# صبر — Kitâbullâh

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/sozluk/kitab_allah
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/entries/kitab_allah

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [صبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1.md)
- Kitâbullâh: Kur'an kullanımından türetilmiş

## Madde başı: صبر

صبر
صَبَرَ - يَصْبِرُ - صَبْر - صَابِرٌ - صَابِرِيْن - صَبَّار - أَصْبَرَ - يُصْبِرُ - صَابَرَ - يُصَابِرُ - اصْطَبَرَ - يَصْطَبِرُ
صَبَرَ - يَصْبِرُ + كائن + شيئاً: يحبسه ويمنعه من الانفلات والهروب
صَبَرَ - يَصْبِرُ + كائن + نفسه: يمنعها من الانفلات والهروب من فعل شاق أو مجهد: تكون نفس الإنسان منشغلة في فعل أمر شاق، وترغب بالانفلات والهروب وعدم الاستمرار، ولكن المرء يحبس نفسه ويمنعها من الانفلات والهروب فتستمر في الفعل
صَبَرَ - يَصْبِرُ + كائن + نفسه + على كائن أو شيء أو أمر: يمنعها من الانفلات والهروب من مشقة القيام على كائن أو أمر
صَبَرَ - يَصْبِرُ + كائن + نفسه + على كائن أو شيء أو أمر + حتى وقوع أمر: يمنعها من الانفلات والهروب من مشقة القيام على كائن أو أمر، حتى يحين وقت وقوع أمر آخر
صَبَرَ - يَصْبِرُ + كائن + نفسه + لأمر أو حكم: يمنعها من الانفلات والهروب من مشقة القيام يما ينبغي، وذلك تبعاً أو لأجل الأمر
صَبَرَ - يَصْبِرُ + كائن + نفسه + مع كائن: يمنعها من الانفلات والهروب من مشقة ملازمة ومصاحبة الكائن
صَبْر - الصبر: اسم فعل " صَبَرَ - يَصْبِرُ ": حبس النفس لتستمر على فعل مجهد وشاق
صَابِر: اسم فاعل صفة مشبهة من " صَبَرَ - يَصْبِرُ "
صَابِرِيْن: جمع " صَابِر
صَبَّار: على وزن " فـَعـَّال ": اسم فاعل مبالغة من " صَبَرَ - يَصْبِرُ ": كثير الصبر
أَصْبَرَ - يُصْبِرُ: على وزن " أفعلَ " من " صَبَرَ - يَصْبِرُ ": جعله " يَصْبِرُ ": جعله " يَصْبِرُ " نفسه
صَابَرَ - يُصَابِرُ: على وزن " فاعَلَ " من " صَبَرَ - يَصْبِرُ ": يتبادل فعل " صَبَرَ - يَصْبِرُ " مع آخر: يكون فعل كل من الاثنين داعماً ومقوياً لصبر الآخر
اصْطَبَرَ - يَصْطَبِرُ: على وزن " افتعل " من " صَبَرَ - يَصْبِرُ ": أصلها" اصْتَبَرَ - يَصْتَبِرُ ": يقوم بفعل " صَبَرَ - يَصْبِرُ " بشكل ذاتي: يجاهد نفسه بنفسه ليستمر بفعل أمر من الأمور رغم الصعاب
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ "منع الكائن نفسه أو كائناً آخر من الحركة والفعل والانتقال بالإكراه، وهي:
وَقَفَ - يَقِفُ، صَبَرَ - يَصْبِرُ، عَضَلَ - يَعْضُلُ، كَظَمَ - يَكْظِمُ، طَلَتَ - يَطْلِتُ - طَالُوْت، أَصَرَ- يَأْصِرُ
صبر - يصبر - تصبرون
	﴿وما أرسلنا قبلك من المرسلين إلا إنهم ليأكلون الطعام ويمشون في الأسواق وجعلنا بعضكم لبعض فتنة أتصبرون وكان ربك بصيرا(20)﴾ الفرقان ﴿ثم إن ربك للذين هاجروا من بعد ما فتنوا ثم جاهدوا وصبروا إن ربك من بعدها لغفور رحيم (110)﴾ النحل
 	﴿ياأيها الذين آمنوا اصبروا وصابروا ورابطوا واتقوا الله لعلكم تفلحون (200)﴾ آل عمران ﴿واصبر وما صبرك إلا بالله ولا تحزن عليهم ولا تك في ضيق مما يمكرون(127)﴾ النحل
	﴿وأطيعوا الله ورسوله ولا تنازعوا فتفشلوا وتذهب ريحكم واصبروا إن الله مع الصابرين (46)﴾ الأنفال
 	﴿الذين صبروا وعلى ربهم يتوكلون (42)﴾ النحل ﴿الذين صبروا وعلى ربهم يتوكلون (59)﴾ العنكبوت
في الحرب	﴿بلى إن تصبروا وتتقوا ويأتوكم من فورهم هذا يمددكم ربكم بخمسة آلاف من الملائكة مسومين (125)﴾ آل عمران ﴿قال موسى لقومه استعينوا بالله واصبروا إن الأرض لله يورثها من يشاء من عباده والعاقبة للمتقين(128)﴾ الأعراف ﴿وأورثنا القوم الذين كانوا يستضعفون مشارق الأرض ومغاربها التي باركنا فيهاوتمت كلمة ربك الحسنى على بني إسرائيل بما صبروا ودمرنا ما كان يصنع فرعون وقومه وما كانوا يعرشون(137)﴾ الأعراف
على كيد الكفار	﴿إن تمسسكم حسنة تسؤهم وإن تصبكم سيئة يفرحوا بها وإن تصبروا وتتقوا لا يضركم كيدهم شيئا إن الله بما يعملون محيط (120)﴾ آل عمران ﴿ثم إن ربك للذين هاجروا من بعد ما فتنوا ثم جاهدوا وصبروا إن ربك من بعدها لغفور رحيم (110)﴾ النحل
أذى الكفار	﴿لتبلون في أموالكم وأنفسكم ولتسمعن من الذين أوتوا الكتاب من قبلكم ومن الذين أشركوا أذى كثيرا وإن تصبروا وتتقوا فإن ذلك من عزم الأمور (186)﴾ آل عمران
على شهوة الفرج	﴿ومن لم يستطع منكم طولا أن ينكح المحصنات المؤمنات فمن ما ملكت أيمانكم من فتياتكم المؤمنات والله أعلم بإيمانكم بعضكم من بعض فانكحوهن بإذن أهلهن وآتوهن أجورهن بالمعروف محصنات غير مسافحات ولا متخذات أخدان فإذا أحصن فإن أتين بفاحشة فعليهن نصف ما على المحصنات من العذاب ذلك لمن خشي العنت منكم وأن تصبروا خير لكم والله غفور رحيم (25)﴾ النساء
على الدعوة واتباع القرآن وانتظار نصر الله	﴿فاصبر إن وعد الله حق ولا يستخفنك الذين لا يوقنون(60)﴾ الروم ﴿فاصبر إن وعد الله حق واستغفر لذنبك وسبح بحمد ربك بالعشي والإبكار(55)﴾ غافر ﴿فاصبر إن وعد الله حق فإما نرينك بعض الذي نعدهم أو نتوفينك فإلينا يرجعون(77)﴾ غافر
	﴿فاصبر كما صبر أولوا العزم من الرسل ولا تستعجل لهم كأنهم يوم يرون ما يوعدون لم يلبثوا إلا ساعة من نهار بلاغ فهل يهلك إلا القوم الفاسقون(35)﴾ الأحقاف تعرج الملائكة والروح إليه في يوم كان مقداره خمسين ألف سنة(4)فاصبر صبرا جميلا(5)إنهم يرونه بعيدا(6)ونراه قريبا(7) } المعارج
	﴿واصبر وما صبرك إلا بالله ولا تحزن عليهم ولا تك في ضيق مما يمكرون(127)﴾ النحل
على تحمل عقوبة تعسفية	﴿وإن عاقبتم فعاقبوا بمثل ما عوقبتم به ولئن صبرتم لهو خير للصابرين (126)﴾ النحل
	﴿ولئن أذقناه نعماء بعد ضراء مسته ليقولن ذهب السيئات عني إنه لفرح فخور(10) إلا الذين صبروا وعملوا الصالحات أولئك لهم مغفرة وأجر كبير(11)﴾ هود
	﴿تلك من أنباء الغيب نوحيها إليك ما كنت تعلمها أنت ولا قومك من قبل هذا فاصبر إن العاقبة للمتقين (49)﴾ هود
	﴿واصبر فإن الله لا يضيع أجر المحسنين (115)﴾ هود ﴿قالوا أئنك لأنت يوسف قال أنا يوسف وهذا أخي قد من الله علينا إنه من يتق ويصبر فإن الله لا يضيع أجر المحسنين (90)﴾ يوسف
	﴿والذين صبروا ابتغاء وجه ربهم وأقاموا الصلاة وأنفقوا مما رزقناهم سرا وعلانية ويدرءون بالحسنة السيئة أولئك لهم عقبى الدار (22)﴾ الرعد ﴿سلام عليكم بما صبرتم فنعم عقبى الدار (24)﴾ الرعد
	﴿ما عندكم ينفد وما عند الله باق ولنجزين الذين صبروا أجرهم بأحسن ما كانوا يعملون (96)﴾ النحل ﴿أولئك يؤتون أجرهم مرتين بما صبروا ويدرءون بالحسنة السيئة ومما رزقناهم ينفقون(54)﴾ القصص ﴿إني جزيتهم اليوم بما صبروا أنهم هم الفائزون (111)﴾ المؤمنون ﴿قل ياعباد الذين آمنوا اتقوا ربكم للذين أحسنوا في هذه الدنيا حسنة وأرض الله واسعةإنما يوفى الصابرون أجرهم بغير حساب (10)﴾ الزمر ﴿أولئك يجزون الغرفة بما صبروا ويلقون فيها تحية وسلاما(75)﴾ الفرقان ﴿وجزاهم بما صبروا جنة وحريرا (12)﴾ الإنسان
الغفران	﴿ثم إن ربك للذين هاجروا من بعد ما فتنوا ثم جاهدوا وصبروا إن ربك من بعدها لغفور رحيم (110)﴾ النحل
يصبر على
فصبروا على ما كذبوا على ما آذيتمونا	﴿ولقد كذبت رسل من قبلك فصبروا على ما كذبوا وأوذوا حتى أتاهم نصرنا ولا مبدل لكلمات الله ولقد جاءك من نبإ المرسلين(34)﴾ الأنعام ﴿وما لنا ألا نتوكل على الله وقد هدانا سبلنا ولنصبرن على ما آذيتمونا وعلى الله فليتوكل المتوكلون (12)﴾ إبراهيم
على ما يقولون	﴿فاصبر على ما يقولون وسبح بحمد ربك قبل طلوع الشمس وقبل غروبها ومن آناء الليل فسبح وأطراف النهار لعلك ترضى(130)﴾ طه ﴿فاصبر على ما يقولون وسبح بحمد ربك قبل طلوع الشمس وقبل الغروب (39)﴾ ق
	﴿اصبر على ما يقولون واذكر عبدنا داوود ذا الأيد إنه أواب(17)﴾ ص ﴿واصبر على ما يقولون واهجرهم هجرا جميلا (10)﴾ المزمل
على ما أصابك	﴿يابني أقم الصلاة وأمر بالمعروف وانه عن المنكر واصبر على ما أصابك إن ذلك من عزم الأمور(17)﴾ لقمان
على آلهتكم	﴿إن كاد ليضلنا عن آلهتنا لولا أن صبرنا عليها وسوف يعلمون حين يرون العذاب من أضل سبيلا (42)﴾ الفرقان ﴿وانطلق الملأ منهم أن امشوا واصبروا على آلهتكم إن هذا لشيء يراد(6)﴾ ص
على النار	﴿أولئك الذين اشتروا الضلالة بالهدى والعذاب بالمغفرة فما أصبرهم على النار(175)﴾ البقرة
اصبروا حتى
حين الجدل والخلاف مع غير المؤمنين حول القرآن﴿وإن كان طائفة منكم آمنوا بالذي أرسلت به وطائفة لم يؤمنوا فاصبروا حتى يحكم الله بيننا وهو خير الحاكمين(87)﴾ الأعراف ﴿واتبع ما يوحى إليك واصبر حتى يحكم الله وهو خير الحاكمين (109)﴾ يونس
	﴿ولو أنهم صبروا حتى تخرج إليهم لكان خيرا لهم والله غفور رحيم(5)﴾ الحجرات
واصبر نفسك مع
مع المؤمنين﴿واصبر نفسك مع الذين يدعون ربهم بالغداة والعشي يريدون وجهه ولا تعد عيناك عنهم تريد زينة الحياة الدنيا ولا تطع من أغفلنا قلبه عن ذكرنا واتبع هواه وكان أمره فرطا(28)﴾ الكهف
اصبر لـِ
	﴿واصبر لحكم ربك فإنك بأعيننا وسبح بحمد ربك حين تقوم(48)﴾ الطور ﴿فاصبر لحكم ربك ولا تكن كصاحب الحوت إذ نادى وهو مكظوم(48)﴾ القلم ﴿فاصبر لحكم ربك ولا تطع منهم آثما أو كفورا (24)﴾ الإنسان ﴿ولربك فاصبر (7)﴾ المدثر
ثواب ونتائج الصبر في الدنيا
 	﴿وجعلنا منهم أئمة يهدون بأمرنا لما صبروا وكانوا بآياتنا يوقنون (24)﴾ السجدة ﴿ولا تستوي الحسنة ولا السيئة ادفع بالتي هي أحسن فإذا الذي بينك وبينه عداوة كأنه ولي حميم (34) وما يلقاها إلا الذين صبروا وما يلقاها إلا ذو حظ عظيم (35)﴾ فصلت
من عزم الأمور	﴿ولمن صبر وغفر إن ذلك لمن عزم الأمور (43)﴾ الشورى ﴿يابني أقم الصلاة وأمر بالمعروف وانه عن المنكر واصبر على ما أصابك إن ذلك من عزم الأمور(17)﴾ لقمان ﴿لتبلون في أموالكم وأنفسكم ولتسمعن من الذين أوتوا الكتاب من قبلكم ومن الذين أشركوا أذى كثيرا وإن تصبروا وتتقوا فإن ذلك من عزم الأمور (186)﴾ آل عمران
صبر - يصبر بعد فوات الأوان
على النار في جهنم	﴿أولئك الذين اشتروا الضلالة بالهدى والعذاب بالمغفرة فما أصبرهم على النار(175)﴾ البقرة ﴿وبرزوا لله جميعا فقال الضعفاء للذين استكبروا إنا كنا لكم تبعا فهل أنتم مغنون عنا من عذاب الله من شيء قالوا لو هدانا الله لهديناكم سواء علينا أجزعنا أم صبرنا ما لنا من محيص(21)﴾ إبراهيم ﴿فإن يصبروا فالنار مثوى لهم وإن يستعتبوا فما هم من المعتبين(24)﴾ فصلت ﴿اصلوها فاصبروا أو لا تصبروا سواء عليكم إنما تجزون ما كنتم تعملون(16)﴾ الطور
صبر - الصبر
واستعينوا بالصبر والصلاة	﴿واستعينوا بالصبر والصلاة وإنها لكبيرة إلا على الخاشعين(45)﴾ البقرة ﴿ياأيها الذين آمنوا استعينوا بالصبر والصلاة إن الله مع الصابرين(153)﴾ البقرة
تواصوا بالصبر	﴿ثم كان من الذين آمنوا وتواصوا بالصبر وتواصوا بالمرحمة (17)﴾ البلد ﴿إلا الذين آمنوا وعملوا الصالحات وتواصوا بالحق وتواصوا بالصبر(3)﴾ العصر
 	﴿واصبر وما صبرك إلا بالله ولا تحزن عليهم ولا تك في ضيق مما يمكرون(127)﴾ النحل
 	﴿وما تنقم منا إلا أن آمنا بآيات ربنا لما جاءتنا ربنا أفرغ علينا صبرا وتوفنا مسلمين (126)﴾ الأعراف ﴿ولما برزوا لجالوت وجنوده قالوا ربنا أفرغ علينا صبرا وثبت أقدامنا وانصرنا على القوم الكافرين (250)﴾ البقرة
على كيد الحساد	﴿وجاءوا على قميصه بدم كذب قال بل سولت لكم أنفسكم أمرا فصبر جميل والله المستعان على ما تصفون (18)﴾ يوسف ﴿قال بل سولت لكم أنفسكم أمرا فصبر جميل عسى الله أن يأتيني بهم جميعا إنه هو العليم الحكيم (83)﴾ يوسف
	﴿قال إنك لن تستطيع معي صبرا (67)﴾ الكهف ﴿قال ألم أقل إنك لن تستطيع معي صبرا (72)﴾ الكهف ﴿قال ألم أقل لك إنك لن تستطيع معي صبرا (75)﴾ الكهف ﴿وكيف تصبر على ما لم تحط به خبرا (68)﴾ الكهف ﴿قال هذا فراق بيني وبينك سأنبئك بتأويل ما لم تستطع عليه صبرا (78)﴾ الكهف ﴿وأما الجدار فكان لغلامين يتيمين في المدينة وكان تحته كنز لهما وكان أبوهما صالحا فأراد ربك أن يبلغا أشدهما ويستخرجا كنزهما رحمة من ربك وما فعلته عن أمري ذلك تأويل ما لم تستطع عليه صبرا (82)﴾ الكهف
صابِرٌ - الصابرين
 { الصابرين والصادقين والقانتين والمنفقين والمستغفرين بالأسحار (17) آل عمران ﴿إن المسلمين والمسلمات والمؤمنين والمؤمنات والقانتين والقانتات والصادقين والصادقات والصابرين والصابرات والخاشعين والخاشعات والمتصدقين والمتصدقات والصائمين والصائمات والحافظين فروجهم والحافظات والذاكرين الله كثيرا والذاكرات أعد الله لهم مغفرة وأجرا عظيما (35)﴾ الأحزاب
 	﴿أم حسبتم أن تدخلوا الجنة ولما يعلم الله الذين جاهدوا منكم ويعلم الصابرين (142)﴾ آل عمران ﴿ولنبلونكم حتى نعلم المجاهدين منكم والصابرين ونبلو أخباركم (31)﴾ محمد
الخوف والجوع ونقص من الأموال والأنفس والثمرات	﴿ولنبلونكم بشيء من الخوف والجوع ونقص من الأموال والأنفس والثمرات وبشر الصابرين (155)﴾ البقرة
البأساء والضراء وحين البأس	﴿ليس البر أن تولوا وجوهكم قبل المشرق والمغرب ولكن البر من آمن بالله واليوم الآخر والملائكة والكتاب والنبيين وآتى المال على حبه ذوي القربى واليتامى والمساكين وابن السبيل والسائلين وفي الرقاب وأقام الصلاة وآتى الزكاة والموفون بعهدهم إذا عاهدوا والصابرين في البأساء والضراء وحين البأس أولئك الذين صدقوا وأولئك هم المتقون(177)﴾ البقرة
	﴿وخذ بيدك ضغثا فاضرب به ولا تحنث إنا وجدناه صابرا نعم العبد إنه أواب(44)﴾ ص
	﴿الذين إذا ذكر الله وجلت قلوبهم والصابرين على ما أصابهم والمقيم الصلاة ومما رزقناهم ينفقون (35)﴾ الحج
	﴿فلما فصل طالوت بالجنود قال إن الله مبتليكم بنهر فمن شرب منه فليس مني ومن لم يطعمه فإنه مني إلا من اغترف غرفة بيده فشربوا منه إلا قليلا منهم فلما جاوزه هو والذين آمنوا معه قالوا لا طاقة لنا اليوم بجالوت وجنوده قال الذين يظنون أنهم ملاقو الله كم من فئة قليلة غلبت فئة كثيرة بإذن الله والله مع الصابرين(249)﴾ البقرة ﴿ياأيها النبي حرض المؤمنين على القتال إن يكن منكم عشرون صابرون يغلبوا مائتين وإن يكن منكم مائة يغلبوا ألفا من الذين كفروا بأنهم قوم لا يفقهون (65)﴾ الأنفال ﴿الآن خفف الله عنكم وعلم أن فيكم ضعفا فإن يكن منكم مائة صابرة يغلبوا مائتين وإن يكن منكم ألف يغلبوا ألفين بإذن الله والله مع الصابرين (66)﴾ الأنفال
على تنفيذ أمر الله	﴿فلما بلغ معه السعي قال يابني إني أرى في المنام أني أذبحك فانظر ماذا ترى قال ياأبت افعل ما تؤمر ستجدني إن شاء الله من الصابرين (102)﴾ الصافات ﴿قال ستجدني إن شاء الله صابرا ولا أعصي لك أمرا (69)﴾ الكهف
	﴿وإسماعيل وإدريس وذا الكفل كل من الصابرين (85)﴾ الأنبياء
البشارة	﴿ولنبلونكم بشيء من الخوف والجوع ونقص من الأموال والأنفس والثمرات وبشر الصابرين (155)﴾ البقرة
والله يحب الصابرين	﴿وكأين من نبي قاتل معه ربيون كثير فما وهنوا لما أصابهم في سبيل الله وما ضعفوا وما استكانوا والله يحب الصابرين(146)﴾ آل عمران
والله مع الصابرين	﴿فلما فصل طالوت بالجنود قال إن الله مبتليكم بنهر فمن شرب منه فليس مني ومن لم يطعمه فإنه مني إلا من اغترف غرفة بيده فشربوا منه إلا قليلا منهم فلما جاوزه هو والذين آمنوا معه قالوا لا طاقة لنا اليوم بجالوت وجنوده قال الذين يظنون أنهم ملاقو الله كم من فئة قليلة غلبت فئة كثيرة بإذن الله والله مع الصابرين(249)﴾ البقرة ﴿وأطيعوا الله ورسوله ولا تنازعوا فتفشلوا وتذهب ريحكم واصبروا إن الله مع الصابرين (46)﴾ الأنفال
	﴿ياأيها الذين آمنوا استعينوا بالصبر والصلاة إن الله مع الصابرين(153)﴾ البقرة
	﴿وقال الذين أوتوا العلم ويلكم ثواب الله خير لمن آمن وعمل صالحا ولا يلقاها إلا الصابرون (80)﴾ القصص
صبَّار
على التفكر بالخلق﴿ألم ترى أن الفلك تجري في البحر بنعمة الله ليريكم من آياته إن في ذلك لآيات لكل صبار شكور (31)﴾ لقمان ﴿إن يشأ يسكن الريح فيظللن رواكد على ظهره إن في ذلك لآيات لكل صبار شكور(33)﴾ الشورى
وقصص السابقين	﴿ولقد أرسلنا موسى بآياتنا أن أخرج قومك من الظلمات إلى النور وذكرهم بأيام الله إن في ذلك لآيات لكل صبار شكور(5)﴾ إبراهيم ﴿فقالوا ربنا باعد بين أسفارنا وظلموا أنفسهم فجعلناهم أحاديث ومزقناهم كل ممزق إن في ذلك لآيات لكل صبار شكور (19)﴾ سبأ
أصبره - يصبره - أصبرهم
	﴿أولئك الذين اشتروا الضلالة بالهدى والعذاب بالمغفرة فما أصبرهم على النار(175)﴾ البقرة
صابر - يصابر - صابروا
 ﴿ياأيها الذين آمنوا اصبروا وصابروا ورابطوا واتقوا الله لعلكم تفلحون (200)﴾ آل عمران
اصطبر  - يصطبر
لعبادة الله على عبادة الله	﴿رب السماوات والأرض وما بينهما فاعبده واصطبر لعبادته هل تعلم له سميا(65)﴾ مريم ﴿وأمر أهلك بالصلاة واصطبر عليها لا نسألك رزقا نحن نرزقك والعاقبة للتقوى(132)﴾ طه
	﴿إنا مرسلو الناقة فتنة لهم فارتقبهم واصطبر (27)﴾ القمر
مختار الصحاح
● [صبر] ص ب ر: الصَّبْرُ حبس النفس عن الجزع وبابه ضرب و صَبَرهُ حبسه قال الله تعالى ﴿واصبر لنفسك﴾ وفي حديث النبي عليه الصلاة والسلام في رجل أمسك رجلا وقتله آخر قال ﴿اقتلوا القاتل و اصبِروا الصَّابِرَ﴾ أي احبسوا الذي حبسه للموت حتى يموت و التَّصَبُّرُ تكلف الصبر وتقول اصْطَبَر واصَّبر ولا تقل اطَّبر و الصَّبِرُ بكسر الباء الدواء المر ولا يسكن إلا في ضرورة الشعر و الصُّبْرَةُ واحدة صُبَرِ الطعام واشترى الشيء صُبْرةً أي بلا وزن ولا كيل و الصَّنَوْبَرُ بوزن السفرجل شجر وقيل ثمره و الصِّنَّبْرُ بكسر الصاد وتشديد النون وفتحها وسكون الباء يوم من أيام العجوز
الراغب
صبر
- الصبر: الإمساك في ضيق، يقال: صبرت الدابة: حبستها بلا علف، وصبرت فلانا: خلفته خلفة لا خروج له منها، والصبر: حبس النفس على ما يقتضيه العقل والشرع، أو عما يقتضيان حبسها عنه، فالصبر لفظ عام، وربما خولف بين أسمائه بحسب اختلاف مواقعه؛ فإن كان حبس النفس لمصيبة سمي صبرا لا غير، ويضاده الجزع، وإن كان في محاربة سمي شجاعة، ويضاده الجبن، وإن كان في نائبة مضجرة سمي رحب الصدر، ويضاده الضجر، وإن كان في إمساك الكلام سمي كتمانا، ويضاده المذل، وقد سمى الله تعالى كل ذلك صبرا، ونبه عليه بقوله: }والصابرين في البأساء والضراء﴿[البقرة/177]،﴾والصابرين على ما أصابهم﴿[الحج/35]،﴾والصابرين والصابرات{ [الأحزاب/35]، وسمي الصوم صبرا لكونه كالنوع له، وقال عليه السلام: (صيام شهر الصبر وثلاثة أيام في كل شهر يذهب وحر الصدر) (الحديث عن يزيد بن عبد الله بن الشخير عن الأعرابي قال: سمعت رسول الله صلى الله عليه وسلم يقول: (صوم شهر الصبر، وثلاثة أيام من كل شهر يذهبن وحر الصدر) أخرجه أحمد والطبراني في الكبير، ورجال أحمد رجال الصحيح، ,أخرجه البزار عن ابن عباس، ورجاله رجال الصحيح.
انظر: مجمع الزوائد 3/199؛ والمسند 5/154)، وقوله تعالى: }فما أصبرهم على النار﴿[البقرة/175]، قال أبو عبيدة (انظر: مجاز القرآن 1/64؛ ومعاني القرآن للفراء 1/103) : إن ذلك لغة بمعنى الجرأة، واحتج بقول أعرابي قال لخصمه: ما أصبرك على الله، وهذا تصور مجاز بصورة حقيقة؛ لأن ذلك معناه: ما أصبرك على عذاب الله في تقديرك إذا اجترأت على ارتكاب ذلك، وإلى هذا يعود قول من قال: ما أبقاهم على النار، وقول من قال (انظر معاني القرآن وإعرابه للزجاج 1/245) : ما أعملهم بعمل أهل النار، وذلك أنه قد يوصف بالصبر من لا صبر له في الحقيقة اعتبارا بحال الناظر إليه، واستعمال التعجب في مثله اعتبار بالخلق لا بالخالق، وقوله تعالى:﴾اصبروا وصابروا﴿[آل عمران/200]، أي: احبسوا أنفسكم على العبادة وجاهدوا أهواءكم، وقوله:﴾واصطبر لعبادته﴿[مريم/65]، أي: تحمل الصبر بجهدك، وقوله:﴾أولئك يجزون الغرفة بما صبروا﴿[الفرقان/75]، أي: بما تحملوا من الصبر في الوصول إلى مرضاة الله، وقوله:﴾فصبر جميل﴿[يوسف/18]، معناه: الأمر والحث على ذلك، والصبور: القادر على الصبر، والصبار يقال: إذا كان فيه ضرب من التكلف والمجاهدة، قال:﴾إن في ذلك لآيات لكل صبار شكور﴿[الشورى/33]، ويعبر عن الانتظار بالصبر لما كان حق الانتظار أن لا ينفك عن الصبر بل هو نوع من الصبر، قال:﴾فاصبر لحكم ربك{ [الطور/48]، أي: انتظر حكمة لك على الكافرين.
ملخص اللسان
1.  في أَسماء الله تعالى: الصَّبُور تعالى وتقدَّس، هو الذي لا  يُعاجِل العُصاة بالانْتقامِ، وهو من أَبنية المُبالَغة، ومعناه قَرِيب من  مَعْنَى الحَلِيم، والفرْق بينهما أَن المُذنِب لا يأْمَنُ العُقوبة في صِفَة  الصَّبُور كما يأْمَنُها في صِفَة الحَلِيم.
2.     صَبَرَه عن الشيء  يَصْبِرُه صَبْراً حَبَسَه، وأَصل الصَّبْر الحَبْس، وكل من حَبَس شيئاً فقد صَبَرَه؛
3.     والصَّبْرُ: نَصْب الإِنسان للقَتْل، فهو مَصْبُور. يقال: قَتَلَه صَبْراً،
4.     والصَّبْر: أَن تأْخذ يَمِين إِنسان. تقول: صَبَرْتُ يَمِينه  أَي حلَّفته. وكلُّ من حَبَسْتَه لقَتلٍ أَو يَمِين،فهو قتلُ صَبْرٍ.
5.     والصَّبْرُ: الإِكراه. وصَبَرْت الرَّجل إِذا حَلَّفته صَبْراً أَو قتلتَه صَبْراً.
6.     وصَبَرَ الرجلَ يَصْبِرُه: لَزِمَه.
7. والصَّبْرُ: نقِيض الجَزَع، صَبَرَ يَصْبِرُ صَبْراً،فهو صابِرٌ  وصَبَّار وصَبِيرٌ وصَبُور، والأُنثى صَبُور أَيضاً، الصَّبر حَبْس النفس عند الجزَع،
8.     وقد صَبَرَ فلان عند المُصِيبة  يَصْبِرُ صَبْراً،والتَّصَبُّرُ: تكلُّف الصَّبْرِ،وتَصَبَّر وآصْطَبَرَ: جعل له صَبْراً.
9.     والصَّبْرُ: الجَراءة؛ ومنه قوله عز وجلّ: فما أَصْبَرَهُمْ على  النار؛ أَي ما أَجْرَأَهُم على أَعمال أَهل النار.
10.                        وشَهْرُ الصَّبْرِ: شهر الصَّوْم.
11.                        وصَبَرَ به يَصْبُرُ صَبْراً: كَفَلَ، وهو بِهِ صَبِيرٌ  والصَّبِيرُ: الكَفِيل؛
12.                        والصَّبِيرُ: السحاب الأَبيض الذي يصبرُ بعضه فوق بعض  درجاً؛الصَّبير السحاب يثبت  يوماً وليلة ولا يبرَح كأَنه يُصْبَرُ أَي يحبس،
13.                        وصَبَرَه: أَوْثقه.
14.                        وصَبِيرُ الخُوانِ: رُقَاقَة عَرِيضَة تُبْسَطُ تحت ما يؤكل من الطعام.
15.                        الصَّبرُ والصُّبْرُ: جانب الشيء،والصَّبْرُ والصُّبْرُ: ناحية الشيء وحَرْفُه، وجمعه أَصْبار. وصُبْرُ الشيء: أَعلاه.
16.                        والصُّبْرَة: ما جُمِع من الطعام بلا كَيْل ولا وَزْن بعضه فوق بعض
17.                        الصَّبِير: سَحاب أَبيض متكاثِف يعني تَكَاثَفَ البُخار وتَراكَم فصار  سَحاباً.
18.                        والصُّبْرَة: الحجارة الغليظة  المجتمعة،
19.                        والصُّبُرُ: الأَرض ذات الحَصْباء وليست بغليظة،
20.                        والصِّبَارة: صِمَام القارُورَة وأَصبر رأْسَ الحَوْجَلَة  بالصِّبَار، وهو السِّداد،
21.                        نَبات الصَّبِر كنَبات السَّوْسَن الأَخضر غير أَن ورقَ  الصَّبرِ أَطول وأَعرض وأَثْخَن كثيراً، وهو كثير الماء جدّاً.
