# صبر — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [صبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: صبر

في أَسماء الله تعالى: الصَّبُور تعالى وتقدَّس، هو الذي لا يُعاجِل العُصاة بالانْتقامِ، وهو من أَبنية المُبالَغة، ومعناه قَرِيب من مَعْنَى الحَلِيم، والفرْق بينهما أَن المُذنِب لا يأْمَنُ العُقوبة في صِفَة الصَّبُور كما يأْمَنُها في صِفَة الحَلِيم. ابن سيده: صَبَرَه عن الشيء يَصْبِرُه صَبْراً حَبَسَه؛ قال الحطيئة:
قُلْتُ لها أَصْبِرُها جاهِداً:
وَيْحَك، أَمْثالُ طَرِيفٍ قَلِيلْ
والصَّبْرُ: نَصْب الإِنسان للقَتْل، فهو مَصْبُور. وصَبْرُ الإِنسان على القَتْل: نَصْبُه عليه. يقال: قَتَلَه صَبْراً، وقد صَبَره عليه وقد نَهَى رسول الله، صلى الله عليه وسلم، أَنْ تُصْبَرَ الرُّوح. ورجل صَبُورَة، بالهاء: مَصْبُور للقتل؛ حكاه ثعلب. وفي حديث النبي، صلى الله عليه وسلم، أَنه نَهَى عن قَتْل شيء من الدَّوابّ صَبْراً؛ قيل: هو أَن يُمْسك الطائرُ أَو غيرُه من ذواتِ الرُّوح يُصْبَر حَيّاً ثم يُرْمَى بشيء حتى يُقْتَل؛ قال: وأَصل الصَّبْر الحَبْس، وكل من حَبَس شيئاً فقد صَبَرَه؛ ومنه الحديث: نهى عن المَصْبُورة ونَهَى عن صَبْرِ ذِي الرُّوح؛ والمَصبُورة التي نهى عنها؛ هي المَحْبُوسَة على المَوْت. وكل ذي روح يصبر حيّاً ثم يرمى حتى يقتل، فقد، قتل صبراً. وفي الحديث الآخر في رَجُل أَمسَك رجُلاً وقَتَلَه آخر فقال: اقْتُلُوا القاتل واصْبُروا الصَّابرَ؛ يعني احْبِسُوا الذي حَبَسَه للموْت حتى يَمُوت كفِعْلِهِ به؛ ومنه قيل للرجُل يقدَّم فيضربَ عنقه: قُتِل صَبْراً؛ يعني أَنه أُمسِك على المَوْت، وكذلك لو حَبَس رجُل نفسَه على شيء يُرِيدُه قال: صَبَرْتُ نفسِي؛ قال عنترة يذكُر حرْباً كان فيها:
فَصَبَرْتُ عارِفَةً لذلك حُرَّةً
تَرْسُو، إِذا نَفْسُ الجبان تَطَلَّعُ
يقول: حَبَست نفساً صابِرة. قال أَبو عبيد: يقول إِنه حَبَس نفسَه، وكلُّ من قُتِل في غير مَعْرَكة ولا حَرْب ولا خَطَإٍ، فإِنه مَقْتول صَبْراً. وفي حديث ابن مسعود: أَن رسول الله، صلى الله عليه وسلم، نَهَى عن صَبْرِ الرُّوح، وهو الخِصاءُ، والخِصاءُ صَبْرٌ شديد؛ ومن هذا يَمِينُ الصَّبْرِ، وهو أَن يحبِسَه السلطان على اليمين حتى يحلِف بها، فلو حلَف إِنسان من غيرِ إِحلاف ما قيل: حلَف صَبْراً. وفي الحديث: مَنْ حَلَف على يَمِين مَصْبُورَةٍ كاذِباً، وفي آخر: على يَمِينِ صَبْرٍ أَي أُلْزِم بها وحُبِس عليها