورُ : فرسُ نافِعِ بنِ جَبَلة الحَدليّ . الصَّبْر : الجَراءةُ ومنه قوله تَعالىَ " ما أصبَرَهُمْ عَلى النار " هكذا في سائر النُّسخ والصواب " فما أَصْبَرَهُمْ على الناّرِ " أي ما أَجْرَأهُم " على أعمالِ أهلِ النّار " أو ما أعْلَمَهُم بعَمَلِ أهلِهَا القول الثاني في التكملة . وشَهْرُ الصَّبْرِ : شَهرُ الصَّومِ ومنه الحيث " منْ سَرهُ أن يَذْهَبَ كَثِيرٌ مِنْ وَحَرِ صَدْرِه فليصمْ شَهْرَ وأصْلُ الصّبْرِ : الحَبْسُ وسُميَ الصَّوْمُ صَبراً لما فيه من حَبسِ النَّفْسِ عن الطعام والشَّرَابِ والنِّكَاحِ . الصَّبَّارَةُ كجَبانَة : الأَرضُ الغَلِيظَةُ المُشرفةُ الشأسةُ لا نبتَ فيها ولا تُنبتُ شيئاً وقيل : هي أُمُّ صَبّارٍ
وسَموا صابِرٍ كناصِرٍ منهم : أبو عَمْرٍو ومحمدُ بنُ محمدّ بن صابرِ الصّابِرِيّ نُسبَ إلى جَده وآخرون . وصَبِرةَ بكسرِ الباءِ منهم عامِرُ ابنُ صَبرةَ الصّحابيّ الذي تقدم ذِكره وسَموا أيضاً صبيرةَ . وأما قولُ الجَوهريّ : الصَّبارُ أي كسحاب : جَمْعُ صَبْرَةٍ بفتح فسكون وهي الحِجارةُ الشَّديدةُ قال الأعشى :
" قُبيلَ الصُّبْحِ أَصواتُ الصَّبَارِ . فَغَلطٌ والصوابُ في اللغة وفي البَيتِ أصواتُ الصِّيَار بالكسرِ والياءِ التحية وهو صوتُ الصَّنْجِ ذي الأوتارِ والبيتُ ليَس للأعشى كما ظنه وصدْرُه :
" كأنَّ تَرَنُّمَ الهَاجاتِ فيها . هذا نَصّ الصاغانيّ في التكملة وكأن المُصنف قلده في تَغْلِيطِ الجَوْهَرِيّ والهَاجَاتُ : الضّفادِعُ وعلى قَوْلِ الجَوْهَرِيّ : شَبَّهَ نَقِيقَ الضَّفادِعِ في هذه العَينِ بوَقْعِ الحِجارةِ وهو صَحيح ونقله صاحبُ المُحْكَمِ هكذا وسلمه ونَسب البيْتَ للأعشى وقال الصَبْرَةُ من الحِجَارة : ما أشتدَّ وغَلظَ وجمعُها الصَّبَار . وسيأتي في صير
وقال شيخُنا : كلامُ الجَوهريّ في هذا البيت مَرْبوطٌ ببيتٍ . آخرَ جاءَ به شاهِداً على غيرِ هذا ولابنِ بَريّ فيه كَلامٌ غيرُ محررٍ قلده المصنف في ذلك فأوردَ الكلامَ مختصراً مُبْهَما فليحرر انتهى . قلت : وكأنه يُشيرُ إلى قول الأعشى المتقدم ذِكره :
مَنْ مُبْلِغٌ شَيبَانَ أَنّ ... المَرْءَ لَم يُخلقْ صَبَارهْ وقولُ ابنِ بَري : وصوابُه بكسرِ الصاد قال : وأما صُبَارَةُ فليس بجمعٍ لصَبْرةٍ لأنَّ فَعَالاً ليس من أبنيةِ الجُمُوعِ وإنما ذلِك فِعالٌ بالكسرِ نحو حِجارٍ وجِبالٍ وأنّ البيتَ لعَمْرِو بنِ مِلقطٍ الطائِيّ وقد تقدم بيانه فهذا تحريرُ هذا المَقَام الذي أشارَ له شيخنا فتأَمَّلْ . وصَابِرٌ : سكةٌ بمَروَ . ظاهرُ أنه كناصِر وضبطه الحافِظُ في التبصيرِ بفتح الموحدةِ وقال منها : أبو أبو المعالي يُوسفُ بنُ مُحمدٍ الفُقيميّ الصابريّ سمعَ منه أبو سَعد بنِ السّمْعَانِيّ . والصَّبْرَةُ بالفَتْح . ذِكرُ الفَتحِ مُستدركٌ : ما تلبدَ في الحَوضِ من البولِ والسرقينِ والبَعَرِ . الصَّبْرَةُ من الشِّتاءِ : وَسَطه . وقد تقَدم في كلامِ المصنف ويقال لها أيضاً : الصَّوْبَرَةُ . صَبْرَة بِلا لام : د بالمَغْرِبِ قَريبٌ من القَيْرَوان . والصُّنْبُورُ بالضمّ يأتي ذكره في النون إن شاء اللهُ تعالى
ومما يُستدرك عليه : الصُّبَارَةُ من السَّحَابِ كالصَّبِيرِ . وصَبَرهُ : أوثَقَه . وأصْبَرَهُ القاضي : أقصَّهُ من خصمه . وفي الحديث " وإنَّ عندَ رِجليه قَرَظاً مَصْبُوراً أي مجموعاً قد جُعلَ صُبْرَةً كصُبْرة الطَّعَامِ . وفي الحديث " من فَعَلَ كذا وكذا كان له خَيراً من صَبيرٍ ذَهَباً قالوا : هو اسمُ جَبَلٍ باليمن وفي بعض الروايات : مثل صِير بالصاد المكسورة والتحيتة وهو جَبَلٌ لطَيِّءٍ قال ابنُ الأثير : جاءت هذهِ الكلمةُ في حدِيثَيْن لعليٍّ ومُعاذٍ أما حديث على فهو صِيرٌ وأما رواية مُعاذٍ فصَيرٌ قال : كذا فَرق بينهما بعضُهُم قلت : وسيأتي في صير
وفي الحديث " نهى عن صَبْرِ ذي الروحِ " وهو الخِصاءُ . ومن المَجاز : صبرتُ يَميِنه إذا حلفَّفْتَه جَهدَ القَسَمِ ويَمينٌ مَصْبُورَةٌ وبَدَني لا يصبروُ على البَرْدِ وهذا شَجَرٌ لا يَضُرُّهُ البَرْدُ . وهو صابرٌ عليه وهو أصْبَرُ على الضَّرْبِ من الأَرضِ . كذا في الأساس . والصّابُورَةُ : ما يُوضعُ في بَطْنِ المَرْكبِ من الثِّقْلِ . والصّابِرُ : لقبُ عليِّ ابن أختِ الشيخِ فَريِدِ الدينِ العمريّ أحدَ مشايِخ الجشية صاحب التآليفِ والكرامات . ولقبُ عَليِّ بنِ عليِّ بنِ أحمدَ الشَّرْنُوبيّ جَدَّ شيخِنا يُوسفَ بنِ علىٍّ أحدِ شُيوخنا في البرهمانَّية . والصُّبَيْرَةُ مُصَغَّراً : ناحيةٌ شامية . وبلا لام : موضِعٌ آخر . والقاضي أبو بَكْر مُحمدُ بنُ عبدِ الرحمنِ بنِ صُبْر البغداديّ بالضمِّ فقيهٌ حنفيٌ مات سنة 380 . وفي تَمِيمٍ صُبَيْرَةُ بنُ يَرْبُوع بنِ حنظلةَ قال ابنُ الكَلبيّ : منهم قَطَنُ بنُ رَبيعةَ بنِ أبي سَلمةَ بن صُبَيْرَة شاعرُ بني يَرْبُوع
ومن شيوخِ أبي عبيدة رَيانُ الصُّبَيْرِيّ

##### Türkçe

صبر
**صَبَرَ - يَصْبِرُ - صَبْر - صَابِرٌ - صَابِرِيْن - صَبَّار - أَصْبَرَ - يُصْبِرُ - صَابَرَ - يُصَابِرُ - اصْطَبَرَ - يَصْطَبِرُ**
**صَبَرَ - يَصْبِرُ** + bir varlık + bir şeyi: onu tutar ve çözülüp kaçmaktan ve firardan men eder
**صَبَرَ - يَصْبِرُ** + bir varlık + kendisini: onu, meşakkatli veya yorucu bir fiilden çözülüp kaçmaktan ve firardan men eder: insanın nefsi meşakkatli bir işin fiilinde meşgul olur ve çözülüp kaçmayı ve firarı ve devam etmemeyi ister; fakat kişi nefsini tutar ve onu çözülüp kaçmaktan ve firardan men eder de fiilde devam eder
**صَبَرَ - يَصْبِرُ** + bir varlık + kendisini + bir varlık veya bir şey veya bir iş üzerine: onu, bir varlık veya bir iş üzerine kalkmanın meşakkatinden çözülüp kaçmaktan ve firardan men eder
**صَبَرَ - يَصْبِرُ** + bir varlık + kendisini + bir varlık veya bir şey veya bir iş üzerine + bir işin vukuuna kadar: onu, bir varlık veya bir iş üzerine kalkmanın meşakkatinden çözülüp kaçmaktan ve firardan men eder; başka bir işin vuku vaktinin gelmesine kadar
**صَبَرَ - يَصْبِرُ** + bir varlık + kendisini + bir iş veya hüküm için: onu, gerektiği gibi yapmanın meşakkatinden çözülüp kaçmaktan ve firardan men eder; bu da işe tâbi olarak veya iş için
**صَبَرَ - يَصْبِرُ** + bir varlık + kendisini + bir varlık ile: onu, varlığa eşlik etmenin ve onunla beraber bulunmanın meşakkatinden çözülüp kaçmaktan ve firardan men eder
**صَبْر - الصبر**: “ **صَبَرَ - يَصْبِرُ** ” fiilinin adı: nefsi tutmak; yorucu ve meşakkatli bir fiil üzerinde devam etsin diye
**صَابِر**: “ **صَبَرَ - يَصْبِرُ** ”den müşebbehe sıfat olan ism-i fâil
**صَابِرِيْن**: “ **صَابِر** ”in çoğulu
**صَبَّار**: “ **فـَعـَّال** ” vezninde: “ **صَبَرَ - يَصْبِرُ** ”den mübalağa ism-i fâil: sabrı çok olan
**أَصْبَرَ - يُصْبِرُ**: “ **صَبَرَ - يَصْبِرُ** ”den “ **أفعلَ** ” vezninde: onu “ **يَصْبِرُ** ” kıldı: onu, kendi nefsini “ **يَصْبِرُ** ” kıldı
**صَابَرَ - يُصَابِرُ**: “ **صَبَرَ - يَصْبِرُ** ”den “ **فاعَلَ** ” vezninde: “ **صَبَرَ - يَصْبِرُ** ” fiilini bir başkasıyla karşılıklı yapar: iki kişiden her birinin fiili, ötekinin sabrını destekleyici ve güçlendirici olur
**اصْطَبَرَ - يَصْطَبِرُ**: “ **صَبَرَ - يَصْبِرُ** ”den “ **افتعل** ” vezninde: aslı “ **اصْتَبَرَ - يَصْتَبِرُ** ”dir: “ **صَبَرَ - يَصْبِرُ** ” fiilini özsel biçimde yapar: zorluklara rağmen işlerden bir işi yapmada devam etsin diye nefsini kendi kendisiyle mücahede eder

Ve lafız, “varlığın kendisini veya başka bir varlığı zorla hareketten, fiilden ve intikalden men etme” lafızları grubuna mensuptur; onlar şunlardır:
**وَقَفَ - يَقِفُ، صَبَرَ - يَصْبِرُ، عَضَلَ - يَعْضُلُ، كَظَمَ - يَكْظِمُ، طَلَتَ - يَطْلِتُ - طَالُوْت، أَصَرَ- يَأْصِرُ**

**صبر - يصبر - تصبرون**
	﴿Ve senden önce gönderdiğimiz elçilerden hiçbirini göndermedik ki, mutlaka onlar yemek yerler ve çarşılarda yürürlerdi; ve bazınızı bazınıza fitne kıldık; sabredecek misiniz? Ve Rabbin görendir (20)﴾ الفرقان ﴿Sonra şüphesiz Rabbin, fitneye uğratıldıktan sonra hicret edenler, sonra cihad edenler ve sabredenler içindir; şüphesiz Rabbin bundan sonra elbette bağışlayıcı, merhametlidir (110)﴾ النحل
 	﴿Ey iman edenler! Sabredin, sabırda yarışın, ribat tutun ve Allah’tan sakının; umulur ki felah bulursunuz (200)﴾ آل عمران ﴿Ve sabret; senin sabrın ancak Allah iledir; onlara üzülme ve kurdukları tuzaktan dolayı darlık içinde olma (127)﴾ النحل
	﴿Allah’a ve Resulüne itaat edin; çekişmeyin, yoksa gevşersiniz ve rüzgârınız gider; ve sabredin; şüphesiz Allah sabredenlerle beraberdir (46)﴾ الأنفال
 	﴿Sabredenler ve Rablerine tevekkül edenler (42)﴾ النحل ﴿Sabredenler ve Rablerine tevekkül edenler (59)﴾ العنكبوت

Savaşta	﴿Evet; eğer sabreder ve sakınırsanız ve onlar size bu aniden gelişleriyle gelirlerse, Rabbiniz sizi nişanlı beş bin melekle destekler (125)﴾ آل عمران ﴿Musa kavmine dedi: Allah’tan yardım isteyin ve sabredin; şüphesiz yer Allah’ındır, onu kullarından dilediğine miras verir; akıbet muttakilerindir (128)﴾ الأعراف ﴿Ve zayıf sayılan kavmi, içinde bereket kıldığımız yerin doğularına ve batılarına mirasçı kıldık; ve Rabbinin güzel sözü, sabrettikleri sebebiyle İsrailoğulları üzerine tamam oldu; ve Firavun’un ve kavminin yapmakta olduklarını ve yükseltmekte olduklarını yerle bir ettik (137)﴾ الأعراف

Kâfirlerin hilesine karşı	﴿Eğer size bir iyilik dokunsa onları üzer; ve eğer size bir kötülük dokunsa onunla sevinirler; eğer sabreder ve sakınırsanız, onların hilesi size hiçbir şeyle zarar vermez; şüphesiz Allah, yaptıklarını kuşatandır (120)﴾ آل عمران ﴿Sonra şüphesiz Rabbin, fitneye uğratıldıktan sonra hicret edenler, sonra cihad edenler ve sabredenler içindir; şüphesiz Rabbin bundan sonra elbette bağışlayıcı, merhametlidir (110)﴾ النحل

Kâfirlerin eziyeti	﴿Mallarınızda ve nefislerinizde mutlaka imtihan olunacaksınız; ve sizden önce kendilerine kitap verilenlerden ve şirk koşanlardan çok eziyet mutlaka işiteceksiniz; eğer sabreder ve sakınırsanız, şüphesiz bu işlerin azmindendir (186)﴾ آل عمران

Ferç şehvetine karşı	﴿Sizden kim, mümin hür iffetli kadınlarla evlenmeye güç yetiremezse, o halde sağ ellerinizin malik olduğu mümin cariyelerinizden; Allah imanınızı daha iyi bilendir; bazınız bazınızdandır; öyleyse onları, ehlinin izniyle nikâhlayın ve ücretlerini maruf ile verin; iffetli olarak, zina edenler olmaksızın ve gizli dostlar edinenler olmaksızın; sonra iffetli kılındıklarında, eğer bir fuhuş getirirlerse, onlara, hür iffetli kadınlar üzerine olan azabın yarısı vardır; bu, sizden sıkıntıya düşmekten korkan kimse içindir; ve sabretmeniz sizin için daha hayırlıdır; Allah bağışlayıcı, merhametlidir (25)﴾ النساء