22.                        الصَّبِر هذا الدَّواء  المرُّ،
23.                        وصَبَارَّة الشتاء، بتشديد الراء: شدة البَرْد؛
لسان العرب
● - صبر: في أَسماء الله تعالى: الصَّبُور تعالى وتقدَّس، هو الذي لا  يُعاجِل العُصاة بالانْتقامِ، وهو من أَبنية المُبالَغة، ومعناه قَرِيب من  مَعْنَى الحَلِيم، والفرْق بينهما أَن المُذنِب لا يأْمَنُ العُقوبة في صِفَة  الصَّبُور كما يأْمَنُها في صِفَة الحَلِيم. ابن سيده: صَبَرَه عن الشيء  يَصْبِرُه صَبْراً حَبَسَه؛ قال الحطيئة:  قُلْتُ لها أَصْبِرُها جاهِداً:  وَيْحَك، أَمْثالُ طَرِيفٍ قَلِيلْ  والصَّبْرُ: نَصْب الإِنسان للقَتْل، فهو مَصْبُور. وصَبْرُ الإِنسان  على القَتْل: نَصْبُه عليه. يقال: قَتَلَه صَبْراً، وقد صَبَره عليه وقد  نَهَى رسول الله، صلى الله عليه وسلم، أَنْ تُصْبَرَ الرُّوح. ورجل  صَبُورَة، بالهاء: مَصْبُور للقتل؛ حكاه ثعلب. وفي حديث النبي، صلى الله عليه  وسلم، أَنه نَهَى عن قَتْل شيء من الدَّوابّ صَبْراً؛ قيل: هو أَن يُمْسك  الطائرُ أَو غيرُه من ذواتِ الرُّوح يُصْبَر حَيّاً ثم يُرْمَى بشيء حتى  يُقْتَل؛ قال: وأَصل الصَّبْر الحَبْس، وكل من حَبَس شيئاً فقد صَبَرَه؛  ومنه الحديث: نهى عن المَصْبُورة ونَهَى عن صَبْرِ ذِي الرُّوح؛  والمَصبُورة التي نهى عنها؛ هي المَحْبُوسَة على المَوْت. وكل ذي روح يصبر حيّاً  ثم يرمى حتى يقتل، فقد، قتل صبراً. وفي الحديث الآخر في رَجُل أَمسَك  رجُلاً وقَتَلَه آخر فقال: اقْتُلُوا القاتل واصْبُروا الصَّابرَ؛ يعني  احْبِسُوا الذي حَبَسَه للموْت حتى يَمُوت كفِعْلِهِ به؛ ومنه قيل للرجُل  يقدَّم فيضربَ عنقه: قُتِل صَبْراً؛ يعني أَنه أُمسِك على المَوْت، وكذلك لو  حَبَس رجُل نفسَه على شيء يُرِيدُه قال: صَبَرْتُ نفسِي؛ قال عنترة يذكُر  حرْباً كان فيها:  فَصَبَرْتُ عارِفَةً لذلك حُرَّةً  تَرْسُو، إِذا نَفْسُ الجبان تَطَلَّعُ  يقول: حَبَست نفساً صابِرة. قال أَبو عبيد: يقول إِنه حَبَس نفسَه،  وكلُّ من قُتِل في غير مَعْرَكة ولا حَرْب ولا خَطَإٍ، فإِنه مَقْتول  صَبْراً. وفي حديث ابن مسعود: أَن رسول الله، صلى الله عليه وسلم، نَهَى عن  صَبْرِ الرُّوح، وهو الخِصاءُ، والخِصاءُ صَبْرٌ شديد؛ ومن هذا يَمِينُ  الصَّبْرِ، وهو أَن يحبِسَه السلطان على اليمين حتى يحلِف بها، فلو حلَف  إِنسان من غيرِ إِحلاف ما قيل: حلَف صَبْراً. وفي الحديث: مَنْ حَلَف على  يَمِين مَصْبُورَةٍ كاذِباً، وفي آخر: على يَمِينِ صَبْرٍ أَي أُلْزِم بها  وحُبِس عليها وكانت لازِمَة لصاحِبها من جِهَة الحَكَم، وقيل لها مَصْبُورة  وإِن كان صاحِبُها في الحقيقة هو المَصْبُور لأَنه إِنما صُبِرَ من  أَجْلِها أَي حُبس، فوُصِفت بالصَّبْر وأُضيفت إِليه مجازاً؛ والمَصْبورة: هي  اليَمِين، والصَّبْر: أَن تأْخذ يَمِين إِنسان. تقول: صَبَرْتُ يَمِينه  أَي حلَّفته. وكلُّ من حَبَسْتَه لقَتلٍ أَو يَمِين، فهو قتلُ صَبْرٍ.  والصَّبْرُ: الإِكراه. يقال: صَبَرَ الحاكم فُلاناً على يَمين صَبْراً أَي  أَكرهه. وصَبَرْت الرَّجل إِذا حَلَّفته صَبْراً أَو قتلتَه صَبْراً.  يقال: قُتِل فلانٌ صَبْراً وحُلِّف صَبْراً إِذا حُبِس. وصَبَرَه: أَحْلَفه  يَمِين صَبْرٍ يَصْبِرُه. ابن سيده: ويَمِين الصَّبْرِ التي يُمْسِكُكَ  الحَكَم عليها حتى تَحْلِف؛ وقد حَلَف صَبْراً؛ أَنشد ثعلب:  فَأَوْجِعِ الجَنْبَ وأَعْرِ الظَّهْرَا،  أَو يُبْلِيَ اللهُ يَمِيناً صَبْرَا  وصَبَرَ الرجلَ يَصْبِرُه: لَزِمَه.  والصَّبْرُ: نقِيض الجَزَع، صَبَرَ يَصْبِرُ صَبْراً، فهو صابِرٌ  وصَبَّار وصَبِيرٌ وصَبُور، والأُنثى صَبُور أَيضاً، بغير هاء، وجمعه صُبُرٌ.  الجوهري: الصَّبر حَبْس النفس عند الجزَع، وقد صَبَرَ فلان عند المُصِيبة  يَصْبِرُ صَبْراً، وصَبَرْتُه أَنا: حَبَسْته. قال الله تعالى: واصْبِرْ  نفسَك مع الذينَ يَدْعُون رَبَّهم. والتَّصَبُّرُ: تكلُّف الصَّبْرِ؛  وقوله أَنشده ابن الأَعرابي:  أَرَى أُمَّ زَيْدٍ كُلَّمَا جَنَّ لَيْلُها  تُبَكِّي على زَيْدٍ، ولَيْسَتْ بَأَصْبَرَا  أَراد: وليست بأَصْبَرَ من ابنها، بل ابنها أَصْبَرُ منها لأَنه عاقٌّ  والعاقُّ أَصبَرُ من أَبَوَيْهِ. وتَصَبَّر وآصْطَبَرَ: جعل له صَبْراً.  وتقول: آصْطَبَرْتُ ولا تقول اطَّبَرْتُ لأَن الصاد لا تدغم في الطاء،  فإِن أَردت الإِدغام قلبت الطاء صاداً وقلت اصَّبَرْتُ. وفي الحديث عن  النبي، صلى الله عليه وسلم، أَن الله تعالى قال: إِنِّي أَنا الصَّبُور؛ قال  أَبو إِسحق: الصَّبُور في صفة الله عز وجلّ الحَلِيم. وفي الحديث: لا  أَحَدَ أَصْبَرُ على أَذًى يَسْمَعُه من الله عزَّ وجلَّ؛ أَي أَشدّ حِلْماً  على فاعِل ذلك وترك المُعاقبة عليه. وقوله تعالى: وتَتَواصَوْا  بالصَّبْرِ؛ معناه: وتَوَاصَوْا بالصبر على طاعة الله والصَّبْرِ على الدخول في  مَعاصِيه. والصَّبْرُ: الجَراءة؛ ومنه قوله عز وجلّ: فما أَصْبَرَهُمْ على  النار؛ أَي ما أَجْرَأَهُم على أَعمال أَهل النار. قال أَبو عمرو: سأَلت  الحليحي عن الصبر فقال: ثلاثة أَنواع: الصَّبْرُ على طاعة الجَبَّار،  والصَّبْرُ على معاصِي  (* قوله: «الحليحي» وقوله: «والصبر على معاصي إلخ»  كذا بالأَصل). الجَبَّار، والصَّبر على الصَّبر على طاعته وتَرْك معصيته.  وقال ابن الأَعرابي: قال عُمر: أَفضل الصَّبر التَّصَبر. وقوله: فَصَبْرٌ  جَمِيل؛ أَي صَبْرِي صَبْرٌ جَمِيل. وقوله عز وجل: اصْبِرُوا وصَابِرُوا؛  أَي اصْبِرُوا واثْبُتُوا على دِينِكم، وصابروا أَي صابروا أَعداءَكُم  في الجِهاد. وقوله عز وجل: اسْتَعِينوا بالصَّبْرِ؛ أَي بالثبات على ما  أَنتم عليه من الإِيمان. وشَهْرُ الصَّبْرِ: شهر الصَّوْم. وفي حديث  الصَّوْم: صُمْ شَهْرَ الصَّبْر؛ هُوَ شهرُ رمضان وأَصل الصَّبْرِ الحَبْس،  وسُمِّي الصومُ صَبْراً لِمَا فيه من حَبْس النفس عن الطَّعام والشَّرَاب  والنِّكاح. وصَبَرَ به يَصْبُرُ صَبْراً: كَفَلَ، وهو بِهِ صَبِيرٌ  والصَّبِيرُ: الكَفِيل؛ تقول منه: صَبَرْتُ أَصْبُرُ، بالضَّم، صَبْراً وصَبَارة  أَي كَفَلْت به، تقول منه: اصْبُرْني يا رجل أَي أَعْطِنِي كَفِيلاً.  وفي حديث الحسَن: مَنْ أَسْلَفَ سَلَفاً فَلا يأْخُذَنَّ به رَهْناً ولا  صَبِيراً؛ هو الكفِيل. وصَبِير القوم: زَعِيمُهم المُقَدَّم في أُمُورِهم،  والجمع صُبَراء. والصَّبِيرُ: السحاب الأَبيض الذي يصبرُ بعضه فوق بعض  درجاً؛ قال يصِف جَيْشاً:  كَكِرْفِئَة الغَيْث ذاتِ الصبِير  قال ابن بري: هذا الصدر يحتمل أَن يكون صدراً لبيت عامر بن جوين الطائي  من أَبيات:  وجارِيَةٍ من بَنَات المُلُو  ك، قَعْقَعْتُ بالخيْل خَلْخالَها  كَكِرْفِئَة الغَيْث ذات الصَّبِيـ  ـرِ، تأْتِي السَّحابَ وتَأْتالَها  قال: أَي رُبَّ جارية من بَنات المُلُوك قَعْقَعتُ خَلْخَالَها لَمَّا  أَغَرْت عليهم فهَرَبَتْ وعَدَت فسُمِع صَوْت خَلْخَالِها، ولم تكن قبل  ذلك تَعْدُو. وقوله: كَكِرْفِئَة الغَيْث ذات الصَّبِيرِ أَي هذه الجارية  كالسَّحابة البَيْضاء الكَثِيفة تأْتي السَّحاب أَي تقصِدُ إِلى جُمْلَة  السَّحاب. وتأْتالُه أَي تُصْلِحُه، وأَصله تأْتَوِلُهُ من الأَوْل وهو  الإِصْلاح، ونصب تأْتالَها على الجواب؛ قال ومثله قول لبيد:  بِصَبُوحِ صَافِيَة وجَذْب كَرِينَةٍ،  بِمُوَتَّرٍ تَأْتالُه إِبهامُها  أَي تُصْلِح هذه الكَرِينَة، وهي المُغَنِّية، أَوْتار عُودِها  بِإِبْهامِها؛ وأَصله تَأْتَوِلُه إِبْهامُها فقلبت الواو أَلفاً لتحركها وانفتاح  ما قبلها؛ قال: وقد يحتمل أَن يكون كَكِرْفِئَة الغيْث ذات الصبير  للْخَنْسَاء، وعجزه:  تَرْمِي السَّحابَ ويَرْمِي لَها  وقبله:  ورَجْراجَة فَوْقَها بَيْضُنا،  عليها المُضَاعَفُ، زُفْنا لَها  والصَّبِير: السحاب الأَبيض لا يكاد يُمطِر؛ قال رُشَيْد بن رُمَيْض  العَنَزيّ:  تَرُوح إِليهمُ عَكَرٌ تَراغَى،  كأَن دَوِيَّها رَعْدُ الصَّبِير  الفراء: الأَصْبار السحائب البيض، الواحد صِبْر وصُبْر، بالكسر والضم.  والصَّبِير: السحابة البيضاء، وقيل: هي القطعة من السحابة تراها كأَنها  مَصْبُورة أَي محبُوسة، وهذا ضعيف. قال أَبو حنيفة: الصَّبير السحاب يثبت  يوماً وليلة ولا يبرَح كأَنه يُصْبَرُ أَي يحبس، وقيل: الصَّبِير السحاب  الأَبيض، والجمع كالواحد، وقيل: جمعه صُبُرٌ؛ قال ساعدة بن جؤية:  فارْمِ بِهم لِيَّةَ والأَخْلافا،  جَوْزَ النُّعامَى صُبُراً خِفافا  والصُّبَارة من السحاب: كالصَّبِير.  وصَبَرَه: أَوْثقه. وفي حديث عَمَّار حين ضرَبه عُثمان: فلمَّا عُوتِب  في ضَرْبه أَياه قال: هذه يَدِي لِعَمَّار فَلْيَصْطَبِر؛ معناه فليقتصّ.  يقال: صَبَرَ فلان فلاناً لوليّ فلان أَي حبسه، وأَصْبَرَه أَقَصَّه منه  فاصْطَبر أَي اقتصَّ. الأَحمر: أَقادَ السلطان فلاناً وأَقَصَّه  وأَصْبَرَه بمعنى واحد إِذا قَتَلَه بِقَوَد، وأَباءَهُ مثلهُ. وفي الحديث: أَن  النبي، صلى الله عليه وسلم، طَعَن إِنساناً بقضِيب مُدَاعَبة فقال له:  أَصْبِرْني، قال: اصْطَبر، أَي أَقِدْني من نفسك، قال: اسْتَقِدْ. يقال:  صَبَر فلان من خصْمه واصْطَبَر أَي اقتصَّ منه. وأَصْبَرَه الحاكم أَي  أَقصَّه من خصْمه.  وصَبِيرُ الخُوانِ: رُقَاقَة عَرِيضَة تُبْسَطُ تحت ما يؤكل من الطعام.  ابن الأَعرابي: أَصْبَرَ الرجل إِذا أَكل الصَّبِيرَة، وهي الرُّقاقة  التي يَغْرُِفُ عليها الخَبَُاز طَعام العُرْس.  والأَصْبَِرةُ من الغَنَم والإِبل؛ قال ابن سيده ولم أَسمع لها بواحد:  التي تَرُوح وتَغْدُو على أَهلها لا تَعْزُب عنهم؛ وروي بيت عنترة:  لها بالصَّيْف أَصْبِرَةٌ وجُلّ،  وسِتُّ من كَرائِمِها غِزَارُ  الصَّبرُ والصُّبْرُ: جانب الشيء، وبُصْره مثلُه، وهو حَرْف الشيء  وغِلَظه. والصَّبْرُ والصُّبْرُ: ناحية الشيء وحَرْفُه، وجمعه أَصْبار.  وصُبْرُ الشيء: أَعلاه. وفي حديث ابن مسعود: سِدْرة المُنْتَهى صُبْرُ الجنة؛  قال: صُبْرُها أَعلاها أَي أَعلى نواحيها؛ قال النمر بن تَوْلَب يصف  روضة:عَزَبَتْ، وباكَرَها الشَّتِيُّ بِدِيمَة  وَطْفاء، تَمْلَؤُها إِلى أَصْبارِها  وأَدْهَقَ الكأْس إِلى أَصْبارها ومَلأَها إِلى أَصْبارها أَي إِلى  أَعالِيها ورأْسها. وأَخذه بأَصْباره أَي تامّاً بجميعه.  وأَصْبار القبر: نواحيه وأَصْبار الإِناء: جوانِبه. الأَصمعي: إِذا  لَقِيَ الرجل الشِّدة بكمالها قيل: لَقِيها بأَصْبارها.  والصُّبْرَة: ما جُمِع من الطعام بلا كَيْل ولا وَزْن بعضه فوق بعض.  الجوهري: الصُّبرة واحدة صُبَرِ الطعام. يقال: اشتريت الشيء صُبْرَةً أَي  بلا وزن ولا كيل. وفي الحديث: مَرَّ على صُبْرَة طَعام فأَدخل يَدَه فيها؛  الصُّبْرة: الطعام المجتمِع كالكُومَة. وفي حديث عُمَر: دخل على النبي،  صلى الله عليه وسلم، وإِنَّ عند رجليه قَرَظاً مَصْبُوراً أَي مجموعاً، قد  جُعل صُبْرة كصُبْرة الطعام. والصُّبْرَة: الكُدْس، وقد صَبَّرُوا  طعامهم.  وفي حديث ابن عباس في قوله عز وجل: وكان عرْشهُ على الماء، قال: كان  يَصْعَد إِلى السماء بُخَارٌ من الماء، فاسْتَصْبَر فعاد صَبِيراً؛  اسْتَصْبَرَ أَي استكْثَف، وتراكَم، فذلك قوله: ثم اسْتَوى إِلى السماء وهي  دُخَان؛ الصَّبِير: سَحاب أَبيض متكاثِف يعني تَكَاثَفَ البُخار وتَراكَم فصار  سَحاباً. وفي حديث طَهْفة: ويسْتَحْلب الصَّبِير؛ وحديث ظبيان:  وسَقَوْهُم بِصَبِير النَّيْطَل أَي سَحاب الموْت والهَلاك.  والصُّبْرة: الطعام المَنْخُول بشيء شبِيه بالسَّرَنْد  (* قوله:  «بالسرند» هكذا في الأَصل وشرح القاموس). والصُّبْرَة: الحجارة الغليظة  المجتمعة، وجمعها صِبَار. والصُّبَارة، بضم الصاد: الحجارة، وقيل: الحجارة  المُلْس؛ قال الأَعشى:  مَنْ مُبْلِغٌ شَيْبان أَنَّ  المَرْءَ لم يُخلَق صُبارَهْ؟  قال ابن سيده: ويروى صِيَارَهْ؛ قال: وهو نحوها في المعنى، وأَورد  الجوهري في هذا المكان:  مَنْ مُبْلِغٌ عَمْراً بأَنَّ  المَرْءَ لم يُخْلَق صُبارَهْ؟  واستشهد به الأَزهري أَيضاً، ويروى صَبَارهْ، بفتح الصاد، وهو جمع  صَبَار والهاء داخلة لجمع الجمع، لأَن الصَّبَارَ جمع صَبْرة، وهي حجارة  شديدة؛ قال ابن بري: وصوابه لم يخلق صِبارهْ، بكسر الصاد، قال: وأَما صُبارة  وصَبارة فليس بجمع لصَبْرة لأَن فَعالاً ليس من أَبنية الجموع، وإِنما ذلك  فِعال، بالكسر، نحو حِجارٍ وجِبالٍ؛ وقال ابن بري: البيت لَعَمْرو بن  مِلْقَط الطائي يخاطب بهذا الشعر عمرو بن هند، وكان عمرو بن هند قتل له أَخ  عند زُرارَةَ بن عُدُس الدَّارِمِي، وكان بين عمرو بن مِلْقَط وبين  زُرارَة شَرٌّ، فحرّض عَمرو ابن هند على بني دارِم؛ يقول: ليس الإِنسان بحجر  فيصبر على مثل هذا؛ وبعد البيت:  وحَوادِث الأَيام لا  يَبْقَى لها إِلاَّ الحجاره  ها إِنَّ عِجْزَةَ أُمّه  بالسَّفْحِ، أَسْفَلَ مِنْ أُوارَهْ  تَسْفِي الرِّياح خِلال كَشْـ  ـحَيْه، وقد سَلَبوا إِزَارَهْ  فاقتلْ زُرَارَةَ، لا أَرَى  في القوم أَوفى من زُرَارَهْ  وقيل: الصُّبارة قطعة من حجارة أَو حديد.  والصُّبُرُ: الأَرض ذات الحَصْباء وليست بغليظة، والصُّبْرُ فيه لغة؛ عن  كراع.  ومنه قيل للحَرَّة: أُم صَبَّار ابن سيده: وأُمُّ صَبَّار، بتشديد  الباء، الحرَّة، مشتق من الصُّبُرِ التي هي الأَرض ذات الحَصْباء، أَو من  الصُّبَارة، وخَصَّ بعضهم به الرَّجْلاء منها. والصَّبْرة من الحجارة: ما  اشتد وغَلُظ، وجمعها الصَّبار؛ وأَنشد للأَعشى:  كأَن تَرَنُّمَ الهَاجَاتِ فيها،  قُبَيْلَ الصُّبح، أَصْوَات الصَّبَارِ  الهَاجَات: الضَّفادِع؛ شبَّه نَقِيق الضفادع في هذه العين بوقع  الحجارة. والصَّبِير: الجَبَل. قال ابن بري: اذكر أَبو عمر الزاهد أَن أُم  صَبَّار الحرّة، وقال الفزاري: هي حرة ليلى وحرَّة النار؛ قال: والشاهد لذلك  قول النابغة:  تُدافِع الناسَ عنّا حِين نَرْكَبُها،  من المظالم تُدْعَى أُمَّ صَبَّار  أَي تَدْفَعُ الناس عنّا فلا سَبِيل لأَحد إِلى غَزْوِنا لأَنها تمنعهم  من ذلك لكونها غَلِيظة لا تَطَؤُها الخيل ولا يُغار علينا فيها؛ وقوله:  من المظالم هي جمع مُظْلِمة أَي هي حَرَّة سوداء مُظْلِمة. وقال ابن  السكِّيت في كتاب الأَلفاظ في باب الاختلاط والشرِّ يقع بين القوم: وتدعى  الحرَّة والهَضْبَةُ أُمَّ صَبَّار. وروي عن ابن شميل: أَن أُم صَبَّار هي  الصَّفَاة التي لا يَحِيك فيها شيء. قال: والصَّبَّارة هي الأَرض الغَلِيظة  المُشْرفة لا نبت فيها ولا تُنبِت شيئاً، وقيل: هي أُم صَبَّار، ولا  تُسمَّى صَبَّارة، وإِنما هي قُفٌّ غليظة.  قال: وأَما أُمّ صَبُّور فقال أَبو عمرو الشيباني: هي الهَضْبة التي ليس  لها منفَذ. يقال: وقع القوم في أُمّ صَبُّور أَي في أَمرٍ ملتبِس شديد  ليس له منفَذ كهذه الهَضْبة التي لا منفَذ لها؛ وأَنشد لأَبي الغريب  النصري:  أَوْقَعَه اللهُ بِسُوءٍ فعْلِهِ  في أُمِّ صَبُّور، فأَودَى ونَشِبْ  وأُمّ صَبَّار وأُمُّ صَبُّور، كلتاهما: الداهية والحرب الشديدة. وأَصبر  الرجلُ: وقع في أُم صَبُّور، وهي الداهية، وكذلك إِذا وقع في أُم  صَبَّار، وهي الحرَّة. يقال: وقع القوم في أُم صَبُّور أَي في أَمر شديد. ابن  سيده: يقال وقعوا في أُم صَبَّار وأُم صَبُّور، قال: هكذا قرأْته في  الأَلفاظ صَبُّور، بالباء، قال: وفي بعض النسخ: أُم صيُّور، كأَنها مشتقَّة من  الصِّيارة، وهي الحجارة. وأَصْبَرَ الرجلُ إِذا جلس على الصَّبِير، وهو  الجبل. والصِّبَارة: صِمَام القارُورَة وأَصبر رأْسَ الحَوْجَلَة  بالصِّبَار، وهو السِّداد، ويقال للسِّداد القعولة والبُلْبُلَة  (* قوله:  «القعولة والبلبلة» هكذا في الأصل وشرح القاموس). والعُرْعُرة. والصَّبِرُ:  عُصَارة شجر مُرٍّ، واحدته صَبِرَة وجمعه صُبُور؛ قال الفرزدق:  يا ابن الخَلِيَّةِ، إِنَّ حَرْبي مُرَّة،  فيها مَذاقَة حَنْظَل وصُبُور  قال أَبو حنيفة: نَبات الصَّبِر كنَبات السَّوْسَن الأَخضر غير أَن ورقَ  الصَّبرِ أَطول وأَعرض وأَثْخَن كثيراً، وهو كثير الماء جدّاً. الليث:  الصَّبِرِ، بكسر الباء، عُصارة شجر ورقها كقُرُب السَّكاكِين طِوَال  غِلاظ، في خُضْرتها غُبْرة وكُمْدَة مُقْشَعِرَّة المنظَر، يخرج من وسطها ساقٌ  عليه نَوْر أَصفر تَمِهُ الرِّيح. الجوهري: الصَّبِر هذا الدَّواء  المرُّ، ولا يسكَّن إِلاَّ في ضرورة الشعر؛ قال الراجز:  أَمَرُّ من صَبْرٍ وحُضَضْ  وفي حاشية الصحاح: الحُضَضُ الخُولان، وقيل هو بظاءين، وقيل بضاد وظاء؛  قال ابن بري: صواب إِنشاده أَمَرَّ، بالنصب، وأَورده بظاءين لأَنه يصف  حَيَّة؛ وقبله:  أَرْقَشَ ظَمْآن إِذا عُصْرَ لَفَظْ  والصُّبَارُ، بضم الصاد: حمل شجرة شديدة الحموضة أَشد حُموضَة من  المَصْل له عَجَمٌ أَحمر عَرِيض يجلَب من الهِنْد، وقيل: هو التمر الهندي  الحامض الذي يُتَداوَى به.  وصَبَارَّة الشتاء، بتشديد الراء: شدة البَرْد؛ والتخفيف لغة عن  اللحياني. ويقال: أَتيته في صَبَارَّة الشتاء أَي في شدَّة البَرْد. وفي حديث  علي، رضي الله عنه: قُلْتم هذه صَبَارَّة القُرّ؛ هي شدة البرد كَحَمَارَّة  القَيْظ.  أَبو عبيد في كتاب اللَّبَن: المُمَقَّر والمُصَبَّرُ الشديد الحموضة  إِلى المَرارة؛ قال أَبو حاتم: اشتُقَّا من الصَّبِر والمَقِر، وهما  مُرَّان.  والصُّبْرُ: قبيلة من غَسَّان؛ قال الأَخطل:  تَسْأَله الصُّبْرُ من غَسَّان، إِذ حَضَرُوا،  والحَزْنُ: كيف قَراك الغِلْمَةُ الجَشَرُ؟  الصُّبْر والحَزْن: قبيلتان، ويروى: فسائل الصُّبْر من غَسَّان إِذْ  حضروا، والحَزْنَ، بالفتح، لأَنه قال بعده:  يُعَرِّفونك رأْس ابن الحُبَاب، وقد  أَمسى، وللسَّيْف في خَيْشُومه أَثَرُ  يعني عُمير بن الحُباب السُّلَمي لأَنه قُتِل وحُمِل رأْسهُ إِلى قَبائل  غَسَّان، وكان لا يبالي بِهِم ويقول: ليسوا بشيء إِنما هم جَشَرٌ.  وأَبو صَبْرَة  (*  قوله: «أَبو صبرة أَلخ» عبارة القاموس وأَبو صبيرة كجهينة طائر احمر  البطن اسود الظهر والرأس والذنب): طائر أَحمرُ البطنِ أَسوَدُ الرأْس  والجناحَيْن والذَّنَب وسائره أَحمر.  وفي الحديث: مَنْ فَعَل كذا وكذا كان له خيراً من صَبِير ذَهَباً؛ قيل:  هو اسم جبل باليمن، وقيل: إِنما هو مِثْلُ جَبَلِ صِيرٍ، بإِسقاط الباء  الموحدة، وهو جبلَ لطيّء؛ قال ابن الأَثير: وهذه الكلمة جاءت في حديثين  لعليّ ومعاذ: أَما حديث علي فهو صِيرٌ، وأَما رواية معاذ فصَبِير، قال: كذا  فَرق بينهما بعضهم.
مقاييس اللغة:
(صبر) الصاد والباء والراء أصولٌ ثلاثة، الأول الحَبْس، والثاني أعالي الشيء، والثالث جنسٌ من الحجارة.
فالأول: الصَّبْر، وهو الحَبْس. يقال صَبَرْتُ نفسي على ذلك الأمر، أي حَبَسْتُها. قال:
فَصَبَرْتُ عارفةً لذلك حُرَّةً *** ترسُو إذا نَفْسُ الجَبانِ تَطَلَّعُ([3])
والمصبورة([4]) المحبوسة على الموت. ونَهَى رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم عن قتل شيءٍ من الدوابّ صَبْراً.
ومن الباب: الصَّبِير، هو الكَفِيل، وإنِّما سمِّي بذلك لأنَّهُ يَصبر على الغرم. يقال صَبَرْتُ نفسي به أَصبُر صَبْراً، إذا كَفَلْتَ([5]) به، فأنا به صبير. وصبرتُ الإنسانَ، إذا حلَّفْتُهُ بالله جَهْدَ القَسَم.
وأمَّا الثاني فقالوا: صُبْر كلِّ شيءٍ: أعلاه. قالوا: وأصبار الإناء: نواحيه، والواحد صُبْر. وقال:
* فملأتها عَلَقاً إلى أصبارِهَا *
وأمَّا الأصل الثالث فالصُّبْرة من الحجارة: ما اشتدَّ وغلُظ، والجمع صِبَارٌ، وفي كتاب ابن دريد([6]): "الصُّبَّارة: قطعةٌ من حديدٍ أو حجر" في قول الأعشى([7]):
منْ مَبْلغ عَمْرَاً بأنَّ المرءَ لم يخْلَق صُبَارَه.
قال ابنُ دُريد: وروى البغداديُّون: "صَبارهْ"، وما أدري ما أرادوا بهذا. قلنا: والذي أراده البغداديُّون ما رُوِيَ أنَّ الصِّبَار ما اشتدَّ وغلُظ. وهو في قول الأعشى:
* قُبيلَ الصُّبح أصواتُ الصِّبَارِ([8]) *
فالذي أراده البغداديون هذا، وتكون الهاء داخلةً عليه للجمع.
قال أبو عُبيد: الصُّبْـرُ: الأرض التي فيها حصباءُ وليست بغليظة، ومنه قيل للحرّة: أمُّ صَبَّار.
ومما حُمِلَ على هذا قول العرب: وقعَ القومُ في أمّ صَبُّور، إذا وقعوا في أمر عظيم.
القاموس المحيط:
صَبَرَهُ عنه يَصْبِرُهُ حَبَسَهُ. وصَبْرُ الإِنسانِ وغيرِهِ على القتلِ أن يُحْبَسَ ويُرْمَى حتى يموتَ. وقد قَتَلَه صَبْراً، وصَبَرَه عليه. ورجلٌ صَبُورَةٌ مَصْبُورٌ للقتلِ. ويَمينُ الصَّبْرِ التي يُمْسِكُكَ الحَكَمُ عليها حتى تَحْلِفَ، أو التي تَلْزَمُ وَيُجْبَرُ عليها حالِفُها. وصَبَرَ الرجلَ لَزِمَهُ. والمَصْبُورةُ اليمينُ. والصَّبْرُ نقِيضُ الجَزَعِ، صَبَرَ يَصْبِرُ، فهو صابرٌ وصَبيرٌ وصَبُورٌ، وتَصَبَّرَ واصْطَبَرَ واصَّبَرَ. وأصْبَرَه أمَرَه بالصَّبْر، كصَبَّرَه، وجعل له صَبْراً. وصَبَرَ به، كنَصَرَ، صَبْراً وصَبَارَةً كَفَلَ. واصْبُرْني، كانْصُرني أعطِني كَفِيلاً. والصَّبيرُ الكَفيلُ، ومُقَدَّمُ القومِ في أمورهِم، والجَبَلُ ج صُبَراءُ، والسحابَةُ البيضاءُ، أو الكَثيفةُ التي فَوقَ السحابةِ، أو الذي يصيرُ بعضُه فوق بعضٍ، أو القِطْعَةُ الواقِفةُ منها، أو السحابُ البِيضُ ج صُبُرٌ، والرُّقاقةُ العريضةُ تُبْسَطُ تحتَ ما يُؤْكلُ من الطعامِ، أو رُقاقةٌ يُغْرَفُ عليها طَعامُ العُرْسِ، كالصَّبيرَة. والأَصْبِرَةُ من الغنمِ والإِبِلِ التي تَروحُ وتَغْدُو ولا تَعْزُبُ، بِلا واحدٍ. والصُِّبْرُ، بالكسر والضم ناحيةُ الشيءِ، وَحَرْفُه، والسحابةُ البيضاءُ ج أصْبارٌ، وبالضم بَطْنٌ من غَسَّانَ، وبالتحريكِ الجَمَدُ. ومَلَأَ الكأسَ إلى أصْبارِها، أي رَأسِها. وأخَذَه بأَصْبارِهِ بجَمِيعِهِ. والصُّبْرَةُ، بالضم ما جُمِعَ من الطعامِ بِلا كَيْلٍ ووزنٍ، وقد صَبَّرُوا طعَامَهُمْ، والطعامُ المَنْخولُ، والحجارَةُ الغليظَةُ المجتمعةُ ج صِبارٌ. والصُّبْرُ، بالضم وبضمتينِ الأرضُ ذاتُ الحَصْباءِ. والصَّبارَةُ الحجارَةُ، ويُثَلَّثُ، وقِطْعَةٌ من حديدٍ أو حِجارَةٍ، وبتشديدِ الراءِ شِدَّةُ البَرْدِ، وقد تُخَفَّفُ، كالصَّبْرَة. وأمُّ صَبَّارٍ وأم صَبُّورٍ الحَرُّ، والداهِيَةُ، والحَرْبُ الشديدَةُ. والصَّبِرُ، ككَتِفٍ، ولا يُسَكَّنُ إلا في ضَرُورَةِ الشِّعْرِ عُصارَةُ شَجَرٍ مُرٍّ، وجَبَلٌ مُطِلٌّ على تَعِزَّ. ولَقِيطُ بنُ عامِرِ بنِ صَبِرَةَ صحابيٌّ. وككتابٍ السِّدادُ، والمُصابَرَةُ، وحَمْلُ شَجَرَةٍ حامِضةٍ. وكغُرابٍ ورُمَّانٍ التَّمْرُ الهندِيُّ. وأبو صُبَيْرَة، كجُهَيْنَة طائِرٌ أحْمَرُ البَطْنِ، أسْودُ الظَّهْرِ والرأسِ والذَّنَبِ. وأصْبَرَ أكَلَ الصَّبِيرَةَ. ووقعَ في أُمِّ صَبُّورٍ، وقعدَ على الصَّبِيرِ، وسَدَّ رأسَ الحَوْجَلَةِ بالصِّبَارِ، اللَّبَنُ اشْتَدَّتْ حُمُوضتُهُ إلى المَرَارةِ. واسْتَصْبَرَ اسْتَكْثَفَ. والاصْطِبارُ الاقْتِصاصُ.