وكانت لازِمَة لصاحِبها من جِهَة الحَكَم، وقيل لها مَصْبُورة وإِن كان صاحِبُها في الحقيقة هو المَصْبُور لأَنه إِنما صُبِرَ من أَجْلِها أَي حُبس، فوُصِفت بالصَّبْر وأُضيفت إِليه مجازاً؛ والمَصْبورة: هي اليَمِين، والصَّبْر: أَن تأْخذ يَمِين إِنسان. تقول: صَبَرْتُ يَمِينه أَي حلَّفته. وكلُّ من حَبَسْتَه لقَتلٍ أَو يَمِين، فهو قتلُ صَبْرٍ. والصَّبْرُ: الإِكراه. يقال: صَبَرَ الحاكم فُلاناً على يَمين صَبْراً أَي أَكرهه. وصَبَرْت الرَّجل إِذا حَلَّفته صَبْراً أَو قتلتَه صَبْراً. يقال: قُتِل فلانٌ صَبْراً وحُلِّف صَبْراً إِذا حُبِس. وصَبَرَه: أَحْلَفه يَمِين صَبْرٍ يَصْبِرُه. ابن سيده: ويَمِين الصَّبْرِ التي يُمْسِكُكَ الحَكَم عليها حتى تَحْلِف؛ وقد حَلَف صَبْراً؛ أَنشد ثعلب: فَأَوْجِعِ الجَنْبَ وأَعْرِ الظَّهْرَا،
أَو يُبْلِيَ اللهُ يَمِيناً صَبْرَا
وصَبَرَ الرجلَ يَصْبِرُه: لَزِمَه.
والصَّبْرُ: نقِيض الجَزَع، صَبَرَ يَصْبِرُ صَبْراً، فهو صابِرٌ وصَبَّار وصَبِيرٌ وصَبُور، والأُنثى صَبُور أَيضاً، بغير هاء، وجمعه صُبُرٌ. الجوهري: الصَّبر حَبْس النفس عند الجزَع، وقد صَبَرَ فلان عند المُصِيبة يَصْبِرُ صَبْراً، وصَبَرْتُه أَنا: حَبَسْته. قال الله تعالى: واصْبِرْ نفسَك مع الذينَ يَدْعُون رَبَّهم. والتَّصَبُّرُ: تكلُّف الصَّبْرِ؛ وقوله أَنشده ابن الأَعرابي:
أَرَى أُمَّ زَيْدٍ كُلَّمَا جَنَّ لَيْلُها
تُبَكِّي على زَيْدٍ، ولَيْسَتْ بَأَصْبَرَا
أَراد: وليست بأَصْبَرَ من ابنها، بل ابنها أَصْبَرُ منها لأَنه عاقٌّ والعاقُّ أَصبَرُ من أَبَوَيْهِ. وتَصَبَّر وآصْطَبَرَ: جعل له صَبْراً. وتقول: آصْطَبَرْتُ ولا تقول اطَّبَرْتُ لأَن الصاد لا تدغم في الطاء، فإِن أَردت الإِدغام قلبت الطاء صاداً وقلت اصَّبَرْتُ. وفي الحديث عن النبي، صلى الله عليه وسلم، أَن الله تعالى قال: إِنِّي أَنا الصَّبُور؛ قال أَبو إِسحق: الصَّبُور في صفة الله عز وجلّ الحَلِيم. وفي الحديث: لا أَحَدَ أَصْبَرُ على أَذًى يَسْمَعُه من الله عزَّ وجلَّ؛ أَي أَشدّ حِلْماً على فاعِل ذلك وترك المُعاقبة عليه. وقوله تعالى: وتَتَواصَوْا بالصَّبْرِ؛ معناه: وتَوَاصَوْا بالصبر على طاعة الله والصَّبْرِ على الدخول في مَعاصِيه. والصَّبْرُ: الجَراءة؛ ومنه قوله عز وجلّ: فما أَصْبَرَهُمْ على النار؛ أَي ما أَجْرَأَهُم على أَعمال أَهل النار. قال أَبو عمرو: سأَلت الحليحي عن الصبر فقال: ثلاثة أَنواع: الصَّبْرُ على طاعة الجَبَّار، والصَّبْرُ على معاصِي