Davet, Kur’an’a tabi olma ve Allah’ın yardımını bekleme üzerine	﴿Öyleyse sabret; şüphesiz Allah’ın vaadi haktır; yakîn etmeyenler seni hafife almasın (60)﴾ الروم ﴿Öyleyse sabret; şüphesiz Allah’ın vaadi haktır; günahın için istiğfar et ve akşam vakti ve sabah vakti Rabbinin hamdiyle tesbih et (55)﴾ غافر ﴿Öyleyse sabret; şüphesiz Allah’ın vaadi haktır; ya onlara vaat ettiğimizin bir kısmını sana gösteririz ya da seni vefat ettiririz; bize döndürülürler (77)﴾ غافر
	﴿Öyleyse sabret; azim sahipleri olan resuller sabrettiği gibi; onlar için acele etme; sanki onlar, vaat olunduklarını gördükleri gün, gündüzden bir saatten başka kalmamışlardır; bir tebliğdir; fasık kavimden başkası helak edilir mi? (35)﴾ الأحقاف Melekler ve ruh, miktarı elli bin yıl olan bir günde O’na yükselir (4) öyleyse güzel bir sabırla sabret (5) şüphesiz onlar onu uzak görürler (6) ve biz onu yakın görürüz (7) } المعارج
	﴿Ve sabret; senin sabrın ancak Allah iledir; onlara üzülme ve kurdukları tuzaktan dolayı darlık içinde olma (127)﴾ النحل

Keyfî bir cezayı yüklenmeye karşı	﴿Eğer cezalandırırsanız, size yapılanla aynıyla cezalandırın; ve eğer sabrederseniz, elbette o sabredenler için daha hayırlıdır (126)﴾ النحل
	﴿Ve eğer ona, dokunan bir sıkıntıdan sonra bir nimet tattırsak, mutlaka der ki: kötülükler benden gitti; şüphesiz o, sevinçli, övüngendir (10) ancak sabredenler ve salih ameller işleyenler müstesna; işte onlar için bir mağfiret ve büyük bir ecir vardır (11)﴾ هود
	﴿Bunlar gayb haberlerindendir; onları sana vahyediyoruz; bundan önce ne sen onları biliyordun ne de kavmin; öyleyse sabret; şüphesiz akıbet muttakilerindir (49)﴾ هود
	﴿Ve sabret; şüphesiz Allah muhsinlerin ecrini zayi etmez (115)﴾ هود ﴿Dediler: Sen gerçekten Yusuf musun? Dedi: Ben Yusuf’um ve bu kardeşimdir; Allah bize lütufta bulundu; şüphesiz kim sakınır ve sabrederse, şüphesiz Allah muhsinlerin ecrini zayi etmez (90)﴾ يوسف
	﴿Ve Rablerinin yüzünü isteyerek sabredenler, namazı ikame edenler, kendilerine rızık verdiğimizden gizli ve açık infak edenler ve kötülüğü iyilikle savanlar; işte onlar için yurdun akıbeti vardır (22)﴾ الرعد ﴿Size selam olsun; sabrettiğiniz sebebiyle; yurdun akıbeti ne güzeldir (24)﴾ الرعد
	﴿Sizin yanınızdaki tükenir; Allah’ın yanındaki bakidir; ve sabredenlere, yapmakta olduklarının en güzeliyle ecirlerini mutlaka vereceğiz (96)﴾ النحل ﴿İşte onlar, sabrettikleri sebebiyle ecirlerini iki defa verilir; ve kötülüğü iyilikle savarlar ve kendilerine rızık verdiğimizden infak ederler (54)﴾ القصص ﴿Şüphesiz ben onları bugün, sabrettikleri sebebiyle mükâfatlandırdım; şüphesiz onlar, onlar kazananlardır (111)﴾ المؤمنون ﴿De ki: Ey iman eden kullarım! Rabbinizden sakının; bu dünyada ihsan edenler için bir iyilik vardır; Allah’ın arzı geniştir; ancak sabredenlere ecirleri hesapsızca tam verilir (10)﴾ الزمر ﴿İşte onlar, sabrettikleri sebebiyle yüksek dereceyle mükâfatlandırılırlar ve orada bir selam ve bir tahiyye ile karşılanırlar (75)﴾ الفرقان ﴿Ve onları, sabrettikleri sebebiyle bir cennet ve bir ipekle mükâfatlandırdı (12)﴾ الإنسان

**الغفران**	﴿Sonra şüphesiz Rabbin, fitneye uğratıldıktan sonra hicret edenlere, sonra cihad edenlere ve sabredenlere (gelince): şüphesiz Rabbin, bunun ardından elbette çok bağışlayıcı, çok merhametlidir (110)﴾ **النحل**
**يصبر على**
Buna sabreder
Böylece, kendilerine yalan söylendiğine ve size eziyet ettiklerinize sabrettiler	﴿Andolsun, senden önce de elçiler yalanlanmıştı; kendilerine yalan söylendiğine ve eziyet edildiklerine sabrettiler; nihayet onlara yardımımız geldi. Allah’ın kelimelerini değiştirecek yoktur. Andolsun, elçilerin haberinden sana da gelmiştir (34)﴾ **الأنعام** ﴿Bize ne oluyor ki Allah’a tevekkül etmeyelim; oysa bize yollarımızı hidayet etti. Ve elbette bize eziyet ettiklerinize sabredeceğiz. Tevekkül edenler, Allah’a tevekkül etsinler (12)﴾ **إبراهيم**
Söylediklerine	﴿Öyleyse söylediklerine sabret; güneşin doğuşundan önce ve batışından önce Rabbinin hamdiyle tesbih et; gecenin bazı vakitlerinde de tesbih et ve gündüzün uçlarında (da); umulur ki razı olursun (130)﴾ **طه** ﴿Öyleyse söylediklerine sabret; güneşin doğuşundan önce ve batıştan önce Rabbinin hamdiyle tesbih et (39)﴾ **ق**
	﴿Söylediklerine sabret; güçlü (eller sahibi) olan kulumuz Davud’u an; şüphesiz o, çokça dönen (evvâb) idi (17)﴾ **ص** ﴿Söylediklerine sabret ve onlardan güzel bir ayrılışla ayrıl (10)﴾ **المزمل**
Sana isabet edene	﴿Ey oğulcuğum! Namazı dosdoğru kıl, ma‘rûfu emret, münkerden nehyet ve sana isabet edene sabret. Şüphesiz bu, işlerin azminden (kararlılığından)dır (17)﴾ **لقمان**
İlahlarınıza	﴿Neredeyse bizi ilahlarımızdan saptıracaktı; eğer onlara sabretmeseydik. Ve azabı gördükleri zaman, kimin yolca daha sapık olduğunu bileceklerdir (42)﴾ **الفرقان** ﴿Onlardan ileri gelen topluluk yürüdü: “Yürüyün ve ilahlarınıza sabredin; şüphesiz bu, istenen bir şeydir” (6)﴾ **ص**
Ateşe	﴿İşte onlar, hidayet karşılığında sapıklığı ve bağışlanma karşılığında azabı satın alanlardır; ateşe karşı onları ne sabırlı kıldı! (175)﴾ **البقرة**
**اصبروا حتى**
Kur’an hakkında mümin olmayanlarla cedel ve ihtilaf vaktinde	﴿Eğer sizden bir taife, kendisiyle gönderildiğime iman etti ve bir taife iman etmedi ise, Allah aramızda hükmedinceye kadar sabredin; o, hükmedenlerin en hayırlısıdır (87)﴾ **الأعراف** ﴿Sana vahyedilene uy ve Allah hükmedinceye kadar sabret; o, hükmedenlerin en hayırlısıdır (109)﴾ **يونس**
	﴿Eğer onlar, sen onların yanına çıkıncaya kadar sabretselerdi, elbette kendileri için daha hayırlı olurdu. Allah çok bağışlayıcı, çok merhametlidir (5)﴾ **الحجرات**
**واصبر نفسك مع**
Müminlerle	﴿Sabah akşam Rablerine dua eden, O’nun yüzünü isteyenlerle nefsini sabret (beraber tut); dünya hayatının ziynetini isteyerek gözlerini onlardan çevirme; kalbini zikrimizden gafil kıldığımız, hevasına uyan ve işi aşırılık olan kimseye itaat etme (28)﴾ **الكهف**
**اصبر لـِ**
	﴿Rabbinin hükmüne sabret; çünkü sen gözlerimizin önündesin. Kalktığın zaman Rabbinin hamdiyle tesbih et (48)﴾ **الطور** ﴿Rabbinin hükmüne sabret; balık sahibine benzer olma; hani o, kederle dolu iken nida etmişti (48)﴾ **القلم** ﴿Rabbinin hükmüne sabret; onlardan günahkâra yahut nanköre itaat etme (24)﴾ **الإنسان** ﴿Ve Rabbin için sabret (7)﴾ **المدثر**
Dünyada sabrın sevabı ve neticeleri
 	﴿Onlardan, sabrettikleri için, emrimizle hidayet eden önderler kıldık; ayetlerimize yakîn ediyorlardı (24)﴾ **السجدة** ﴿İyilik ile kötülük bir olmaz; en güzel olanla sav. O vakit, seninle onun arasında düşmanlık olan kimse, sanki sıcak bir dost oluverir (34). Ona ancak sabredenler kavuşturulur; ona ancak büyük bir pay sahibi kavuşturulur (35)﴾ **فصلت**
İşlerin azminden	﴿Kim sabreder ve bağışlarsa, şüphesiz bu, işlerin azminden (kararlılığından)dır (43)﴾ **الشورى** ﴿Ey oğulcuğum! Namazı dosdoğru kıl, ma‘rûfu emret, münkerden nehyet ve sana isabet edene sabret. Şüphesiz bu, işlerin azminden (kararlılığından)dır (17)﴾ **لقمان** ﴿Elbette mallarınızda ve canlarınızda imtihan edileceksiniz; sizden önce kendilerine kitap verilenlerden ve şirk koşanlardan çok eziyet işiteceksiniz. Eğer sabreder ve sakınırsanız, şüphesiz bu, işlerin azminden (kararlılığından)dır (186)﴾ **آل عمران**
Sabr - vakit geçtikten sonra sabreder
Cehennemde ateşe	﴿İşte onlar, hidayet karşılığında sapıklığı ve bağışlanma karşılığında azabı satın alanlardır; ateşe karşı onları ne sabırlı kıldı! (175)﴾ **البقرة** ﴿Hepsi Allah’a apaçık çıktı; zayıflar, büyüklük taslayanlara dedi ki: “Şüphesiz biz size tâbi idik; şimdi siz, Allah’ın azabından bize bir şey giderebilir misiniz?” Dediler ki: “Allah bize hidayet etseydi, elbette biz de size hidayet ederdik. Üzerimize birdir: sızlansak da sabretsek de; bizim için kaçacak yer yoktur” (21)﴾ **إبراهيم** ﴿Eğer sabrederlerse, ateş onlar için bir barınaktır; eğer özür dilemeleri istenirse, onlar özür dileyeceklerden değildir (24)﴾ **فصلت** ﴿Ona girin; sabredin yahut sabretmeyin, size birdir. Ancak yaptıklarınızla cezalandırılıyorsunuz (16)﴾ **الطور**
Sabr - sabır
**واستعينوا بالصبر والصلاة**	﴿Sabır ve namaz ile yardım isteyin; şüphesiz o, huşû sahipleri dışında elbette ağırdır (45)﴾ **البقرة** ﴿Ey iman edenler! Sabır ve namaz ile yardım isteyin; şüphesiz Allah sabredenlerle beraberdir (153)﴾ **البقرة**
**تواصوا بالصبر**	﴿Sonra iman edenlerden oldu; sabrı birbirine tavsiye etti ve merhameti birbirine tavsiye etti (17)﴾ **البلد** ﴿Ancak iman edenler, salih ameller işleyenler, hakkı birbirine tavsiye edenler ve sabrı birbirine tavsiye edenler müstesna (3)﴾ **العصر**
 	﴿Sabret; senin sabrın ancak Allah iledir. Onlara üzülme ve kurdukları tuzaktan dolayı darlıkta olma (127)﴾ **النحل**
 	﴿Bizden intikam almanız, ancak Rabbinin ayetlerine iman etmemiz sebebiyledir; bize geldiği zaman. Rabbimiz! Üzerimize sabır boşalt ve bizi Müslümanlar olarak vefat ettir (126)﴾ **الأعراف** ﴿Calut’a ve ordularına karşı çıktıklarında dediler ki: “Rabbimiz! Üzerimize sabır boşalt, ayaklarımızı sabit kıl ve kâfir kavme karşı bize yardım et” (250)﴾ **البقرة**
Hasetçilerin hilesine karşı	﴿Gömleğinin üzerine yalan bir kan getirdiler. Dedi ki: “Hayır, nefisleriniz size bir işi süslü gösterdi. Artık güzel bir sabır! Sizin vasfettiklerinize karşı yardım istenecek olan Allah’tır” (18)﴾ **يوسف** ﴿Dedi ki: “Hayır, nefisleriniz size bir işi süslü gösterdi. Artık güzel bir sabır! Umulur ki Allah onları bana hep birlikte getirir. Şüphesiz O, bilendir, hikmet sahibidir” (83)﴾ **يوسف**
	﴿Dedi ki: “Şüphesiz sen benimle sabra güç yetiremezsin” (67)﴾ **الكهف** ﴿Dedi ki: “Ben sana, şüphesiz sen benimle sabra güç yetiremezsin demedim mi?” (72)﴾ **الكهف** ﴿Dedi ki: “Ben sana, şüphesiz sen benimle sabra güç yetiremezsin demedim mi?” (75)﴾ **الكهف** ﴿Ve sen, kendisi hakkında bilgi kuşatmadığın şeye nasıl sabredersin? (68)﴾ **الكهف** ﴿Dedi ki: “İşte bu, benimle senin aramızın ayrılığıdır. Sana, sabra güç yetiremediğin şeyin te’vilini haber vereceğim” (78)﴾ **الكهف** ﴿Duvar ise, şehirde iki yetim oğlanındı; altında onlara ait bir hazine vardı; babaları salih bir kimse idi. Rabbin, onların erginliklerine ulaşmalarını ve hazinelerini çıkarmalarını istedi; Rabbin tarafından bir rahmet olarak. Ben onu kendi emrimle yapmadım. İşte bu, sabra güç yetiremediğin şeyin te’vilidir (82)﴾ **الكهف**
**صابِرٌ - الصابرين**
 { **الصابرين** ve **الصادقين** ve **القانتين** ve **المنفقين** ve seherlerde bağışlanma dileyenler (17) **آل عمران** ﴿Şüphesiz Müslüman erkekler ve Müslüman kadınlar, mümin erkekler ve mümin kadınlar, **القانتين** ve **القانتات**, **الصادقين** ve **الصادقات**, **الصابرين** ve **الصابرات**, **الخاشعين** ve **الخاشعات**, sadaka veren erkekler ve sadaka veren kadınlar, oruç tutan erkekler ve oruç tutan kadınlar, ırzlarını koruyan erkekler ve koruyan kadınlar, Allah’ı çokça zikreden erkekler ve zikreden kadınlar: Allah onlar için bir bağışlanma ve büyük bir ecir hazırlamıştır (35)﴾ **الأحزاب**
 	﴿Yoksa siz, sizden cihad edenleri Allah bilmeden ve **الصابرين**’i bilmeden cennete gireceğinizi mi sandınız? (142)﴾ **آل عمران** ﴿Ve elbette sizi imtihan edeceğiz; ta ki sizden cihad edenleri ve **الصابرين**’i bilelim; ve haberlerinizi imtihan edelim (31)﴾ **محمد**
Korku, açlık ve mallardan, canlardan ve ürünlerden eksiltme	﴿Ve elbette sizi, korkudan ve açlıktan bir şey ile ve mallardan, canlardan ve ürünlerden eksiltme ile imtihan edeceğiz; **الصابرين**’i müjdele (155)﴾ **البقرة**
Şiddetli yoksulluk, zarar ve savaş vakti	﴿İyilik, yüzlerinizi doğu ve batı tarafına çevirmeniz değildir; fakat iyilik, Allah’a, ahiret gününe, meleklere, kitaba ve peygamberlere iman eden; malı, ona olan sevgisine rağmen, yakınlara, yetimlere, yoksullara, yolcuya, isteyenlere ve boyunlar (köleler) için veren; namazı dosdoğru kılan; zekâtı veren; ahitleştiklerinde ahitlerini yerine getirenler; ve şiddetli yoksullukta, zararda ve savaş vaktinde **الصابرين**: işte onlar, doğru olanlardır; işte onlar, takvâ sahipleridir (177)﴾ **البقرة**
	﴿Eline bir demet al da onunla vur; yeminini bozma. Şüphesiz biz onu **صابرا** bulduk. Ne güzel kul! Şüphesiz o, çokça dönen (evvâb) idi (44)﴾ **ص**
	﴿Onlar ki Allah anıldığı zaman kalpleri ürperir; ve kendilerine isabet edene karşı **الصابرين**; ve namazı dosdoğru kılan; ve kendilerine rızık verdiğimizden infak ederler (35)﴾ **الحج**