وصَبَّرَهُ: طَلَبَ منه أن يَصْبِرَ. والصَّبُورُ: الحليمُ الذي لا يُعاجِلُ العُصاةَ بالنِّقْمَةِ، بَلْ يَعْفُو أو يُؤَخِّر، وفَرَسُ نافِعِ بنِ جَبَلَةَ. و " ما أصبَرَهُم على النارِ " ، أي: ما أجرأهُم، أو ما أعْمَلَهُم بعَمَلِ أهلِها. وشَهْرُ الصَّبْرِ: شَهْرُ الصَّوْمِ. وكجَبَّانَةٍ: الأرضُ الغَليظَةُ المُشْرِفَةُ الشَّأْسَةُ. وسَمَّوْا: صابراً وصَبِرَةَ، بكسر الباءِ. وأما قولُ الجوهريِّ، الصَّبَارُ: جَمْعُ صَبْرَةٍ، وهي الحجارَةُ الشديدةُ، قال الأَعْشَى:
قُبَيْلَ الصُّبْحِ أصواتُ الصَّبَارِ
فَغَلَطٌ. والصوابُ في اللُّغَةِ والبيتِ: الصِّيارُ، بالكسر والياءِ، وهو صَوتُ الصَّنْجِ، والبَيْتُ ليس لَلْأَعْشَى، وصَدْرُه:
كأَنَّ تَرَنُّمَ الهَاجَاتِ فيها
وصابِر: سِكَّةٌ بِمَرْوَ. والصَّبْرَةُ، بالفتح: ما تَلَبَّدَ في الحَوْضِ من البَوْلِ والسِّرْقينِ والبَعَرِ، من الشِّتاءِ: وَسَطُه، وبِلا لامٍ: د بالمَغْرِبِ. والصُّنْبُور: يأتي إن شاء الله تعالى.
تاج العروس:
صبر
صَبَرةُ عنه يصبرهُ صبراً حسبهُ قال الحُطيئةُ :
قلتُ لها أصبرها جاهداً ... ويحكِ أمثالُ طَريفٍ قليلْ . وصَبرُ الإنسانِ وغيره على القَتلِ : نصبه عليه وقد نهى رسولُ اللهِ صلى اللهُ تعالى عليه وسَلمَ أَن يُصبَر الرُّوحُ وهو أنْ يُحبس حياًّ ويُرمىَ بشَيءٍ حتىّ يَموت . وأَصلُ الصبرِ : الحَبْسُ : وكلُّ منْ حَبَسَ شَيئاً فقد صَبَره . وفي حديثٍ آخرَ في رَجل أمسك رجُلاً وقتله آخرُ فقال : " اقتُلُوا القاتلَ واصبِرُوا الصابرَ " يعني احبسوا الذي حبسه للموتِ حتى يموتَ كفِعِله به وقد قتله صَبراً . وقد صَبَره عليه وكذلك لو حَبَسَ رَجُلٌ نَفْسَه على شَيْئٍ يُريدهُ قال : صَبَرْتُ نفسي قال عَنْتَرةُ يَذْكُرُ حَرباً كان فيها :
فصَبَرتُ عارِفةً لذلك حُرةً ... ترسو إذا نَفسُ الجَبَانِ تَطَّعُ . يقولُ : حَسَبتُ نفساً صابِرةَ قال أبو عُبيدةَ : يقول : إنه حَبَسَ نَفسهُ . وكلُّ من قُتلَ في غَيرِ مَعركةٍ ولا حَربٍ ولا خطإٍ فإنه مُقتولٌ صَبراً . ورَجُلٌ صَبُورَةٌ بالهاءِ مصبورٌ للقتلِ حكاه ثَعلبٌ وفي الحديث : نهى عن المَصْبورةِ وهي المحْبُوسةُ على الموتِ : وقال ابن سيدة : يمينُ الصَّبْرِ : التي يُمْسِكُكَ الحكمُ عليها حتى تحْلِفَ وقد حلفَ صبْراً أنشد ثعلبٌ :
فأوْجعِ الجَنْبَ وأعْرِالظَّهْراَ ... أوْ يُبليَ الله يميِناً صَبْرا
أو هي التي تلْزَمُ لصاحبِها من جِهةِ الحَكَمِ ويُجْبَرُ عليها حالفُها بأن يَحبِسه السُّلطانُ عليها حتّى يَحْلِفَ بها فلو حَلَفَ إنسانٌ من غير إحْلافٍ ما قيل : حلَفَ صَبْراً . ويقال : أصْبر الحَاكمُ فُلاناً على يَمينٍ صَبْراً أي أكْرهَه . وصَبَرَ الرَّجُلَ يَصْبُره : لَزِمَه . والمَصْبُورةُ : اليَمينُ قيل لها : مصْبُورةٌ وإن كان صاحبُها في الحقيقة هو المصْبُورُ لأنّه إنّما صُبِرَ من أجْلِها أي حُبِس فوُصِفَتْ بالصَّبْرِ وأضِيفتْ إليه مَجازاً . والصَّبْرُ : نَقِيضُ الجزَعِ . يقال : صَبَرَ الرَّجلُ يصْبِرُ صبْراً فهو صابرٌ وصَبَّارٌ وصَبيرٌ كأمِيرٍ وصَبُورٌ والأنْثَى صَبورٌ أيضاً بغير هاءٍ والجمع صُبُورٌ . وقال الجوْهريّ : الصَّبرُ : حَبْسُ النَّفْس عند الجَزَعِ وقد صَبَرَ فلانٌ عند المُصِيبةِ يَصْبِرُ صَبْراً وصَبَرْته أنا : حَبَسْتهُ قال الله تعالى : " واصْبِرْ نَفْسَكَ مع الذِّيِن يدْعونَ رَبَّهمْ " أي احْبسْ نفْسَكَ معهم
وفي البصائر للمصنّف : الصَّبْرُ في اللُغَةِ : الحَبْسُ والكَفُّ في ضيق ومنه قيل : فُلانٌ صُبِر إذا أُمْسِك وحُبِسَ للقَتْلِ فالصَّبْرُ : حبْسُ النَّفْسِ عن الجَزَعِ وحَبْسُ الجوارحِ عن التَّشْوِيش . وقال ذُو النُّون : الصَّبْرُ : التّباعُدُ عن المُخالفاتِ والسُّكُونُ عندَ تجَرُّعِ غُصصِ البلِيّاتِ وإظْهارُ الغني مع طُولِ الفقْرِ بسَاحاتِ المَعيشَةِ . وقيل : الصَّبْرُ : الوُقُوف مع البلاءِ بحُسْنِ الأدبِ . وقيل : هو الفَنَاءُ في البلْوي بلا ظُهورِ شكْوى . وقيل : إلْزامُ النَّفْسِ الهُجًومَ على المكارِه . وقال عَمْرُو بن عثمان : هو الثَّباتُ مع الله وتَلقِّى بَلائِه بالرّحْبِ والسَّعَةِ . وقال الخَوّاصُ : هو الثَّبَاتُ على أحكامِ الكِتابِ والسُّنَّة . وقيل : الصَّبْرُ : أنْ ترْضى بتَلَفِ مَفْسِكَ في رِضَا من تُحِبّه
وقال الحَريريّ : الصَّبْرُ : أن لا يَفْرِقَ بين حَالِ النِّعْمةِ وحالِ المِحْنةِ مع سكونِ الخاطِرِ فيهما . وتَصَبَّر الرَّجلُ واصْطَبَرَ : جعلَ له صَبْراً واصَّبَرَ بقلبِ الطّاءِ صاداً ولا تقول اطَّبر لأنّ الصّادَ لا تُدْغَمٌ في الطَّاءِ . وقيل : التَّصَبُّرُ : تَكَلُّفُ الصَّبْرِ ومنه قولُ عُمر : " أفْضَلُ الصَّبْرِ التَّصَبُّرُ " قاله ابن الأعرابيّ . وقيل : مراتبُ الصَّبْرِ خَمْسةٌ : صابِرٌ ومُصْطَبِرٌ ومُتَصَبرٌ وصَبُورٌ وصَبَّارٌ
فالصّابِرُ : أعمُّها والمُصْطبِرُ المُكْتسِبُ للصَّبْر المُبْتلى به . والمُتَصَبِّرُ : مُتَكَلِّفُ الصَّبْرِ حاملُ نفْسِه عليه . والصَّبُورُ : العَظيمُ الصَّبْرِ الذي صبْرُه أشدُّ من صَبْرِ غيره . والصَّبّارُ : الشَّديدُ الصَّبْرِ . فهذا في القدْرِ والكَمُ والذي قبله في الوصْفِ والكيْفِ . وأصْبرَه : أمَرَه بالصَّبْرِ كصَبَّره تصْبيِراً . وقال الصاغانيّ : صَبَّرْتُه تصْبيراً : طَلَبْتُ منه أن يصْبِر . وأصْبَرَه : جَعَلَ له صَبراً كاصْطَبَرَه . وصَبَرَ به كنَصَرَ يَصْبُرُ صَبْراً وصَبارةً بالفتح فيهما أي كَفَلَ به وتقولُ منه : اصْبُرْني يا رجُل كانْصُرْني أي أعْطِني كفيلاً . هو به صَبيرٌ الصَّبيرُ كأميرٍ : الكَفيلُ وقد جاء في حديثِ الحَسنِ : " منْ أسْلَفَ سَلَفاً فلا يأْخُذَنَّ به رهْناً ولا صبيراً . الصَّبيرُ أيضاً : مُقدمُ القَوْمِ وزَعيمهمُ والذي يَصبرُ لهم ومَعَهمُ في أُمُورِهِمْ . الصَّبِيرُ : الجبلُ قاله الصاغانيّ : وقيل : هو جَبَلٌ بعَيْنِه وقد جاءَ ذِكرُه في حَديثِ مُعاذٍ . ج : صُبَرَاءُ ككُرماءَ . الصَّبِيرُ : السحابة البَيضاءُ أو الكَثيفةُ التي فَوق السّحابةِ أو هو السحابُ الأبيضُ الذي يصيِرُ بَعضْهُ فوق بعضٍ درجاً قال يَصفُ جيشاً :
" ككِرْفئَةِ الغَيثِ ذاتِ الصبير . قال ابنُ بَريّ : هذا الصَّدرُ يحتمل أن يكون صَدراً لِبيتِ عامِرِ بنِ جُوينٍ الطّائيّ من أبيات :
وجاريةٍ من بَنَاتِ المُلُو ... كِ قَعْقَعْتُ بالخَيْلِ خَلْخَالهت
ككِرْفِئةِ الغيثِ ذاتِ الصَّبي ... رِ تَأتي السَّحاب وتأْتَا لها
قال أي رُبَّ جارِيةٍ من بَناتِ المُلوكِ قعقتُ خَلْخَلها لما أغرْتُ عليهم فهَربتْ وعَدَتْ فسُمع صَوتُ خَلْخِلها ولم تكن قَبلْ ذلك تَعدو وقوله : ككِرْفِئةِ . . ألخ أي هذه الجارية كالسحابةِ البيضاءِ الكثيفة تأتي السحاب أي تقصد إلى جُملةِ الَّحاب وتأْتاله أي تُصلحُه وأصله تأْتَوله من الأَولِ وهو الإصلاحُ . قال : ويحتمل أن يكون : ككِرْفِئْةِ الغَيثِ... للخنساءِ وعَجزه :
" تَرمى السحابَ ويَرمى لَها . وقبله : ورَجْرَاجةٍ فَوقَها بيضها عليها المُضاعفُ زِفنا لها
قلتُ : وقرأت في زائِدِ الأمالي لأبي عليٍّ القالِي هذا البيتَ في جملةِ أبياتٍ للخنساءِ رثتْ بها أخاها وأولها :
ألا ما لِعينك أمْ مالَها ... لقد أَخَلَ الدَّمْعُ سِربالها . أو القِطْعةُ الواقفةُ منها تَراها كأنها مَصبورة أي محبوسة وهذا ضعيفٌ . قال أبو حنيفة : الصَّبيرُ : السَّحاب يَثبتُ يوماً وليلةً ولا يبرحُ كأنه يُصْبرُ أي يُحبسُ . أو هو السَّحابُ الأبيضُ لا يكاد يُمطرُ قال رُشَيْدُ بنُ رُميضٍ العَنَزيّ :
تَرُوحُ إليهمُ عَكرٌ تَراغى ... كأنَّ دَويها رَعدُ الصبيِرِ . والجمعُ كالواحدِ وقيل ج صُبيرٌ بضمتين قال ساعدةُ بنُ جُؤيَّةَ :
فارمِ بِهمِ لِيةَ والأخلافا ... جوزَ النُّعامي صُبراً خِفافَا . الصَّبِيرُ صَبيرُ الخِوُانِ وهو الرُّقَاقَةُ العَريِضَةُ تُبسطُ تحتَ مايؤكلُ من الطعامِ هي رُقاقةٌ يَغرفُ عليها الخبازُ طَعامَ العُرسِ كالصبيرةِ بزيادةِ الهاءِ وقد أصبرَ كما سيأتي . والأصبرةُ من الغَنمِ والأبلِ : التي تَروحُ وتَغدو على أهلها ولا تغربُ عنهم بلا واحدٍ قال ابنُ سيده : ولم أسمعْ لها بوَاحدٍ ورُوى بَيتُ عَنترةَ :
لها بالصيفِ أَصبرةٌ وجُلٌّ ... وسِتٌّ من كَرائِمِها غِزارُ والَّصُبْرُ بالكسر والضم : ناحيةُ الشيءِ وجانِبهُ وبُصرهُ ممثله هو حَرفُه وغِلظُه . وقيل : صُبرُ الشيءِ : أعلاه وفي حديثِ ابنِ مَسُعودٍ " سِدرةُ المُنتهى صُبرُ الجَنَّةِ " أي أعلاها أي أعلى نواحيها قال النَّمِرُ بنُ تَولَب يصف روضةٍ : عَزَبتْ وباكَرها الشَّتِيُّ بدِيمةٍ وَطْفَاءَ تَمْلَؤُهَا إلى أَصبَارها
قال الفَرَّاءُ : الصِّبْرُ والصُّبْرُ : السحابةُ البَيضاءُ ج أصبارٌ . الصُّبْرُ بالضمّ : بَطْنٌ مِنْ غسانَ قال الأخطلُ :
فسَائِلِ الصُّبْرَ مِنْ غَسانَ إذْ حضَرُوا ... والحزْنَ كيْفَ قَراكَ الغِلمةُ الجشَرُ . الصُّبْرُ والحزْنُ : قبيلتانِ وقد تقدم تفسيرُ البيتِ في جشر . الصَّبرُ . بالتحريكِ : الجمدُ والقطعةُ صبرةٌ أورده الصّاغانيّ وزاد الزَّمَخشريّ فقال : هو من أصبرَ الشيءُ : إذا اشتدّ . يقال : مَلأ المِكْيالَ إلى أصبارهِ وأدْهَقَ الكَأس إلى أصبارها أي إلى أعاليها ورَأسِها . وأصبارُ الإناءِ : جَوانيه . وأصْبارُ القَبرِ : نواحيه . يقال : أخذه بأَصْبارِه أي تاماً بجَمِيعِه . وقال الأصمعيّ : إذا لَقِيَ الرجلُ الشَّدةَ بكَمالهِا قيل : لَقِيَهَا بأَصْبارِهَا . والصُّبْرةُ بالضمّ : ما جُمعَ من الطعَامِ بلا كَيلٍ ووَزْنٍ بعضُه فَوْقَ بعض . وقال الجَوْهَريّ : الصُّبْرَةُ : واحدةُ صًبرِ الطَّعَامِ يقال : اشتريتُ الشيءَ صُبْرَةً أي بلا وَزْنٍ ولا كَيْلٍ . والصُّبْرَةُ : الكُدْسُ وقد صَبروا طَعامهمْ جعلوه صُبرَةً . الصُّبْرةُ : الطَّعامُ المنخولُ بشيءٍ شَبيهٍ بالسَّرَندِ . الصُّبْرَةُ : الحجارةُ الغليظةُ المُجتمعة ج : صِبارٌ بالكسر . والصبرُ بالضمِّ وبِضمتينِ لغة عن كُراع : الأرضُ ذاتُ الحَصباءِ وليست بغَلِيظةٍ ومنه قيل للحرةِ أُم صَبارٍ . والصّبَارةُ : الحِجارةُ وقيل : الحجارةُ المُلسُ ويُثلث قال الأعشى :
مَنْ مُبْلغٌ شَيبانَ أنّ ... المرءَ لمْ يُخلقْ صُبارهْ . وفي الصحاح : منْ مُبلغٌ عَمراً بأغنّ المرءَ لَمْ يُخلقْ صُباره
واستشهد به الأزهري أيضاً ويُروى صَبارةَ بفتح الصاد جمعُ صَبَارٍ والهاءُ داخلةٌ لجَمعِ الجَمع لأنّ الصِّبارَ جمعُ صُبرة وهي حِجارةٌ شَديدةٌ . وقال ابنُ بَريّ : وصوابه : لم يُخلقْ صِبارهْ بكسر الصاد قال : وأما صُبارةُ وصَبَارةُ فليس بجمعٍ لصَبْرةٍ لأنّ فَعَالاً ليس من أبنيةِ الجُموع وإنما ذلك فِعالٌ بالكَسْر نحو حجَارٍ وجِبالٍ . قا ابنُ بَريّ : البيتُ لَعمرو بنِ مِلقطٍ الطائيّ يُخاطبُ بهذا الشَّعْرِ عَمرو بنَ هِند وكان عمْرو بنُ هِنْدِ قُتلَ له أخٌ عند زُرارةَ بنِ عُدُسٍ الدارميّ وكان بين عَمرو بنِ مِلقطٍ وبين زُرَارةَ شَرٌّ فحرضّ عمرو بنَ هِند على بني دارِمٍ يقول : ليس الإنسانُ بحجرٍ فيصبرَ على مِثلِ هذا وبعد البيت :
وحَوادثُ الأيامِ لا ... يبقى لها إلا الحِجارهْ
ها إنَّ عِجْزَةَ أُمهِ ... بالفسحِ أَسفلَ من أُوَارَهْ
تَسفي الرياحُ خِلالَ كَش ... حيهِ وقد سَلَبوا إِزَارَهْ
فاقْتُلْ زُرارةَ لا أرى ... في القومِ أوفي من زُرارهْ قيل : الصبارةُ : قِطعةٌ من حدِيدٍ أو حجارةٍ . الصَّبَارةُ بتشديدِ الراءِ : شِدةُ البَرْدِ وقد تُخَفّف كالصبرةِ بفتح فسكون التخفيف عن اللحيانيّ يقال : أتيتهُ في صَبارةِ الشِّتاءِ أي في شِدة البرْدِ وفي حديث عليّ رضي الله عنه " قُلتُم : هذهِ صَبارةُ القُرِّ " هي شِدةُ البَرد كحَمَارةِ القيظِ . يقال : سَلكوا أُم صَبارٍ ككتان وَقَعوا في أُمِّ صَبُّورٍ التي بأيدينا وهو خطأٌ والصواب الحَرة كما في المُحْكم والتهْذِيبِ والتكملة مُشتقٌّ من الصُّبُرِ التي هي الأرضُ ذاتُ الحَصباءِ أومن الصُّبَارةَ وخصَّ بعضُهم به الرَّجْلاءَ منها والداهيةُ ففي كلام المصنف لَفٌّ ونَشْرٌ مرَتب . قال ابنُ بَريّ : ذكر أبو عُمر الزّاهِد أنّ أم صَبارٍ الحَرةُ . وقال الفَزَاريّ هي حرةُ لَيلى وحَرةُ النار قال : والشاهدُ لذلك قولُ النابغةِ :
تُدافعُ الناسَ عنها حِينَ يركبها ... من المَظالمِ يُدعى أمَّ صَبارِ أي تدفعُ الناسَ عنها فلا سَبيلَ لأحدٍ إلى غَزْوِنا لأنها تَمنعهم من ذلك لِكونِها غَليظَةً لا تَطَؤها الخَيلُ ولا يُغار علينا فيها وقوله : من المَظالمِ جَمع مُظلمة أي حرة سَوداء مُظلمة . وقال ابنُ السكيت في كتاب الألفاظ في باب الاختلاط والشر يقع بين القومِ : وتُدعى الحَرةُ والهضبةُ أُمّ صَبارِ . وروى عن ابنِ شُميل أن أُم صَبارٍ هي الصفاةُ لا يَحيكُ فيها شَيءٌ قال : وأما أُمُّ صَبُّورٍ فقال أبو عَمرٍو الشيبانيّ : هي الهَضبةُ التي ليس لها مَنْفَذٌ يقال : وَقَعَ القَومُ في أُمِّ صَبُّور أي في أَمرٍ مُلتبسٍ شَديدٍ ليس له مَنْفَذٌ كهذهِ الهَضبةِ التي لا منفذَ لها وأنشدَ لأبي الغَرِيبِ النَّصْريّ :
أوْقَعَهُ اللهُ بسوءِ فِعْلِه ... في أُمِّ صَبُّورٍ فأودى ونَشبْ قيل : أُمُّ صَبارٍ وأُم صَبُّورٍ كِلتاهما الداهيةُ والحربُ الشَّديدةُ وفي المحكم : يُقال : وقعوا في أم صَبار وأُم صَبور قال هكذا قرأته في الألفاظ : صَبَّور بالباءِ قال : وفي بعضِ النُّسَخِ أُمُّ صَيُّور كأنها مُشتقة من الصيارةِ وهي الحجارةُ . والصَّبِرُ ككَتِفٍ هذا الدَّوَاءُ المُرُّ ولا يسكنُ إلا في ضَرُورةِ الشِّعْرِ قال الراجر :
" أمرَّ مِنْ صَبرٍ ومَقْرٍ وخُضَضْ . كذا في الصحاح وفي الحاشية الخُضَضُ : الخُولانُ وقيل : هو بِظاءَينِ وقيل يِضَادٍ وظاءٍ وقال ابنُ بَريّ صوابُ إنشاده أمرَّ بالنصب وأورده بظاءين لأنه يَصفُ حَية وقبله :
" أرقشَ ظَمآنَ إذا عُصرَ لفظْ . قال شيخنا : على أن التسكينَ حكاه ابن السيد في كتاب الفرقِ له وزاد : ومِنهم من يُلقى حركةَ الباءِ على الصادِ فيقول : صِبْر بالكسر قال الشاعر :
تَعَزَّبْتُ عنها كارِهاً فترَكْتُها ... وكان فِراقِيها أَمرَّ من الصِّبْرِ ثم قال : والصبر بالكسر لغة في الصَّبِر وذكر مثله في كتاب المُثلث له وصَرح به في المِصْباحِ وذكرهُ غيرُ واحدٍ انتهى . وفي المُحكم : الصَّبِرُ : عُصارةُ شَجَرٍ مُرٍّ والواحدة صَبِرةُ وجمعه صُبُورٌ قال الفَرذَدقُ :
يا ابنَ الخَلِيةِ إنَّ حَربي مُرةٌ ... فيها مَذاقةُ حَنظلٍ وصُبُورِ وقال أبو حنيفة : نباتُ الصبرِ كنباتِ السوسنِ الأخضرِ غير أن وَرَقَ الصَّبِر أطولُ وأعرضُ وأثخنُ كثيراً وكثيرُ الماءِ جداًّ . وقال الليثُ : الصَّبِرُ بكسر الباءِ : عُصارةُ شَجرٍ وَرَقها كقربِ السّكاكين طِوالُ غِلاظٌ في خُضْرَتِها غُبرة وكُمدةٌ مقْشَعِرةُ المَنظرِ يَخرجُ من وَسطِها ساقٌ عليه نَورٌ أصفرُ تَميهُ الريحِ قلت : وأجوده السُّقُطْريّ ويعرف أيضاً بالصبارة . صَبِرٌ ككتِفٍ : جَبَلٌ من جِبالِ اليَمَنِ مُطلٌّ على تَعِزَّ المدينةِ المشْهُورةَ بها . ولقيطُ بنُ عامرِ بنِ صَبِرةَ بكسر الباءِ : صَحابيٌّ وافدُ بني المُنْتَفقِ له حديثٌ في الوضوءِ ويقال : هو لَقيطُ بنُ صَبِرةَ والدُ عاصِمٍ حِجازيّ . الصِّبَارُ ككِتابٍ : السدادُ ويقال للسَدادِ : القعولة والبُلْبُلَةُ والعُرْعُرةُ . الصِّبَارُ أيضاً : المُصَابَرةُ وقد صابرَ مُصابَرةً وصِباراً . وقال المُصَنفُ في البصائر في قوله تعالى : " اصْبِرُوا ورابِطوا " انتقالٌ من الأدنى إلى الأعلى فالصَّبْرُ دُونَ المُصابرة والمُصابرةُ دونَ المُرابطةِ وقيل : اصبِروا بنُفُوسِكم وصابِرُوا بقلوبِكم على البَلْوَى في اللهِ ورابطوا بأسرارِكمُ على الشَّوْقِ إلى اللهِ وقيل : اصْبِرُوا في اللهِ وصابِروا بالله ورابِطُوا مع اللهِ . الصَّبَار : حَمْلُ شَجَرَةٍ حامِضَةٍ . الصُّبارُ كغُرابٍ ورُمانٍ : حملُ شَجَرَةٍ شَدِيدَةِ الحُمُوضَة أشدّ حُموضةً من المَصلِ له عَجَمٌ أحْمَرُ عَريضٌ يُجلبُ من الهندِ يقال له التَّمْرُ الهِنديُّ وهو الذي يُتَدَاوى به ويُقال لشَجَرِه : الحُمرُ مثل صُرَد . وأبو صُبيرةَ كجُهينةَ : طائِرٌ أحمرُ البَطنِ أسودُ الظَّهْرِ والرأْسِ والذَّنَبِ هكذا في التكملة وفي اللسان : طائرٌ أحمرُ البَطْنِ أسودُ الرأسِ والجَنَاحين والذَّنَبِ وسائرُه أحمرُ . وأصْبَرَ الرجلُ : أكَلَ الصَّبيِرَةَ وهي الرُّقَاقَةُ التي تَقدم ذِكرهاَ قاله ابنُ الأعرابيّ . أَصْبَرَ إذا وَقَع في أُمِّ صَبُّور وهي الداهيَةُ أو الأمرُ الشديدُ وكذلك إذا وقع في أم صَبار وهي الحرةُ . أصبرَ : قعدَ على الصبِيرِ وهو الجَبَلُ . أَصْبَرَ : سدَّ رَأسَ الحَوجلةِ بالصِّبَارِ وهو السِّداد . أصْبَرَ اللبنُ إذا اشتدتْ حُمُوضتخ إلى المَرَارةِ قال أبو عُبيدةٍ في كتابِ اللَّبَنِ : المُمَقَّرُ والمُصبر : الشديدُ الحُموضَةِ إلى المرارةِ قالَ أبو حاتِم : اشْتُقا من الصَّبِر والمقِرِ وهما مُرانِ . في حديثِ ابن عباس في قوله عزّ وجلّ " وكانَ عَرْشُهُ على الماءِ " قال : كانَ يَصعدُ إلى السماءِ بُخارٌ من الماءِ فاستبصرَ فعادَ صَبيراً . استَبْصَرَ أي استكشفَ وتَراكمَ فصارَ سَحاباً فذلك قوله " ثم استوى إلى السَّماءِ وهي دُخانٌ " الصَّبِيرُ : سحابٌ أبيضٌ مُتكاثفٌ يعني تكاثفَ البُخارُ : وتراكمَ فصارَ سَحاباً . والاصْطِبارُ : الأقتصاصُ وفي حديث عمار . حين ضَرَبه عُثمانُ فلما عُوتِبَ في ضربهِ إياه قال : " هذه يَدِي لِعمارٍ فليَصْطَبِرْ " معناه فليقتصَّ يقال : صَبَرَ فُلانٌ فُلاناً لوَلِي فلانٍ أي حبَسَه وأصْبَرَه أي أقصهُ منه فاصْطَبَرَ أي اقتص . وقال الأحمرُ : أقادَ السلطانُ فلاناً وأقصهُ وأصبرهَ بمعنى واحدٍ إِذا قتله بقودٍ وفي حديث : " أَنَّ النبيَّ صلى الله عليه وسلم طعنَ إنساناً بقَضِيبٍ مُداعَبَةً فقال له : أصْبِرِني قال : اصْطَبِرْ " أي أقِدْنِي من نَفسك قال : استقدْ يقال : صَبَرَ فُلانٌ من خَصْمِه واصطبرَ أي أقتص منه وأصَبَرَه الحاكمُ أي أقصه من خَصْمِه . وصَبَّرَه : طَلَبَ منه أن يَصْبِر كذا في التكملة . والصَّبُورُ : من أسماءِ الله تعالى وفي الحديثِ : " إن الله تَعَالى قال : إنيأَنا الصَّبُورُ " قال أبو إسحاق : الصَّبُورُ في صِفَة اللهِ عَزّ وجلّ : الحَليمُ الَّذِي لا يُعاجِلُ العُصاةَ بالنِّقْمَةِ بل يَعْفُو أو يُؤَخِّرُ " وهو من أبْنِيَةالمبالغةِ والفَرقُ بينه وبين الحَليم أنَّ المُذنبَ لا يأمنُ العُقُوبةَ كما يأمنُهَا في صِفةِ الحَليم
الصَّبُورُ : فرسُ نافِعِ بنِ جَبَلة الحَدليّ . الصَّبْر : الجَراءةُ ومنه قوله تَعالىَ " ما أصبَرَهُمْ عَلى النار " هكذا في سائر النُّسخ والصواب " فما أَصْبَرَهُمْ على الناّرِ " أي ما أَجْرَأهُم " على أعمالِ أهلِ النّار " أو ما أعْلَمَهُم بعَمَلِ أهلِهَا القول الثاني في التكملة . وشَهْرُ الصَّبْرِ : شَهرُ الصَّومِ ومنه الحيث " منْ سَرهُ أن يَذْهَبَ كَثِيرٌ مِنْ وَحَرِ صَدْرِه فليصمْ شَهْرَ وأصْلُ الصّبْرِ : الحَبْسُ وسُميَ الصَّوْمُ صَبراً لما فيه من حَبسِ النَّفْسِ عن الطعام والشَّرَابِ والنِّكَاحِ . الصَّبَّارَةُ كجَبانَة : الأَرضُ الغَلِيظَةُ المُشرفةُ الشأسةُ لا نبتَ فيها ولا تُنبتُ شيئاً وقيل : هي أُمُّ صَبّارٍ
وسَموا صابِرٍ كناصِرٍ منهم : أبو عَمْرٍو ومحمدُ بنُ محمدّ بن صابرِ الصّابِرِيّ نُسبَ إلى جَده وآخرون . وصَبِرةَ بكسرِ الباءِ منهم عامِرُ ابنُ صَبرةَ الصّحابيّ الذي تقدم ذِكره وسَموا أيضاً صبيرةَ . وأما قولُ الجَوهريّ : الصَّبارُ أي كسحاب : جَمْعُ صَبْرَةٍ بفتح فسكون وهي الحِجارةُ الشَّديدةُ قال الأعشى :
" قُبيلَ الصُّبْحِ أَصواتُ الصَّبَارِ . فَغَلطٌ والصوابُ في اللغة وفي البَيتِ أصواتُ الصِّيَار بالكسرِ والياءِ التحية وهو صوتُ الصَّنْجِ ذي الأوتارِ والبيتُ ليَس للأعشى كما ظنه وصدْرُه :
" كأنَّ تَرَنُّمَ الهَاجاتِ فيها . هذا نَصّ الصاغانيّ في التكملة وكأن المُصنف قلده في تَغْلِيطِ الجَوْهَرِيّ والهَاجَاتُ : الضّفادِعُ وعلى قَوْلِ الجَوْهَرِيّ : شَبَّهَ نَقِيقَ الضَّفادِعِ في هذه العَينِ بوَقْعِ الحِجارةِ وهو صَحيح ونقله صاحبُ المُحْكَمِ هكذا وسلمه ونَسب البيْتَ للأعشى وقال الصَبْرَةُ من الحِجَارة : ما أشتدَّ وغَلظَ وجمعُها الصَّبَار . وسيأتي في صير
وقال شيخُنا : كلامُ الجَوهريّ في هذا البيت مَرْبوطٌ ببيتٍ . آخرَ جاءَ به شاهِداً على غيرِ هذا ولابنِ بَريّ فيه كَلامٌ غيرُ محررٍ قلده المصنف في ذلك فأوردَ الكلامَ مختصراً مُبْهَما فليحرر انتهى . قلت : وكأنه يُشيرُ إلى قول الأعشى المتقدم ذِكره :
مَنْ مُبْلِغٌ شَيبَانَ أَنّ ... المَرْءَ لَم يُخلقْ صَبَارهْ وقولُ ابنِ بَري : وصوابُه بكسرِ الصاد قال : وأما صُبَارَةُ فليس بجمعٍ لصَبْرةٍ لأنَّ فَعَالاً ليس من أبنيةِ الجُمُوعِ وإنما ذلِك فِعالٌ بالكسرِ نحو حِجارٍ وجِبالٍ وأنّ البيتَ لعَمْرِو بنِ مِلقطٍ الطائِيّ وقد تقدم بيانه فهذا تحريرُ هذا المَقَام الذي أشارَ له شيخنا فتأَمَّلْ . وصَابِرٌ : سكةٌ بمَروَ . ظاهرُ أنه كناصِر وضبطه الحافِظُ في التبصيرِ بفتح الموحدةِ وقال منها : أبو أبو المعالي يُوسفُ بنُ مُحمدٍ الفُقيميّ الصابريّ سمعَ منه أبو سَعد بنِ السّمْعَانِيّ . والصَّبْرَةُ بالفَتْح . ذِكرُ الفَتحِ مُستدركٌ : ما تلبدَ في الحَوضِ من البولِ والسرقينِ والبَعَرِ . الصَّبْرَةُ من الشِّتاءِ : وَسَطه . وقد تقَدم في كلامِ المصنف ويقال لها أيضاً : الصَّوْبَرَةُ . صَبْرَة بِلا لام : د بالمَغْرِبِ قَريبٌ من القَيْرَوان . والصُّنْبُورُ بالضمّ يأتي ذكره في النون إن شاء اللهُ تعالى
ومما يُستدرك عليه : الصُّبَارَةُ من السَّحَابِ كالصَّبِيرِ . وصَبَرهُ : أوثَقَه . وأصْبَرَهُ القاضي : أقصَّهُ من خصمه . وفي الحديث " وإنَّ عندَ رِجليه قَرَظاً مَصْبُوراً أي مجموعاً قد جُعلَ صُبْرَةً كصُبْرة الطَّعَامِ . وفي الحديث " من فَعَلَ كذا وكذا كان له خَيراً من صَبيرٍ ذَهَباً قالوا : هو اسمُ جَبَلٍ باليمن وفي بعض الروايات : مثل صِير بالصاد المكسورة والتحيتة وهو جَبَلٌ لطَيِّءٍ قال ابنُ الأثير : جاءت هذهِ الكلمةُ في حدِيثَيْن لعليٍّ ومُعاذٍ أما حديث على فهو صِيرٌ وأما رواية مُعاذٍ فصَيرٌ قال : كذا فَرق بينهما بعضُهُم قلت : وسيأتي في صير
وفي الحديث " نهى عن صَبْرِ ذي الروحِ " وهو الخِصاءُ . ومن المَجاز : صبرتُ يَميِنه إذا حلفَّفْتَه جَهدَ القَسَمِ ويَمينٌ مَصْبُورَةٌ وبَدَني لا يصبروُ على البَرْدِ وهذا شَجَرٌ لا يَضُرُّهُ البَرْدُ . وهو صابرٌ عليه وهو أصْبَرُ على الضَّرْبِ من الأَرضِ . كذا في الأساس . والصّابُورَةُ : ما يُوضعُ في بَطْنِ المَرْكبِ من الثِّقْلِ . والصّابِرُ : لقبُ عليِّ ابن أختِ الشيخِ فَريِدِ الدينِ العمريّ أحدَ مشايِخ الجشية صاحب التآليفِ والكرامات . ولقبُ عَليِّ بنِ عليِّ بنِ أحمدَ الشَّرْنُوبيّ جَدَّ شيخِنا يُوسفَ بنِ علىٍّ أحدِ شُيوخنا في البرهمانَّية . والصُّبَيْرَةُ مُصَغَّراً : ناحيةٌ شامية . وبلا لام : موضِعٌ آخر . والقاضي أبو بَكْر مُحمدُ بنُ عبدِ الرحمنِ بنِ صُبْر البغداديّ بالضمِّ فقيهٌ حنفيٌ مات سنة 380 . وفي تَمِيمٍ صُبَيْرَةُ بنُ يَرْبُوع بنِ حنظلةَ قال ابنُ الكَلبيّ : منهم قَطَنُ بنُ رَبيعةَ بنِ أبي سَلمةَ بن صُبَيْرَة شاعرُ بني يَرْبُوع
ومن شيوخِ أبي عبيدة رَيانُ الصُّبَيْرِيّ