(* قوله: «الحليحي» وقوله: «والصبر على معاصي إلخ»
كذا بالأَصل). الجَبَّار، والصَّبر على الصَّبر على طاعته وتَرْك معصيته. وقال ابن الأَعرابي: قال عُمر: أَفضل الصَّبر التَّصَبر. وقوله: فَصَبْرٌ جَمِيل؛ أَي صَبْرِي صَبْرٌ جَمِيل. وقوله عز وجل: اصْبِرُوا وصَابِرُوا؛ أَي اصْبِرُوا واثْبُتُوا على دِينِكم، وصابروا أَي صابروا أَعداءَكُم في الجِهاد. وقوله عز وجل: اسْتَعِينوا بالصَّبْرِ؛ أَي بالثبات على ما أَنتم عليه من الإِيمان. وشَهْرُ الصَّبْرِ: شهر الصَّوْم. وفي حديث الصَّوْم: صُمْ شَهْرَ الصَّبْر؛ هُوَ شهرُ رمضان وأَصل الصَّبْرِ الحَبْس، وسُمِّي الصومُ صَبْراً لِمَا فيه من حَبْس النفس عن الطَّعام والشَّرَاب والنِّكاح. وصَبَرَ به يَصْبُرُ صَبْراً: كَفَلَ، وهو بِهِ صَبِيرٌ والصَّبِيرُ: الكَفِيل؛ تقول منه: صَبَرْتُ أَصْبُرُ، بالضَّم، صَبْراً وصَبَارة أَي كَفَلْت به، تقول منه: اصْبُرْني يا رجل أَي أَعْطِنِي كَفِيلاً. وفي حديث الحسَن: مَنْ أَسْلَفَ سَلَفاً فَلا يأْخُذَنَّ به رَهْناً ولا صَبِيراً؛ هو الكفِيل. وصَبِير القوم: زَعِيمُهم المُقَدَّم في أُمُورِهم، والجمع صُبَراء. والصَّبِيرُ: السحاب الأَبيض الذي يصبرُ بعضه فوق بعض درجاً؛ قال يصِف جَيْشاً:
كَكِرْفِئَة الغَيْث ذاتِ الصبِير
قال ابن بري: هذا الصدر يحتمل أَن يكون صدراً لبيت عامر بن جوين الطائي من أَبيات:
وجارِيَةٍ من بَنَات المُلُو
ك، قَعْقَعْتُ بالخيْل خَلْخالَها
كَكِرْفِئَة الغَيْث ذات الصَّبِيـ
ـرِ، تأْتِي السَّحابَ وتَأْتالَها
قال: أَي رُبَّ جارية من بَنات المُلُوك قَعْقَعتُ خَلْخَالَها لَمَّا أَغَرْت عليهم فهَرَبَتْ وعَدَت فسُمِع صَوْت خَلْخَالِها، ولم تكن قبل ذلك تَعْدُو. وقوله: كَكِرْفِئَة الغَيْث ذات الصَّبِيرِ أَي هذه الجارية كالسَّحابة البَيْضاء الكَثِيفة تأْتي السَّحاب أَي تقصِدُ إِلى جُمْلَة السَّحاب. وتأْتالُه أَي تُصْلِحُه، وأَصله تأْتَوِلُهُ من الأَوْل وهو الإِصْلاح، ونصب تأْتالَها على الجواب؛ قال ومثله قول لبيد: بِصَبُوحِ صَافِيَة وجَذْب كَرِينَةٍ،
بِمُوَتَّرٍ تَأْتالُه إِبهامُها
أَي تُصْلِح هذه الكَرِينَة، وهي المُغَنِّية، أَوْتار عُودِها بِإِبْهامِها؛ وأَصله تَأْتَوِلُه إِبْهامُها فقلبت الواو أَلفاً لتحركها وانفتاح ما قبلها؛ قال: وقد يحتمل أَن يكون كَكِرْفِئَة الغيْث ذات الصبير للْخَنْسَاء، وعجزه:
تَرْمِي السَّحابَ ويَرْمِي لَها
وقبله:
ورَجْراجَة فَوْقَها بَيْضُنا،
عليها المُضَاعَفُ، زُفْنا لَها
والصَّبِير: السحاب الأَبيض لا يكاد يُمطِر؛ قال رُشَيْد بن رُمَيْض العَنَزيّ:
تَرُوح إِليهمُ عَكَرٌ تَراغَى،
كأَن دَوِيَّها رَعْدُ الصَّبِير
الفراء: الأَصْبار السحائب البيض، الواحد صِبْر وصُبْر، بالكسر والضم. والصَّبِير: السحابة البيضاء، وقيل: هي القطعة من السحابة تراها كأَنها مَصْبُورة أَي محبُوسة، وهذا ضعيف. قال أَبو حنيفة: الصَّبير السحاب يثبت يوماً وليلة ولا يبرَح كأَنه يُصْبَرُ أَي يحبس، وقيل: الصَّبِير السحاب الأَبيض، والجمع كالواحد، وقيل: جمعه صُبُرٌ؛ قال ساعدة بن جؤية: فارْمِ بِهم لِيَّةَ والأَخْلافا،
جَوْزَ النُّعامَى صُبُراً خِفافا
والصُّبَارة من السحاب: كالصَّبِير.
وصَبَرَه: أَوْثقه. وفي حديث عَمَّار حين ضرَبه عُثمان: فلمَّا عُوتِب في ضَرْبه أَياه قال: هذه يَدِي لِعَمَّار فَلْيَصْطَبِر؛ معناه فليقتصّ. يقال: صَبَرَ فلان فلاناً لوليّ فلان أَي حبسه، وأَصْبَرَه أَقَصَّه منه فاصْطَبر أَي اقتصَّ. الأَحمر: أَقادَ السلطان فلاناً وأَقَصَّه وأَصْبَرَه بمعنى واحد إِذا قَتَلَه بِقَوَد، وأَباءَهُ مثلهُ. وفي الحديث: أَن النبي، صلى الله عليه وسلم، طَعَن إِنساناً بقضِيب مُدَاعَبة فقال له: أَصْبِرْني، قال: اصْطَبر، أَي أَقِدْني من نفسك، قال: اسْتَقِدْ. يقال: صَبَر فلان من خصْمه واصْطَبَر أَي اقتصَّ منه. وأَصْبَرَه الحاكم أَي أَقصَّه من خصْمه.
وصَبِيرُ الخُوانِ: رُقَاقَة عَرِيضَة تُبْسَطُ تحت ما يؤكل من الطعام. ابن الأَعرابي: أَصْبَرَ الرجل إِذا أَكل الصَّبِيرَة، وهي الرُّقاقة التي يَغْرُِفُ عليها الخَبَُاز طَعام العُرْس.
والأَصْبَِرةُ من الغَنَم والإِبل؛ قال ابن سيده ولم أَسمع لها بواحد: التي تَرُوح وتَغْدُو على أَهلها لا تَعْزُب عنهم؛ وروي بيت عنترة: لها بالصَّيْف أَصْبِرَةٌ وجُلّ،
وسِتُّ من كَرائِمِها غِزَارُ
الصَّبرُ والصُّبْرُ: جانب الشيء، وبُصْره مثلُه، وهو حَرْف الشيء وغِلَظه. والصَّبْرُ والصُّبْرُ: ناحية الشيء وحَرْفُه، وجمعه أَصْبار. وصُبْرُ الشيء: أَعلاه. وفي حديث ابن مسعود: سِدْرة المُنْتَهى صُبْرُ الجنة؛ قال: صُبْرُها أَعلاها أَي أَعلى نواحيها؛ قال النمر بن تَوْلَب يصف روضة:عَزَبَتْ، وباكَرَها الشَّتِيُّ بِدِيمَة
وَطْفاء، تَمْلَؤُها إِلى أَصْبارِها
وأَدْهَقَ الكأْس إِلى أَصْبارها ومَلأَها إِلى أَصْبارها أَي إِلى أَعالِيها ورأْسها. وأَخذه بأَصْباره أَي تامّاً بجميعه.