﴿Tâlût ordularla ayrılınca dedi ki: “Şüphesiz Allah sizi bir nehir ile imtihan edicidir; kim ondan içerse artık o benden değildir; kim de onu tatmazsa, şüphesiz o bendendir; ancak eliyle bir avuç avuçlayıp alan müstesna.” Derken ondan içtiler; içlerinden az bir kısmı hariç. O, onunla beraber iman edenler onu geçince dediler ki: “Bugün Câlût’a ve ordularına karşı bize güç yoktur.” Allah’a kavuşacaklarını zannedenler dedi ki: “Nice az bir topluluk, Allah’ın izniyle çok bir topluluğa galip gelmiştir; Allah **الصابرين** ile beraberdir.”(249)﴾ Bakara ﴿“Ey Peygamber! Müminleri savaşa teşvik et. Eğer sizden yirmi **صابرون** olursa iki yüzü yenerler; eğer sizden yüz olursa, kâfirlerden binini yenerler; çünkü onlar anlamayan bir kavimdir.” (65)﴾ Enfâl ﴿“Şimdi Allah sizden hafifletti ve bildi ki sizde bir zayıflık vardır. Eğer sizden yüz **صابرة** olursa iki yüzü yenerler; eğer sizden bin olursa, Allah’ın izniyle iki bini yenerler; Allah **الصابرين** ile beraberdir.” (66)﴾ Enfâl
Allah’ın emrini yerine getirme üzerine	﴿“Onunla beraber koşup-çalışma çağına ulaşınca dedi ki: ‘Ey oğulcuğum! Şüphesiz ben rüyada seni boğazladığımı görüyorum; bak, ne görüyorsun?’ Dedi ki: ‘Ey babacığım! Emrolunduğun şeyi yap; inşallah beni **الصابرين**’den bulacaksın.’ (102)﴾ Sâffât ﴿Dedi ki: ‘İnşallah beni **صابرا** bulacaksın ve sana bir emirde isyan etmeyeceğim.’ (69)﴾ Kehf
	﴿“Ve İsmâil ve İdrîs ve Zü’l-Kifl; hepsi **الصابرين**’dendir. (85) ”﴾ Enbiyâ
Müjde	﴿“Andolsun sizi korkudan, açlıktan, mallardan, canlardan ve ürünlerden bir eksiltme ile imtihan edeceğiz; ve **الصابرين**’i müjdele. (155)”﴾ Bakara
Allah **الصابرين**’i sever	﴿“Ve nice peygamber vardır ki onunla beraber birçok rabbanîler savaştı; Allah yolunda kendilerine isabet edenden dolayı gevşemediler, zayıflamadılar, boyun eğmediler; Allah **الصابرين**’i sever.”(146)﴾ Âl-i İmrân
Allah **الصابرين** ile beraberdir	﴿Tâlût ordularla ayrılınca dedi ki: “Şüphesiz Allah sizi bir nehir ile imtihan edicidir; kim ondan içerse artık o benden değildir; kim de onu tatmazsa, şüphesiz o bendendir; ancak eliyle bir avuç avuçlayıp alan müstesna.” Derken ondan içtiler; içlerinden az bir kısmı hariç. O, onunla beraber iman edenler onu geçince dediler ki: “Bugün Câlût’a ve ordularına karşı bize güç yoktur.” Allah’a kavuşacaklarını zannedenler dedi ki: “Nice az bir topluluk, Allah’ın izniyle çok bir topluluğa galip gelmiştir; Allah **الصابرين** ile beraberdir.”(249)﴾ Bakara ﴿“Allah’a ve Resûlü’ne itaat edin; çekişmeyin, yoksa gevşersiniz ve rüzgârınız gider; ve sabredin; şüphesiz Allah **الصابرين** ile beraberdir.” (46)﴾ Enfâl
	﴿“Ey iman edenler! Sabır ve namaz ile yardım isteyin; şüphesiz Allah **الصابرين** ile beraberdir.”(153)﴾ Bakara
	﴿“Ve kendilerine ilim verilenler dedi ki: ‘Yazıklar olsun size! Allah’ın sevabı, iman edip salih amel işleyen için daha hayırlıdır; ona ancak **الصابرون** kavuşturulur.’ (80) ”﴾ Kasas
**صبَّار**
Yaratılmışlar üzerinde tefekkür üzerine﴿“Görmedin mi ki gemiler denizde Allah’ın nimetiyle akıp gider; size âyetlerinden göstermesi için. Şüphesiz bunda her **صبار** **شكور** için elbette âyetler vardır.” (31)﴾ Lokmân ﴿“Dilerse rüzgârı durdurur da onun sırtı üzerinde durakalırlar. Şüphesiz bunda her **صبار** **شكور** için elbette âyetler vardır.”(33)﴾ Şûrâ
Öncekilerin kıssaları	﴿“Andolsun Mûsâ’yı âyetlerimizle gönderdik: ‘Kavmini karanlıklardan nura çıkar ve onlara Allah’ın günlerini hatırlat.’ Şüphesiz bunda her **صبار** **شكور** için elbette âyetler vardır.”(5)﴾ İbrâhîm ﴿“Derken dediler ki: ‘Rabbimiz! Seferlerimizin arasını uzaklaştır.’ Ve kendilerine zulmettiler; böylece onları hadiseler yaptık ve onları her parçalanışla parçaladık. Şüphesiz bunda her **صبار** **شكور** için elbette âyetler vardır. (19)”﴾ Sebe’
**أصبره** - **يصبره** - **أصبرهم**
	﴿“İşte onlar, hidayet karşılığında sapıklığı ve mağfiret karşılığında azabı satın alanlardır; artık onları ateşe karşı ne **أصبرهم**!(175)”﴾ Bakara
**صابر** - **يصابر** - **صابروا**
 ﴿“Ey iman edenler! Sabredin ve karşılıklı sabredin ve sınırda nöbet tutun ve Allah’tan sakının; umulur ki felah bulursunuz. (200)”﴾ Âl-i İmrân
**اصطبر**  - **يصطبر**
Allah’a ibadet için, Allah’a ibadet üzerine	﴿“Göklerin ve yerin ve ikisi arasındakilerin Rabbi; öyleyse O’na ibadet et ve O’na ibadet için **اصطبر**; O’nun için bir adaş biliyor musun?”(65)﴾ Meryem ﴿“Ailene namazı emret ve onun üzerine **اصطبر**; senden rızık istemiyoruz, biz seni rızıklandırıyoruz; âkıbet takvânındır.”(132)﴾ Tâhâ
	﴿“Şüphesiz biz dişi deveyi onlara bir fitne olarak gönderenleriz; öyleyse onları gözetle ve **اصطبر**. (27)”﴾ Kamer
Muhtârü’s-Sıhâh
● [**صبر**] **ص ب ر**: **الصَّبْرُ** sızlanma/feryattan nefsi hapsetmektir; babı **ضرب**’dır. Ve **صَبَرهُ**: onu hapsetti. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿**واصبر لنفسك**﴾. Ve Peygamber’in (salât ve selâm üzerine olsun) bir adam hakkında hadisinde: bir adam bir adamı tuttu, bir başkası onu öldürdü; dedi ki: ﴿“Öldüreni öldürün ve **اصبِروا الصَّابِرَ**”﴾ yani: ölünceye kadar ölmek üzere onu hapseden kimseyi hapsedin. Ve **التَّصَبُّرُ** sabrı yüklenmektir. Ve **اصْطَبَر** ve **اصَّبر** dersin; **اطَّبر** deme. Ve **الصَّبِرُ** (bâ’nın kesresiyle) acı ilaçtır; şiirin zarureti dışında sükûnlu kılınmaz. Ve **الصُّبْرَةُ** yiyecek **صُبَرِ**’inin bir tanesidir. Ve şeyi **صُبْرةً** satın aldı; yani tartısız ve ölçüsüz. Ve **الصَّنَوْبَرُ** (sefercel ağırlığında) bir ağaçtır; ve denildi ki: meyvesidir. Ve **الصِّنَّبْرُ** (sâd’ın kesresiyle, nûn’un şeddeli ve fethalı oluşuyla, bâ’nın sükûnuyla) acûz günlerinden bir gündür.
Râgıb
**صبر**
- **الصبر**: darlıkta tutunmadır; denilir ki: **صبرت الدابة**: onu yem olmaksızın hapsettim; ve **صبرت فلانا**: onu, ondan çıkış olmayan bir ardıllıkta bıraktım. Ve **الصبر**: nefsi, aklın ve şeriatın gerektirdiği şeye karşı hapsetmek; yahut ikisinin, nefsi ondan hapsetmesini gerektirdiği şeyden (alıkoymak)tır. Böylece **الصبر** genel bir lafızdır; ve belki, mevkiilerinin farklılığına göre isimleri arasında ayrım yapılır: eğer nefsi bir musibete (karşı) hapsetmek ise, yalnızca sabır diye adlandırılır; ve onun zıddı **الجزع**’dır. Eğer savaşmada ise, **شجاعة** diye adlandırılır; ve onun zıddı **الجبن**’dür. Eğer sıkıntı verici bir nâibede ise, **رحب الصدر** diye adlandırılır; ve onun zıddı **الضجر**’dir. Eğer sözü tutmada ise, **كتمانا** diye adlandırılır; ve onun zıddı **المذل**’dir. Allah Teâlâ bütün bunları sabır diye adlandırdı ve buna şu sözüyle dikkat çekti: }**والصابرين في البأساء والضراء**﴿[Bakara/177]،﴾**والصابرين على ما أصابهم**﴿[Hac/35]،﴾**والصابرين والصابرات**﴿[Ahzâb/35]. Ve oruç, onun bir türü gibi olduğundan, sabır diye adlandırıldı. Ve (aleyhisselâm) dedi ki: (**صيام شهر الصبر وثلاثة أيام في كل شهر يذهب وحر الصدر**) (hadis: Yezîd b. Abdullah b. eş-Şıhhîr’den, bedevîden; dedi ki: Resûlullah’ı (sallallahu aleyhi ve sellem) şöyle derken işittim: (**صوم شهر الصبر، وثلاثة أيام من كل شهر يذهبن وحر الصدر**) Ahmed ve Taberânî el-Kebîr’de çıkardı; Ahmed’in ricâli sahîhin ricâlidir; ,Bezzâr İbn Abbâs’tan çıkardı; ve ricâli sahîhin ricâlidir. Bak: Mecma‘u’z-Zevâid 3/199; ve el-Müsned 5/154). Ve Allah Teâlâ’nın sözü:﴾**فما أصبرهم على النار**﴿[Bakara/175]. Ebû Ubeyde dedi ki: Şüphesiz bu, cesaret manasında bir dildir; ve bir bedevînin sözüyle delil getirdi; hasmına dedi ki: “Allah’a karşı ne **أصبرك**!” Bu, hakikat suretinde mecaz tasavvurudur; çünkü bunun manası: “Bunu işlemeye cüret ettiğinde takdirince Allah’ın azabına karşı seni ne sabırlı kılan şey!”dir. Ve buna, “Onları ateş üzerinde ne kadar bıraktı” diyenin sözü döner. Ve “Onları ateş ehlinin ameliyle ne kadar amel ettiren!” diyenin sözü (bak: Zeccâc’ın Me‘ânî’l-Kur’ân ve İ‘râbuhu 1/245). Çünkü hakikatte sabrı olmayan kimse, ona bakanın hâli itibarıyla sabırla vasfedilebilir. Ve bunun benzerinde taaccübün kullanılması, Hâlık ile değil mahlûk ile itibaradır. Ve Allah Teâlâ’nın sözü:﴾**اصبروا وصابروا**﴿[Âl-i İmrân/200] yani: nefislerinizi ibadet üzerine hapsedin ve hevalarınızla mücâhede edin. Ve sözü:﴾**واصطبر لعبادته**﴿[Meryem/65] yani: sabrı, gayretinle yüklen. Ve sözü:﴾**أولئك يجزون الغرفة بما صبروا**﴿[Furkân/75] yani: Allah’ın rızasına ulaşmada sabırdan yüklendikleri şey sebebiyle. Ve sözü:﴾**فصبر جميل**﴿[Yûsuf/18]; manası: buna dair emir ve teşviktir. Ve **الصبور**: sabra kâdir olan. Ve **الصبار** denilir: onda bir tür tekellüf ve mücâhede bulunduğu zaman. Dedi ki:﴾**إن في ذلك لآيات لكل صبار شكور**﴿[Şûrâ/33]. Ve bekleyiş, sabır ile ifade edilir; bekleyişin hakkı, sabırdan ayrılmamak olduğundan; bilakis o, sabrın bir türüdür. Dedi ki:﴾**فاصبر لحكم ربك**{ [Tûr/48] yani: kâfirlere karşı senin için bir hikmeti bekle.
Lisân’ın özeti

1. Allah Teâlâ’nın isimleri içinde: **الصَّبُور** (Teâlâ ve takaddes), günahkârlara intikam ile acele etmeyen kimsedir; o, mübalağa kalıplarındandır; mânâsı **الحَلِيم** mânâsına yakındır; ikisi arasındaki fark şudur ki, suçlu kimse **الصَّبُور** sıfatında cezadan emin olmaz; **الحَلِيم** sıfatında olduğu gibi ondan emin olur.
2. **صَبَرَه** عن الشيء **يَصْبِرُه** **صَبْراً**: onu hapsetti; **الصَّبْر**’in aslı hapsetmektir; her kim bir şeyi hapsetmişse onu **صَبَرَه** etmiştir;
3. Ve **الصَّبْرُ**: insanı öldürülmek üzere dikmek (bağlayıp hedef yapmak); o hâlde o **مَصْبُور**dur. Denir ki: **قَتَلَه صَبْراً**,
4. Ve **الصَّبْر**: bir insanın yeminini almak. Dersin ki: **صَبَرْتُ يَمِينه** yani onu yemin ettirdim. Ve her kimi bir öldürme için yahut bir yemin için hapsettiysen, o, **قتلُ صَبْرٍ**dir.
5. Ve **الصَّبْرُ**: zorlama. Ve **صَبَرْت** الرَّجل: onu **صَبْراً** yemin ettirdiğimde yahut onu **صَبْراً** öldürdüğümde.
6. Ve **صَبَرَ** الرجلَ **يَصْبِرُه**: ona yapıştı (ayrılmadı).
7. Ve **الصَّبْرُ**: **الجَزَع**’ın zıddı; **صَبَرَ يَصْبِرُ صَبْراً**; o hâlde o **صابِرٌ** ve **صَبَّار** ve **صَبِيرٌ** ve **صَبُور**dur; dişisi de yine **صَبُور**dur; **الصَّبر**: **الجزَع** عندında nefsi hapsetmektir,
8. Ve falan kimse musibet عندında **صَبَرَ** eder: **يَصْبِرُ صَبْراً**; ve **التَّصَبُّرُ**: **الصَّبْر**’i tekellüf etmektir; ve **تَصَبَّر** ve **آصْطَبَرَ**: ona bir **صَبْر** kıldı.
9. Ve **الصَّبْرُ**: cesaret; ondan (olarak) Aziz ve Celil’in sözü: **فما أَصْبَرَهُمْ على النار**; yani, ateş ehlinin amellerine karşı onları ne kadar cesur kılan şey.
10. Ve **شَهْرُ الصَّبْرِ**: oruç ayı.
11. Ve **صَبَرَ** به **يَصْبُرُ صَبْراً**: kefil oldu; ve o, onunla **صَبِيرٌ**dir; ve **الصَّبِيرُ**: kefil;
12. Ve **الصَّبِيرُ**: bir kısmı bir kısmının üstünde derece derece duran beyaz bulut; **الصَّبير** buluttur; bir gün ve bir gece sabit kalır ve ayrılmaz; sanki **يُصْبَرُ** yani hapsedilir,
13. Ve **صَبَرَه**: onu bağladı (sağlamca bağladı).
14. Ve **صَبِيرُ الخُوانِ**: yenilen yemekten altına serilen geniş bir ince tabaka.
15. **الصَّبرُ** ve **الصُّبْرُ**: şeyin yanı; ve **الصَّبْرُ** ve **الصُّبْرُ**: şeyin tarafı ve kenarı; çoğulu **أَصْبار**dır. Ve **صُبْرُ** الشيء: onun en üstü.
16. Ve **الصُّبْرَة**: ölçü ve tartı olmaksızın yiyecekten toplanan şey; bir kısmı bir kısmının üstünde.
17. **الصَّبِير**: beyaz, yoğun bulut; yani buhar yoğunlaştı ve birikti de bulut oldu.
18. Ve **الصُّبْرَة**: toplanmış kalın taşlar,
19. Ve **الصُّبُرُ**: çakıllı yer; kalın (sert) değildir,
20. Ve **الصِّبَارة**: şişenin tıpası; ve **أَصبر** رأسَ الحَوْجَلَة بالصِّبَار; o da **السِّداد**dır,
21. **الصَّبِر** bitkisi, yeşil **السَّوْسَن** bitkisi gibidir; ancak **الصَّبر**’in yaprağı daha uzun, daha geniş ve çok daha kalındır; ve o, çokça su sahibidir, pek çok.
22. Bu **الصَّبِر**: acı ilaçtır,
23. Ve **صَبَارَّة** الشتاء, râ’nın şeddeli (teşdidli) olmasıyla: soğuğun şiddeti;