### Türkçe

صبر
**صَبَرَ - يَصْبِرُ - صَبْر - صَابِرٌ - صَابِرِيْن - صَبَّار - أَصْبَرَ - يُصْبِرُ - صَابَرَ - يُصَابِرُ - اصْطَبَرَ - يَصْطَبِرُ**
**صَبَرَ - يَصْبِرُ** + bir varlık + bir şeyi: onu tutar ve çözülüp kaçmaktan ve firardan men eder
**صَبَرَ - يَصْبِرُ** + bir varlık + kendisini: onu, meşakkatli veya yorucu bir fiilden çözülüp kaçmaktan ve firardan men eder: insanın nefsi meşakkatli bir işin fiilinde meşgul olur ve çözülüp kaçmayı ve firarı ve devam etmemeyi ister; fakat kişi nefsini tutar ve onu çözülüp kaçmaktan ve firardan men eder de fiilde devam eder
**صَبَرَ - يَصْبِرُ** + bir varlık + kendisini + bir varlık veya bir şey veya bir iş üzerine: onu, bir varlık veya bir iş üzerine kalkmanın meşakkatinden çözülüp kaçmaktan ve firardan men eder
**صَبَرَ - يَصْبِرُ** + bir varlık + kendisini + bir varlık veya bir şey veya bir iş üzerine + bir işin vukuuna kadar: onu, bir varlık veya bir iş üzerine kalkmanın meşakkatinden çözülüp kaçmaktan ve firardan men eder; başka bir işin vuku vaktinin gelmesine kadar
**صَبَرَ - يَصْبِرُ** + bir varlık + kendisini + bir iş veya hüküm için: onu, gerektiği gibi yapmanın meşakkatinden çözülüp kaçmaktan ve firardan men eder; bu da işe tâbi olarak veya iş için
**صَبَرَ - يَصْبِرُ** + bir varlık + kendisini + bir varlık ile: onu, varlığa eşlik etmenin ve onunla beraber bulunmanın meşakkatinden çözülüp kaçmaktan ve firardan men eder
**صَبْر - الصبر**: “ **صَبَرَ - يَصْبِرُ** ” fiilinin adı: nefsi tutmak; yorucu ve meşakkatli bir fiil üzerinde devam etsin diye
**صَابِر**: “ **صَبَرَ - يَصْبِرُ** ”den müşebbehe sıfat olan ism-i fâil
**صَابِرِيْن**: “ **صَابِر** ”in çoğulu
**صَبَّار**: “ **فـَعـَّال** ” vezninde: “ **صَبَرَ - يَصْبِرُ** ”den mübalağa ism-i fâil: sabrı çok olan
**أَصْبَرَ - يُصْبِرُ**: “ **صَبَرَ - يَصْبِرُ** ”den “ **أفعلَ** ” vezninde: onu “ **يَصْبِرُ** ” kıldı: onu, kendi nefsini “ **يَصْبِرُ** ” kıldı
**صَابَرَ - يُصَابِرُ**: “ **صَبَرَ - يَصْبِرُ** ”den “ **فاعَلَ** ” vezninde: “ **صَبَرَ - يَصْبِرُ** ” fiilini bir başkasıyla karşılıklı yapar: iki kişiden her birinin fiili, ötekinin sabrını destekleyici ve güçlendirici olur
**اصْطَبَرَ - يَصْطَبِرُ**: “ **صَبَرَ - يَصْبِرُ** ”den “ **افتعل** ” vezninde: aslı “ **اصْتَبَرَ - يَصْتَبِرُ** ”dir: “ **صَبَرَ - يَصْبِرُ** ” fiilini özsel biçimde yapar: zorluklara rağmen işlerden bir işi yapmada devam etsin diye nefsini kendi kendisiyle mücahede eder

Ve lafız, “varlığın kendisini veya başka bir varlığı zorla hareketten, fiilden ve intikalden men etme” lafızları grubuna mensuptur; onlar şunlardır:
**وَقَفَ - يَقِفُ، صَبَرَ - يَصْبِرُ، عَضَلَ - يَعْضُلُ، كَظَمَ - يَكْظِمُ، طَلَتَ - يَطْلِتُ - طَالُوْت، أَصَرَ- يَأْصِرُ**

**صبر - يصبر - تصبرون**
	﴿Ve senden önce gönderdiğimiz elçilerden hiçbirini göndermedik ki, mutlaka onlar yemek yerler ve çarşılarda yürürlerdi; ve bazınızı bazınıza fitne kıldık; sabredecek misiniz? Ve Rabbin görendir (20)﴾ الفرقان ﴿Sonra şüphesiz Rabbin, fitneye uğratıldıktan sonra hicret edenler, sonra cihad edenler ve sabredenler içindir; şüphesiz Rabbin bundan sonra elbette bağışlayıcı, merhametlidir (110)﴾ النحل
 	﴿Ey iman edenler! Sabredin, sabırda yarışın, ribat tutun ve Allah’tan sakının; umulur ki felah bulursunuz (200)﴾ آل عمران ﴿Ve sabret; senin sabrın ancak Allah iledir; onlara üzülme ve kurdukları tuzaktan dolayı darlık içinde olma (127)﴾ النحل
	﴿Allah’a ve Resulüne itaat edin; çekişmeyin, yoksa gevşersiniz ve rüzgârınız gider; ve sabredin; şüphesiz Allah sabredenlerle beraberdir (46)﴾ الأنفال
 	﴿Sabredenler ve Rablerine tevekkül edenler (42)﴾ النحل ﴿Sabredenler ve Rablerine tevekkül edenler (59)﴾ العنكبوت

Savaşta	﴿Evet; eğer sabreder ve sakınırsanız ve onlar size bu aniden gelişleriyle gelirlerse, Rabbiniz sizi nişanlı beş bin melekle destekler (125)﴾ آل عمران ﴿Musa kavmine dedi: Allah’tan yardım isteyin ve sabredin; şüphesiz yer Allah’ındır, onu kullarından dilediğine miras verir; akıbet muttakilerindir (128)﴾ الأعراف ﴿Ve zayıf sayılan kavmi, içinde bereket kıldığımız yerin doğularına ve batılarına mirasçı kıldık; ve Rabbinin güzel sözü, sabrettikleri sebebiyle İsrailoğulları üzerine tamam oldu; ve Firavun’un ve kavminin yapmakta olduklarını ve yükseltmekte olduklarını yerle bir ettik (137)﴾ الأعراف

Kâfirlerin hilesine karşı	﴿Eğer size bir iyilik dokunsa onları üzer; ve eğer size bir kötülük dokunsa onunla sevinirler; eğer sabreder ve sakınırsanız, onların hilesi size hiçbir şeyle zarar vermez; şüphesiz Allah, yaptıklarını kuşatandır (120)﴾ آل عمران ﴿Sonra şüphesiz Rabbin, fitneye uğratıldıktan sonra hicret edenler, sonra cihad edenler ve sabredenler içindir; şüphesiz Rabbin bundan sonra elbette bağışlayıcı, merhametlidir (110)﴾ النحل

Kâfirlerin eziyeti	﴿Mallarınızda ve nefislerinizde mutlaka imtihan olunacaksınız; ve sizden önce kendilerine kitap verilenlerden ve şirk koşanlardan çok eziyet mutlaka işiteceksiniz; eğer sabreder ve sakınırsanız, şüphesiz bu işlerin azmindendir (186)﴾ آل عمران

Ferç şehvetine karşı	﴿Sizden kim, mümin hür iffetli kadınlarla evlenmeye güç yetiremezse, o halde sağ ellerinizin malik olduğu mümin cariyelerinizden; Allah imanınızı daha iyi bilendir; bazınız bazınızdandır; öyleyse onları, ehlinin izniyle nikâhlayın ve ücretlerini maruf ile verin; iffetli olarak, zina edenler olmaksızın ve gizli dostlar edinenler olmaksızın; sonra iffetli kılındıklarında, eğer bir fuhuş getirirlerse, onlara, hür iffetli kadınlar üzerine olan azabın yarısı vardır; bu, sizden sıkıntıya düşmekten korkan kimse içindir; ve sabretmeniz sizin için daha hayırlıdır; Allah bağışlayıcı, merhametlidir (25)﴾ النساء