وأَصْبار القبر: نواحيه وأَصْبار الإِناء: جوانِبه. الأَصمعي: إِذا لَقِيَ الرجل الشِّدة بكمالها قيل: لَقِيها بأَصْبارها.
والصُّبْرَة: ما جُمِع من الطعام بلا كَيْل ولا وَزْن بعضه فوق بعض. الجوهري: الصُّبرة واحدة صُبَرِ الطعام. يقال: اشتريت الشيء صُبْرَةً أَي بلا وزن ولا كيل. وفي الحديث: مَرَّ على صُبْرَة طَعام فأَدخل يَدَه فيها؛ الصُّبْرة: الطعام المجتمِع كالكُومَة. وفي حديث عُمَر: دخل على النبي، صلى الله عليه وسلم، وإِنَّ عند رجليه قَرَظاً مَصْبُوراً أَي مجموعاً، قد جُعل صُبْرة كصُبْرة الطعام. والصُّبْرَة: الكُدْس، وقد صَبَّرُوا طعامهم.
وفي حديث ابن عباس في قوله عز وجل: وكان عرْشهُ على الماء، قال: كان يَصْعَد إِلى السماء بُخَارٌ من الماء، فاسْتَصْبَر فعاد صَبِيراً؛ اسْتَصْبَرَ أَي استكْثَف، وتراكَم، فذلك قوله: ثم اسْتَوى إِلى السماء وهي دُخَان؛ الصَّبِير: سَحاب أَبيض متكاثِف يعني تَكَاثَفَ البُخار وتَراكَم فصار سَحاباً. وفي حديث طَهْفة: ويسْتَحْلب الصَّبِير؛ وحديث ظبيان: وسَقَوْهُم بِصَبِير النَّيْطَل أَي سَحاب الموْت والهَلاك. والصُّبْرة: الطعام المَنْخُول بشيء شبِيه بالسَّرَنْد
(* قوله:
«بالسرند» هكذا في الأَصل وشرح القاموس). والصُّبْرَة: الحجارة الغليظة المجتمعة، وجمعها صِبَار. والصُّبَارة، بضم الصاد: الحجارة، وقيل: الحجارة المُلْس؛ قال الأَعشى:
مَنْ مُبْلِغٌ شَيْبان أَنَّ
المَرْءَ لم يُخلَق صُبارَهْ؟
قال ابن سيده: ويروى صِيَارَهْ؛ قال: وهو نحوها في المعنى، وأَورد الجوهري في هذا المكان:
مَنْ مُبْلِغٌ عَمْراً بأَنَّ
المَرْءَ لم يُخْلَق صُبارَهْ؟
واستشهد به الأَزهري أَيضاً، ويروى صَبَارهْ، بفتح الصاد، وهو جمع صَبَار والهاء داخلة لجمع الجمع، لأَن الصَّبَارَ جمع صَبْرة، وهي حجارة شديدة؛ قال ابن بري: وصوابه لم يخلق صِبارهْ، بكسر الصاد، قال: وأَما صُبارة وصَبارة فليس بجمع لصَبْرة لأَن فَعالاً ليس من أَبنية الجموع، وإِنما ذلك فِعال، بالكسر، نحو حِجارٍ وجِبالٍ؛ وقال ابن بري: البيت لَعَمْرو بن مِلْقَط الطائي يخاطب بهذا الشعر عمرو بن هند، وكان عمرو بن هند قتل له أَخ عند زُرارَةَ بن عُدُس الدَّارِمِي، وكان بين عمرو بن مِلْقَط وبين زُرارَة شَرٌّ، فحرّض عَمرو ابن هند على بني دارِم؛ يقول: ليس الإِنسان بحجر فيصبر على مثل هذا؛ وبعد البيت:
وحَوادِث الأَيام لا
يَبْقَى لها إِلاَّ الحجاره
ها إِنَّ عِجْزَةَ أُمّه
بالسَّفْحِ، أَسْفَلَ مِنْ أُوارَهْ
تَسْفِي الرِّياح خِلال كَشْـ
ـحَيْه، وقد سَلَبوا إِزَارَهْ
فاقتلْ زُرَارَةَ، لا أَرَى
في القوم أَوفى من زُرَارَهْ
وقيل: الصُّبارة قطعة من حجارة أَو حديد.