● - صبر: Allah Teâlâ’nın isimlerinde: **الصَّبُور** (Teâlâ ve takaddes), O, âsileri intikam ile acelece cezalandırmayan kimsedir; o, mübalağa kalıplarındandır; manası **الحَلِيم** manasına yakındır; ikisi arasındaki fark şudur ki: günahkâr, **الصَّبُور** sıfatında cezadan emin olmaz; **الحَلِيم** sıfatında olduğu gibi ondan emin olur. İbn Sîde: **صَبَرَه** onu şeyden alıkoydu; **يَصْبِرُه** onu alıkoyar; **صَبْراً** (alıkoyma ile): onu hapsetti; Hutay’e dedi ki:
قُلْتُ لها أَصْبِرُها جاهِداً:
وَيْحَك، أَمْثالُ طَرِيفٍ قَلِيلْ
Ve **الصَّبْرُ**: insanın öldürülmek üzere dikilmesi (bağlanıp hedef yapılması); o hâlde o **مَصْبُور**dur. Ve insanın öldürülmeye karşı **صَبْرُ**u: onun buna (öldürülmeye) dikilmesidir. Denir: onu **صَبْراً** öldürdü; onu buna karşı **صَبَره** (dikti/bağladı) ve Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) **الرُّوح**un **تُصْبَرَ** edilmesini (canlının bağlanıp hedef yapılmasını) yasakladı. Ve **صَبُورَة** (هاء ile) bir adam: öldürülmek için **مَصْبُور**; bunu Sa‘leb rivayet etti. Nebî’nin (sallallahu aleyhi ve sellem) hadisinde: o, **الدَّوابّ**dan bir şeyin **صَبْراً** öldürülmesini yasakladı; denildi ki: o, kuşun yahut canlılardan başkasının tutulmasıdır; diri iken **يُصْبَر** edilir (bağlanıp alıkonur), sonra bir şeyle atılır, ta ki öldürülünceye kadar; dedi ki: **الصَّبْر**in aslı **الحَبْس**tir; her kim bir şeyi hapsettiyse onu **صَبَرَه** etmiştir; bundan hadistir: **المَصْبُورة**dan nehyetti ve **ذِي الرُّوح**un **صَبْر**inden nehyetti; nehyedilen **المَصبُورة**: ölüme karşı hapsedilmiş olandır. Ve her canlı diri iken **يصبر** edilir, sonra atılır, ta ki öldürülünceye kadar; artık **صبراً** öldürülmüştür. Diğer hadiste: bir adam hakkında; bir adam bir adamı tuttu, bir başkası onu öldürdü; şöyle dedi: “Öldüreni öldürün ve **الصَّابر**i **اصْبُروا** edin”; yani onu ölüme hapsetmiş olanı, ona yaptığı fiil gibi, ölünceye kadar hapsetyin; bundan dolayı, boynu vurulmak üzere öne çıkarılan adama: **قُتِل صَبْراً** denildi; yani o, ölüme karşı tutuldu. Yine, bir adam kendisini istediği bir şey üzerine hapsetse: “**صَبَرْتُ نفسِي**” dedi; ‘Antere, içinde bulunduğu bir savaşı anarak dedi ki:
فَصَبَرْتُ عارِفَةً لذلك حُرَّةً
تَرْسُو، إِذا نَفْسُ الجبان تَطَلَّعُ
Der ki: sabreden bir nefsi hapsettim. Ebû Ubeyd dedi: der ki: o, kendisini hapsetti; ve her kim bir muharebe, savaş yahut hata olmaksızın öldürülürse, o **صَبْراً** öldürülmüş olandır. İbn Mes‘ûd’un hadisinde: Resûlullah’ın (sallallahu aleyhi ve sellem) **الرُّوح**un **صَبْر**inden nehyettiği; o da **الخِصاءُ**dur; ve **الخِصاءُ** şiddetli bir **صَبْر**dır; bundan da **يَمِينُ الصَّبْرِ**dir; o, sultanın onu yemin üzerine hapsetmesidir, ta ki onunla yemin edinceye kadar; eğer bir insan, yemin ettirilmeksizin yemin etse: **حلَف صَبْراً** denilmez. Hadiste: “Kim **يَمِين مَصْبُورَةٍ** üzerine yalan yere yemin ederse”; bir diğerinde: “**يَمِينِ صَبْرٍ** üzerine”; yani onunla ilzam edildi ve onun üzerinde hapsedildi; ve hâkimin cihetinden sahibine lâzım oldu; ona **مَصْبُورة** denildi; her ne kadar hakikatte sahibi **المَصْبُور** ise de; çünkü o, ancak onun sebebiyle **صُبِرَ** edildi; yani hapsedildi; böylece **الصَّبْر** ile vasfedildi ve mecazen ona izafe edildi. Ve **المَصْبورة**: yemindir; ve **الصَّبْر**: bir insanın yeminini almaktır. Dersin: “**صَبَرْتُ يَمِينه**”; yani ona yemin ettirdim. Ve her kimi bir öldürme yahut yemin için hapsettiysen, o **قتلُ صَبْرٍ**dir. Ve **الصَّبْرُ**: **الإِكراه**tır. Denir: hâkim falanı bir yemin üzerine **صَبْراً** **صَبَرَ** etti; yani onu zorladı. Ve “**صَبَرْت** adamı” eğer ona **صَبْراً** yemin ettirdiysen yahut onu **صَبْراً** öldürdüysen. Denir: falan **صَبْراً** öldürüldü ve **صَبْراً** yemin ettirildi; eğer hapsedildiyse. Ve **صَبَرَه**: ona **يَمِين صَبْرٍ** yemin ettirdi; **يَصْبِرُه**. İbn Sîde: ve **يَمِين الصَّبْرِ**: hâkimin seni onun üzerinde tutmasıdır, ta ki yemin edinceye kadar; ve **صَبْراً** yemin etti; Sa‘leb inşad etti:
فَأَوْجِعِ الجَنْبَ وأَعْرِ الظَّهْرَا،
أَو يُبْلِيَ اللهُ يَمِيناً صَبْرَا
Ve “**صَبَرَ** adamı, **يَصْبِرُه**”: ona yapıştı (lâzım oldu).

Ve **الصَّبْرُ**: **الجَزَع**ın zıddıdır; **صَبَرَ** **يَصْبِرُ** **صَبْراً**; o hâlde o **صابِرٌ** ve **صَبَّار** ve **صَبِيرٌ** ve **صَبُور**dur; dişisi de **صَبُور**dur, yine, **هاء**sız; cem‘i **صُبُرٌ**dur. Cevherî: **الصَّبر** musibet anında nefsi hapsetmektir; ve falan musibet yanında **صَبَرَ** etti; **يَصْبِرُ** **صَبْراً**; ve ben onu **صَبَرْتُه**: onu hapsettim. Allah Teâlâ dedi ki: “**واصْبِرْ نفسَك مع الذينَ يَدْعُون رَبَّهم**”. Ve **التَّصَبُّرُ**: sabrı zorla edinmektir; ve İbnü’l-A‘râbî’nin inşad ettiği sözü:
أَرَى أُمَّ زَيْدٍ كُلَّمَا جَنَّ لَيْلُها
تُبَكِّي على زَيْدٍ، ولَيْسَتْ بَأَصْبَرَا
Murad etti: “ve oğlundan daha sabırlı değildir”; bilakis oğlu ondan daha sabırlıdır; çünkü o, ana-babaya asi olandır; ve asi olan, ana-babasından daha sabırlıdır. Ve **تَصَبَّر** ve **آصْطَبَرَ**: ona sabır kıldı. Ve dersin: “**آصْطَبَرْتُ**” ve “**اطَّبَرْتُ**” demezsin; çünkü **الصاد** **الطاء** içine idgam olmaz; eğer idgamı murad edersen **الطاء**yı **صاد**a çevirirsin ve “**اصَّبَرْتُ**” dersin. Nebî’den (sallallahu aleyhi ve sellem) hadiste: Allah Teâlâ dedi ki: “Ben, ben **الصَّبُور**um”; Ebû İshâk dedi: Allah Azze ve Celle’nin sıfatında **الصَّبُور**: **الحَلِيم**dir. Hadiste: “Allah Azze ve Celle’den, işittiği eziyete karşı daha **أَصْبَر** olan hiç kimse yoktur”; yani bunu yapan üzerine daha şiddetli hilm (yumuşaklık) ve ona karşı cezalandırmayı terk. Ve O’nun (Teâlâ) sözü: “**وتَتَواصَوْا بالصَّبْرِ**”; manası: Allah’a itaat üzerine sabrı ve O’na isyanlara giriş üzerine sabrı birbirlerine tavsiye ettiler. Ve **الصَّبْرُ**: **الجَراءة**dir; bundan O’nun (Azze ve Celle) sözü: “**فما أَصْبَرَهُمْ على النار**”; yani ateş ehlinin amellerine karşı onları ne kadar cüretkâr kıldı. Ebû Amr dedi: **الحليحي**’ye sabır hakkında sordum; dedi ki: üç türdür: **الصَّبْرُ** cebbarın taatine karşı, ve **الصَّبْرُ** maasî üzerine
(* Şu söz: «الحليحي» ve şu söz: «والصبر على معاصي إلخ» asılda böyle).
cebbar, ve O’na taat üzerine sabır ve O’na isyanı terk üzerine sabır. Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: Ömer dedi ki: sabrın en faziletlisi **التَّصَبر**dür. Ve O’nun sözü: “**فَصَبْرٌ جَمِيل**”; yani “benim sabrım güzel bir sabırdır”. Ve O’nun (Azze ve Celle) sözü: “**اصْبِرُوا وصَابِرُوا**”; yani dininiz üzere sabredin ve sebat edin; ve **صابروا**: cihadda düşmanlarınızla sabır yarışına girin. Ve O’nun (Azze ve Celle) sözü: “**اسْتَعِينوا بالصَّبْرِ**”; yani üzerinde bulunduğunuz imana sebat ile. Ve **شَهْرُ الصَّبْرِ**: oruç ayıdır. Oruç hadisinde: “**صُمْ شَهْرَ الصَّبْر**”; o, Ramazan ayıdır; ve **الصَّبْر**in aslı **الحَبْس**tir; oruç, nefsi yemek, içmek ve nikâhtan hapsetme bulunduğu için **صَبْراً** diye adlandırıldı. Ve “**صَبَرَ به**” **يَصْبُرُ** **صَبْراً**: kefil oldu; ve o, onunla **صَبِيرٌ**dir; ve **الصَّبِيرُ**: kefildir; bundan dersin: “**صَبَرْتُ** **أَصْبُرُ**” (ضم ile) **صَبْراً** ve **صَبَارة**; yani onunla kefil oldum; bundan dersin: “**اصْبُرْني** ey adam”; yani bana bir kefil ver. Hasan’ın hadisinde: “Kim bir borç avans verirse, onunla bir rehin de almasın, bir **صَبِيراً** da”; o, kefildir. Ve **صَبِير** kavmin: işlerinde öne geçirilmiş reisleridir; cem‘i **صُبَراء**dır. Ve **الصَّبِيرُ**: beyaz buluttur; onun bir kısmı bir kısmının üstüne derece derece yığılır; bir orduyu vasfederek dedi ki:
كَكِرْفِئَة الغَيْث ذاتِ الصبِير
İbn Berrî dedi: bu mısra, Âmir b. Cüveyn et-Tâî’nin şu beyitlerinden bir beytin ilk mısraı olmaya muhtemeldir:
وجارِيَةٍ من بَنَات المُلُو
ك، قَعْقَعْتُ بالخيْل خَلْخالَها
كَكِرْفِئَة الغَيْث ذات الصَّبِيـ
ـرِ،

**تأْتِي السَّحابَ** ve **تَأْتالَها**. Dedi ki: Yani nice cariye vardır ki meliklerin kızlarındandır; ben onların üzerine baskın yaptığımda **خَلْخَالَها**’sını şakırdattım; o kaçtı ve koştu da **خَلْخَالِها**’nın sesi işitildi; hâlbuki bundan önce koşmazdı. Ve onun sözü: **كَكِرْفِئَة الغَيْث ذات الصَّبِيرِ**; yani bu cariye, beyaz, yoğun bulut gibidir; **تأْتي السَّحاب** yani bulutların bütününe yönelir. Ve **تَأْتالُه** yani onu ıslah eder; aslı **تأْتَوِلُهُ**’dur, **الأَوْل**’den, o da ıslah etmektir. Ve **تأْتالَها**’yı cevap üzerine nasbetti; dedi ki: Bunun benzeri Lebîd’in sözü:
بِصَبُوحِ صَافِيَة وجَذْب كَرِينَةٍ،
بِمُوَتَّرٍ تَأْتالُه إِبهامُها
Yani bu **الكَرِينَة**’yi—o da şarkıcıdır—udunun tellerini başparmağıyla ıslah eder; aslı **تَأْتَوِلُه إِبْهامُها** idi; **الواو** hareketli olup öncesi fetha olduğundan **أَلفاً**’a çevrildi. Dedi ki: Ve muhtemeldir ki **كَكِرْفِئَة الغيْث ذات الصبير** el-Hansâ’ içindir; onun ikinci mısraı:
تَرْمِي السَّحابَ ويَرْمِي لَها
Ve ondan önce:
ورَجْراجَة فَوْقَها بَيْضُنا،
عليها المُضَاعَفُ، زُفْنا لَها

Ve **الصَّبِير**: beyaz buluttur; neredeyse yağmur yağdırmaz. Dedi ki: Ruşeyd b. Rumeyd el-‘Anezî:
تَرُوح إِليهمُ عَكَرٌ تَراغَى،
كأَن دَوِيَّها رَعْدُ الصَّبِير

El-Ferrâ: **الأَصْبار** beyaz bulutlardır; tekili **صِبْر** ve **صُبْر**’dür; kesre ve damme ile. Ve **الصَّبِير**: beyaz buluttur. Ve denildi ki: O, buluttan bir parçadır; onu sanki **مَصْبُورة** yani hapsedilmiş gibi görürsün; bu zayıftır. Ebû Hanîfe dedi ki: **الصَّبير** buluttur; bir gün ve bir gece sabit kalır, ayrılmaz; sanki **يُصْبَرُ** yani hapsedilir. Ve denildi ki: **الصَّبِير** beyaz buluttur; çoğulu tekil gibidir. Ve denildi ki: onun çoğulu **صُبُرٌ**’dür. Sâ‘ide b. Cüeyye dedi ki:
فارْمِ بِهم لِيَّةَ والأَخْلافا،
جَوْزَ النُّعامَى صُبُراً خِفافا

Ve buluttan **الصُّبَارة**: **كالصَّبِير** gibidir.