Davet, Kur’an’a tabi olma ve Allah’ın yardımını bekleme üzerine	﴿Öyleyse sabret; şüphesiz Allah’ın vaadi haktır; yakîn etmeyenler seni hafife almasın (60)﴾ الروم ﴿Öyleyse sabret; şüphesiz Allah’ın vaadi haktır; günahın için istiğfar et ve akşam vakti ve sabah vakti Rabbinin hamdiyle tesbih et (55)﴾ غافر ﴿Öyleyse sabret; şüphesiz Allah’ın vaadi haktır; ya onlara vaat ettiğimizin bir kısmını sana gösteririz ya da seni vefat ettiririz; bize döndürülürler (77)﴾ غافر
	﴿Öyleyse sabret; azim sahipleri olan resuller sabrettiği gibi; onlar için acele etme; sanki onlar, vaat olunduklarını gördükleri gün, gündüzden bir saatten başka kalmamışlardır; bir tebliğdir; fasık kavimden başkası helak edilir mi? (35)﴾ الأحقاف Melekler ve ruh, miktarı elli bin yıl olan bir günde O’na yükselir (4) öyleyse güzel bir sabırla sabret (5) şüphesiz onlar onu uzak görürler (6) ve biz onu yakın görürüz (7) } المعارج
	﴿Ve sabret; senin sabrın ancak Allah iledir; onlara üzülme ve kurdukları tuzaktan dolayı darlık içinde olma (127)﴾ النحل

Keyfî bir cezayı yüklenmeye karşı	﴿Eğer cezalandırırsanız, size yapılanla aynıyla cezalandırın; ve eğer sabrederseniz, elbette o sabredenler için daha hayırlıdır (126)﴾ النحل
	﴿Ve eğer ona, dokunan bir sıkıntıdan sonra bir nimet tattırsak, mutlaka der ki: kötülükler benden gitti; şüphesiz o, sevinçli, övüngendir (10) ancak sabredenler ve salih ameller işleyenler müstesna; işte onlar için bir mağfiret ve büyük bir ecir vardır (11)﴾ هود
	﴿Bunlar gayb haberlerindendir; onları sana vahyediyoruz; bundan önce ne sen onları biliyordun ne de kavmin; öyleyse sabret; şüphesiz akıbet muttakilerindir (49)﴾ هود
	﴿Ve sabret; şüphesiz Allah muhsinlerin ecrini zayi etmez (115)﴾ هود ﴿Dediler: Sen gerçekten Yusuf musun? Dedi: Ben Yusuf’um ve bu kardeşimdir; Allah bize lütufta bulundu; şüphesiz kim sakınır ve sabrederse, şüphesiz Allah muhsinlerin ecrini zayi etmez (90)﴾ يوسف
	﴿Ve Rablerinin yüzünü isteyerek sabredenler, namazı ikame edenler, kendilerine rızık verdiğimizden gizli ve açık infak edenler ve kötülüğü iyilikle savanlar; işte onlar için yurdun akıbeti vardır (22)﴾ الرعد ﴿Size selam olsun; sabrettiğiniz sebebiyle; yurdun akıbeti ne güzeldir (24)﴾ الرعد
	﴿Sizin yanınızdaki tükenir; Allah’ın yanındaki bakidir; ve sabredenlere, yapmakta olduklarının en güzeliyle ecirlerini mutlaka vereceğiz (96)﴾ النحل ﴿İşte onlar, sabrettikleri sebebiyle ecirlerini iki defa verilir; ve kötülüğü iyilikle savarlar ve kendilerine rızık verdiğimizden infak ederler (54)﴾ القصص ﴿Şüphesiz ben onları bugün, sabrettikleri sebebiyle mükâfatlandırdım; şüphesiz onlar, onlar kazananlardır (111)﴾ المؤمنون ﴿De ki: Ey iman eden kullarım! Rabbinizden sakının; bu dünyada ihsan edenler için bir iyilik vardır; Allah’ın arzı geniştir; ancak sabredenlere ecirleri hesapsızca tam verilir (10)﴾ الزمر ﴿İşte onlar, sabrettikleri sebebiyle yüksek dereceyle mükâfatlandırılırlar ve orada bir selam ve bir tahiyye ile karşılanırlar (75)﴾ الفرقان ﴿Ve onları, sabrettikleri sebebiyle bir cennet ve bir ipekle mükâfatlandırdı (12)﴾ الإنسان

**الغفران**	﴿Sonra şüphesiz Rabbin, fitneye uğratıldıktan sonra hicret edenlere, sonra cihad edenlere ve sabredenlere (gelince): şüphesiz Rabbin, bunun ardından elbette çok bağışlayıcı, çok merhametlidir (110)﴾ **النحل**
**يصبر على**
Buna sabreder
Böylece, kendilerine yalan söylendiğine ve size eziyet ettiklerinize sabrettiler	﴿Andolsun, senden önce de elçiler yalanlanmıştı; kendilerine yalan söylendiğine ve eziyet edildiklerine sabrettiler; nihayet onlara yardımımız geldi. Allah’ın kelimelerini değiştirecek yoktur. Andolsun, elçilerin haberinden sana da gelmiştir (34)﴾ **الأنعام** ﴿Bize ne oluyor ki Allah’a tevekkül etmeyelim; oysa bize yollarımızı hidayet etti. Ve elbette bize eziyet ettiklerinize sabredeceğiz. Tevekkül edenler, Allah’a tevekkül etsinler (12)﴾ **إبراهيم**
Söylediklerine	﴿Öyleyse söylediklerine sabret; güneşin doğuşundan önce ve batışından önce Rabbinin hamdiyle tesbih et; gecenin bazı vakitlerinde de tesbih et ve gündüzün uçlarında (da); umulur ki razı olursun (130)﴾ **طه** ﴿Öyleyse söylediklerine sabret; güneşin doğuşundan önce ve batıştan önce Rabbinin hamdiyle tesbih et (39)﴾ **ق**
	﴿Söylediklerine sabret; güçlü (eller sahibi) olan kulumuz Davud’u an; şüphesiz o, çokça dönen (evvâb) idi (17)﴾ **ص** ﴿Söylediklerine sabret ve onlardan güzel bir ayrılışla ayrıl (10)﴾ **المزمل**
Sana isabet edene	﴿Ey oğulcuğum! Namazı dosdoğru kıl, ma‘rûfu emret, münkerden nehyet ve sana isabet edene sabret. Şüphesiz bu, işlerin azminden (kararlılığından)dır (17)﴾ **لقمان**
İlahlarınıza	﴿Neredeyse bizi ilahlarımızdan saptıracaktı; eğer onlara sabretmeseydik. Ve azabı gördükleri zaman, kimin yolca daha sapık olduğunu bileceklerdir (42)﴾ **الفرقان** ﴿Onlardan ileri gelen topluluk yürüdü: “Yürüyün ve ilahlarınıza sabredin; şüphesiz bu, istenen bir şeydir” (6)﴾ **ص**
Ateşe	﴿İşte onlar, hidayet karşılığında sapıklığı ve bağışlanma karşılığında azabı satın alanlardır; ateşe karşı onları ne sabırlı kıldı! (175)﴾ **البقرة**
**اصبروا حتى**
Kur’an hakkında mümin olmayanlarla cedel ve ihtilaf vaktinde	﴿Eğer sizden bir taife, kendisiyle gönderildiğime iman etti ve bir taife iman etmedi ise, Allah aramızda hükmedinceye kadar sabredin; o, hükmedenlerin en hayırlısıdır (87)﴾ **الأعراف** ﴿Sana vahyedilene uy ve Allah hükmedinceye kadar sabret; o, hükmedenlerin en hayırlısıdır (109)﴾ **يونس**
	﴿Eğer onlar, sen onların yanına çıkıncaya kadar sabretselerdi, elbette kendileri için daha hayırlı olurdu. Allah çok bağışlayıcı, çok merhametlidir (5)﴾ **الحجرات**
**واصبر نفسك مع**
Müminlerle	﴿Sabah akşam Rablerine dua eden, O’nun yüzünü isteyenlerle nefsini sabret (beraber tut); dünya hayatının ziynetini isteyerek gözlerini onlardan çevirme; kalbini zikrimizden gafil kıldığımız, hevasına uyan ve işi aşırılık olan kimseye itaat etme (28)﴾ **الكهف**
**اصبر لـِ**
	﴿Rabbinin hükmüne sabret; çünkü sen gözlerimizin önündesin. Kalktığın zaman Rabbinin hamdiyle tesbih et (48)﴾ **الطور** ﴿Rabbinin hükmüne sabret; balık sahibine benzer olma; hani o, kederle dolu iken nida etmişti (48)﴾ **القلم** ﴿Rabbinin hükmüne sabret; onlardan günahkâra yahut nanköre itaat etme (24)﴾ **الإنسان** ﴿Ve Rabbin için sabret (7)﴾ **المدثر**
Dünyada sabrın sevabı ve neticeleri
 	﴿Onlardan, sabrettikleri için, emrimizle hidayet eden önderler kıldık; ayetlerimize yakîn ediyorlardı (24)﴾ **السجدة** ﴿İyilik ile kötülük bir olmaz; en güzel olanla sav. O vakit, seninle onun arasında düşmanlık olan kimse, sanki sıcak bir dost oluverir (34). Ona ancak sabredenler kavuşturulur; ona ancak büyük bir pay sahibi kavuşturulur (35)﴾ **فصلت**
İşlerin azminden	﴿Kim sabreder ve bağışlarsa, şüphesiz bu, işlerin azminden (kararlılığından)dır (43)﴾ **الشورى** ﴿Ey oğulcuğum! Namazı dosdoğru kıl, ma‘rûfu emret, münkerden nehyet ve sana isabet edene sabret. Şüphesiz bu, işlerin azminden (kararlılığından)dır (17)﴾ **لقمان** ﴿Elbette mallarınızda ve canlarınızda imtihan edileceksiniz; sizden önce kendilerine kitap verilenlerden ve şirk koşanlardan çok eziyet işiteceksiniz. Eğer sabreder ve sakınırsanız, şüphesiz bu, işlerin azminden (kararlılığından)dır (186)﴾ **آل عمران**
Sabr - vakit geçtikten sonra sabreder
Cehennemde ateşe	﴿İşte onlar, hidayet karşılığında sapıklığı ve bağışlanma karşılığında azabı satın alanlardır; ateşe karşı onları ne sabırlı kıldı! (175)﴾ **البقرة** ﴿Hepsi Allah’a apaçık çıktı; zayıflar, büyüklük taslayanlara dedi ki: “Şüphesiz biz size tâbi idik; şimdi siz, Allah’ın azabından bize bir şey giderebilir misiniz?” Dediler ki: “Allah bize hidayet etseydi, elbette biz de size hidayet ederdik. Üzerimize birdir: sızlansak da sabretsek de; bizim için kaçacak yer yoktur” (21)﴾ **إبراهيم** ﴿Eğer sabrederlerse, ateş onlar için bir barınaktır; eğer özür dilemeleri istenirse, onlar özür dileyeceklerden değildir (24)﴾ **فصلت** ﴿Ona girin; sabredin yahut sabretmeyin, size birdir. Ancak yaptıklarınızla cezalandırılıyorsunuz (16)﴾ **الطور**
Sabr - sabır
**واستعينوا بالصبر والصلاة**	﴿Sabır ve namaz ile yardım isteyin; şüphesiz o, huşû sahipleri dışında elbette ağırdır (45)﴾ **البقرة** ﴿Ey iman edenler! Sabır ve namaz ile yardım isteyin; şüphesiz Allah sabredenlerle beraberdir (153)﴾ **البقرة**
**تواصوا بالصبر**	﴿Sonra iman edenlerden oldu; sabrı birbirine tavsiye etti ve merhameti birbirine tavsiye etti (17)﴾ **البلد** ﴿Ancak iman edenler, salih ameller işleyenler, hakkı birbirine tavsiye edenler ve sabrı birbirine tavsiye edenler müstesna (3)﴾ **العصر**
 	﴿Sabret; senin sabrın ancak Allah iledir. Onlara üzülme ve kurdukları tuzaktan dolayı darlıkta olma (127)﴾ **النحل**
 	﴿Bizden intikam almanız, ancak Rabbinin ayetlerine iman etmemiz sebebiyledir; bize geldiği zaman. Rabbimiz! Üzerimize sabır boşalt ve bizi Müslümanlar olarak vefat ettir (126)﴾ **الأعراف** ﴿Calut’a ve ordularına karşı çıktıklarında dediler ki: “Rabbimiz! Üzerimize sabır boşalt, ayaklarımızı sabit kıl ve kâfir kavme karşı bize yardım et” (250)﴾ **البقرة**
Hasetçilerin hilesine karşı	﴿Gömleğinin üzerine yalan bir kan getirdiler. Dedi ki: “Hayır, nefisleriniz size bir işi süslü gösterdi. Artık güzel bir sabır! Sizin vasfettiklerinize karşı yardım istenecek olan Allah’tır” (18)﴾ **يوسف** ﴿Dedi ki: “Hayır, nefisleriniz size bir işi süslü gösterdi. Artık güzel bir sabır! Umulur ki Allah onları bana hep birlikte getirir. Şüphesiz O, bilendir, hikmet sahibidir” (83)﴾ **يوسف**
	﴿Dedi ki: “Şüphesiz sen benimle sabra güç yetiremezsin” (67)﴾ **الكهف** ﴿Dedi ki: “Ben sana, şüphesiz sen benimle sabra güç yetiremezsin demedim mi?” (72)﴾ **الكهف** ﴿Dedi ki: “Ben sana, şüphesiz sen benimle sabra güç yetiremezsin demedim mi?” (75)﴾ **الكهف** ﴿Ve sen, kendisi hakkında bilgi kuşatmadığın şeye nasıl sabredersin? (68)﴾ **الكهف** ﴿Dedi ki: “İşte bu, benimle senin aramızın ayrılığıdır. Sana, sabra güç yetiremediğin şeyin te’vilini haber vereceğim” (78)﴾ **الكهف** ﴿Duvar ise, şehirde iki yetim oğlanındı; altında onlara ait bir hazine vardı; babaları salih bir kimse idi. Rabbin, onların erginliklerine ulaşmalarını ve hazinelerini çıkarmalarını istedi; Rabbin tarafından bir rahmet olarak. Ben onu kendi emrimle yapmadım. İşte bu, sabra güç yetiremediğin şeyin te’vilidir (82)﴾ **الكهف**
**صابِرٌ - الصابرين**
 { **الصابرين** ve **الصادقين** ve **القانتين** ve **المنفقين** ve seherlerde bağışlanma dileyenler (17) **آل عمران** ﴿Şüphesiz Müslüman erkekler ve Müslüman kadınlar, mümin erkekler ve mümin kadınlar, **القانتين** ve **القانتات**, **الصادقين** ve **الصادقات**, **الصابرين** ve **الصابرات**, **الخاشعين** ve **الخاشعات**, sadaka veren erkekler ve sadaka veren kadınlar, oruç tutan erkekler ve oruç tutan kadınlar, ırzlarını koruyan erkekler ve koruyan kadınlar, Allah’ı çokça zikreden erkekler ve zikreden kadınlar: Allah onlar için bir bağışlanma ve büyük bir ecir hazırlamıştır (35)﴾ **الأحزاب**
 	﴿Yoksa siz, sizden cihad edenleri Allah bilmeden ve **الصابرين**’i bilmeden cennete gireceğinizi mi sandınız? (142)﴾ **آل عمران** ﴿Ve elbette sizi imtihan edeceğiz; ta ki sizden cihad edenleri ve **الصابرين**’i bilelim; ve haberlerinizi imtihan edelim (31)﴾ **محمد**
Korku, açlık ve mallardan, canlardan ve ürünlerden eksiltme	﴿Ve elbette sizi, korkudan ve açlıktan bir şey ile ve mallardan, canlardan ve ürünlerden eksiltme ile imtihan edeceğiz; **الصابرين**’i müjdele (155)﴾ **البقرة**
Şiddetli yoksulluk, zarar ve savaş vakti	﴿İyilik, yüzlerinizi doğu ve batı tarafına çevirmeniz değildir; fakat iyilik, Allah’a, ahiret gününe, meleklere, kitaba ve peygamberlere iman eden; malı, ona olan sevgisine rağmen, yakınlara, yetimlere, yoksullara, yolcuya, isteyenlere ve boyunlar (köleler) için veren; namazı dosdoğru kılan; zekâtı veren; ahitleştiklerinde ahitlerini yerine getirenler; ve şiddetli yoksullukta, zararda ve savaş vaktinde **الصابرين**: işte onlar, doğru olanlardır; işte onlar, takvâ sahipleridir (177)﴾ **البقرة**
	﴿Eline bir demet al da onunla vur; yeminini bozma. Şüphesiz biz onu **صابرا** bulduk. Ne güzel kul! Şüphesiz o, çokça dönen (evvâb) idi (44)﴾ **ص**
	﴿Onlar ki Allah anıldığı zaman kalpleri ürperir; ve kendilerine isabet edene karşı **الصابرين**; ve namazı dosdoğru kılan; ve kendilerine rızık verdiğimizden infak ederler (35)﴾ **الحج**

﴿Tâlût ordularla ayrılınca dedi ki: “Şüphesiz Allah sizi bir nehir ile imtihan edicidir; kim ondan içerse artık o benden değildir; kim de onu tatmazsa, şüphesiz o bendendir; ancak eliyle bir avuç avuçlayıp alan müstesna.” Derken ondan içtiler; içlerinden az bir kısmı hariç. O, onunla beraber iman edenler onu geçince dediler ki: “Bugün Câlût’a ve ordularına karşı bize güç yoktur.” Allah’a kavuşacaklarını zannedenler dedi ki: “Nice az bir topluluk, Allah’ın izniyle çok bir topluluğa galip gelmiştir; Allah **الصابرين** ile beraberdir.”(249)﴾ Bakara ﴿“Ey Peygamber! Müminleri savaşa teşvik et. Eğer sizden yirmi **صابرون** olursa iki yüzü yenerler; eğer sizden yüz olursa, kâfirlerden binini yenerler; çünkü onlar anlamayan bir kavimdir.” (65)﴾ Enfâl ﴿“Şimdi Allah sizden hafifletti ve bildi ki sizde bir zayıflık vardır. Eğer sizden yüz **صابرة** olursa iki yüzü yenerler; eğer sizden bin olursa, Allah’ın izniyle iki bini yenerler; Allah **الصابرين** ile beraberdir.” (66)﴾ Enfâl
Allah’ın emrini yerine getirme üzerine	﴿“Onunla beraber koşup-çalışma çağına ulaşınca dedi ki: ‘Ey oğulcuğum! Şüphesiz ben rüyada seni boğazladığımı görüyorum; bak, ne görüyorsun?’ Dedi ki: ‘Ey babacığım! Emrolunduğun şeyi yap; inşallah beni **الصابرين**’den bulacaksın.’ (102)﴾ Sâffât ﴿Dedi ki: ‘İnşallah beni **صابرا** bulacaksın ve sana bir emirde isyan etmeyeceğim.’ (69)﴾ Kehf
	﴿“Ve İsmâil ve İdrîs ve Zü’l-Kifl; hepsi **الصابرين**’dendir. (85) ”﴾ Enbiyâ
Müjde	﴿“Andolsun sizi korkudan, açlıktan, mallardan, canlardan ve ürünlerden bir eksiltme ile imtihan edeceğiz; ve **الصابرين**’i müjdele. (155)”﴾ Bakara
Allah **الصابرين**’i sever	﴿“Ve nice peygamber vardır ki onunla beraber birçok rabbanîler savaştı; Allah yolunda kendilerine isabet edenden dolayı gevşemediler, zayıflamadılar, boyun eğmediler; Allah **الصابرين**’i sever.”(146)﴾ Âl-i İmrân
Allah **الصابرين** ile beraberdir	﴿Tâlût ordularla ayrılınca dedi ki: “Şüphesiz Allah sizi bir nehir ile imtihan edicidir; kim ondan içerse artık o benden değildir; kim de onu tatmazsa, şüphesiz o bendendir; ancak eliyle bir avuç avuçlayıp alan müstesna.” Derken ondan içtiler; içlerinden az bir kısmı hariç. O, onunla beraber iman edenler onu geçince dediler ki: “Bugün Câlût’a ve ordularına karşı bize güç yoktur.” Allah’a kavuşacaklarını zannedenler dedi ki: “Nice az bir topluluk, Allah’ın izniyle çok bir topluluğa galip gelmiştir; Allah **الصابرين** ile beraberdir.”(249)﴾ Bakara ﴿“Allah’a ve Resûlü’ne itaat edin; çekişmeyin, yoksa gevşersiniz ve rüzgârınız gider; ve sabredin; şüphesiz Allah **الصابرين** ile beraberdir.” (46)﴾ Enfâl
	﴿“Ey iman edenler! Sabır ve namaz ile yardım isteyin; şüphesiz Allah **الصابرين** ile beraberdir.”(153)﴾ Bakara
	﴿“Ve kendilerine ilim verilenler dedi ki: ‘Yazıklar olsun size! Allah’ın sevabı, iman edip salih amel işleyen için daha hayırlıdır; ona ancak **الصابرون** kavuşturulur.’ (80) ”﴾ Kasas
**صبَّار**
Yaratılmışlar üzerinde tefekkür üzerine﴿“Görmedin mi ki gemiler denizde Allah’ın nimetiyle akıp gider; size âyetlerinden göstermesi için. Şüphesiz bunda her **صبار** **شكور** için elbette âyetler vardır.” (31)﴾ Lokmân ﴿“Dilerse rüzgârı durdurur da onun sırtı üzerinde durakalırlar. Şüphesiz bunda her **صبار** **شكور** için elbette âyetler vardır.”(33)﴾ Şûrâ
Öncekilerin kıssaları	﴿“Andolsun Mûsâ’yı âyetlerimizle gönderdik: ‘Kavmini karanlıklardan nura çıkar ve onlara Allah’ın günlerini hatırlat.’ Şüphesiz bunda her **صبار** **شكور** için elbette âyetler vardır.”(5)﴾ İbrâhîm ﴿“Derken dediler ki: ‘Rabbimiz! Seferlerimizin arasını uzaklaştır.’ Ve kendilerine zulmettiler; böylece onları hadiseler yaptık ve onları her parçalanışla parçaladık. Şüphesiz bunda her **صبار** **شكور** için elbette âyetler vardır. (19)”﴾ Sebe’
**أصبره** - **يصبره** - **أصبرهم**
	﴿“İşte onlar, hidayet karşılığında sapıklığı ve mağfiret karşılığında azabı satın alanlardır; artık onları ateşe karşı ne **أصبرهم**!(175)”﴾ Bakara
**صابر** - **يصابر** - **صابروا**
 ﴿“Ey iman edenler! Sabredin ve karşılıklı sabredin ve sınırda nöbet tutun ve Allah’tan sakının; umulur ki felah bulursunuz. (200)”﴾ Âl-i İmrân
**اصطبر**  - **يصطبر**
Allah’a ibadet için, Allah’a ibadet üzerine	﴿“Göklerin ve yerin ve ikisi arasındakilerin Rabbi; öyleyse O’na ibadet et ve O’na ibadet için **اصطبر**; O’nun için bir adaş biliyor musun?”(65)﴾ Meryem ﴿“Ailene namazı emret ve onun üzerine **اصطبر**; senden rızık istemiyoruz, biz seni rızıklandırıyoruz; âkıbet takvânındır.”(132)﴾ Tâhâ
	﴿“Şüphesiz biz dişi deveyi onlara bir fitne olarak gönderenleriz; öyleyse onları gözetle ve **اصطبر**. (27)”﴾ Kamer
Muhtârü’s-Sıhâh
● [**صبر**] **ص ب ر**: **الصَّبْرُ** sızlanma/feryattan nefsi hapsetmektir; babı **ضرب**’dır. Ve **صَبَرهُ**: onu hapsetti. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿**واصبر لنفسك**﴾. Ve Peygamber’in (salât ve selâm üzerine olsun) bir adam hakkında hadisinde: bir adam bir adamı tuttu, bir başkası onu öldürdü; dedi ki: ﴿“Öldüreni öldürün ve **اصبِروا الصَّابِرَ**”﴾ yani: ölünceye kadar ölmek üzere onu hapseden kimseyi hapsedin. Ve **التَّصَبُّرُ** sabrı yüklenmektir. Ve **اصْطَبَر** ve **اصَّبر** dersin; **اطَّبر** deme. Ve **الصَّبِرُ** (bâ’nın kesresiyle) acı ilaçtır; şiirin zarureti dışında sükûnlu kılınmaz. Ve **الصُّبْرَةُ** yiyecek **صُبَرِ**’inin bir tanesidir. Ve şeyi **صُبْرةً** satın aldı; yani tartısız ve ölçüsüz. Ve **الصَّنَوْبَرُ** (sefercel ağırlığında) bir ağaçtır; ve denildi ki: meyvesidir. Ve **الصِّنَّبْرُ** (sâd’ın kesresiyle, nûn’un şeddeli ve fethalı oluşuyla, bâ’nın sükûnuyla) acûz günlerinden bir gündür.
Râgıb
**صبر**
- **الصبر**: darlıkta tutunmadır; denilir ki: **صبرت الدابة**: onu yem olmaksızın hapsettim; ve **صبرت فلانا**: onu, ondan çıkış olmayan bir ardıllıkta bıraktım. Ve **الصبر**: nefsi, aklın ve şeriatın gerektirdiği şeye karşı hapsetmek; yahut ikisinin, nefsi ondan hapsetmesini gerektirdiği şeyden (alıkoymak)tır. Böylece **الصبر** genel bir lafızdır; ve belki, mevkiilerinin farklılığına göre isimleri arasında ayrım yapılır: eğer nefsi bir musibete (karşı) hapsetmek ise, yalnızca sabır diye adlandırılır; ve onun zıddı **الجزع**’dır. Eğer savaşmada ise, **شجاعة** diye adlandırılır; ve onun zıddı **الجبن**’dür. Eğer sıkıntı verici bir nâibede ise, **رحب الصدر** diye adlandırılır; ve onun zıddı **الضجر**’dir. Eğer sözü tutmada ise, **كتمانا** diye adlandırılır; ve onun zıddı **المذل**’dir. Allah Teâlâ bütün bunları sabır diye adlandırdı ve buna şu sözüyle dikkat çekti: }**والصابرين في البأساء والضراء**﴿[Bakara/177]،﴾**والصابرين على ما أصابهم**﴿[Hac/35]،﴾**والصابرين والصابرات**﴿[Ahzâb/35]. Ve oruç, onun bir türü gibi olduğundan, sabır diye adlandırıldı. Ve (aleyhisselâm) dedi ki: (**صيام شهر الصبر وثلاثة أيام في كل شهر يذهب وحر الصدر**) (hadis: Yezîd b. Abdullah b. eş-Şıhhîr’den, bedevîden; dedi ki: Resûlullah’ı (sallallahu aleyhi ve sellem) şöyle derken işittim: (**صوم شهر الصبر، وثلاثة أيام من كل شهر يذهبن وحر الصدر**) Ahmed ve Taberânî el-Kebîr’de çıkardı; Ahmed’in ricâli sahîhin ricâlidir; ,Bezzâr İbn Abbâs’tan çıkardı; ve ricâli sahîhin ricâlidir. Bak: Mecma‘u’z-Zevâid 3/199; ve el-Müsned 5/154). Ve Allah Teâlâ’nın sözü:﴾**فما أصبرهم على النار**﴿[Bakara/175]. Ebû Ubeyde dedi ki: Şüphesiz bu, cesaret manasında bir dildir; ve bir bedevînin sözüyle delil getirdi; hasmına dedi ki: “Allah’a karşı ne **أصبرك**!” Bu, hakikat suretinde mecaz tasavvurudur; çünkü bunun manası: “Bunu işlemeye cüret ettiğinde takdirince Allah’ın azabına karşı seni ne sabırlı kılan şey!”dir. Ve buna, “Onları ateş üzerinde ne kadar bıraktı” diyenin sözü döner. Ve “Onları ateş ehlinin ameliyle ne kadar amel ettiren!” diyenin sözü (bak: Zeccâc’ın Me‘ânî’l-Kur’ân ve İ‘râbuhu 1/245). Çünkü hakikatte sabrı olmayan kimse, ona bakanın hâli itibarıyla sabırla vasfedilebilir. Ve bunun benzerinde taaccübün kullanılması, Hâlık ile değil mahlûk ile itibaradır. Ve Allah Teâlâ’nın sözü:﴾**اصبروا وصابروا**﴿[Âl-i İmrân/200] yani: nefislerinizi ibadet üzerine hapsedin ve hevalarınızla mücâhede edin. Ve sözü:﴾**واصطبر لعبادته**﴿[Meryem/65] yani: sabrı, gayretinle yüklen. Ve sözü:﴾**أولئك يجزون الغرفة بما صبروا**﴿[Furkân/75] yani: Allah’ın rızasına ulaşmada sabırdan yüklendikleri şey sebebiyle. Ve sözü:﴾**فصبر جميل**﴿[Yûsuf/18]; manası: buna dair emir ve teşviktir. Ve **الصبور**: sabra kâdir olan. Ve **الصبار** denilir: onda bir tür tekellüf ve mücâhede bulunduğu zaman. Dedi ki:﴾**إن في ذلك لآيات لكل صبار شكور**﴿[Şûrâ/33]. Ve bekleyiş, sabır ile ifade edilir; bekleyişin hakkı, sabırdan ayrılmamak olduğundan; bilakis o, sabrın bir türüdür. Dedi ki:﴾**فاصبر لحكم ربك**{ [Tûr/48] yani: kâfirlere karşı senin için bir hikmeti bekle.
Lisân’ın özeti