والصُّبُرُ: الأَرض ذات الحَصْباء وليست بغليظة، والصُّبْرُ فيه لغة؛ عن كراع.
ومنه قيل للحَرَّة: أُم صَبَّار ابن سيده: وأُمُّ صَبَّار، بتشديد الباء، الحرَّة، مشتق من الصُّبُرِ التي هي الأَرض ذات الحَصْباء، أَو من الصُّبَارة، وخَصَّ بعضهم به الرَّجْلاء منها. والصَّبْرة من الحجارة: ما اشتد وغَلُظ، وجمعها الصَّبار؛ وأَنشد للأَعشى:
كأَن تَرَنُّمَ الهَاجَاتِ فيها،
قُبَيْلَ الصُّبح، أَصْوَات الصَّبَارِ
الهَاجَات: الضَّفادِع؛ شبَّه نَقِيق الضفادع في هذه العين بوقع الحجارة. والصَّبِير: الجَبَل. قال ابن بري: اذكر أَبو عمر الزاهد أَن أُم صَبَّار الحرّة، وقال الفزاري: هي حرة ليلى وحرَّة النار؛ قال: والشاهد لذلك قول النابغة:
تُدافِع الناسَ عنّا حِين نَرْكَبُها،
من المظالم تُدْعَى أُمَّ صَبَّار
أَي تَدْفَعُ الناس عنّا فلا سَبِيل لأَحد إِلى غَزْوِنا لأَنها تمنعهم من ذلك لكونها غَلِيظة لا تَطَؤُها الخيل ولا يُغار علينا فيها؛ وقوله: من المظالم هي جمع مُظْلِمة أَي هي حَرَّة سوداء مُظْلِمة. وقال ابن السكِّيت في كتاب الأَلفاظ في باب الاختلاط والشرِّ يقع بين القوم: وتدعى الحرَّة والهَضْبَةُ أُمَّ صَبَّار. وروي عن ابن شميل: أَن أُم صَبَّار هي الصَّفَاة التي لا يَحِيك فيها شيء. قال: والصَّبَّارة هي الأَرض الغَلِيظة المُشْرفة لا نبت فيها ولا تُنبِت شيئاً، وقيل: هي أُم صَبَّار، ولا تُسمَّى صَبَّارة، وإِنما هي قُفٌّ غليظة.
قال: وأَما أُمّ صَبُّور فقال أَبو عمرو الشيباني: هي الهَضْبة التي ليس لها منفَذ. يقال: وقع القوم في أُمّ صَبُّور أَي في أَمرٍ ملتبِس شديد ليس له منفَذ كهذه الهَضْبة التي لا منفَذ لها؛ وأَنشد لأَبي الغريب النصري:
أَوْقَعَه اللهُ بِسُوءٍ فعْلِهِ
في أُمِّ صَبُّور، فأَودَى ونَشِبْ
وأُمّ صَبَّار وأُمُّ صَبُّور، كلتاهما: الداهية والحرب الشديدة. وأَصبر الرجلُ: وقع في أُم صَبُّور، وهي الداهية، وكذلك إِذا وقع في أُم صَبَّار، وهي الحرَّة. يقال: وقع القوم في أُم صَبُّور أَي في أَمر شديد. ابن سيده: يقال وقعوا في أُم صَبَّار وأُم صَبُّور، قال: هكذا قرأْته في الأَلفاظ صَبُّور، بالباء، قال: وفي بعض النسخ: أُم صيُّور، كأَنها مشتقَّة من الصِّيارة، وهي الحجارة. وأَصْبَرَ الرجلُ إِذا جلس على الصَّبِير، وهو الجبل. والصِّبَارة: صِمَام القارُورَة وأَصبر رأْسَ الحَوْجَلَة بالصِّبَار، وهو السِّداد، ويقال للسِّداد القعولة والبُلْبُلَة (* قوله:
«القعولة والبلبلة» هكذا في الأصل وشرح القاموس). والعُرْعُرة. والصَّبِرُ: عُصَارة شجر مُرٍّ، واحدته صَبِرَة وجمعه صُبُور؛ قال الفرزدق: يا ابن الخَلِيَّةِ، إِنَّ حَرْبي مُرَّة،
فيها مَذاقَة حَنْظَل وصُبُور
قال أَبو حنيفة: نَبات الصَّبِر كنَبات السَّوْسَن الأَخضر غير أَن ورقَ الصَّبرِ أَطول وأَعرض وأَثْخَن كثيراً، وهو كثير الماء جدّاً. الليث: الصَّبِرِ، بكسر الباء، عُصارة شجر ورقها كقُرُب السَّكاكِين طِوَال غِلاظ، في خُضْرتها غُبْرة وكُمْدَة مُقْشَعِرَّة المنظَر، يخرج من وسطها ساقٌ عليه نَوْر أَصفر تَمِهُ الرِّيح. الجوهري: الصَّبِر هذا الدَّواء المرُّ، ولا يسكَّن إِلاَّ في ضرورة الشعر؛ قال الراجز:
أَمَرُّ من صَبْرٍ وحُضَضْ
وفي حاشية الصحاح: الحُضَضُ الخُولان، وقيل هو بظاءين، وقيل بضاد وظاء؛ قال ابن بري: صواب إِنشاده أَمَرَّ، بالنصب، وأَورده بظاءين لأَنه يصف حَيَّة؛ وقبله:
أَرْقَشَ ظَمْآن إِذا عُصْرَ لَفَظْ
والصُّبَارُ، بضم الصاد: حمل شجرة شديدة الحموضة أَشد حُموضَة من المَصْل له عَجَمٌ أَحمر عَرِيض يجلَب من الهِنْد، وقيل: هو التمر الهندي الحامض الذي يُتَداوَى به.
وصَبَارَّة الشتاء، بتشديد الراء: شدة البَرْد؛ والتخفيف لغة عن اللحياني. ويقال: أَتيته في صَبَارَّة الشتاء أَي في شدَّة البَرْد. وفي حديث علي، رضي الله عنه: قُلْتم هذه صَبَارَّة القُرّ؛ هي شدة البرد كَحَمَارَّة القَيْظ.
أَبو عبيد في كتاب اللَّبَن: المُمَقَّر والمُصَبَّرُ الشديد الحموضة إِلى المَرارة؛ قال أَبو حاتم: اشتُقَّا من الصَّبِر والمَقِر، وهما مُرَّان.
والصُّبْرُ: قبيلة من غَسَّان؛ قال الأَخطل:
تَسْأَله الصُّبْرُ من غَسَّان، إِذ حَضَرُوا،
والحَزْنُ: كيف قَراك الغِلْمَةُ الجَشَرُ؟
الصُّبْر والحَزْن: قبيلتان، ويروى: فسائل الصُّبْر من غَسَّان إِذْ حضروا، والحَزْنَ، بالفتح، لأَنه قال بعده:
يُعَرِّفونك رأْس ابن الحُبَاب، وقد
أَمسى، وللسَّيْف في خَيْشُومه أَثَرُ
يعني عُمير بن الحُباب السُّلَمي لأَنه قُتِل وحُمِل رأْسهُ إِلى قَبائل غَسَّان، وكان لا يبالي بِهِم ويقول: ليسوا بشيء إِنما هم جَشَرٌ. وأَبو صَبْرَة
(*
قوله: «أَبو صبرة أَلخ» عبارة القاموس وأَبو صبيرة كجهينة طائر احمر البطن اسود الظهر والرأس والذنب): طائر أَحمرُ البطنِ أَسوَدُ الرأْس والجناحَيْن والذَّنَب وسائره أَحمر.