Ve **صَبَرَه**: onu sağlamca bağladı. Ve ‘Ammâr hadîsinde, Osman onu dövdüğünde: Onu dövmesi kınanınca dedi ki: “Bu elim ‘Ammâr içindir; **فَلْيَصْطَبِر**.” Manası: kısas alsın. Denir ki: **صَبَرَ** falan, falanı falanın velîsi için; yani onu hapsetti. Ve **أَصْبَرَه**: ondan kısas aldı; böylece **اصْطَبر** yani kısas aldı. El-Ahmer: Sultan falanı kısasla öldürttü, ondan kısas aldı ve **أَصْبَرَه**; tek bir manadadır: onu kısasla öldürdüğünde. Ve **أَباءَهُ** da onun gibidir. Ve hadîste: Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, şakalaşarak bir kimseyi bir değnekle dürttü; o da ona: “**أَصْبِرْني**” dedi. O da: “**اصْطَبر**” dedi; yani kendinden bana kısas ver. Dedi ki: “**اسْتَقِدْ**.” Denir ki: Falan, hasmından **صَبَر** ve **اصْطَبَر**; yani ondan kısas aldı. Ve hâkim onu **أَصْبَرَه**; yani onu hasmından kısaslandırdı.

Ve **صَبِيرُ الخُوانِ**: yenilen yemekten olan şeyin altına serilen geniş bir ince yufkadır.

İbnü’l-A‘râbî: Adam **أَصْبَرَ** eder; **الصَّبِيرَة**’yi yediğinde; o da, düğün yemeğini ekmekçi onun üzerinde kepçeyle aldığı ince yufkadır.

Ve koyun ve develerden **الأَصْبَِرةُ**; İbn Sîde dedi ki—onun için tekil işitmedim—: sahiplerine akşamleyin dönen ve sabahleyin giden, onlardan uzaklaşmayanlardır. Ve Antara’dan bir beyit rivayet edildi:
لها بالصَّيْف أَصْبِرَةٌ وجُلّ،
وسِتُّ من كَرائِمِها غِزَارُ

**الصَّبرُ** ve **الصُّبْرُ**: şeyin yanı; ve **بُصْره** de onun gibidir; o, şeyin kenarı ve kalınlığıdır. Ve **الصَّبْرُ** ve **الصُّبْرُ**: şeyin tarafı ve kenarıdır; çoğulu **أَصْبار**’dır. Ve şeyin **صُبْرُ**’ü: onun en üstüdür. Ve İbn Mes‘ûd hadîsinde: “**سِدْرة المُنْتَهى صُبْرُ الجنة**”; dedi ki: onun **صُبْرُها**’sı, onun en üstüdür; yani onun taraflarının en üstü. En-Nemir b. Tevleb bir çayırı vasfederek dedi ki:
عَزَبَتْ، وباكَرَها الشَّتِيُّ بِدِيمَة
وَطْفاء، تَمْلَؤُها إِلى أَصْبارِها

Ve “kadehi **إِلى أَصْبارها** doldurdu” ve “onu **إِلى أَصْبارها** doldurdu” yani onun üstlerine ve başına kadar. Ve onu **بأَصْباره** aldı; yani tam olarak, bütünüyle.

Ve **أَصْبار القبر**: onun taraflarıdır; ve **أَصْبار الإِناء**: onun yanlarıdır. El-Asma‘î: Adam şiddeti bütünüyle karşıladığında: “Onu **بأَصْبارها** karşıladı” denir.

Ve **الصُّبْرَة**: yiyecekten ölçüsüz ve tartısız, bir kısmı bir kısmının üstüne yığılmış olarak toplanan şeydir. El-Cevherî: **الصُّبرة** yiyecek yığınlarının bir tanesidir. Denir ki: şeyi **صُبْرَةً** satın aldım; yani tartısız ve ölçüsüz. Ve hadîste: Bir **صُبْرَة** yiyeceğin yanından geçti de elini onun içine soktu; **الصُّبْرة**: yığın gibi toplanmış yiyecektir. Ve Ömer hadîsinde: Peygamberin, sallallahu aleyhi ve sellem, yanına girdi; iki ayağının yanında **قَرَظاً مَصْبُوراً** vardı; yani toplanmış; yiyecek yığını gibi bir **صُبْرة** yapılmıştı. Ve **الصُّبْرَة**: yığındır; ve yiyeceklerini **صَبَّرُوا**.

Ve İbn Abbas hadîsinde, Aziz ve Celil olanın sözü hakkında: “Ve onun arşı su üzerindeydi”; dedi ki: Sudan göğe bir buhar yükseliyordu; sonra **فاسْتَصْبَر** etti de **صَبِيراً** olarak geri döndü; **اسْتَصْبَرَ** yani yoğunlaştı ve üst üste birikti; işte bu, onun sözü: “Sonra göğe yöneldi; o duman idi.” **الصَّبِير**: yoğunlaşmış beyaz buluttur; yani buhar yoğunlaştı ve üst üste birikti de bulut oldu. Ve Tahfe hadîsinde: “Ve **الصَّبِير**’i sağdırır.” Ve Zıbyân hadîsi: “Ve onları **بِصَبِير النَّيْطَل** ile suladılar”; yani ölüm ve helâk bulutu ile.

Ve **الصُّبْرة**: **السَّرَنْد**’e benzer bir şeyle elenmiş yiyecektir. (* Sözü: “**بالسرند**” asılda ve Kâmûs şerhinde böyle.) Ve **الصُّبْرَة**: toplanmış kalın taşlardır; çoğulu **صِبَار**’dır. Ve **الصُّبَارة**—**الصاد**’ın dammesiyle—: taşlardır. Ve denildi ki: pürüzsüz taşlardır. El-A‘şâ dedi ki:
مَنْ مُبْلِغٌ شَيْبان أَنَّ
المَرْءَ لم يُخلَق صُبارَهْ؟

İbn Sîde dedi ki: Ve **صِيَارَهْ** diye rivayet edilir. Dedi ki: Manada ona yakındır. Ve el-Cevherî bu yerde şunu getirdi:
مَنْ مُبْلِغٌ عَمْراً بأَنَّ
المَرْءَ لم يُخْلَق صُبارَهْ؟

El-Ezherî de onunla istişhâd etti. Ve **صَبَارهْ** diye rivayet edilir; **الصاد**’ın fethasıyla; o, **صَبَار**’ın çoğuludur; ve **الهاء** çoğulun çoğulu için dâhil olmuştur; çünkü **الصَّبَارَ** **صَبْرة**’nin çoğuludur; o da şiddetli taşlardır. İbn Berrî dedi ki: Doğrusu “**صِبارهْ**”dir; **الصاد**’ın kesresiyle. Dedi ki: **صُبارة** ve **صَبارة** ise **صَبْرة** için çoğul değildir; çünkü **فَعالاً** çoğulların kalıplarından değildir; ancak o **فِعال**’dır; kesre ile; **حِجارٍ** ve **جِبالٍ** gibi. İbn Berrî dedi ki: Beyit, ‘Amr b. Milkat et-Tâî’nindir; bu şiirle ‘Amr b. Hind’e hitap ederdi; ‘Amr b. Hind, ona ait bir kardeşi Zürâre b. ‘Udus ed-Dârimî yanında öldürmüştü; ‘Amr b. Milkat ile Zürâre arasında kötülük vardı; böylece ‘Amr b. Hind’i Benî Dârim’e karşı kışkırttı; der ki: İnsan taş değildir ki bunun benzerine sabretsin. Ve beyitten sonra:
وحَوادِث الأَيام لا
يَبْقَى لها إِلاَّ الحجاره
ها إِنَّ عِجْزَةَ أُمّه
بالسَّفْحِ، أَسْفَلَ مِنْ أُوارَهْ
تَسْفِي الرِّياح خِلال كَشْـ
ـحَيْه، وقد سَلَبوا إِزَارَهْ
فاقتلْ زُرَارَةَ، لا أَرَى
في القوم أَوفى من زُرَارَهْ

Ve denildi ki: **الصُّبارة** taş parçasıdır yahut demirdendir.

Ve **الصُّبُرُ**: çakıllı olan, fakat kalın olmayan arazidir; ve **الصُّبْرُ** onda bir lehçedir; Kurâ‘dan.

Bundan dolayı **الحَرَّة**’ye “**أُم صَبَّار**” denildi. İbn Sîde: Ve **أُمُّ صَبَّار**—**الباء**’ın şeddelenmesiyle—**الحَرَّة**’dir; **الصُّبُرِ**’den türemiştir; o da çakıllı arazi demektir; yahut **الصُّبَارة**’dan. Ve bazısı bunu onun içinden **الرَّجْلاء** olana tahsis etti. Ve taşlardan **الصَّبْرة**: sertleşen ve kalınlaşan şeydir,

Ve onun çoğulu **الصَّبار**’dır; ve **الأَعشى**’ya ait olarak inşâd etti:

كأَن تَرَنُّمَ الهَاجَاتِ فيها،
قُبَيْلَ الصُّبح، أَصْوَات الصَّبَارِ

**الهَاجَات**: **الضَّفادِع**; bu pınardaki kurbağaların vıraklamasını taşların düşüşünün sesine benzetti. Ve **الصَّبِير**: dağdır. İbn Berrî dedi: Ebû Ömer ez-Zâhid, **أُم صَبَّار**’ın **الحرّة** olduğunu zikretti; ve el-Fezârî dedi: o, **حرة ليلى** ve **حرَّة النار**’dır; dedi: bunun şahidi, en-Nâbiga’nın sözü:

تُدافِع الناسَ عنّا حِين نَرْكَبُها،
من المظالم تُدْعَى أُمَّ صَبَّار

Yani: insanları bizden defeder; böylece kimse için bize gazveye bir yol yoktur; çünkü o, kalın/sert olduğundan onları bundan men eder; atlar onu çiğneyemez ve onun içinde bize baskın yapılmaz; ve onun sözü: **من المظالم**; o, **مُظْلِمة**’nin çoğuludur; yani o, karanlık, kapkara bir **حَرَّة**’dir. Ve İbn es-Sikkît, “el-Elfâz” kitabında, “kavim arasında karışma ve şerrin vuku bulması” babında dedi: **الحرَّة** ve **الهَضْبَةُ** **أُمَّ صَبَّار** diye adlandırılır. İbn Şümeyl’den rivayet edildi: **أُم صَبَّار**; içinde hiçbir şeyin dokunup tutunmadığı **الصَّفَاة**’dır. Dedi: ve **الصَّبَّارة**; içinde bitki olmayan ve hiçbir şey bitirmeyen, yüksekçe, kalın/sert arazidir; ve denildi: o, **أُم صَبَّار**’dır; **صَبَّارة** diye adlandırılmaz; ancak o, kalın/sert bir **قُفٌّ**dur.

Dedi: **أُمّ صَبُّور**’a gelince, Ebû Amr eş-Şeybânî dedi: o, çıkışı olmayan **الهَضْبة**’dir. Denir: kavim **أُمّ صَبُّور**’a düştü; yani çıkışı olmayan bu tepe gibi, çıkışı olmayan, karışık, şiddetli bir işe (düştü); ve Ebû’l-Garîb en-Nasrî’ye ait olarak inşâd etti:

أَوْقَعَه اللهُ بِسُوءٍ فعْلِهِ
في أُمِّ صَبُّور، فأَودَى ونَشِبْ

Ve **أُمّ صَبَّار** ile **أُمُّ صَبُّور**; ikisi de: musibet ve şiddetli savaştır. Ve **أَصبر** adam: **أُم صَبُّور**’a düştü; o da musibettir; aynı şekilde **أُم صَبَّار**’a düştüğünde de; o da **الحرَّة**’dir. Denir: kavim **أُم صَبُّور**’a düştü; yani şiddetli bir işe. İbn Sîde: denir: **أُم صَبَّار** ve **أُم صَبُّور**’a düştüler; dedi: “el-Elfâz”da onu böyle okudum: **صَبُّور**, **الباء** ile; dedi: bazı nüshalarda: **أُم صيُّور**; sanki **الصِّيارة**’dan türetilmiş gibidir; o da taşlardır. Ve adam **أَصْبَرَ**; **الصَّبِير** üzerine oturduğunda; o da dağdır. Ve **الصِّبَارة**: şişenin tıpasıdır; ve **أَصبر** **رأْسَ الحَوْجَلَة**’yi **الصِّبَار** ile; o da tıkacı/seddâddır; ve seddâda **القعولة** ve **البُلْبُلَة** denir (* Onun sözü: “**القعولة والبلبلة**” asılda ve “Şerhu’l-Kâmûs”ta böyledir). Ve **العُرْعُرة**. Ve **الصَّبِرُ**: acı bir ağacın özsuyudur; onun teki **صَبِرَة**’dir ve çoğulu **صُبُور**dur; el-Ferazdak dedi:

يا ابن الخَلِيَّةِ، إِنَّ حَرْبي مُرَّة،
فيها مَذاقَة حَنْظَل وصُبُور

Ebû Hanîfe dedi: **الصَّبِر** bitkisi, yeşil **السَّوْسَن** bitkisi gibidir; ancak **الصَّبر**’in yaprağı daha uzun, daha geniş ve çok daha kalındır; ve o, çok çok sulu bir şeydir. el-Leys: **الصَّبِرِ**, **الباء**’nın kesresiyle: yaprakları bıçak kınları gibi uzun, kalın olan bir ağacın özsuyudur; yeşilliğinde bir tozluluk ve bakırîlik, görünüşü ürpertici; ortasından bir sap çıkar; üzerinde sarı çiçek vardır; rüzgâr onu eğer. el-Cevherî: bu **الصَّبِر** acı ilaçtır; şiir zarureti dışında teskin edilmez; er-Râciz dedi:

أَمَرُّ من صَبْرٍ وحُضَضْ

Ve “es-Sıhâh”ın hâşiyesinde: **الحُضَضُ** **الخُولان**’dır; ve denildi: o, iki **ظاء** iledir; ve denildi: **ضاد** ve **ظاء** iledir; İbn Berrî dedi: onun inşâdının doğrusu **أَمَرَّ**, nasb ile, ve onu iki **ظاء** ile verdi; çünkü o, bir yılanı vasfeder; ve ondan önce:

أَرْقَشَ ظَمْآن إِذا عُصْرَ لَفَظْ

Ve **الصُّبَارُ**, **الصاد**’ın zammıyla: çok şiddetli ekşiliğe sahip bir ağacın meyvesidir; **المَصْل**’den daha şiddetli ekşidir; onun geniş, kırmızı bir çekirdeği vardır; Hind’den getirilir; ve denildi: o, onunla tedavi olunan ekşi **التمر الهندي**’dir.

Ve **صَبَارَّة الشتاء**, **الراء**’nın şeddelenmesiyle: soğuğun şiddetidir; ve tahfîf, el-Lihyânî’den bir dildir. Ve denir: kışın **صَبَارَّة**sinde ona geldim; yani soğuğun şiddetinde. Ve Ali’nin, Allah ondan razı olsun, hadisinde: “Siz, bunun **صَبَارَّة القُرّ** olduğunu söylediniz”; o, soğuğun şiddetidir; **حَمَارَّة القَيْظ** gibi.

Ebû Ubeyd, “el-Leben” kitabında: **المُمَقَّر** ve **المُصَبَّرُ**, acılığa varan şiddetli ekşidir; Ebû Hâtim dedi: ikisi **الصَّبِر** ve **المَقِر**’den türetilmiştir; ve ikisi de acıdır.