1. Allah Teâlâ’nın isimleri içinde: **الصَّبُور** (Teâlâ ve takaddes), günahkârlara intikam ile acele etmeyen kimsedir; o, mübalağa kalıplarındandır; mânâsı **الحَلِيم** mânâsına yakındır; ikisi arasındaki fark şudur ki, suçlu kimse **الصَّبُور** sıfatında cezadan emin olmaz; **الحَلِيم** sıfatında olduğu gibi ondan emin olur.
2. **صَبَرَه** عن الشيء **يَصْبِرُه** **صَبْراً**: onu hapsetti; **الصَّبْر**’in aslı hapsetmektir; her kim bir şeyi hapsetmişse onu **صَبَرَه** etmiştir;
3. Ve **الصَّبْرُ**: insanı öldürülmek üzere dikmek (bağlayıp hedef yapmak); o hâlde o **مَصْبُور**dur. Denir ki: **قَتَلَه صَبْراً**,
4. Ve **الصَّبْر**: bir insanın yeminini almak. Dersin ki: **صَبَرْتُ يَمِينه** yani onu yemin ettirdim. Ve her kimi bir öldürme için yahut bir yemin için hapsettiysen, o, **قتلُ صَبْرٍ**dir.
5. Ve **الصَّبْرُ**: zorlama. Ve **صَبَرْت** الرَّجل: onu **صَبْراً** yemin ettirdiğimde yahut onu **صَبْراً** öldürdüğümde.
6. Ve **صَبَرَ** الرجلَ **يَصْبِرُه**: ona yapıştı (ayrılmadı).
7. Ve **الصَّبْرُ**: **الجَزَع**’ın zıddı; **صَبَرَ يَصْبِرُ صَبْراً**; o hâlde o **صابِرٌ** ve **صَبَّار** ve **صَبِيرٌ** ve **صَبُور**dur; dişisi de yine **صَبُور**dur; **الصَّبر**: **الجزَع** عندında nefsi hapsetmektir,
8. Ve falan kimse musibet عندında **صَبَرَ** eder: **يَصْبِرُ صَبْراً**; ve **التَّصَبُّرُ**: **الصَّبْر**’i tekellüf etmektir; ve **تَصَبَّر** ve **آصْطَبَرَ**: ona bir **صَبْر** kıldı.
9. Ve **الصَّبْرُ**: cesaret; ondan (olarak) Aziz ve Celil’in sözü: **فما أَصْبَرَهُمْ على النار**; yani, ateş ehlinin amellerine karşı onları ne kadar cesur kılan şey.
10. Ve **شَهْرُ الصَّبْرِ**: oruç ayı.
11. Ve **صَبَرَ** به **يَصْبُرُ صَبْراً**: kefil oldu; ve o, onunla **صَبِيرٌ**dir; ve **الصَّبِيرُ**: kefil;
12. Ve **الصَّبِيرُ**: bir kısmı bir kısmının üstünde derece derece duran beyaz bulut; **الصَّبير** buluttur; bir gün ve bir gece sabit kalır ve ayrılmaz; sanki **يُصْبَرُ** yani hapsedilir,
13. Ve **صَبَرَه**: onu bağladı (sağlamca bağladı).
14. Ve **صَبِيرُ الخُوانِ**: yenilen yemekten altına serilen geniş bir ince tabaka.
15. **الصَّبرُ** ve **الصُّبْرُ**: şeyin yanı; ve **الصَّبْرُ** ve **الصُّبْرُ**: şeyin tarafı ve kenarı; çoğulu **أَصْبار**dır. Ve **صُبْرُ** الشيء: onun en üstü.
16. Ve **الصُّبْرَة**: ölçü ve tartı olmaksızın yiyecekten toplanan şey; bir kısmı bir kısmının üstünde.
17. **الصَّبِير**: beyaz, yoğun bulut; yani buhar yoğunlaştı ve birikti de bulut oldu.
18. Ve **الصُّبْرَة**: toplanmış kalın taşlar,
19. Ve **الصُّبُرُ**: çakıllı yer; kalın (sert) değildir,
20. Ve **الصِّبَارة**: şişenin tıpası; ve **أَصبر** رأسَ الحَوْجَلَة بالصِّبَار; o da **السِّداد**dır,
21. **الصَّبِر** bitkisi, yeşil **السَّوْسَن** bitkisi gibidir; ancak **الصَّبر**’in yaprağı daha uzun, daha geniş ve çok daha kalındır; ve o, çokça su sahibidir, pek çok.
22. Bu **الصَّبِر**: acı ilaçtır,
23. Ve **صَبَارَّة** الشتاء, râ’nın şeddeli (teşdidli) olmasıyla: soğuğun şiddeti;

● - صبر: Allah Teâlâ’nın isimlerinde: **الصَّبُور** (Teâlâ ve takaddes), O, âsileri intikam ile acelece cezalandırmayan kimsedir; o, mübalağa kalıplarındandır; manası **الحَلِيم** manasına yakındır; ikisi arasındaki fark şudur ki: günahkâr, **الصَّبُور** sıfatında cezadan emin olmaz; **الحَلِيم** sıfatında olduğu gibi ondan emin olur. İbn Sîde: **صَبَرَه** onu şeyden alıkoydu; **يَصْبِرُه** onu alıkoyar; **صَبْراً** (alıkoyma ile): onu hapsetti; Hutay’e dedi ki:
قُلْتُ لها أَصْبِرُها جاهِداً:
وَيْحَك، أَمْثالُ طَرِيفٍ قَلِيلْ
Ve **الصَّبْرُ**: insanın öldürülmek üzere dikilmesi (bağlanıp hedef yapılması); o hâlde o **مَصْبُور**dur. Ve insanın öldürülmeye karşı **صَبْرُ**u: onun buna (öldürülmeye) dikilmesidir. Denir: onu **صَبْراً** öldürdü; onu buna karşı **صَبَره** (dikti/bağladı) ve Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) **الرُّوح**un **تُصْبَرَ** edilmesini (canlının bağlanıp hedef yapılmasını) yasakladı. Ve **صَبُورَة** (هاء ile) bir adam: öldürülmek için **مَصْبُور**; bunu Sa‘leb rivayet etti. Nebî’nin (sallallahu aleyhi ve sellem) hadisinde: o, **الدَّوابّ**dan bir şeyin **صَبْراً** öldürülmesini yasakladı; denildi ki: o, kuşun yahut canlılardan başkasının tutulmasıdır; diri iken **يُصْبَر** edilir (bağlanıp alıkonur), sonra bir şeyle atılır, ta ki öldürülünceye kadar; dedi ki: **الصَّبْر**in aslı **الحَبْس**tir; her kim bir şeyi hapsettiyse onu **صَبَرَه** etmiştir; bundan hadistir: **المَصْبُورة**dan nehyetti ve **ذِي الرُّوح**un **صَبْر**inden nehyetti; nehyedilen **المَصبُورة**: ölüme karşı hapsedilmiş olandır. Ve her canlı diri iken **يصبر** edilir, sonra atılır, ta ki öldürülünceye kadar; artık **صبراً** öldürülmüştür. Diğer hadiste: bir adam hakkında; bir adam bir adamı tuttu, bir başkası onu öldürdü; şöyle dedi: “Öldüreni öldürün ve **الصَّابر**i **اصْبُروا** edin”; yani onu ölüme hapsetmiş olanı, ona yaptığı fiil gibi, ölünceye kadar hapsetyin; bundan dolayı, boynu vurulmak üzere öne çıkarılan adama: **قُتِل صَبْراً** denildi; yani o, ölüme karşı tutuldu. Yine, bir adam kendisini istediği bir şey üzerine hapsetse: “**صَبَرْتُ نفسِي**” dedi; ‘Antere, içinde bulunduğu bir savaşı anarak dedi ki:
فَصَبَرْتُ عارِفَةً لذلك حُرَّةً
تَرْسُو، إِذا نَفْسُ الجبان تَطَلَّعُ
Der ki: sabreden bir nefsi hapsettim. Ebû Ubeyd dedi: der ki: o, kendisini hapsetti; ve her kim bir muharebe, savaş yahut hata olmaksızın öldürülürse, o **صَبْراً** öldürülmüş olandır. İbn Mes‘ûd’un hadisinde: Resûlullah’ın (sallallahu aleyhi ve sellem) **الرُّوح**un **صَبْر**inden nehyettiği; o da **الخِصاءُ**dur; ve **الخِصاءُ** şiddetli bir **صَبْر**dır; bundan da **يَمِينُ الصَّبْرِ**dir; o, sultanın onu yemin üzerine hapsetmesidir, ta ki onunla yemin edinceye kadar; eğer bir insan, yemin ettirilmeksizin yemin etse: **حلَف صَبْراً** denilmez. Hadiste: “Kim **يَمِين مَصْبُورَةٍ** üzerine yalan yere yemin ederse”; bir diğerinde: “**يَمِينِ صَبْرٍ** üzerine”; yani onunla ilzam edildi ve onun üzerinde hapsedildi; ve hâkimin cihetinden sahibine lâzım oldu; ona **مَصْبُورة** denildi; her ne kadar hakikatte sahibi **المَصْبُور** ise de; çünkü o, ancak onun sebebiyle **صُبِرَ** edildi; yani hapsedildi; böylece **الصَّبْر** ile vasfedildi ve mecazen ona izafe edildi. Ve **المَصْبورة**: yemindir; ve **الصَّبْر**: bir insanın yeminini almaktır. Dersin: “**صَبَرْتُ يَمِينه**”; yani ona yemin ettirdim. Ve her kimi bir öldürme yahut yemin için hapsettiysen, o **قتلُ صَبْرٍ**dir. Ve **الصَّبْرُ**: **الإِكراه**tır. Denir: hâkim falanı bir yemin üzerine **صَبْراً** **صَبَرَ** etti; yani onu zorladı. Ve “**صَبَرْت** adamı” eğer ona **صَبْراً** yemin ettirdiysen yahut onu **صَبْراً** öldürdüysen. Denir: falan **صَبْراً** öldürüldü ve **صَبْراً** yemin ettirildi; eğer hapsedildiyse. Ve **صَبَرَه**: ona **يَمِين صَبْرٍ** yemin ettirdi; **يَصْبِرُه**. İbn Sîde: ve **يَمِين الصَّبْرِ**: hâkimin seni onun üzerinde tutmasıdır, ta ki yemin edinceye kadar; ve **صَبْراً** yemin etti; Sa‘leb inşad etti:
فَأَوْجِعِ الجَنْبَ وأَعْرِ الظَّهْرَا،
أَو يُبْلِيَ اللهُ يَمِيناً صَبْرَا
Ve “**صَبَرَ** adamı, **يَصْبِرُه**”: ona yapıştı (lâzım oldu).

Ve **الصَّبْرُ**: **الجَزَع**ın zıddıdır; **صَبَرَ** **يَصْبِرُ** **صَبْراً**; o hâlde o **صابِرٌ** ve **صَبَّار** ve **صَبِيرٌ** ve **صَبُور**dur; dişisi de **صَبُور**dur, yine, **هاء**sız; cem‘i **صُبُرٌ**dur. Cevherî: **الصَّبر** musibet anında nefsi hapsetmektir; ve falan musibet yanında **صَبَرَ** etti; **يَصْبِرُ** **صَبْراً**; ve ben onu **صَبَرْتُه**: onu hapsettim. Allah Teâlâ dedi ki: “**واصْبِرْ نفسَك مع الذينَ يَدْعُون رَبَّهم**”. Ve **التَّصَبُّرُ**: sabrı zorla edinmektir; ve İbnü’l-A‘râbî’nin inşad ettiği sözü:
أَرَى أُمَّ زَيْدٍ كُلَّمَا جَنَّ لَيْلُها
تُبَكِّي على زَيْدٍ، ولَيْسَتْ بَأَصْبَرَا
Murad etti: “ve oğlundan daha sabırlı değildir”; bilakis oğlu ondan daha sabırlıdır; çünkü o, ana-babaya asi olandır; ve asi olan, ana-babasından daha sabırlıdır. Ve **تَصَبَّر** ve **آصْطَبَرَ**: ona sabır kıldı. Ve dersin: “**آصْطَبَرْتُ**” ve “**اطَّبَرْتُ**” demezsin; çünkü **الصاد** **الطاء** içine idgam olmaz; eğer idgamı murad edersen **الطاء**yı **صاد**a çevirirsin ve “**اصَّبَرْتُ**” dersin. Nebî’den (sallallahu aleyhi ve sellem) hadiste: Allah Teâlâ dedi ki: “Ben, ben **الصَّبُور**um”; Ebû İshâk dedi: Allah Azze ve Celle’nin sıfatında **الصَّبُور**: **الحَلِيم**dir. Hadiste: “Allah Azze ve Celle’den, işittiği eziyete karşı daha **أَصْبَر** olan hiç kimse yoktur”; yani bunu yapan üzerine daha şiddetli hilm (yumuşaklık) ve ona karşı cezalandırmayı terk. Ve O’nun (Teâlâ) sözü: “**وتَتَواصَوْا بالصَّبْرِ**”; manası: Allah’a itaat üzerine sabrı ve O’na isyanlara giriş üzerine sabrı birbirlerine tavsiye ettiler. Ve **الصَّبْرُ**: **الجَراءة**dir; bundan O’nun (Azze ve Celle) sözü: “**فما أَصْبَرَهُمْ على النار**”; yani ateş ehlinin amellerine karşı onları ne kadar cüretkâr kıldı. Ebû Amr dedi: **الحليحي**’ye sabır hakkında sordum; dedi ki: üç türdür: **الصَّبْرُ** cebbarın taatine karşı, ve **الصَّبْرُ** maasî üzerine
(* Şu söz: «الحليحي» ve şu söz: «والصبر على معاصي إلخ» asılda böyle).
cebbar, ve O’na taat üzerine sabır ve O’na isyanı terk üzerine sabır. Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: Ömer dedi ki: sabrın en faziletlisi **التَّصَبر**dür. Ve O’nun sözü: “**فَصَبْرٌ جَمِيل**”; yani “benim sabrım güzel bir sabırdır”. Ve O’nun (Azze ve Celle) sözü: “**اصْبِرُوا وصَابِرُوا**”; yani dininiz üzere sabredin ve sebat edin; ve **صابروا**: cihadda düşmanlarınızla sabır yarışına girin. Ve O’nun (Azze ve Celle) sözü: “**اسْتَعِينوا بالصَّبْرِ**”; yani üzerinde bulunduğunuz imana sebat ile. Ve **شَهْرُ الصَّبْرِ**: oruç ayıdır. Oruç hadisinde: “**صُمْ شَهْرَ الصَّبْر**”; o, Ramazan ayıdır; ve **الصَّبْر**in aslı **الحَبْس**tir; oruç, nefsi yemek, içmek ve nikâhtan hapsetme bulunduğu için **صَبْراً** diye adlandırıldı. Ve “**صَبَرَ به**” **يَصْبُرُ** **صَبْراً**: kefil oldu; ve o, onunla **صَبِيرٌ**dir; ve **الصَّبِيرُ**: kefildir; bundan dersin: “**صَبَرْتُ** **أَصْبُرُ**” (ضم ile) **صَبْراً** ve **صَبَارة**; yani onunla kefil oldum; bundan dersin: “**اصْبُرْني** ey adam”; yani bana bir kefil ver. Hasan’ın hadisinde: “Kim bir borç avans verirse, onunla bir rehin de almasın, bir **صَبِيراً** da”; o, kefildir. Ve **صَبِير** kavmin: işlerinde öne geçirilmiş reisleridir; cem‘i **صُبَراء**dır. Ve **الصَّبِيرُ**: beyaz buluttur; onun bir kısmı bir kısmının üstüne derece derece yığılır; bir orduyu vasfederek dedi ki:
كَكِرْفِئَة الغَيْث ذاتِ الصبِير
İbn Berrî dedi: bu mısra, Âmir b. Cüveyn et-Tâî’nin şu beyitlerinden bir beytin ilk mısraı olmaya muhtemeldir:
وجارِيَةٍ من بَنَات المُلُو
ك، قَعْقَعْتُ بالخيْل خَلْخالَها
كَكِرْفِئَة الغَيْث ذات الصَّبِيـ
ـرِ،

**تأْتِي السَّحابَ** ve **تَأْتالَها**. Dedi ki: Yani nice cariye vardır ki meliklerin kızlarındandır; ben onların üzerine baskın yaptığımda **خَلْخَالَها**’sını şakırdattım; o kaçtı ve koştu da **خَلْخَالِها**’nın sesi işitildi; hâlbuki bundan önce koşmazdı. Ve onun sözü: **كَكِرْفِئَة الغَيْث ذات الصَّبِيرِ**; yani bu cariye, beyaz, yoğun bulut gibidir; **تأْتي السَّحاب** yani bulutların bütününe yönelir. Ve **تَأْتالُه** yani onu ıslah eder; aslı **تأْتَوِلُهُ**’dur, **الأَوْل**’den, o da ıslah etmektir. Ve **تأْتالَها**’yı cevap üzerine nasbetti; dedi ki: Bunun benzeri Lebîd’in sözü:
بِصَبُوحِ صَافِيَة وجَذْب كَرِينَةٍ،
بِمُوَتَّرٍ تَأْتالُه إِبهامُها
Yani bu **الكَرِينَة**’yi—o da şarkıcıdır—udunun tellerini başparmağıyla ıslah eder; aslı **تَأْتَوِلُه إِبْهامُها** idi; **الواو** hareketli olup öncesi fetha olduğundan **أَلفاً**’a çevrildi. Dedi ki: Ve muhtemeldir ki **كَكِرْفِئَة الغيْث ذات الصبير** el-Hansâ’ içindir; onun ikinci mısraı:
تَرْمِي السَّحابَ ويَرْمِي لَها
Ve ondan önce:
ورَجْراجَة فَوْقَها بَيْضُنا،
عليها المُضَاعَفُ، زُفْنا لَها

Ve **الصَّبِير**: beyaz buluttur; neredeyse yağmur yağdırmaz. Dedi ki: Ruşeyd b. Rumeyd el-‘Anezî:
تَرُوح إِليهمُ عَكَرٌ تَراغَى،
كأَن دَوِيَّها رَعْدُ الصَّبِير

El-Ferrâ: **الأَصْبار** beyaz bulutlardır; tekili **صِبْر** ve **صُبْر**’dür; kesre ve damme ile. Ve **الصَّبِير**: beyaz buluttur. Ve denildi ki: O, buluttan bir parçadır; onu sanki **مَصْبُورة** yani hapsedilmiş gibi görürsün; bu zayıftır. Ebû Hanîfe dedi ki: **الصَّبير** buluttur; bir gün ve bir gece sabit kalır, ayrılmaz; sanki **يُصْبَرُ** yani hapsedilir. Ve denildi ki: **الصَّبِير** beyaz buluttur; çoğulu tekil gibidir. Ve denildi ki: onun çoğulu **صُبُرٌ**’dür. Sâ‘ide b. Cüeyye dedi ki:
فارْمِ بِهم لِيَّةَ والأَخْلافا،
جَوْزَ النُّعامَى صُبُراً خِفافا

Ve buluttan **الصُّبَارة**: **كالصَّبِير** gibidir.

Ve **صَبَرَه**: onu sağlamca bağladı. Ve ‘Ammâr hadîsinde, Osman onu dövdüğünde: Onu dövmesi kınanınca dedi ki: “Bu elim ‘Ammâr içindir; **فَلْيَصْطَبِر**.” Manası: kısas alsın. Denir ki: **صَبَرَ** falan, falanı falanın velîsi için; yani onu hapsetti. Ve **أَصْبَرَه**: ondan kısas aldı; böylece **اصْطَبر** yani kısas aldı. El-Ahmer: Sultan falanı kısasla öldürttü, ondan kısas aldı ve **أَصْبَرَه**; tek bir manadadır: onu kısasla öldürdüğünde. Ve **أَباءَهُ** da onun gibidir. Ve hadîste: Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, şakalaşarak bir kimseyi bir değnekle dürttü; o da ona: “**أَصْبِرْني**” dedi. O da: “**اصْطَبر**” dedi; yani kendinden bana kısas ver. Dedi ki: “**اسْتَقِدْ**.” Denir ki: Falan, hasmından **صَبَر** ve **اصْطَبَر**; yani ondan kısas aldı. Ve hâkim onu **أَصْبَرَه**; yani onu hasmından kısaslandırdı.

Ve **صَبِيرُ الخُوانِ**: yenilen yemekten olan şeyin altına serilen geniş bir ince yufkadır.

İbnü’l-A‘râbî: Adam **أَصْبَرَ** eder; **الصَّبِيرَة**’yi yediğinde; o da, düğün yemeğini ekmekçi onun üzerinde kepçeyle aldığı ince yufkadır.

Ve koyun ve develerden **الأَصْبَِرةُ**; İbn Sîde dedi ki—onun için tekil işitmedim—: sahiplerine akşamleyin dönen ve sabahleyin giden, onlardan uzaklaşmayanlardır. Ve Antara’dan bir beyit rivayet edildi:
لها بالصَّيْف أَصْبِرَةٌ وجُلّ،
وسِتُّ من كَرائِمِها غِزَارُ

**الصَّبرُ** ve **الصُّبْرُ**: şeyin yanı; ve **بُصْره** de onun gibidir; o, şeyin kenarı ve kalınlığıdır. Ve **الصَّبْرُ** ve **الصُّبْرُ**: şeyin tarafı ve kenarıdır; çoğulu **أَصْبار**’dır. Ve şeyin **صُبْرُ**’ü: onun en üstüdür. Ve İbn Mes‘ûd hadîsinde: “**سِدْرة المُنْتَهى صُبْرُ الجنة**”; dedi ki: onun **صُبْرُها**’sı, onun en üstüdür; yani onun taraflarının en üstü. En-Nemir b. Tevleb bir çayırı vasfederek dedi ki:
عَزَبَتْ، وباكَرَها الشَّتِيُّ بِدِيمَة
وَطْفاء، تَمْلَؤُها إِلى أَصْبارِها

Ve “kadehi **إِلى أَصْبارها** doldurdu” ve “onu **إِلى أَصْبارها** doldurdu” yani onun üstlerine ve başına kadar. Ve onu **بأَصْباره** aldı; yani tam olarak, bütünüyle.

Ve **أَصْبار القبر**: onun taraflarıdır; ve **أَصْبار الإِناء**: onun yanlarıdır. El-Asma‘î: Adam şiddeti bütünüyle karşıladığında: “Onu **بأَصْبارها** karşıladı” denir.

Ve **الصُّبْرَة**: yiyecekten ölçüsüz ve tartısız, bir kısmı bir kısmının üstüne yığılmış olarak toplanan şeydir. El-Cevherî: **الصُّبرة** yiyecek yığınlarının bir tanesidir. Denir ki: şeyi **صُبْرَةً** satın aldım; yani tartısız ve ölçüsüz. Ve hadîste: Bir **صُبْرَة** yiyeceğin yanından geçti de elini onun içine soktu; **الصُّبْرة**: yığın gibi toplanmış yiyecektir. Ve Ömer hadîsinde: Peygamberin, sallallahu aleyhi ve sellem, yanına girdi; iki ayağının yanında **قَرَظاً مَصْبُوراً** vardı; yani toplanmış; yiyecek yığını gibi bir **صُبْرة** yapılmıştı. Ve **الصُّبْرَة**: yığındır; ve yiyeceklerini **صَبَّرُوا**.

Ve İbn Abbas hadîsinde, Aziz ve Celil olanın sözü hakkında: “Ve onun arşı su üzerindeydi”; dedi ki: Sudan göğe bir buhar yükseliyordu; sonra **فاسْتَصْبَر** etti de **صَبِيراً** olarak geri döndü; **اسْتَصْبَرَ** yani yoğunlaştı ve üst üste birikti; işte bu, onun sözü: “Sonra göğe yöneldi; o duman idi.” **الصَّبِير**: yoğunlaşmış beyaz buluttur; yani buhar yoğunlaştı ve üst üste birikti de bulut oldu. Ve Tahfe hadîsinde: “Ve **الصَّبِير**’i sağdırır.” Ve Zıbyân hadîsi: “Ve onları **بِصَبِير النَّيْطَل** ile suladılar”; yani ölüm ve helâk bulutu ile.

Ve **الصُّبْرة**: **السَّرَنْد**’e benzer bir şeyle elenmiş yiyecektir. (* Sözü: “**بالسرند**” asılda ve Kâmûs şerhinde böyle.) Ve **الصُّبْرَة**: toplanmış kalın taşlardır; çoğulu **صِبَار**’dır. Ve **الصُّبَارة**—**الصاد**’ın dammesiyle—: taşlardır. Ve denildi ki: pürüzsüz taşlardır. El-A‘şâ dedi ki:
مَنْ مُبْلِغٌ شَيْبان أَنَّ
المَرْءَ لم يُخلَق صُبارَهْ؟

İbn Sîde dedi ki: Ve **صِيَارَهْ** diye rivayet edilir. Dedi ki: Manada ona yakındır. Ve el-Cevherî bu yerde şunu getirdi:
مَنْ مُبْلِغٌ عَمْراً بأَنَّ
المَرْءَ لم يُخْلَق صُبارَهْ؟

El-Ezherî de onunla istişhâd etti. Ve **صَبَارهْ** diye rivayet edilir; **الصاد**’ın fethasıyla; o, **صَبَار**’ın çoğuludur; ve **الهاء** çoğulun çoğulu için dâhil olmuştur; çünkü **الصَّبَارَ** **صَبْرة**’nin çoğuludur; o da şiddetli taşlardır. İbn Berrî dedi ki: Doğrusu “**صِبارهْ**”dir; **الصاد**’ın kesresiyle. Dedi ki: **صُبارة** ve **صَبارة** ise **صَبْرة** için çoğul değildir; çünkü **فَعالاً** çoğulların kalıplarından değildir; ancak o **فِعال**’dır; kesre ile; **حِجارٍ** ve **جِبالٍ** gibi. İbn Berrî dedi ki: Beyit, ‘Amr b. Milkat et-Tâî’nindir; bu şiirle ‘Amr b. Hind’e hitap ederdi; ‘Amr b. Hind, ona ait bir kardeşi Zürâre b. ‘Udus ed-Dârimî yanında öldürmüştü; ‘Amr b. Milkat ile Zürâre arasında kötülük vardı; böylece ‘Amr b. Hind’i Benî Dârim’e karşı kışkırttı; der ki: İnsan taş değildir ki bunun benzerine sabretsin. Ve beyitten sonra:
وحَوادِث الأَيام لا
يَبْقَى لها إِلاَّ الحجاره
ها إِنَّ عِجْزَةَ أُمّه
بالسَّفْحِ، أَسْفَلَ مِنْ أُوارَهْ
تَسْفِي الرِّياح خِلال كَشْـ
ـحَيْه، وقد سَلَبوا إِزَارَهْ
فاقتلْ زُرَارَةَ، لا أَرَى
في القوم أَوفى من زُرَارَهْ

Ve denildi ki: **الصُّبارة** taş parçasıdır yahut demirdendir.