Ve **الصُّبْرُ**: **غَسَّان**’dan bir kabiledir; el-Ahtal dedi:

تَسْأَله الصُّبْرُ من غَسَّان، إِذ حَضَرُوا،
والحَزْنُ: كيف قَراك الغِلْمَةُ الجَشَرُ؟

**الصُّبْر** ve **الحَزْن**: iki kabiledir; ve şöyle rivayet edilir: “**فسائل الصُّبْر** من **غَسَّان** إذ حضروا, ve **الحَزْنَ**”, fetha ile; çünkü ondan sonra dedi:

يُعَرِّفونك رأْس ابن الحُبَاب، وقد
أَمسى، وللسَّيْف في خَيْشُومه أَثَرُ

Yani: Umeyr b. el-Hubâb es-Sülemî; çünkü öldürüldü ve başı **غَسَّان** kabilelerine götürüldü; ve o, onları umursamazdı ve derdi ki: “Onlar bir şey değildir; ancak onlar **جَشَرٌ**dir.”

Ve **أَبو صَبْرَة** (* Onun sözü: “**أَبو صبرة أَلخ**” Kâmûs’un ibaresidir; ve **أَبو صبيرة** “Cüheyne gibi”: karnı kırmızı, sırtı, başı ve kuyruğu siyah bir kuştur): karnı kırmızı, başı, iki kanadı ve kuyruğu siyah, geri kalanı kırmızı bir kuştur.

Ve hadiste: “Kim şöyle şöyle yaparsa, onun için **صَبِير** altınından daha hayırlı olur”; denildi: o, Yemen’de bir dağın adıdır; ve denildi: ancak o, **صِيرٍ** dağı gibidir; **الباء**’nın düşürülmesiyle; o, Tayy’a ait bir dağdır; İbnü’l-Esîr dedi: bu kelime Ali ve Muâz’a ait iki hadiste geldi: Ali’nin hadisi ise **صِيرٌ**’dir; Muâz’ın rivayeti ise **صَبِير**’dir; dedi: bazıları ikisinin arasını böyle ayırdı.

مقاييس اللغة:
(**صبر**) **الصاد** ve **الباء** ve **الراء** üç asıldır; birincisi **الحَبْس** (hapsetme), ikincisi şeyin üst tarafları, üçüncüsü taşlardan bir cinstir.
Birincisi: **الصَّبْر**; o, **الحَبْس**tir. Denir: **صَبَرْتُ نفسي على ذلك الأمر**; yani onu hapsettim. Dedi ki:
فَصَبَرْتُ عارفةً لذلك حُرَّةً *** ترسُو إذا نَفْسُ الجَبانِ تَطَلَّعُ([3])
Ve **المصبورة**([4]) ölüme karşı hapsedilmiş olandır. Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم, hayvanlardan bir şeyi **صَبْراً** öldürmeyi yasakladı.
Babdan: **الصَّبِير**; o, kefildir; ancak ona bu ad verildi, çünkü borç yüküne sabreder. Denir: **صَبَرْتُ نفسي به أَصبُر صَبْراً**; onunla kefil olduğun zaman; ben de onunla **صبير**im. Ve **صبرتُ الإنسانَ**; yani onu Allah ile yemin ettirdim, yeminin bütün gücüyle.
İkinci asla gelince, dediler: her şeyin **صُبْر**’ü: onun en üstüdür. Dediler: kabın **أصبار**’ı: onun yanlarıdır; tekili **صُبْر**dür. Dedi ki:
* فملأتها عَلَقاً إلى أصبارِهَا *
Üçüncü asla gelince: taşlardan **الصُّبْرة**: sertleşip kalınlaşmış olan şeydir; çoğulu **صِبَار**dır. İbn Düreyd’in kitabında([6]): “**الصُّبَّارة**: demirden veya taştan bir parçadır” A‘şâ’nın([7]) sözü hakkında:
منْ مَبْلغ عَمْرَاً بأنَّ المرءَ لم يخْلَق صُبَارَه.
İbn Düreyd dedi: Bağdatlılar “**صَبارهْ**” diye rivayet ettiler; bununla neyi kastettiler bilmiyorum. Biz dedik: Bağdatlıların kastettiği, **الصِّبَار**’ın sertleşip kalınlaşmış olduğu şeklinde rivayet edilendir. Ve o, A‘şâ’nın sözündedir:
* قُبيلَ الصُّبح أصواتُ الصِّبَارِ([8]) *
Bağdatlıların kastettiği budur; ve **الهاء** çoğul için ona dâhil olmuş olur.
Ebû Ubeyd dedi: **الصُّبْـرُ**: içinde çakıl bulunan ve kalın olmayan topraktır; bundan dolayı **الحرّة**’ye **أمُّ صَبَّار** denilmiştir.
Buna hamledilen şeylerdendir Arapların sözü: **وقعَ القومُ في أمّ صَبُّور**; büyük bir işe düştükleri zaman.

القاموس المحيط:
**صَبَرَهُ عنه يَصْبِرُهُ**: onu hapsetti. Ve insanın ve başkasının öldürülme üzerine **صَبْرُ**’ü: hapsedilip atılması, ta ki ölene kadar. Ve onu **صَبْراً** öldürdü; ve onu bunun üzerine **صَبَرَه**. Ve bir adam **صَبُورَةٌ**: öldürülmeye karşı **مَصْبُورٌ**. Ve **يَمينُ الصَّبْرِ**: hâkimin seni onun üzerinde tutup yemin edinceye kadar (bekletmesi), yahut bağlayıcı olup yemin edenin ona zorlandığı yemindir. Ve **صَبَرَ الرجلَ**: ona yapıştı/ona bağlı kaldı. Ve **المَصْبُورةُ**: yemindir. Ve **الصَّبْرُ** **الجَزَع**’ın zıddıdır; **صَبَرَ يَصْبِرُ**; o hâlde o **صابر** ve **صَبير** ve **صَبُور**dur; ve **تَصَبَّرَ** ve **اصْطَبَرَ** ve **اصَّبَرَ**. Ve **أصْبَرَه**: ona **الصَّبْر**i emretti; **صَبَّرَه** gibi; ve ona **صَبْراً** kıldı. Ve **صَبَرَ به**; **نَصَرَ** gibi; **صَبْراً** ve **صَبَارَةً**: kefil oldu. Ve **اصْبُرْني**; **انْصُرني** gibi: bana bir kefil ver. Ve **الصَّبيرُ**: kefil; ve kavmin işlerinde öne geçenleri; ve dağ; çoğulu **صُبَراءُ**; ve beyaz bulut; yahut bulutun üstündeki yoğun olan; yahut bir kısmı bir kısmının üstüne çıkan; yahut ondan ayakta duran parça; yahut beyaz bulutlar; çoğulu **صُبُرٌ**; ve geniş yufka: yenilecek yemeğin altına serilir; yahut düğün yemeğinin üzerine yemek konulan bir yufka; **الصَّبيرَة** gibi. Ve **الأَصْبِرَةُ**: koyun ve deveden, akşam dönüp sabah gidip uzaklaşmayanlar; tekili yoktur. Ve **الصُِّبْرُ** (kesre ve damme ile): şeyin yanı ve kenarı; ve beyaz bulut; çoğulu **أصْبارٌ**; ve damme ile: **غَسَّانَ**’dan bir batın (kol); ve harekeli olarak: donmuş şey. Ve kadehi **أصْبارِها**’ya kadar doldurdu; yani başına kadar. Ve onu **بأَصْبارِهِ** ile aldı: tamamıyla. Ve **الصُّبْرَةُ** (damme ile): ölçü ve tartı olmaksızın yiyecekten toplanmış olan; ve **صَبَّرُوا طعَامَهُمْ**: yiyeceklerini yığdılar; ve elenmiş yiyecek; ve kalın, toplanmış taşlar; çoğulu **صِبارٌ**. Ve **الصُّبْرُ** (damme ile ve iki damme ile): çakıllı toprak. Ve **الصَّبارَةُ**: taş; ve üç türlü okunur; ve demirden veya taştan bir parça; ve **الرّاء**’ın şeddelenmesiyle: şiddetli soğuk; ve hafifletilebilir; **الصَّبْرَة** gibi. Ve **أمُّ صَبَّارٍ** ve **أم صَبُّورٍ**: **الحَرُّ** (sıcak), ve musibet, ve şiddetli savaş. Ve **الصَّبِرُ**; **كَتِفٍ** gibi; şiir zarureti dışında sükûn verilmez: acı bir ağacın özsuyu; ve **تَعِزَّ**’e bakan bir dağ. Ve **لَقِيطُ بنُ عامِرِ بنِ صَبِرَةَ** sahabîdir. Ve **ككتابٍ**: doğruluk/istikamet; ve **المُصابَرَةُ**; ve ekşi bir ağacın meyvesi. Ve **كغُرابٍ** ve **رُمَّانٍ**: Hint hurması. Ve **أبو صُبَيْرَة**; **كجُهَيْنَة**: karnı kırmızı, sırtı ve başı ve kuyruğu siyah bir kuştur. Ve **أصْبَرَ**: **الصَّبِيرَة**’yi yedi. Ve **وقعَ في أُمِّ صَبُّورٍ**; ve **قعدَ على الصَّبِيرِ**; ve **سَدَّ رأسَ الحَوْجَلَةِ بالصِّبَارِ**; süt: ekşiliği acılığa kadar şiddetlendi. Ve **اسْتَصْبَرَ**: yoğunlaştı. Ve **الاصْطِبارُ**: kısas alma.
Ve **صَبَّرَهُ**: ondan sabretmesini istedi. Ve **الصَّبُورُ**: günahkârlara cezayı acele etmeyen, bilakis affeden yahut erteleyen halîm; ve **نافِعِ بنِ جَبَلَةَ**’nin atı. Ve “**ما أصبَرَهُم على النارِ**”: yani onları ne kadar cüretkâr kıldı; yahut onları onun ehlinin ameliyle ne kadar amel ettirdi. Ve **شَهْرُ الصَّبْرِ**: oruç ayıdır. Ve **كجَبَّانَةٍ**: yüksek, sert, kaba toprak. Ve ad verdiler: **صابراً** ve **صَبِرَةَ**; **الباءِ**’nin kesriyle. Cevherî’nin sözüne gelince: **الصَّبَارُ**: **صَبْرَةٍ**’nin çoğuludur; o da şiddetli taşlardır; A‘şâ dedi ki:
قُبَيْلَ الصُّبْحِ أصواتُ الصَّبَارِ
Bu bir hatadır. Doğrusu dilde ve beyitte: **الصِّيارُ**; kesre ve **الياءِ** ile; o, **الصَّنْج**’ın sesidir; ve beyit A‘şâ’ya ait değildir; ve onun صدر’ü:
كأَنَّ تَرَنُّمَ الهَاجَاتِ فيها
Ve **صابِر**: Merv’de bir sokaktır. Ve **الصَّبْرَةُ** (fetha ile): havuzda idrar, gübre ve tezekten kışın yapışıp biriken şey; ve (kışın) ortası; ve lamsız olarak: Mağrib’de bir yer adıdır. Ve **الصُّنْبُور**: inşallah تعالى gelecektir.

تاج العروس:
**صبر**
**صَبَرةُ عنه يصبرهُ صبراً**: onu ona karşı hapsetti. **الحُطيئةُ** dedi ki:
قلتُ لها أصبرها جاهداً ... ويحكِ أمثالُ طَريفٍ قليلْ .
Ve insanın ve başkasının öldürülme üzerine **صَبرُ**’ü: onu bunun üzerine dikmek/bağlamak; Resûlullah صلى الله تعالى عليه وسَلمَ, **الرُّوحُ**’un **يُصبَر** edilmesini yasakladı; o da, diri olarak hapsedilip bir şeyle atılmasıdır, ta ki ölene kadar. Ve **الصبر**’in aslı: **الحَبْس**tir; her kim bir şeyi hapsettiyse onu **صَبَره** etmiştir. Ve başka bir hadiste: bir adam bir adamı tuttu, bir başkası onu öldürdü; şöyle dedi: “**اقتُلُوا القاتلَ واصبِرُوا الصابرَ**” yani onu ölüme hapsetmiş olanı, ona yaptığı gibi, ölene kadar hapsedin; ve onu **صَبْراً** öldürmüştür. Ve onu bunun üzerine **صَبَره**; ve aynı şekilde, bir adam kendisini istediği bir şey üzerine hapsetse, der ki: **صَبَرْتُ نفسي**. **عَنْتَرةُ** bir savaş zikrederek dedi:
فصَبَرتُ عارِفةً لذلك حُرةً ... ترسو إذا نَفسُ الجَبَانِ تَطَّعُ .
Der ki: sabreden bir nefis saydım. Ebû Ubeyde dedi: der ki: o, nefsini hapsetti. Ve her kim savaşta ve harp içinde ve hata ile olmaksızın öldürülürse, o **مُقتولٌ صَبراً**dır. Ve bir adam **صَبُورَةٌ**; **الهاءِ** ile: öldürülmeye karşı **مصبورٌ**; bunu Sa‘leb hikâye etti. Ve hadiste: **المَصْبورةِ**’den nehyetti; o, ölüme karşı hapsedilmiş olandır. İbn Sîde dedi: **يمينُ الصَّبْرِ**: hâkimin seni onun üzerinde tutup yemin edinceye kadar (bekletmesi)dir; ve **صبْراً** yemin etti. Sa‘leb inşad etti:
فأوْجعِ الجَنْبَ وأعْرِالظَّهْراَ ... أوْ يُبليَ الله يميِناً صَبْرا

Ya da o, sahibine hüküm cihetinden lâzım gelen ve onunla yemin edenin, sultan onu onun üzerine hapsedinceye kadar onunla yemin edinceye dek ona zorlandığı (yemin)dir; şu hâlde bir insan, yemin ettirilme olmaksızın yemin etse, “**حَلَفَ صَبْراً**” denilmez. Ve denilir: Hâkim falancayı bir yemin üzerine **صَبْراً** ile **أصْبر** etti; yani onu zorladı. Ve adamı **صَبَرَ** eder, onu **يَصْبُره**: ona lâzım olur. Ve **المَصْبُورةُ**: yemindir; ona “**مصْبُورةٌ**” denildi; her ne kadar hakikatte onun sahibi **المصْبُورُ** ise de; çünkü o ancak onun sebebiyle **صُبِرَ** edildi; yani hapsedildi; böylece o, **الصَّبْرِ** ile vasfedildi ve ona mecazen izafe edildi. Ve **الصَّبْرُ**: **الجزَعِ**’ın zıddıdır. Denilir: adam **صَبَرَ** eder, **يصْبِرُ** **صبْراً**; o hâlde o **صابرٌ** ve **صَبَّارٌ** ve **صَبيرٌ** ( **أمِيرٍ** gibi) ve **صَبُورٌ**dur; dişisi de yine hâ’sız **صَبورٌ**dur; cem‘i **صُبُورٌ**dur. Cevherî dedi: **الصَّبرُ**: **الجَزَعِ** esnasında nefsi hapsetmektir; ve falan, musibet yanında **صَبَرَ** etti, **يَصْبِرُ** **صَبْراً**; ve ben onu **صَبَرْته**: onu hapsettim. Allah Teâlâ dedi: “ **واصْبِرْ نَفْسَكَ مع الذِّيِن يدْعونَ رَبَّهمْ** ”; yani nefsini onlarla birlikte hapset.

Ve müellifin **البصائر**’inde: **الصَّبْرُ** lugatte: darlıkta hapsetmek ve alıkoymaktır; ve ondan dolayı denildi: falan **صُبِر** edildi; öldürülmek için tutulduğunda ve hapsedildiğinde. O hâlde **الصَّبْرُ**: nefsi **الجَزَعِ**’dan hapsetmek ve uzuvları **التَّشْوِيش**’ten hapsetmektir. Ve **ذُو النُّون** dedi: **الصَّبْرُ**: muhalefetlerden uzaklaşmak, belâların boğucu lokmalarını yutma yanında sükûn, ve geçim sahalarında fakrın uzamasıyla birlikte zenginliği izhar etmektir. Ve denildi: **الصَّبْرُ**: belâ ile güzel edep üzere durmaktır. Ve denildi: o, şikâyetin görünmesi olmaksızın belâda fânî olmaktır. Ve denildi: nefsi mekruhlara hücum etmeye ilzâm etmektir. Ve **عَمْرُو بن عثمان** dedi: o, Allah ile sebat etmek ve belâlarını genişlik ve vüs‘at ile karşılamaktır. Ve **الخَوّاصُ** dedi: o, kitabın ve sünnetin hükümleri üzerinde sebat etmektir. Ve denildi: **الصَّبْرُ**: sevdiğinin rızasında nefsinin telefine razı olmandır.

Ve **الحَريريّ** dedi: **الصَّبْرُ**: nimetin hâli ile mihnetin hâli arasında, ikisinde de hatırın sükûnu ile, fark etmemendir. Ve adam **تَصَبَّر** etti ve **اصْطَبَر** etti: ona bir sabır kıldı. Ve **اصَّبَر** etti; **الطّاءِ**’nın kalb edilmesiyle **صاداً**; ve **اطَّبر** deme; çünkü **الصّادَ** **الطَّاءِ**’ya idğam olunmaz. Ve denildi: **التَّصَبُّرُ**: sabrı tekellüf etmektir; ve ondan Ömer’in sözü: “ **أفْضَلُ الصَّبْرِ التَّصَبُّرُ** ”; bunu İbnü’l-A‘râbî söyledi. Ve denildi: **الصَّبْرِ** mertebeleri beştir: **صابِرٌ** ve **مُصْطَبِرٌ** ve **مُتَصَبرٌ** ve **صَبُورٌ** ve **صَبَّارٌ**.

İşte **الصّابِرُ**: onların en umumîsidir. Ve **المُصْطبِرُ**: onunla mübtelâ olan sabrı iktisap eden. Ve **المُتَصَبِّرُ**: sabrı tekellüf eden, nefsini onun üzerine taşıyan. Ve **الصَّبُورُ**: sabrı büyük olan; sabrı, başkasının sabrından daha şiddetli olan. Ve **الصَّبّارُ**: sabrı şiddetli olan. Bu, miktar ve kemmdedir; ondan önceki ise vasıf ve keyftedir. Ve onu **أصْبرَه**: ona sabrı emretti; **صَبَّره**’nin **تصْبيِراً**’ı gibi. Ve **الصاغانيّ** dedi: onu **صَبَّرْتُه تصْبيراً**: ondan sabretmesini talep ettim. Ve onu **أصْبَرَه**: ona bir sabır kıldı; **اصْطَبَرَه** gibi. Ve onunla **صَبَرَ** etti; **نَصَرَ** gibi; **يَصْبُرُ** **صَبْراً** ve **صَبارةً** (ikisi de fetha ile); yani onunla kefil oldu. Ve ondan dersin: “**اصْبُرْني** ey adam” “**انْصُرْني**” gibi; yani bana bir kefil ver. O, onunla **صَبيرٌ**dur. **الصَّبيرُ** ( **أميرٍ** gibi): kefildir. Ve Hasan’ın hadisinde geldi: “Kim bir selef (borç) verirse, onunla rehin de **صبيراً** da almasın.” **الصَّبيرُ** ayrıca: kavmin mukaddemi ve onların reisi; onların işlerinde onlar için ve onlarla birlikte sabreden kimsedir. **الصَّبِيرُ**: dağdır; bunu Sâgânî söyledi. Ve denildi: o, bizzat bir dağdır; ve onun zikri Muâz’ın hadisinde geldi. Cem‘i: **صُبَرَاءُ** ( **كُرماءَ** gibi). **الصَّبِيرُ**: beyaz bulut; yahut yoğun olan, bulutun üstünde olan; yahut o, beyaz buluttur ki onun bir kısmı bir kısmının üstüne basamak basamak olur. Bir orduyu vasfederek dedi:
“ **ككِرْفئَةِ الغَيثِ ذاتِ الصبير** ”.
İbnü Berî dedi: Bu صدر, Âmir b. Cüveyn et-Tâî’nin şu beyitlerinden bir beytin صدر’ı olmaya muhtemeldir:
وجاريةٍ من بَنَاتِ المُلُو ... كِ قَعْقَعْتُ بالخَيْلِ خَلْخَالهت
ككِرْفِئةِ الغيثِ ذاتِ الصَّبي ... رِ تَأتي السَّحاب وتأْتَا لها
Dedi: yani nice melik kızlarından bir câriye ki, onlara akın ettiğimde onun halhalını atlarla şakırdattım; böylece kaçtı ve koştu; halhalının sesi işitildi; bundan önce ise koşmazdı. Ve onun sözü: **ككِرْفِئةِ** ... ilh; yani bu câriye, beyaz yoğun bulut gibidir; **تَأتي السَّحاب** yani bulutun cümlesine yönelir; ve **تأْتاله** yani onu ıslah eder. Aslı **تأْتَوله**’dir; **الأَولِ**’den; o da ıslah etmektir. Dedi: ve muhtemeldir ki “**ككِرْفِئْةِ الغَيثِ...**” Hansa’ya ait olsun; ve onun عجز’ı:
“ **تَرمى السحابَ ويَرمى لَها** ”.
Ve ondan önce: **ورَجْرَاجةٍ فَوقَها بيضها عليها المُضاعفُ زِفنا لها**.
Dedim: ve Ebû Ali el-Kâlî’nin **زائِدِ الأمالي**’sinde bu beyti, Hansa’nın kardeşine mersiye söylediği beyitler cümlesi içinde okudum; ve onların evveli:
ألا ما لِعينك أمْ مالَها ... لقد أَخَلَ الدَّمْعُ سِربالها .
Ya da ondan duran parça; onu görürsün; sanki **مَصبورة**; yani hapsedilmiş. Bu zayıftır. Ebû Hanîfe dedi: **الصَّبيرُ**: buluttur; bir gün ve bir gece sabit kalır ve ayrılmaz; sanki **يُصْبرُ** edilir; yani hapsedilir. Ya da o, beyaz buluttur; neredeyse yağmur yağdırmaz. Rüşeyd b. Rumeyd el-Anezî dedi:
تَرُوحُ إليهمُ عَكرٌ تَراغى ... كأنَّ دَويها رَعدُ الصبيِرِ .
Cem‘i, tekil gibidir. Ve denildi: cem‘i **صُبيرٌ** (iki damme ile). Sâide b. Cüeyye dedi:
فارمِ بِهمِ لِيةَ والأخلافا ... جوزَ النُّعامي صُبراً خِفافَا .
**الصَّبِيرُ**: **صَبيرُ الخِوُانِ**’dır; o, geniş ince yufkadır; yiyecek olan yemeğin altına serilir; o, yufkadır; fırıncı düğün yemeğini onun üzerine kepçeler; **الصبيرةِ** gibi; hâ’nın ziyadesiyle. Ve **أصبرَ** etti; ileride geleceği üzere. Ve koyun ve develerden **الأصبرةُ**: sahiplerine akşamleyin dönen ve sabahleyin giden ve onlardan uzaklaşmayan (sürü)dür; tekili olmaksızın. İbn Sîde dedi: onun için bir tekil işitmedim. Ve Antara’nın beyti rivayet olundu:
لها بالصيفِ أَصبرةٌ وجُلٌّ ... وسِتٌّ من كَرائِمِها غِزارُ
Ve **الصُّبْرُ** (kesre ve damme ile): şeyin nahiyesi ve yanı ve **بُصرهُ**; misli; o, onun kenarı ve kalınlığıdır. Ve denildi: şeyin **صُبرُ**’u: onun en üstüdür. Ve İbn Mes‘ûd’un hadisinde: “**سِدرةُ المُنتهى صُبرُ الجَنَّةِ**”; yani onun en üstü; yani onun nahiyelerinin en üstü. En-Nemir b. Tevleb bir ravzayı vasfederek dedi:
عَزَبتْ وباكَرها الشَّتِيُّ بدِيمةٍ وَطْفَاءَ تَمْلَؤُهَا إلى أَصبَارها
El-Ferrâ dedi: **الصِّبْرُ** ve **الصُّبْرُ**: beyaz buluttur; cem‘i **أصبارٌ**dur. **الصُّبْرُ** (damme ile): Gassân’dan bir batındır. Ahtal dedi:
فسَائِلِ الصُّبْرَ مِنْ غَسانَ إذْ حضَرُوا ... والحزْنَ كيْفَ قَراكَ الغِلمةُ الجشَرُ .
**الصُّبْرُ** ve **الحزْنُ**: iki kabiledir; beytin tefsiri **جشر**’de geçmişti. **الصَّبرُ** (hareke ile): donuk (katı) ve parça; **صبرةٌ**; bunu Sâgânî nakletti; Zemahşerî artırdı ve dedi: o, “**أصبرَ** şey”dendir; yani şiddetlendiğinde. Denilir: ölçeği onun **أصبارهِ**’ine kadar doldurdu; ve kadehi onun **أصبارها**’ına kadar doldurdu; yani onun üstlerine ve başına kadar. Kabın **أصبارُ**’ı: yanlarıdır. Kabrin **أصْبارُ**’ı: nahiyeleridir. Denilir: onu **بأَصْبارِه** aldı; yani tamam olarak, bütünüyle. Ve Asmaî dedi: adam şiddeti onun tamamıyla karşıladığında “onu **بأَصْبارِهَا** karşıladı” denilir. Ve **الصُّبْرةُ** (damme ile): yiyecekten, ölçü ve tartı olmaksızın, bir kısmı bir kısmının üstüne olacak şekilde toplanan şeydir. Cevherî dedi: **الصُّبْرَةُ**: yiyeceğin **صًبر**’inin bir tanesidir. Denilir: şeyi **صُبْرَةً** satın aldım; yani tartı ve ölçü olmaksızın. Ve **الصُّبْرَةُ**: yığındır. Ve onlar yiyeceklerini **صَبروا** ettiler: onu **صُبرَةً** kıldılar. **الصُّبْرةُ**: **السَّرَندِ**’e benzer bir şeyle elenmiş yiyecektir. **الصُّبْرَةُ**: toplanmış iri taşlardır; cem‘i: **صِبارٌ** (kesre ile). Ve **الصبرُ** (damme ile) ve (iki damme ile) Kura‘a göre bir lugat: çakıllı yer; kalın değildir. Ondan dolayı harreye **أُم صَبارٍ** denildi. Ve **الصّبَارةُ**: taşlardır. Ve denildi: düz taşlardır; ve üç vecihlidir. A‘şâ dedi:
مَنْ مُبْلغٌ شَيبانَ أنّ ... المرءَ لمْ يُخلقْ صُبارهْ .
Ve **الصحاح**’ta: “**منْ مُبلغٌ عَمراً بأغنّ المرءَ لَمْ يُخلقْ صُباره**”.

Bununla Ezherî de şahit getirdi; **صَبارةَ** diye de rivayet olunur; **الصاد**’ın fethiyle; **صَبَارٍ**’ın cemidir; **الهاء** ise cem‘in cemi için dâhil olmuştur; çünkü **الصِّبارَ** **صُبرة**’nin cemidir; o da şiddetli taşlardır. İbn Berî dedi ki: Doğrusu şudur: **صِبارهْ** yaratılmadı; **الصاد**’ın kesriyle. Dedi ki: **صُبارةُ** ve **صَبَارةُ** ise **صَبْرةٍ**’nin cemi değildir; çünkü **فَعَالاً** cem‘lerin binalarından değildir; ancak o, kesr ile **فِعالٌ**’dır; **حجَارٍ** ve **جِبالٍ** gibi. İbn Berî dedi ki: Beyit, Tâî olan Amr b. Milkat’ındır; bu şiirle Amr b. Hind’e hitap ederdi; Amr b. Hind’in, Dârimî olan Zurâre b. Uds yanında bir kardeşi öldürülmüştü; Amr b. Milkat ile Zurâre arasında da kötülük vardı; bunun üzerine Amr b. Hind’i Benî Dârim’e karşı kışkırttı; şöyle der: İnsan taş değildir ki bunun benzerine sabretsin. Beyitten sonra:

Ve günlerin hâdiseleri,
ona ancak taşlar kalır...

İşte annesinin âcizliği,
genişlikte, onun **أُوَارَهْ**’sinden daha aşağıdadır.

Rüzgârlar, onun böğrünün aralarından savurur,
hâlbuki onun izârını soymuşlardır.

Öyleyse Zurâre’yi öldür; ben kavimde,
Zurâre’den daha vefalı görmüyorum.

Denildi ki: **الصبارةُ**: demirden yahut taştan bir parçadır. **الصَّبَارةُ** ( **الراء**’ın şeddelenmesiyle): soğuğun şiddetidir; **الصبرةِ** gibi (feth sonra sükûn ile) hafifletilebilir; Lihyânî’den; denilir: Kışın soğuğunun şiddetinde ona geldim; yani soğuğun şiddetinde. Ali رضى الله عنه hadîsinde: “Dediniz: Bu, **صَبارةُ القُرِّ**’dür”; o, soğuğun şiddetidir; **حَمَارةِ القيظِ** gibi. Denilir: **أُم صَبارٍ**’a girdiler; **كتان** gibi; elimizde olan **أُمِّ صَبُّورٍ**’a düştüler; bu hatadır; doğrusu **الحَرة**’dir; **المُحْكم**’de, **التهْذِيب**’de ve **التكملة**’de olduğu üzere; **الصُّبُرِ**’den türemiştir; o da çakıllı yer olan arazidir; yahut **الصُّبَارةَ**’dan; bazıları onu, ondan olan **الرَّجْلاءَ**’ya ve **الداهيةُ**’ye tahsis etti; böylece musannifin كلامında tertipli bir “laff ve neşr” vardır. İbn Berî dedi ki: Ebû Ömer ez-Zâhid, **أم صَبارٍ**’ın **الحَرةُ** olduğunu zikretti. Fezârî dedi ki: O, **حرةُ لَيلى** ve **حَرةُ النار**’dır. Dedi ki: Bunun şahidi, Nâbiga’nın sözüdür:

İnsanları ondan savar; ona bindikleri vakit,
zulümlerden, **أمَّ صَبارِ** diye çağrılır.

Yani insanları ondan defeder; kimsenin bize gazve etmesine yol yoktur; çünkü o, kalın/sert olduğundan onları bundan men eder; atlar onu çiğneyemez; orada bize baskın yapılmaz. Onun sözü: **من المَظالمِ**; **مُظلمة**’nin cemidir; yani karanlık siyah bir **حرة**. İbnü’s-Sikkît, **كتاب الألفاظ**’da, “kavim arasında karışıklık ve şer vuku bulması” bâbında dedi ki: **الحَرةُ** ve **الهضبةُ**’ye **أُمّ صَبارِ** denilir. İbn Şümeyl’den rivayet olundu: **أُم صَبارٍ** **الصفاةُ**’dır; onda hiçbir şey işlemez. Dedi ki: **أُمُّ صَبُّورٍ**’a gelince, Ebû Amr eş-Şeybânî dedi ki: O, çıkışı olmayan tepedir; denilir: Kavim **أُمِّ صَبُّور**’a düştü; yani çıkışı olmayan, bu çıkışı olmayan tepe gibi, karışık şiddetli bir işe düştü. Ebû’l-Garîb en-Nasrî’den şu beyiti okudu:

Allah onu kötü fiili sebebiyle düşürdü,
**أُمِّ صَبُّورٍ**’a; helâk oldu ve saplandı.

Denildi ki: **أُمُّ صَبارٍ** ve **أُم صَبُّورٍ** ikisi de **الداهيةُ** ve şiddetli savaştır. **المحكم**’de: Denilir: **أم صَبار**’a ve **أُم صَبور**’a düştüler. Dedi ki: **الألفاظ**’da onu böyle okudum: **صَبَّور**; **الباء** ile. Dedi ki: Bazı nüshalarda **أُمُّ صَيُّور**; sanki **الصيارةِ**’dan türemiştir; o da taşlardır. **الصَّبِرُ** ( **كَكَتِفٍ** gibi): bu acı ilaçtır; şiir zarureti dışında sükûnlandırılmaz. Râciz dedi ki:

“**صَبرٍ** ve **مَقْرٍ** ve **خُضَضْ**’dan daha acı.”

Böylece **الصحاح**’ta; hâşiyede: **الخُضَضُ**: **الخُولانُ**’dır; denildi ki: iki **ظاء** iledir; denildi ki: bir **يِضَادٍ** ve bir **ظاء** iledir. İbn Berî dedi ki: İnşadının doğrusu, nasb ile **أمرَّ**’dır; onu iki **ظاء** ile getirdi; çünkü bir yılanı vasfeder; ondan önce:

“Benekli; susuz; sıkılınca, fışkırır.”