Ve **الصُّبُرُ**: çakıllı olan, fakat kalın olmayan arazidir; ve **الصُّبْرُ** onda bir lehçedir; Kurâ‘dan.

Bundan dolayı **الحَرَّة**’ye “**أُم صَبَّار**” denildi. İbn Sîde: Ve **أُمُّ صَبَّار**—**الباء**’ın şeddelenmesiyle—**الحَرَّة**’dir; **الصُّبُرِ**’den türemiştir; o da çakıllı arazi demektir; yahut **الصُّبَارة**’dan. Ve bazısı bunu onun içinden **الرَّجْلاء** olana tahsis etti. Ve taşlardan **الصَّبْرة**: sertleşen ve kalınlaşan şeydir,

Ve onun çoğulu **الصَّبار**’dır; ve **الأَعشى**’ya ait olarak inşâd etti:

كأَن تَرَنُّمَ الهَاجَاتِ فيها،
قُبَيْلَ الصُّبح، أَصْوَات الصَّبَارِ

**الهَاجَات**: **الضَّفادِع**; bu pınardaki kurbağaların vıraklamasını taşların düşüşünün sesine benzetti. Ve **الصَّبِير**: dağdır. İbn Berrî dedi: Ebû Ömer ez-Zâhid, **أُم صَبَّار**’ın **الحرّة** olduğunu zikretti; ve el-Fezârî dedi: o, **حرة ليلى** ve **حرَّة النار**’dır; dedi: bunun şahidi, en-Nâbiga’nın sözü:

تُدافِع الناسَ عنّا حِين نَرْكَبُها،
من المظالم تُدْعَى أُمَّ صَبَّار

Yani: insanları bizden defeder; böylece kimse için bize gazveye bir yol yoktur; çünkü o, kalın/sert olduğundan onları bundan men eder; atlar onu çiğneyemez ve onun içinde bize baskın yapılmaz; ve onun sözü: **من المظالم**; o, **مُظْلِمة**’nin çoğuludur; yani o, karanlık, kapkara bir **حَرَّة**’dir. Ve İbn es-Sikkît, “el-Elfâz” kitabında, “kavim arasında karışma ve şerrin vuku bulması” babında dedi: **الحرَّة** ve **الهَضْبَةُ** **أُمَّ صَبَّار** diye adlandırılır. İbn Şümeyl’den rivayet edildi: **أُم صَبَّار**; içinde hiçbir şeyin dokunup tutunmadığı **الصَّفَاة**’dır. Dedi: ve **الصَّبَّارة**; içinde bitki olmayan ve hiçbir şey bitirmeyen, yüksekçe, kalın/sert arazidir; ve denildi: o, **أُم صَبَّار**’dır; **صَبَّارة** diye adlandırılmaz; ancak o, kalın/sert bir **قُفٌّ**dur.

Dedi: **أُمّ صَبُّور**’a gelince, Ebû Amr eş-Şeybânî dedi: o, çıkışı olmayan **الهَضْبة**’dir. Denir: kavim **أُمّ صَبُّور**’a düştü; yani çıkışı olmayan bu tepe gibi, çıkışı olmayan, karışık, şiddetli bir işe (düştü); ve Ebû’l-Garîb en-Nasrî’ye ait olarak inşâd etti:

أَوْقَعَه اللهُ بِسُوءٍ فعْلِهِ
في أُمِّ صَبُّور، فأَودَى ونَشِبْ

Ve **أُمّ صَبَّار** ile **أُمُّ صَبُّور**; ikisi de: musibet ve şiddetli savaştır. Ve **أَصبر** adam: **أُم صَبُّور**’a düştü; o da musibettir; aynı şekilde **أُم صَبَّار**’a düştüğünde de; o da **الحرَّة**’dir. Denir: kavim **أُم صَبُّور**’a düştü; yani şiddetli bir işe. İbn Sîde: denir: **أُم صَبَّار** ve **أُم صَبُّور**’a düştüler; dedi: “el-Elfâz”da onu böyle okudum: **صَبُّور**, **الباء** ile; dedi: bazı nüshalarda: **أُم صيُّور**; sanki **الصِّيارة**’dan türetilmiş gibidir; o da taşlardır. Ve adam **أَصْبَرَ**; **الصَّبِير** üzerine oturduğunda; o da dağdır. Ve **الصِّبَارة**: şişenin tıpasıdır; ve **أَصبر** **رأْسَ الحَوْجَلَة**’yi **الصِّبَار** ile; o da tıkacı/seddâddır; ve seddâda **القعولة** ve **البُلْبُلَة** denir (* Onun sözü: “**القعولة والبلبلة**” asılda ve “Şerhu’l-Kâmûs”ta böyledir). Ve **العُرْعُرة**. Ve **الصَّبِرُ**: acı bir ağacın özsuyudur; onun teki **صَبِرَة**’dir ve çoğulu **صُبُور**dur; el-Ferazdak dedi:

يا ابن الخَلِيَّةِ، إِنَّ حَرْبي مُرَّة،
فيها مَذاقَة حَنْظَل وصُبُور

Ebû Hanîfe dedi: **الصَّبِر** bitkisi, yeşil **السَّوْسَن** bitkisi gibidir; ancak **الصَّبر**’in yaprağı daha uzun, daha geniş ve çok daha kalındır; ve o, çok çok sulu bir şeydir. el-Leys: **الصَّبِرِ**, **الباء**’nın kesresiyle: yaprakları bıçak kınları gibi uzun, kalın olan bir ağacın özsuyudur; yeşilliğinde bir tozluluk ve bakırîlik, görünüşü ürpertici; ortasından bir sap çıkar; üzerinde sarı çiçek vardır; rüzgâr onu eğer. el-Cevherî: bu **الصَّبِر** acı ilaçtır; şiir zarureti dışında teskin edilmez; er-Râciz dedi:

أَمَرُّ من صَبْرٍ وحُضَضْ

Ve “es-Sıhâh”ın hâşiyesinde: **الحُضَضُ** **الخُولان**’dır; ve denildi: o, iki **ظاء** iledir; ve denildi: **ضاد** ve **ظاء** iledir; İbn Berrî dedi: onun inşâdının doğrusu **أَمَرَّ**, nasb ile, ve onu iki **ظاء** ile verdi; çünkü o, bir yılanı vasfeder; ve ondan önce:

أَرْقَشَ ظَمْآن إِذا عُصْرَ لَفَظْ

Ve **الصُّبَارُ**, **الصاد**’ın zammıyla: çok şiddetli ekşiliğe sahip bir ağacın meyvesidir; **المَصْل**’den daha şiddetli ekşidir; onun geniş, kırmızı bir çekirdeği vardır; Hind’den getirilir; ve denildi: o, onunla tedavi olunan ekşi **التمر الهندي**’dir.

Ve **صَبَارَّة الشتاء**, **الراء**’nın şeddelenmesiyle: soğuğun şiddetidir; ve tahfîf, el-Lihyânî’den bir dildir. Ve denir: kışın **صَبَارَّة**sinde ona geldim; yani soğuğun şiddetinde. Ve Ali’nin, Allah ondan razı olsun, hadisinde: “Siz, bunun **صَبَارَّة القُرّ** olduğunu söylediniz”; o, soğuğun şiddetidir; **حَمَارَّة القَيْظ** gibi.

Ebû Ubeyd, “el-Leben” kitabında: **المُمَقَّر** ve **المُصَبَّرُ**, acılığa varan şiddetli ekşidir; Ebû Hâtim dedi: ikisi **الصَّبِر** ve **المَقِر**’den türetilmiştir; ve ikisi de acıdır.

Ve **الصُّبْرُ**: **غَسَّان**’dan bir kabiledir; el-Ahtal dedi:

تَسْأَله الصُّبْرُ من غَسَّان، إِذ حَضَرُوا،
والحَزْنُ: كيف قَراك الغِلْمَةُ الجَشَرُ؟

**الصُّبْر** ve **الحَزْن**: iki kabiledir; ve şöyle rivayet edilir: “**فسائل الصُّبْر** من **غَسَّان** إذ حضروا, ve **الحَزْنَ**”, fetha ile; çünkü ondan sonra dedi:

يُعَرِّفونك رأْس ابن الحُبَاب، وقد
أَمسى، وللسَّيْف في خَيْشُومه أَثَرُ

Yani: Umeyr b. el-Hubâb es-Sülemî; çünkü öldürüldü ve başı **غَسَّان** kabilelerine götürüldü; ve o, onları umursamazdı ve derdi ki: “Onlar bir şey değildir; ancak onlar **جَشَرٌ**dir.”

Ve **أَبو صَبْرَة** (* Onun sözü: “**أَبو صبرة أَلخ**” Kâmûs’un ibaresidir; ve **أَبو صبيرة** “Cüheyne gibi”: karnı kırmızı, sırtı, başı ve kuyruğu siyah bir kuştur): karnı kırmızı, başı, iki kanadı ve kuyruğu siyah, geri kalanı kırmızı bir kuştur.

Ve hadiste: “Kim şöyle şöyle yaparsa, onun için **صَبِير** altınından daha hayırlı olur”; denildi: o, Yemen’de bir dağın adıdır; ve denildi: ancak o, **صِيرٍ** dağı gibidir; **الباء**’nın düşürülmesiyle; o, Tayy’a ait bir dağdır; İbnü’l-Esîr dedi: bu kelime Ali ve Muâz’a ait iki hadiste geldi: Ali’nin hadisi ise **صِيرٌ**’dir; Muâz’ın rivayeti ise **صَبِير**’dir; dedi: bazıları ikisinin arasını böyle ayırdı.

مقاييس اللغة:
(**صبر**) **الصاد** ve **الباء** ve **الراء** üç asıldır; birincisi **الحَبْس** (hapsetme), ikincisi şeyin üst tarafları, üçüncüsü taşlardan bir cinstir.
Birincisi: **الصَّبْر**; o, **الحَبْس**tir. Denir: **صَبَرْتُ نفسي على ذلك الأمر**; yani onu hapsettim. Dedi ki:
فَصَبَرْتُ عارفةً لذلك حُرَّةً *** ترسُو إذا نَفْسُ الجَبانِ تَطَلَّعُ([3])
Ve **المصبورة**([4]) ölüme karşı hapsedilmiş olandır. Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم, hayvanlardan bir şeyi **صَبْراً** öldürmeyi yasakladı.
Babdan: **الصَّبِير**; o, kefildir; ancak ona bu ad verildi, çünkü borç yüküne sabreder. Denir: **صَبَرْتُ نفسي به أَصبُر صَبْراً**; onunla kefil olduğun zaman; ben de onunla **صبير**im. Ve **صبرتُ الإنسانَ**; yani onu Allah ile yemin ettirdim, yeminin bütün gücüyle.
İkinci asla gelince, dediler: her şeyin **صُبْر**’ü: onun en üstüdür. Dediler: kabın **أصبار**’ı: onun yanlarıdır; tekili **صُبْر**dür. Dedi ki:
* فملأتها عَلَقاً إلى أصبارِهَا *
Üçüncü asla gelince: taşlardan **الصُّبْرة**: sertleşip kalınlaşmış olan şeydir; çoğulu **صِبَار**dır. İbn Düreyd’in kitabında([6]): “**الصُّبَّارة**: demirden veya taştan bir parçadır” A‘şâ’nın([7]) sözü hakkında:
منْ مَبْلغ عَمْرَاً بأنَّ المرءَ لم يخْلَق صُبَارَه.
İbn Düreyd dedi: Bağdatlılar “**صَبارهْ**” diye rivayet ettiler; bununla neyi kastettiler bilmiyorum. Biz dedik: Bağdatlıların kastettiği, **الصِّبَار**’ın sertleşip kalınlaşmış olduğu şeklinde rivayet edilendir. Ve o, A‘şâ’nın sözündedir:
* قُبيلَ الصُّبح أصواتُ الصِّبَارِ([8]) *
Bağdatlıların kastettiği budur; ve **الهاء** çoğul için ona dâhil olmuş olur.
Ebû Ubeyd dedi: **الصُّبْـرُ**: içinde çakıl bulunan ve kalın olmayan topraktır; bundan dolayı **الحرّة**’ye **أمُّ صَبَّار** denilmiştir.
Buna hamledilen şeylerdendir Arapların sözü: **وقعَ القومُ في أمّ صَبُّور**; büyük bir işe düştükleri zaman.

القاموس المحيط:
**صَبَرَهُ عنه يَصْبِرُهُ**: onu hapsetti. Ve insanın ve başkasının öldürülme üzerine **صَبْرُ**’ü: hapsedilip atılması, ta ki ölene kadar. Ve onu **صَبْراً** öldürdü; ve onu bunun üzerine **صَبَرَه**. Ve bir adam **صَبُورَةٌ**: öldürülmeye karşı **مَصْبُورٌ**. Ve **يَمينُ الصَّبْرِ**: hâkimin seni onun üzerinde tutup yemin edinceye kadar (bekletmesi), yahut bağlayıcı olup yemin edenin ona zorlandığı yemindir. Ve **صَبَرَ الرجلَ**: ona yapıştı/ona bağlı kaldı. Ve **المَصْبُورةُ**: yemindir. Ve **الصَّبْرُ** **الجَزَع**’ın zıddıdır; **صَبَرَ يَصْبِرُ**; o hâlde o **صابر** ve **صَبير** ve **صَبُور**dur; ve **تَصَبَّرَ** ve **اصْطَبَرَ** ve **اصَّبَرَ**. Ve **أصْبَرَه**: ona **الصَّبْر**i emretti; **صَبَّرَه** gibi; ve ona **صَبْراً** kıldı. Ve **صَبَرَ به**; **نَصَرَ** gibi; **صَبْراً** ve **صَبَارَةً**: kefil oldu. Ve **اصْبُرْني**; **انْصُرني** gibi: bana bir kefil ver. Ve **الصَّبيرُ**: kefil; ve kavmin işlerinde öne geçenleri; ve dağ; çoğulu **صُبَراءُ**; ve beyaz bulut; yahut bulutun üstündeki yoğun olan; yahut bir kısmı bir kısmının üstüne çıkan; yahut ondan ayakta duran parça; yahut beyaz bulutlar; çoğulu **صُبُرٌ**; ve geniş yufka: yenilecek yemeğin altına serilir; yahut düğün yemeğinin üzerine yemek konulan bir yufka; **الصَّبيرَة** gibi. Ve **الأَصْبِرَةُ**: koyun ve deveden, akşam dönüp sabah gidip uzaklaşmayanlar; tekili yoktur. Ve **الصُِّبْرُ** (kesre ve damme ile): şeyin yanı ve kenarı; ve beyaz bulut; çoğulu **أصْبارٌ**; ve damme ile: **غَسَّانَ**’dan bir batın (kol); ve harekeli olarak: donmuş şey. Ve kadehi **أصْبارِها**’ya kadar doldurdu; yani başına kadar. Ve onu **بأَصْبارِهِ** ile aldı: tamamıyla. Ve **الصُّبْرَةُ** (damme ile): ölçü ve tartı olmaksızın yiyecekten toplanmış olan; ve **صَبَّرُوا طعَامَهُمْ**: yiyeceklerini yığdılar; ve elenmiş yiyecek; ve kalın, toplanmış taşlar; çoğulu **صِبارٌ**. Ve **الصُّبْرُ** (damme ile ve iki damme ile): çakıllı toprak. Ve **الصَّبارَةُ**: taş; ve üç türlü okunur; ve demirden veya taştan bir parça; ve **الرّاء**’ın şeddelenmesiyle: şiddetli soğuk; ve hafifletilebilir; **الصَّبْرَة** gibi. Ve **أمُّ صَبَّارٍ** ve **أم صَبُّورٍ**: **الحَرُّ** (sıcak), ve musibet, ve şiddetli savaş. Ve **الصَّبِرُ**; **كَتِفٍ** gibi; şiir zarureti dışında sükûn verilmez: acı bir ağacın özsuyu; ve **تَعِزَّ**’e bakan bir dağ. Ve **لَقِيطُ بنُ عامِرِ بنِ صَبِرَةَ** sahabîdir. Ve **ككتابٍ**: doğruluk/istikamet; ve **المُصابَرَةُ**; ve ekşi bir ağacın meyvesi. Ve **كغُرابٍ** ve **رُمَّانٍ**: Hint hurması. Ve **أبو صُبَيْرَة**; **كجُهَيْنَة**: karnı kırmızı, sırtı ve başı ve kuyruğu siyah bir kuştur. Ve **أصْبَرَ**: **الصَّبِيرَة**’yi yedi. Ve **وقعَ في أُمِّ صَبُّورٍ**; ve **قعدَ على الصَّبِيرِ**; ve **سَدَّ رأسَ الحَوْجَلَةِ بالصِّبَارِ**; süt: ekşiliği acılığa kadar şiddetlendi. Ve **اسْتَصْبَرَ**: yoğunlaştı. Ve **الاصْطِبارُ**: kısas alma.
Ve **صَبَّرَهُ**: ondan sabretmesini istedi. Ve **الصَّبُورُ**: günahkârlara cezayı acele etmeyen, bilakis affeden yahut erteleyen halîm; ve **نافِعِ بنِ جَبَلَةَ**’nin atı. Ve “**ما أصبَرَهُم على النارِ**”: yani onları ne kadar cüretkâr kıldı; yahut onları onun ehlinin ameliyle ne kadar amel ettirdi. Ve **شَهْرُ الصَّبْرِ**: oruç ayıdır. Ve **كجَبَّانَةٍ**: yüksek, sert, kaba toprak. Ve ad verdiler: **صابراً** ve **صَبِرَةَ**; **الباءِ**’nin kesriyle. Cevherî’nin sözüne gelince: **الصَّبَارُ**: **صَبْرَةٍ**’nin çoğuludur; o da şiddetli taşlardır; A‘şâ dedi ki:
قُبَيْلَ الصُّبْحِ أصواتُ الصَّبَارِ
Bu bir hatadır. Doğrusu dilde ve beyitte: **الصِّيارُ**; kesre ve **الياءِ** ile; o, **الصَّنْج**’ın sesidir; ve beyit A‘şâ’ya ait değildir; ve onun صدر’ü:
كأَنَّ تَرَنُّمَ الهَاجَاتِ فيها
Ve **صابِر**: Merv’de bir sokaktır. Ve **الصَّبْرَةُ** (fetha ile): havuzda idrar, gübre ve tezekten kışın yapışıp biriken şey; ve (kışın) ortası; ve lamsız olarak: Mağrib’de bir yer adıdır. Ve **الصُّنْبُور**: inşallah تعالى gelecektir.

تاج العروس:
**صبر**
**صَبَرةُ عنه يصبرهُ صبراً**: onu ona karşı hapsetti. **الحُطيئةُ** dedi ki:
قلتُ لها أصبرها جاهداً ... ويحكِ أمثالُ طَريفٍ قليلْ .
Ve insanın ve başkasının öldürülme üzerine **صَبرُ**’ü: onu bunun üzerine dikmek/bağlamak; Resûlullah صلى الله تعالى عليه وسَلمَ, **الرُّوحُ**’un **يُصبَر** edilmesini yasakladı; o da, diri olarak hapsedilip bir şeyle atılmasıdır, ta ki ölene kadar. Ve **الصبر**’in aslı: **الحَبْس**tir; her kim bir şeyi hapsettiyse onu **صَبَره** etmiştir. Ve başka bir hadiste: bir adam bir adamı tuttu, bir başkası onu öldürdü; şöyle dedi: “**اقتُلُوا القاتلَ واصبِرُوا الصابرَ**” yani onu ölüme hapsetmiş olanı, ona yaptığı gibi, ölene kadar hapsedin; ve onu **صَبْراً** öldürmüştür. Ve onu bunun üzerine **صَبَره**; ve aynı şekilde, bir adam kendisini istediği bir şey üzerine hapsetse, der ki: **صَبَرْتُ نفسي**. **عَنْتَرةُ** bir savaş zikrederek dedi:
فصَبَرتُ عارِفةً لذلك حُرةً ... ترسو إذا نَفسُ الجَبَانِ تَطَّعُ .
Der ki: sabreden bir nefis saydım. Ebû Ubeyde dedi: der ki: o, nefsini hapsetti. Ve her kim savaşta ve harp içinde ve hata ile olmaksızın öldürülürse, o **مُقتولٌ صَبراً**dır. Ve bir adam **صَبُورَةٌ**; **الهاءِ** ile: öldürülmeye karşı **مصبورٌ**; bunu Sa‘leb hikâye etti. Ve hadiste: **المَصْبورةِ**’den nehyetti; o, ölüme karşı hapsedilmiş olandır. İbn Sîde dedi: **يمينُ الصَّبْرِ**: hâkimin seni onun üzerinde tutup yemin edinceye kadar (bekletmesi)dir; ve **صبْراً** yemin etti. Sa‘leb inşad etti:
فأوْجعِ الجَنْبَ وأعْرِالظَّهْراَ ... أوْ يُبليَ الله يميِناً صَبْرا

Ya da o, sahibine hüküm cihetinden lâzım gelen ve onunla yemin edenin, sultan onu onun üzerine hapsedinceye kadar onunla yemin edinceye dek ona zorlandığı (yemin)dir; şu hâlde bir insan, yemin ettirilme olmaksızın yemin etse, “**حَلَفَ صَبْراً**” denilmez. Ve denilir: Hâkim falancayı bir yemin üzerine **صَبْراً** ile **أصْبر** etti; yani onu zorladı. Ve adamı **صَبَرَ** eder, onu **يَصْبُره**: ona lâzım olur. Ve **المَصْبُورةُ**: yemindir; ona “**مصْبُورةٌ**” denildi; her ne kadar hakikatte onun sahibi **المصْبُورُ** ise de; çünkü o ancak onun sebebiyle **صُبِرَ** edildi; yani hapsedildi; böylece o, **الصَّبْرِ** ile vasfedildi ve ona mecazen izafe edildi. Ve **الصَّبْرُ**: **الجزَعِ**’ın zıddıdır. Denilir: adam **صَبَرَ** eder, **يصْبِرُ** **صبْراً**; o hâlde o **صابرٌ** ve **صَبَّارٌ** ve **صَبيرٌ** ( **أمِيرٍ** gibi) ve **صَبُورٌ**dur; dişisi de yine hâ’sız **صَبورٌ**dur; cem‘i **صُبُورٌ**dur. Cevherî dedi: **الصَّبرُ**: **الجَزَعِ** esnasında nefsi hapsetmektir; ve falan, musibet yanında **صَبَرَ** etti, **يَصْبِرُ** **صَبْراً**; ve ben onu **صَبَرْته**: onu hapsettim. Allah Teâlâ dedi: “ **واصْبِرْ نَفْسَكَ مع الذِّيِن يدْعونَ رَبَّهمْ** ”; yani nefsini onlarla birlikte hapset.

Ve müellifin **البصائر**’inde: **الصَّبْرُ** lugatte: darlıkta hapsetmek ve alıkoymaktır; ve ondan dolayı denildi: falan **صُبِر** edildi; öldürülmek için tutulduğunda ve hapsedildiğinde. O hâlde **الصَّبْرُ**: nefsi **الجَزَعِ**’dan hapsetmek ve uzuvları **التَّشْوِيش**’ten hapsetmektir. Ve **ذُو النُّون** dedi: **الصَّبْرُ**: muhalefetlerden uzaklaşmak, belâların boğucu lokmalarını yutma yanında sükûn, ve geçim sahalarında fakrın uzamasıyla birlikte zenginliği izhar etmektir. Ve denildi: **الصَّبْرُ**: belâ ile güzel edep üzere durmaktır. Ve denildi: o, şikâyetin görünmesi olmaksızın belâda fânî olmaktır. Ve denildi: nefsi mekruhlara hücum etmeye ilzâm etmektir. Ve **عَمْرُو بن عثمان** dedi: o, Allah ile sebat etmek ve belâlarını genişlik ve vüs‘at ile karşılamaktır. Ve **الخَوّاصُ** dedi: o, kitabın ve sünnetin hükümleri üzerinde sebat etmektir. Ve denildi: **الصَّبْرُ**: sevdiğinin rızasında nefsinin telefine razı olmandır.

Ve **الحَريريّ** dedi: **الصَّبْرُ**: nimetin hâli ile mihnetin hâli arasında, ikisinde de hatırın sükûnu ile, fark etmemendir. Ve adam **تَصَبَّر** etti ve **اصْطَبَر** etti: ona bir sabır kıldı. Ve **اصَّبَر** etti; **الطّاءِ**’nın kalb edilmesiyle **صاداً**; ve **اطَّبر** deme; çünkü **الصّادَ** **الطَّاءِ**’ya idğam olunmaz. Ve denildi: **التَّصَبُّرُ**: sabrı tekellüf etmektir; ve ondan Ömer’in sözü: “ **أفْضَلُ الصَّبْرِ التَّصَبُّرُ** ”; bunu İbnü’l-A‘râbî söyledi. Ve denildi: **الصَّبْرِ** mertebeleri beştir: **صابِرٌ** ve **مُصْطَبِرٌ** ve **مُتَصَبرٌ** ve **صَبُورٌ** ve **صَبَّارٌ**.

İşte **الصّابِرُ**: onların en umumîsidir. Ve **المُصْطبِرُ**: onunla mübtelâ olan sabrı iktisap eden. Ve **المُتَصَبِّرُ**: sabrı tekellüf eden, nefsini onun üzerine taşıyan. Ve **الصَّبُورُ**: sabrı büyük olan; sabrı, başkasının sabrından daha şiddetli olan. Ve **الصَّبّارُ**: sabrı şiddetli olan. Bu, miktar ve kemmdedir; ondan önceki ise vasıf ve keyftedir. Ve onu **أصْبرَه**: ona sabrı emretti; **صَبَّره**’nin **تصْبيِراً**’ı gibi. Ve **الصاغانيّ** dedi: onu **صَبَّرْتُه تصْبيراً**: ondan sabretmesini talep ettim. Ve onu **أصْبَرَه**: ona bir sabır kıldı; **اصْطَبَرَه** gibi. Ve onunla **صَبَرَ** etti; **نَصَرَ** gibi; **يَصْبُرُ** **صَبْراً** ve **صَبارةً** (ikisi de fetha ile); yani onunla kefil oldu. Ve ondan dersin: “**اصْبُرْني** ey adam” “**انْصُرْني**” gibi; yani bana bir kefil ver. O, onunla **صَبيرٌ**dur. **الصَّبيرُ** ( **أميرٍ** gibi): kefildir. Ve Hasan’ın hadisinde geldi: “Kim bir selef (borç) verirse, onunla rehin de **صبيراً** da almasın.” **الصَّبيرُ** ayrıca: kavmin mukaddemi ve onların reisi; onların işlerinde onlar için ve onlarla birlikte sabreden kimsedir. **الصَّبِيرُ**: dağdır; bunu Sâgânî söyledi. Ve denildi: o, bizzat bir dağdır; ve onun zikri Muâz’ın hadisinde geldi. Cem‘i: **صُبَرَاءُ** ( **كُرماءَ** gibi). **الصَّبِيرُ**: beyaz bulut; yahut yoğun olan, bulutun üstünde olan; yahut o, beyaz buluttur ki onun bir kısmı bir kısmının üstüne basamak basamak olur. Bir orduyu vasfederek dedi:
“ **ككِرْفئَةِ الغَيثِ ذاتِ الصبير** ”.
İbnü Berî dedi: Bu صدر, Âmir b. Cüveyn et-Tâî’nin şu beyitlerinden bir beytin صدر’ı olmaya muhtemeldir:
وجاريةٍ من بَنَاتِ المُلُو ... كِ قَعْقَعْتُ بالخَيْلِ خَلْخَالهت
ككِرْفِئةِ الغيثِ ذاتِ الصَّبي ... رِ تَأتي السَّحاب وتأْتَا لها
Dedi: yani nice melik kızlarından bir câriye ki, onlara akın ettiğimde onun halhalını atlarla şakırdattım; böylece kaçtı ve koştu; halhalının sesi işitildi; bundan önce ise koşmazdı. Ve onun sözü: **ككِرْفِئةِ** ... ilh; yani bu câriye, beyaz yoğun bulut gibidir; **تَأتي السَّحاب** yani bulutun cümlesine yönelir; ve **تأْتاله** yani onu ıslah eder. Aslı **تأْتَوله**’dir; **الأَولِ**’den; o da ıslah etmektir. Dedi: ve muhtemeldir ki “**ككِرْفِئْةِ الغَيثِ...**” Hansa’ya ait olsun; ve onun عجز’ı:
“ **تَرمى السحابَ ويَرمى لَها** ”.
Ve ondan önce: **ورَجْرَاجةٍ فَوقَها بيضها عليها المُضاعفُ زِفنا لها**.
Dedim: ve Ebû Ali el-Kâlî’nin **زائِدِ الأمالي**’sinde bu beyti, Hansa’nın kardeşine mersiye söylediği beyitler cümlesi içinde okudum; ve onların evveli:
ألا ما لِعينك أمْ مالَها ... لقد أَخَلَ الدَّمْعُ سِربالها .
Ya da ondan duran parça; onu görürsün; sanki **مَصبورة**; yani hapsedilmiş. Bu zayıftır. Ebû Hanîfe dedi: **الصَّبيرُ**: buluttur; bir gün ve bir gece sabit kalır ve ayrılmaz; sanki **يُصْبرُ** edilir; yani hapsedilir. Ya da o, beyaz buluttur; neredeyse yağmur yağdırmaz. Rüşeyd b. Rumeyd el-Anezî dedi:
تَرُوحُ إليهمُ عَكرٌ تَراغى ... كأنَّ دَويها رَعدُ الصبيِرِ .
Cem‘i, tekil gibidir. Ve denildi: cem‘i **صُبيرٌ** (iki damme ile). Sâide b. Cüeyye dedi:
فارمِ بِهمِ لِيةَ والأخلافا ... جوزَ النُّعامي صُبراً خِفافَا .
**الصَّبِيرُ**: **صَبيرُ الخِوُانِ**’dır; o, geniş ince yufkadır; yiyecek olan yemeğin altına serilir; o, yufkadır; fırıncı düğün yemeğini onun üzerine kepçeler; **الصبيرةِ** gibi; hâ’nın ziyadesiyle. Ve **أصبرَ** etti; ileride geleceği üzere. Ve koyun ve develerden **الأصبرةُ**: sahiplerine akşamleyin dönen ve sabahleyin giden ve onlardan uzaklaşmayan (sürü)dür; tekili olmaksızın. İbn Sîde dedi: onun için bir tekil işitmedim. Ve Antara’nın beyti rivayet olundu:
لها بالصيفِ أَصبرةٌ وجُلٌّ ... وسِتٌّ من كَرائِمِها غِزارُ
Ve **الصُّبْرُ** (kesre ve damme ile): şeyin nahiyesi ve yanı ve **بُصرهُ**; misli; o, onun kenarı ve kalınlığıdır. Ve denildi: şeyin **صُبرُ**’u: onun en üstüdür. Ve İbn Mes‘ûd’un hadisinde: “**سِدرةُ المُنتهى صُبرُ الجَنَّةِ**”; yani onun en üstü; yani onun nahiyelerinin en üstü. En-Nemir b. Tevleb bir ravzayı vasfederek dedi:
عَزَبتْ وباكَرها الشَّتِيُّ بدِيمةٍ وَطْفَاءَ تَمْلَؤُهَا إلى أَصبَارها
El-Ferrâ dedi: **الصِّبْرُ** ve **الصُّبْرُ**: beyaz buluttur; cem‘i **أصبارٌ**dur. **الصُّبْرُ** (damme ile): Gassân’dan bir batındır. Ahtal dedi:
فسَائِلِ الصُّبْرَ مِنْ غَسانَ إذْ حضَرُوا ... والحزْنَ كيْفَ قَراكَ الغِلمةُ الجشَرُ .
**الصُّبْرُ** ve **الحزْنُ**: iki kabiledir; beytin tefsiri **جشر**’de geçmişti. **الصَّبرُ** (hareke ile): donuk (katı) ve parça; **صبرةٌ**; bunu Sâgânî nakletti; Zemahşerî artırdı ve dedi: o, “**أصبرَ** şey”dendir; yani şiddetlendiğinde. Denilir: ölçeği onun **أصبارهِ**’ine kadar doldurdu; ve kadehi onun **أصبارها**’ına kadar doldurdu; yani onun üstlerine ve başına kadar. Kabın **أصبارُ**’ı: yanlarıdır. Kabrin **أصْبارُ**’ı: nahiyeleridir. Denilir: onu **بأَصْبارِه** aldı; yani tamam olarak, bütünüyle. Ve Asmaî dedi: adam şiddeti onun tamamıyla karşıladığında “onu **بأَصْبارِهَا** karşıladı” denilir. Ve **الصُّبْرةُ** (damme ile): yiyecekten, ölçü ve tartı olmaksızın, bir kısmı bir kısmının üstüne olacak şekilde toplanan şeydir. Cevherî dedi: **الصُّبْرَةُ**: yiyeceğin **صًبر**’inin bir tanesidir. Denilir: şeyi **صُبْرَةً** satın aldım; yani tartı ve ölçü olmaksızın. Ve **الصُّبْرَةُ**: yığındır. Ve onlar yiyeceklerini **صَبروا** ettiler: onu **صُبرَةً** kıldılar. **الصُّبْرةُ**: **السَّرَندِ**’e benzer bir şeyle elenmiş yiyecektir. **الصُّبْرَةُ**: toplanmış iri taşlardır; cem‘i: **صِبارٌ** (kesre ile). Ve **الصبرُ** (damme ile) ve (iki damme ile) Kura‘a göre bir lugat: çakıllı yer; kalın değildir. Ondan dolayı harreye **أُم صَبارٍ** denildi. Ve **الصّبَارةُ**: taşlardır. Ve denildi: düz taşlardır; ve üç vecihlidir. A‘şâ dedi:
مَنْ مُبْلغٌ شَيبانَ أنّ ... المرءَ لمْ يُخلقْ صُبارهْ .
Ve **الصحاح**’ta: “**منْ مُبلغٌ عَمراً بأغنّ المرءَ لَمْ يُخلقْ صُباره**”.

Bununla Ezherî de şahit getirdi; **صَبارةَ** diye de rivayet olunur; **الصاد**’ın fethiyle; **صَبَارٍ**’ın cemidir; **الهاء** ise cem‘in cemi için dâhil olmuştur; çünkü **الصِّبارَ** **صُبرة**’nin cemidir; o da şiddetli taşlardır. İbn Berî dedi ki: Doğrusu şudur: **صِبارهْ** yaratılmadı; **الصاد**’ın kesriyle. Dedi ki: **صُبارةُ** ve **صَبَارةُ** ise **صَبْرةٍ**’nin cemi değildir; çünkü **فَعَالاً** cem‘lerin binalarından değildir; ancak o, kesr ile **فِعالٌ**’dır; **حجَارٍ** ve **جِبالٍ** gibi. İbn Berî dedi ki: Beyit, Tâî olan Amr b. Milkat’ındır; bu şiirle Amr b. Hind’e hitap ederdi; Amr b. Hind’in, Dârimî olan Zurâre b. Uds yanında bir kardeşi öldürülmüştü; Amr b. Milkat ile Zurâre arasında da kötülük vardı; bunun üzerine Amr b. Hind’i Benî Dârim’e karşı kışkırttı; şöyle der: İnsan taş değildir ki bunun benzerine sabretsin. Beyitten sonra:

Ve günlerin hâdiseleri,
ona ancak taşlar kalır...

İşte annesinin âcizliği,
genişlikte, onun **أُوَارَهْ**’sinden daha aşağıdadır.

Rüzgârlar, onun böğrünün aralarından savurur,
hâlbuki onun izârını soymuşlardır.

Öyleyse Zurâre’yi öldür; ben kavimde,
Zurâre’den daha vefalı görmüyorum.

Denildi ki: **الصبارةُ**: demirden yahut taştan bir parçadır. **الصَّبَارةُ** ( **الراء**’ın şeddelenmesiyle): soğuğun şiddetidir; **الصبرةِ** gibi (feth sonra sükûn ile) hafifletilebilir; Lihyânî’den; denilir: Kışın soğuğunun şiddetinde ona geldim; yani soğuğun şiddetinde. Ali رضى الله عنه hadîsinde: “Dediniz: Bu, **صَبارةُ القُرِّ**’dür”; o, soğuğun şiddetidir; **حَمَارةِ القيظِ** gibi. Denilir: **أُم صَبارٍ**’a girdiler; **كتان** gibi; elimizde olan **أُمِّ صَبُّورٍ**’a düştüler; bu hatadır; doğrusu **الحَرة**’dir; **المُحْكم**’de, **التهْذِيب**’de ve **التكملة**’de olduğu üzere; **الصُّبُرِ**’den türemiştir; o da çakıllı yer olan arazidir; yahut **الصُّبَارةَ**’dan; bazıları onu, ondan olan **الرَّجْلاءَ**’ya ve **الداهيةُ**’ye tahsis etti; böylece musannifin كلامında tertipli bir “laff ve neşr” vardır. İbn Berî dedi ki: Ebû Ömer ez-Zâhid, **أم صَبارٍ**’ın **الحَرةُ** olduğunu zikretti. Fezârî dedi ki: O, **حرةُ لَيلى** ve **حَرةُ النار**’dır. Dedi ki: Bunun şahidi, Nâbiga’nın sözüdür:

İnsanları ondan savar; ona bindikleri vakit,
zulümlerden, **أمَّ صَبارِ** diye çağrılır.

Yani insanları ondan defeder; kimsenin bize gazve etmesine yol yoktur; çünkü o, kalın/sert olduğundan onları bundan men eder; atlar onu çiğneyemez; orada bize baskın yapılmaz. Onun sözü: **من المَظالمِ**; **مُظلمة**’nin cemidir; yani karanlık siyah bir **حرة**. İbnü’s-Sikkît, **كتاب الألفاظ**’da, “kavim arasında karışıklık ve şer vuku bulması” bâbında dedi ki: **الحَرةُ** ve **الهضبةُ**’ye **أُمّ صَبارِ** denilir. İbn Şümeyl’den rivayet olundu: **أُم صَبارٍ** **الصفاةُ**’dır; onda hiçbir şey işlemez. Dedi ki: **أُمُّ صَبُّورٍ**’a gelince, Ebû Amr eş-Şeybânî dedi ki: O, çıkışı olmayan tepedir; denilir: Kavim **أُمِّ صَبُّور**’a düştü; yani çıkışı olmayan, bu çıkışı olmayan tepe gibi, karışık şiddetli bir işe düştü. Ebû’l-Garîb en-Nasrî’den şu beyiti okudu:

Allah onu kötü fiili sebebiyle düşürdü,
**أُمِّ صَبُّورٍ**’a; helâk oldu ve saplandı.

Denildi ki: **أُمُّ صَبارٍ** ve **أُم صَبُّورٍ** ikisi de **الداهيةُ** ve şiddetli savaştır. **المحكم**’de: Denilir: **أم صَبار**’a ve **أُم صَبور**’a düştüler. Dedi ki: **الألفاظ**’da onu böyle okudum: **صَبَّور**; **الباء** ile. Dedi ki: Bazı nüshalarda **أُمُّ صَيُّور**; sanki **الصيارةِ**’dan türemiştir; o da taşlardır. **الصَّبِرُ** ( **كَكَتِفٍ** gibi): bu acı ilaçtır; şiir zarureti dışında sükûnlandırılmaz. Râciz dedi ki:

“**صَبرٍ** ve **مَقْرٍ** ve **خُضَضْ**’dan daha acı.”

Böylece **الصحاح**’ta; hâşiyede: **الخُضَضُ**: **الخُولانُ**’dır; denildi ki: iki **ظاء** iledir; denildi ki: bir **يِضَادٍ** ve bir **ظاء** iledir. İbn Berî dedi ki: İnşadının doğrusu, nasb ile **أمرَّ**’dır; onu iki **ظاء** ile getirdi; çünkü bir yılanı vasfeder; ondan önce:

“Benekli; susuz; sıkılınca, fışkırır.”

Şeyhimiz dedi ki: Sükûnlandırmayı İbnü’s-Seyyid, **كتاب الفرق**’ında nakletti ve ekledi: Onlardan kimi **الباءِ**’nin harekesini **الصاد**’a atar da kesr ile **صِبْر** der. Şair dedi ki:

Ondan, istemeyerek uzak kaldım da onu terk ettim;
onun ayrılığı, **الصِّبْرِ**’den daha acıydı.

Sonra dedi ki: Kesr ile **الصبر** , **الصَّبِر**’de bir lugattır; **كتاب المُثلث**’inde de benzerini zikretti; **المِصْباح**’ta bunu açıkça söyledi; başkası da onu zikretti; bitti. **المُحكم**’de: **الصَّبِرُ**: acı bir ağacın özsuyudur; bir tanesi **صَبِرةُ**’dir; cemi **صُبُورٌ**’dur. Ferazdak dedi ki:

Ey halîyenin oğlu, benim savaşım acıdır;
onda **حَنظلٍ** ve **صُبُورِ** tadı vardır.

Ebû Hanîfe dedi ki: **الصبرِ** bitkisi, yeşil süsen bitkisi gibidir; ancak **الصَّبِر**’in yaprağı daha uzun, daha geniş ve çok daha kalındır; ve suyu çok çoktur. Leys dedi ki: **الصَّبِرُ** ( **الباءِ**’nin kesriyle): yaprakları bıçak kınları gibi; uzun, kalın; yeşilliğinde tozlu bir renk ve koyu bir renk; görünüşü ürpertici bir ağacın özsuyudur; ortasından bir sap çıkar; üzerinde sarı çiçek vardır; rüzgâr onu eğip büker. Dedim ki: En iyisi **السُّقُطْريّ**’dir; **الْصبارة** diye de bilinir. **صَبِرٌ** ( **ككتِفٍ** gibi): Yemen dağlarından bir dağdır; onunla meşhur olan **تَعِزَّ** şehrine nazırdır. **لقيطُ بنُ عامرِ بنِ صَبِرةَ** ( **الباءِ**’nin kesriyle): Benî Müntefik’in elçisi olan bir sahâbîdir; abdest hakkında bir hadisi vardır; denilir ki: O, Hicazlı olan Âsım’ın babası **لَقيطُ بنُ صَبِرةَ**’dir. **الصِّبَارُ** ( **ككِتابٍ** gibi): set/kapama (sedd)dir; sete **القعولة** ve **البُلْبُلَةُ** ve **العُرْعُرةُ** denilir. **الصِّبَارُ** ayrıca: **المُصَابَرةُ**’dır; **صابرَ**; **مُصابَرةً** ve **صِباراً**. Musannif, **البصائر**’de, Allah تعالى’nın sözü “**اصْبِرُوا ورابِطوا**” hakkında dedi ki: Daha aşağıdan daha yükseğe geçiştir; **الصَّبْرُ** **المُصابرة**’nin altındadır; **المُصابرة** de **المُرابطة**’nın altındadır. Denildi ki: Nefislerinizle sabredin; kalplerinizle Allah yolunda belâya karşı **صابِرُوا** edin; sırlarınızla Allah’a şevk üzere **رابطوا** edin. Denildi ki: Allah için sabredin; Allah ile **صابِروا** edin; Allah ile beraber **رابِطُوا** edin. **الصَّبَار**: ekşi bir ağacın meyvesidir. **الصُّبارُ** ( **كغُرابٍ** ve **رُمانٍ** gibi): çok şiddetli ekşiliğe sahip bir ağacın meyvesidir; **المَصلِ**’den daha ekşidir; geniş kırmızı çekirdekleri vardır; Hind’den getirilir; ona **التَّمْرُ الهِنديُّ** denilir; tedavi için kullanılan odur; ağacına da **الحُمرُ** denilir; **صُرَد** gibi. **أبو صُبيرةَ** ( **كجُهينةَ** gibi): karnı kırmızı, sırtı, başı ve kuyruğu siyah bir kuştur; böylece **التكملة**’de; **اللسان**’da: karnı kırmızı, başı, iki kanadı ve kuyruğu siyah bir kuş; geri kalanı kırmızıdır. **أصْبَرَ** adam: **الصَّبيِرَةَ** yedi; o, daha önce zikri geçen ince yufkadır; İbnü’l-A‘râbî söyledi. **أَصْبَرَ**: **أُمِّ صَبُّور**’a düştüğü zaman; o, **الداهيَةُ** yahut şiddetli iştir; aynı şekilde **أم صَبار**’a düştüğü zaman; o da **الحرةُ**’dir. **أصبرَ**: **الصبِيرِ** üzerine oturdu; o, dağdır. **أَصْبَرَ**: **الحَوجلةِ**’nin başını **الصِّبَارِ** ile kapadı; o, settir. Süt **أصْبَرَ** oldu; ekşiliği acılığa kadar şiddetlendiği zaman. Ebû Ubeyde, **كتابِ اللَّبَنِ**’de dedi ki: **المُمَقَّرُ** ve **المُصبر**: acılığa kadar şiddetli ekşidir. Ebû Hâtim dedi ki: **الصَّبِر** ve **المقِرِ**’den türetilmişlerdir; ikisi de acıdır. İbn Abbâs’ın, azze ve celle’nin sözü “**وكانَ عَرْشُهُ على الماءِ**” hakkında hadîsinde dedi ki: Sudan göğe bir buhar yükseliyordu; sonra berraklaşıp görünür oldu; sonra **صَبيراً** olarak geri döndü. **استَبْصَرَ**: yani açığa çıktı ve yığıldı; bulut oldu; işte bu, “**ثم استوى إلى السَّماءِ وهي دُخانٌ**” sözüdür. **الصَّبِيرُ**: beyaz, yoğun buluttur; yani buhar yoğunlaştı ve yığıldı da bulut oldu. **الاصْطِبارُ**: kısastır. Ammâr hadîsinde: Osman onu dövdüğü zaman; onu dövmesi sebebiyle kınanınca dedi ki: “Bu elim Ammâr içindir; öyleyse **فليَصْطَبِرْ**.” Manası: kısas alsın. Denilir: Falan, falanı falanın velisi için **صَبَرَ** etti; yani onu hapsetti; ve onu **أصْبَرَه** etti; yani ondan kısas aldı; böylece **اصْطَبَرَ**; yani kısas aldı. Ahmer dedi ki: Sultan falanı falana **أقادَ** etti ve ondan kısas aldı ve onu **أصبرهَ** etti; tek bir manadadır; kısasla öldürdüğü zaman. Hadîste: “Nebi صلى الله عليه وسلم bir insana bir değnekle şakalaşarak dürttü; o da ona dedi ki: **أصْبِرِني**; o dedi: **اصْطَبِرْ**.” Yani: benden kısas al. Dedi ki: kısas iste. Denilir: Falan, hasmından **صَبَرَ** etti ve **اصطبرَ** etti; yani ondan kısas aldı. Hâkim onu **أصَبَرَه** etti; yani onu hasmından kısaslandırdı. **وصَبَّرَه**: ondan sabretmesini istedi; böylece **التكملة**’de. **الصَّبُورُ**: Allah تعالى’nın isimlerindendir. Hadîste: “Allah تعالى dedi ki: Ben, ben **الصَّبُورُ**’um.” Ebû İshâk dedi ki: Allah عزّ وجلّ sıfatında **الصَّبُورُ**: günahkârlara cezayı acele etmeyen; bilakis affeden yahut erteleyen **الحَليمُ**’dir. O, mübalağa binalarındandır. Onunla **الحَليم** arasındaki fark: günahkâr, **الحَليم** sıfatında olduğu gibi cezadan emin olmaz.

**الصَّبُورُ**: Nâfiʿ b. Cebele el-Ḥadliyy’in atı.

**الصَّبْر**: cesaret; ondan, Yüce Allah’ın sözü: “**ما أصبَرَهُمْ عَلى النار**”; bütün nüshalarda böyledir; doğrusu: “**فما أَصْبَرَهُمْ على الناّرِ**”; yani “**ما أَجْرَأهُم**” “ateş ehlinin amelleri üzerine”; yahut “ateş ehlinin ameliyle onları ne kadar bilgili kıldı”; ikinci söz **التكملة**’dedir.

**وشَهْرُ الصَّبْرِ**: oruç ayı; ondan hadis: “**منْ سَرهُ أن يَذْهَبَ كَثِيرٌ مِنْ وَحَرِ صَدْرِه فليصمْ شَهْرَ** ...”

**وأصْلُ الصّبْرِ**: hapsetmektir; oruç, onda nefsi yemekten, içmekten ve nikâhtan hapsetme bulunduğu için **صَبراً** diye adlandırıldı.

**الصَّبَّارَةُ** ( **جَبانَة** gibi): bitki olmayan ve hiçbir şey bitirmeyen, yüksek, sert, kaba, sarp arazi; “**أُمُّ صَبّارٍ**”dır denildi.

Ve onlardan **صابِرٍ** ( **ناصِر** gibi) diye adlandırdılar: Ebû ʿAmr ve Muḥammed b. Muḥammed b. Ṣâbir es-Ṣâbirî; dedesine nisbet edildi; ve başkaları.

Ve onlardan **صَبِرةَ** ( **الباءِ**’nin kesresiyle): daha önce zikri geçen sahâbî ʿÂmir b. Ṣabra; ve ayrıca **صبيرةَ** diye de adlandırdılar.

أما el-Cevherî’nin sözü: **الصَّبارُ** yani **سحاب** gibi: fetha sonra sükûn ile **صَبْرَةٍ**’nin cemidir; o, şiddetli taşlardır; el-Aʿşâ dedi ki:

“قُبيلَ الصُّبْحِ أَصواتُ الصَّبَارِ”

Bu bir hatadır; dilde ve beyitte doğrusu, kesre ve **الياءِ** ile **أصواتُ الصِّيَار**’dır; o, selâm vermedir; o, telli **الصَّنْجِ**’in sesidir. Beyit, zannettiği gibi el-Aʿşâ’ya ait değildir; ve صدرُه:

“كأنَّ تَرَنُّمَ الهَاجاتِ فيها”

Bu, es-Ṣâġânî’nin **التكملة**’deki nassıdır; sanki musannif, el-Cevherî’yi yanlışlamada onu taklit etti. **الهَاجَاتُ**: kurbağalardır. El-Cevherî’nin sözüne göre: bu pınarda kurbağaların vıraklamasını taşların vuruşuna benzetti; bu doğrudur. **المُحْكَم** sahibi bunu böyle nakletti ve kabul etti; beyiti el-Aʿşâ’ya nisbet etti ve dedi ki: taşlardan **الصَبْرَةُ**: şiddetlenen ve kalınlaşan şeydir; cem’i **الصَّبَار**’dır. **صير**’de gelecektir.

Şeyhimiz dedi ki: el-Cevherî’nin bu beyitteki sözü, bunun dışında bir şeye şahit olarak getirdiği başka bir beyitle bağlıdır; İbn Berrî’nin onda muharrer olmayan bir sözü vardır; musannif onu bunda taklit etti; böylece sözü kısaltılmış, müphem olarak getirdi; öyleyse tahkik edilsin; bitti.

Ben dedim ki: sanki, daha önce zikri geçen el-Aʿşâ’nın sözüne işaret ediyor:

مَنْ مُبْلِغٌ شَيبَانَ أَنّ ... المَرْءَ لَم يُخلقْ صَبَارهْ

Ve İbn Berrî’nin sözü: doğrusu, **الصاد**’ın kesresiyle olduğunu söyledi. Dedi ki: أما **صُبَارَةُ** ise **صَبْرةٍ**’nin cemi değildir; çünkü **فَعَالاً** cemîlerin binalarından değildir; ancak bu, kesre ile **فِعالٌ**dır; **حِجارٍ** ve **جِبالٍ** gibi. Ve beyit, Ṭâʾî ʿAmr b. Milqaṭ’ındır; beyanı daha önce geçti. İşte bu, şeyhimizin işaret ettiği bu makamın تحرير’ıdır; öyleyse düşün.

**وصَابِرٌ**: Merv’de bir sokak. Zâhiri, **ناصِر** gibi olduğudur. Hâfız, **التبصير**’de **الموحدةِ**’nin fethasıyla ضبط etti ve ondan dedi ki: Ebû’l-Meʿâlî Yûsuf b. Muḥammed el-Fuqaymî es-Ṣâbirî; ondan Ebû Saʿd b. es-Semʿânî semâ etti.

**والصَّبْرَةُ** fetha ile: fethanın zikri müstedrektir: havuzda idrar, gübre ve tezekten birikip yapışan şey.

**الصَّبْرَةُ من الشِّتاءِ**: onun ortası. Musannifin sözünde daha önce geçti; ona ayrıca **الصَّوْبَرَةُ** da denir.

**صَبْرَة** lamsız: Mağrib’de, Kayrevan’a yakın bir yer.

**الصُّنْبُورُ** (ḍamm ile): inşallah Yüce Allah dilerse **النون**’da zikri gelecektir.

Ve ona müstedrek olanlardandır: buluttan **الصُّبَارَةُ**, **الصَّبِيرِ** gibidir.

**وصَبَرهُ**: onu sağlamca bağladı.

**وأصْبَرَهُ القاضي**: onu hasmından kısas ettirdi.

Hadiste: “**وإنَّ عندَ رِجليه قَرَظاً مَصْبُوراً**” yani toplanmış; yiyecek yığını gibi bir **صُبْرَةً** kılınmış.

Hadiste: “**من فَعَلَ كذا وكذا كان له خَيراً من صَبيرٍ ذَهَباً**”; dediler ki: o, Yemen’de bir dağın adıdır. Bazı rivayetlerde: kesreli **الصاد** ile ve **التحيتة** olarak **صِير** gibi; o, Ṭayyiʾ’e ait bir dağdır. İbnü’l-Esîr dedi ki: bu kelime, ʿAlî ve Muʿâz’a ait iki hadiste geldi; أما ʿAlî hadisi ise **صِيرٌ**’dir; أما Muʿâz rivayeti ise **صَيرٌ**’dir. Dedi ki: bazıları ikisi arasında böyle ayırdı. Ben dedim ki: **صير**’de gelecektir.

Hadiste: “**نهى عن صَبْرِ ذي الروحِ**”; o, hadımdır.

Mecazdandır: **صبرتُ يَميِنه**: onu yemin hususunda yordum; ve **يَمينٌ مَصْبُورَةٌ**. Ve “bedenim soğuğa dayanmaz”; ve “bu ağaç soğuk ona zarar vermez”. Ve “o, ona karşı **صابرٌ**’dir”; ve “o, yerden daha çok darbeye **أصْبَرُ**’dır”. **الأساس**’ta böyledir.

**والصّابُورَةُ**: geminin karnına ağırlıktan konulan şey.

**والصّابِرُ**: el-Cişiyye şeyhlerinden, teliflerin ve kerametlerin sahibi, şeyh Ferîdüddîn el-ʿUmerî’nin kız kardeşinin oğlu ʿAlî’nin lakabı. Ve البرهمانَّية’de şeyhlerimizden biri olan şeyhimiz Yûsuf b. ʿAlî’nin dedesi eş-Şernûbî ʿAlî b. ʿAlî b. Aḥmed’in lakabı.

**والصُّبَيْرَةُ** küçültme olarak: Şamî bir nâhiye. Ve lamsız: başka bir yer.

Ve kadı Ebû Bekr Muḥammed b. ʿAbdirraḥmân b. **صُبْر** el-Bağdâdî (ḍamm ile): Hanefî bir fakih; 380 yılında öldü.

Ve Temîm’de **صُبَيْرَةُ** b. Yerbûʿ b. Ḥanẓala. İbnü’l-Kelbî dedi ki: onlardan, Benî Yerbûʿ şairi Qaṭan b. Rabîʿa b. Ebî Selame b. **صُبَيْرَة**.

Ve Ebû ʿUbeyde’nin şeyhlerinden: Rayyân es-**الصُّبَيْرِيّ**.