Şeyhimiz dedi ki: Sükûnlandırmayı İbnü’s-Seyyid, **كتاب الفرق**’ında nakletti ve ekledi: Onlardan kimi **الباءِ**’nin harekesini **الصاد**’a atar da kesr ile **صِبْر** der. Şair dedi ki:

Ondan, istemeyerek uzak kaldım da onu terk ettim;
onun ayrılığı, **الصِّبْرِ**’den daha acıydı.

Sonra dedi ki: Kesr ile **الصبر** , **الصَّبِر**’de bir lugattır; **كتاب المُثلث**’inde de benzerini zikretti; **المِصْباح**’ta bunu açıkça söyledi; başkası da onu zikretti; bitti. **المُحكم**’de: **الصَّبِرُ**: acı bir ağacın özsuyudur; bir tanesi **صَبِرةُ**’dir; cemi **صُبُورٌ**’dur. Ferazdak dedi ki:

Ey halîyenin oğlu, benim savaşım acıdır;
onda **حَنظلٍ** ve **صُبُورِ** tadı vardır.

Ebû Hanîfe dedi ki: **الصبرِ** bitkisi, yeşil süsen bitkisi gibidir; ancak **الصَّبِر**’in yaprağı daha uzun, daha geniş ve çok daha kalındır; ve suyu çok çoktur. Leys dedi ki: **الصَّبِرُ** ( **الباءِ**’nin kesriyle): yaprakları bıçak kınları gibi; uzun, kalın; yeşilliğinde tozlu bir renk ve koyu bir renk; görünüşü ürpertici bir ağacın özsuyudur; ortasından bir sap çıkar; üzerinde sarı çiçek vardır; rüzgâr onu eğip büker. Dedim ki: En iyisi **السُّقُطْريّ**’dir; **الْصبارة** diye de bilinir. **صَبِرٌ** ( **ككتِفٍ** gibi): Yemen dağlarından bir dağdır; onunla meşhur olan **تَعِزَّ** şehrine nazırdır. **لقيطُ بنُ عامرِ بنِ صَبِرةَ** ( **الباءِ**’nin kesriyle): Benî Müntefik’in elçisi olan bir sahâbîdir; abdest hakkında bir hadisi vardır; denilir ki: O, Hicazlı olan Âsım’ın babası **لَقيطُ بنُ صَبِرةَ**’dir. **الصِّبَارُ** ( **ككِتابٍ** gibi): set/kapama (sedd)dir; sete **القعولة** ve **البُلْبُلَةُ** ve **العُرْعُرةُ** denilir. **الصِّبَارُ** ayrıca: **المُصَابَرةُ**’dır; **صابرَ**; **مُصابَرةً** ve **صِباراً**. Musannif, **البصائر**’de, Allah تعالى’nın sözü “**اصْبِرُوا ورابِطوا**” hakkında dedi ki: Daha aşağıdan daha yükseğe geçiştir; **الصَّبْرُ** **المُصابرة**’nin altındadır; **المُصابرة** de **المُرابطة**’nın altındadır. Denildi ki: Nefislerinizle sabredin; kalplerinizle Allah yolunda belâya karşı **صابِرُوا** edin; sırlarınızla Allah’a şevk üzere **رابطوا** edin. Denildi ki: Allah için sabredin; Allah ile **صابِروا** edin; Allah ile beraber **رابِطُوا** edin. **الصَّبَار**: ekşi bir ağacın meyvesidir. **الصُّبارُ** ( **كغُرابٍ** ve **رُمانٍ** gibi): çok şiddetli ekşiliğe sahip bir ağacın meyvesidir; **المَصلِ**’den daha ekşidir; geniş kırmızı çekirdekleri vardır; Hind’den getirilir; ona **التَّمْرُ الهِنديُّ** denilir; tedavi için kullanılan odur; ağacına da **الحُمرُ** denilir; **صُرَد** gibi. **أبو صُبيرةَ** ( **كجُهينةَ** gibi): karnı kırmızı, sırtı, başı ve kuyruğu siyah bir kuştur; böylece **التكملة**’de; **اللسان**’da: karnı kırmızı, başı, iki kanadı ve kuyruğu siyah bir kuş; geri kalanı kırmızıdır. **أصْبَرَ** adam: **الصَّبيِرَةَ** yedi; o, daha önce zikri geçen ince yufkadır; İbnü’l-A‘râbî söyledi. **أَصْبَرَ**: **أُمِّ صَبُّور**’a düştüğü zaman; o, **الداهيَةُ** yahut şiddetli iştir; aynı şekilde **أم صَبار**’a düştüğü zaman; o da **الحرةُ**’dir. **أصبرَ**: **الصبِيرِ** üzerine oturdu; o, dağdır. **أَصْبَرَ**: **الحَوجلةِ**’nin başını **الصِّبَارِ** ile kapadı; o, settir. Süt **أصْبَرَ** oldu; ekşiliği acılığa kadar şiddetlendiği zaman. Ebû Ubeyde, **كتابِ اللَّبَنِ**’de dedi ki: **المُمَقَّرُ** ve **المُصبر**: acılığa kadar şiddetli ekşidir. Ebû Hâtim dedi ki: **الصَّبِر** ve **المقِرِ**’den türetilmişlerdir; ikisi de acıdır. İbn Abbâs’ın, azze ve celle’nin sözü “**وكانَ عَرْشُهُ على الماءِ**” hakkında hadîsinde dedi ki: Sudan göğe bir buhar yükseliyordu; sonra berraklaşıp görünür oldu; sonra **صَبيراً** olarak geri döndü. **استَبْصَرَ**: yani açığa çıktı ve yığıldı; bulut oldu; işte bu, “**ثم استوى إلى السَّماءِ وهي دُخانٌ**” sözüdür. **الصَّبِيرُ**: beyaz, yoğun buluttur; yani buhar yoğunlaştı ve yığıldı da bulut oldu. **الاصْطِبارُ**: kısastır. Ammâr hadîsinde: Osman onu dövdüğü zaman; onu dövmesi sebebiyle kınanınca dedi ki: “Bu elim Ammâr içindir; öyleyse **فليَصْطَبِرْ**.” Manası: kısas alsın. Denilir: Falan, falanı falanın velisi için **صَبَرَ** etti; yani onu hapsetti; ve onu **أصْبَرَه** etti; yani ondan kısas aldı; böylece **اصْطَبَرَ**; yani kısas aldı. Ahmer dedi ki: Sultan falanı falana **أقادَ** etti ve ondan kısas aldı ve onu **أصبرهَ** etti; tek bir manadadır; kısasla öldürdüğü zaman. Hadîste: “Nebi صلى الله عليه وسلم bir insana bir değnekle şakalaşarak dürttü; o da ona dedi ki: **أصْبِرِني**; o dedi: **اصْطَبِرْ**.” Yani: benden kısas al. Dedi ki: kısas iste. Denilir: Falan, hasmından **صَبَرَ** etti ve **اصطبرَ** etti; yani ondan kısas aldı. Hâkim onu **أصَبَرَه** etti; yani onu hasmından kısaslandırdı. **وصَبَّرَه**: ondan sabretmesini istedi; böylece **التكملة**’de. **الصَّبُورُ**: Allah تعالى’nın isimlerindendir. Hadîste: “Allah تعالى dedi ki: Ben, ben **الصَّبُورُ**’um.” Ebû İshâk dedi ki: Allah عزّ وجلّ sıfatında **الصَّبُورُ**: günahkârlara cezayı acele etmeyen; bilakis affeden yahut erteleyen **الحَليمُ**’dir. O, mübalağa binalarındandır. Onunla **الحَليم** arasındaki fark: günahkâr, **الحَليم** sıfatında olduğu gibi cezadan emin olmaz.

**الصَّبُورُ**: Nâfiʿ b. Cebele el-Ḥadliyy’in atı.

**الصَّبْر**: cesaret; ondan, Yüce Allah’ın sözü: “**ما أصبَرَهُمْ عَلى النار**”; bütün nüshalarda böyledir; doğrusu: “**فما أَصْبَرَهُمْ على الناّرِ**”; yani “**ما أَجْرَأهُم**” “ateş ehlinin amelleri üzerine”; yahut “ateş ehlinin ameliyle onları ne kadar bilgili kıldı”; ikinci söz **التكملة**’dedir.

**وشَهْرُ الصَّبْرِ**: oruç ayı; ondan hadis: “**منْ سَرهُ أن يَذْهَبَ كَثِيرٌ مِنْ وَحَرِ صَدْرِه فليصمْ شَهْرَ** ...”

**وأصْلُ الصّبْرِ**: hapsetmektir; oruç, onda nefsi yemekten, içmekten ve nikâhtan hapsetme bulunduğu için **صَبراً** diye adlandırıldı.

**الصَّبَّارَةُ** ( **جَبانَة** gibi): bitki olmayan ve hiçbir şey bitirmeyen, yüksek, sert, kaba, sarp arazi; “**أُمُّ صَبّارٍ**”dır denildi.

Ve onlardan **صابِرٍ** ( **ناصِر** gibi) diye adlandırdılar: Ebû ʿAmr ve Muḥammed b. Muḥammed b. Ṣâbir es-Ṣâbirî; dedesine nisbet edildi; ve başkaları.

Ve onlardan **صَبِرةَ** ( **الباءِ**’nin kesresiyle): daha önce zikri geçen sahâbî ʿÂmir b. Ṣabra; ve ayrıca **صبيرةَ** diye de adlandırdılar.

أما el-Cevherî’nin sözü: **الصَّبارُ** yani **سحاب** gibi: fetha sonra sükûn ile **صَبْرَةٍ**’nin cemidir; o, şiddetli taşlardır; el-Aʿşâ dedi ki:

“قُبيلَ الصُّبْحِ أَصواتُ الصَّبَارِ”

Bu bir hatadır; dilde ve beyitte doğrusu, kesre ve **الياءِ** ile **أصواتُ الصِّيَار**’dır; o, selâm vermedir; o, telli **الصَّنْجِ**’in sesidir. Beyit, zannettiği gibi el-Aʿşâ’ya ait değildir; ve صدرُه:

“كأنَّ تَرَنُّمَ الهَاجاتِ فيها”

Bu, es-Ṣâġânî’nin **التكملة**’deki nassıdır; sanki musannif, el-Cevherî’yi yanlışlamada onu taklit etti. **الهَاجَاتُ**: kurbağalardır. El-Cevherî’nin sözüne göre: bu pınarda kurbağaların vıraklamasını taşların vuruşuna benzetti; bu doğrudur. **المُحْكَم** sahibi bunu böyle nakletti ve kabul etti; beyiti el-Aʿşâ’ya nisbet etti ve dedi ki: taşlardan **الصَبْرَةُ**: şiddetlenen ve kalınlaşan şeydir; cem’i **الصَّبَار**’dır. **صير**’de gelecektir.

Şeyhimiz dedi ki: el-Cevherî’nin bu beyitteki sözü, bunun dışında bir şeye şahit olarak getirdiği başka bir beyitle bağlıdır; İbn Berrî’nin onda muharrer olmayan bir sözü vardır; musannif onu bunda taklit etti; böylece sözü kısaltılmış, müphem olarak getirdi; öyleyse tahkik edilsin; bitti.

Ben dedim ki: sanki, daha önce zikri geçen el-Aʿşâ’nın sözüne işaret ediyor:

مَنْ مُبْلِغٌ شَيبَانَ أَنّ ... المَرْءَ لَم يُخلقْ صَبَارهْ

Ve İbn Berrî’nin sözü: doğrusu, **الصاد**’ın kesresiyle olduğunu söyledi. Dedi ki: أما **صُبَارَةُ** ise **صَبْرةٍ**’nin cemi değildir; çünkü **فَعَالاً** cemîlerin binalarından değildir; ancak bu, kesre ile **فِعالٌ**dır; **حِجارٍ** ve **جِبالٍ** gibi. Ve beyit, Ṭâʾî ʿAmr b. Milqaṭ’ındır; beyanı daha önce geçti. İşte bu, şeyhimizin işaret ettiği bu makamın تحرير’ıdır; öyleyse düşün.

**وصَابِرٌ**: Merv’de bir sokak. Zâhiri, **ناصِر** gibi olduğudur. Hâfız, **التبصير**’de **الموحدةِ**’nin fethasıyla ضبط etti ve ondan dedi ki: Ebû’l-Meʿâlî Yûsuf b. Muḥammed el-Fuqaymî es-Ṣâbirî; ondan Ebû Saʿd b. es-Semʿânî semâ etti.

**والصَّبْرَةُ** fetha ile: fethanın zikri müstedrektir: havuzda idrar, gübre ve tezekten birikip yapışan şey.

**الصَّبْرَةُ من الشِّتاءِ**: onun ortası. Musannifin sözünde daha önce geçti; ona ayrıca **الصَّوْبَرَةُ** da denir.

**صَبْرَة** lamsız: Mağrib’de, Kayrevan’a yakın bir yer.

**الصُّنْبُورُ** (ḍamm ile): inşallah Yüce Allah dilerse **النون**’da zikri gelecektir.

Ve ona müstedrek olanlardandır: buluttan **الصُّبَارَةُ**, **الصَّبِيرِ** gibidir.

**وصَبَرهُ**: onu sağlamca bağladı.

**وأصْبَرَهُ القاضي**: onu hasmından kısas ettirdi.

Hadiste: “**وإنَّ عندَ رِجليه قَرَظاً مَصْبُوراً**” yani toplanmış; yiyecek yığını gibi bir **صُبْرَةً** kılınmış.

Hadiste: “**من فَعَلَ كذا وكذا كان له خَيراً من صَبيرٍ ذَهَباً**”; dediler ki: o, Yemen’de bir dağın adıdır. Bazı rivayetlerde: kesreli **الصاد** ile ve **التحيتة** olarak **صِير** gibi; o, Ṭayyiʾ’e ait bir dağdır. İbnü’l-Esîr dedi ki: bu kelime, ʿAlî ve Muʿâz’a ait iki hadiste geldi; أما ʿAlî hadisi ise **صِيرٌ**’dir; أما Muʿâz rivayeti ise **صَيرٌ**’dir. Dedi ki: bazıları ikisi arasında böyle ayırdı. Ben dedim ki: **صير**’de gelecektir.

Hadiste: “**نهى عن صَبْرِ ذي الروحِ**”; o, hadımdır.

Mecazdandır: **صبرتُ يَميِنه**: onu yemin hususunda yordum; ve **يَمينٌ مَصْبُورَةٌ**. Ve “bedenim soğuğa dayanmaz”; ve “bu ağaç soğuk ona zarar vermez”. Ve “o, ona karşı **صابرٌ**’dir”; ve “o, yerden daha çok darbeye **أصْبَرُ**’dır”. **الأساس**’ta böyledir.

**والصّابُورَةُ**: geminin karnına ağırlıktan konulan şey.

**والصّابِرُ**: el-Cişiyye şeyhlerinden, teliflerin ve kerametlerin sahibi, şeyh Ferîdüddîn el-ʿUmerî’nin kız kardeşinin oğlu ʿAlî’nin lakabı. Ve البرهمانَّية’de şeyhlerimizden biri olan şeyhimiz Yûsuf b. ʿAlî’nin dedesi eş-Şernûbî ʿAlî b. ʿAlî b. Aḥmed’in lakabı.

**والصُّبَيْرَةُ** küçültme olarak: Şamî bir nâhiye. Ve lamsız: başka bir yer.

Ve kadı Ebû Bekr Muḥammed b. ʿAbdirraḥmân b. **صُبْر** el-Bağdâdî (ḍamm ile): Hanefî bir fakih; 380 yılında öldü.

Ve Temîm’de **صُبَيْرَةُ** b. Yerbûʿ b. Ḥanẓala. İbnü’l-Kelbî dedi ki: onlardan, Benî Yerbûʿ şairi Qaṭan b. Rabîʿa b. Ebî Selame b. **صُبَيْرَة**.

Ve Ebû ʿUbeyde’nin şeyhlerinden: Rayyân es-**الصُّبَيْرِيّ**.