وفي الحديث: مَنْ فَعَل كذا وكذا كان له خيراً من صَبِير ذَهَباً؛ قيل: هو اسم جبل باليمن، وقيل: إِنما هو مِثْلُ جَبَلِ صِيرٍ، بإِسقاط الباء الموحدة، وهو جبلَ لطيّء؛ قال ابن الأَثير: وهذه الكلمة جاءت في حديثين لعليّ ومعاذ: أَما حديث علي فهو صِيرٌ، وأَما رواية معاذ فصَبِير، قال: كذا فَرق بينهما بعضهم.

### Türkçe

Allah Teâlâ’nın isimleri içinde: **الصَّبُور** (Teâlâ ve takaddes), o kimsedir ki âsileri intikam ile acele cezalandırmaz; o, mübalağa kalıplarındandır; mânâsı **الحَلِيم** mânâsına yakındır; ikisi arasındaki fark şudur ki günahkâr, **الصَّبُور** sıfatında cezadan emin olmaz; **الحَلِيم** sıfatında olduğu gibi ondan emin olur. İbn Sîde: **صَبَرَه** onu şeyden **يَصْبِرُه** **صَبْراً**: onu hapsetti; **الحطيئة** dedi ki:
قُلْتُ لها أَصْبِرُها جاهِداً:
وَيْحَك، أَمْثالُ طَرِيفٍ قَلِيلْ

**الصَّبْرُ**: insanın öldürülmek üzere dikilmesi (hedef edilip bağlanması); o hâlde o **مَصْبُور**dur. Ve insanın öldürülmeye karşı **صَبْرُ**u: onun buna dikilmesidir. Denir: onu **صَبْراً** öldürdü; ve onu buna karşı **صَبَره**; ve Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, **الرُّوح**un **تُصْبَرَ** edilmesini yasakladı. Ve **صَبُورَة** (هاء ile): öldürülmek için **مَصْبُور**; bunu Sa‘leb rivayet etti. Nebî’nin, sallallahu aleyhi ve sellem, hadisinde: o, **الدَّوابّ**dan bir şeyin **صَبْراً** öldürülmesini yasakladı; denildi ki: o, kuşun yahut canlılardan başkasının tutulmasıdır; diri iken **يُصْبَر** edilir, sonra bir şeyle atılır, ta ki öldürülünceye kadar; dedi ki: **الصَّبْر**in aslı hapsetmektir; her kim bir şeyi hapsetmişse onu **صَبَرَه** etmiştir; bundan da hadis: **المَصْبُورة**dan nehyetti ve **ذِي الرُّوح**un **صَبْرِ**inden nehyetti; ve nehyedilen **المَصبُورة**: ölüme karşı hapsedilmiş olandır. Ve her canlı, diri iken **يُصبر** edilir, sonra atılır, ta ki öldürülünceye kadar; artık **صبراً** öldürülmüş olur. Diğer hadiste, bir adam hakkında: bir adamı tuttu, bir başkası onu öldürdü; şöyle dedi: katili öldürün ve **الصَّابر**i **اصْبُروا** edin; yani onu ölüme hapsetmiş olanı, ona yaptığı gibi, ölünceye kadar hapsedin; bundan dolayı, boynu vurulmak üzere öne çıkarılan adama: **صَبْراً** öldürüldü denildi; yani o, ölüme karşı tutuldu; yine, bir adam kendisini istediği bir şey üzerine hapsetse: “**صَبَرْتُ** nefsimi” dedi. **عنترة** içinde bulunduğu bir savaşı anarak dedi ki:
فَصَبَرْتُ عارِفَةً لذلك حُرَّةً
تَرْسُو، إِذا نَفْسُ الجبان تَطَلَّعُ

Der ki: sabreden bir nefsi hapsettim. Ebû Ubeyd dedi: der ki, o kendisini hapsetti; ve her kim bir muharebe, savaş ve hata olmaksızın öldürülürse, o **صَبْراً** öldürülmüş olandır. İbn Mes‘ûd hadîsinde: Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, **الرُّوح**un **صَبْرِ**inden nehyetti; o da **الخِصاءُ**dır; ve **الخِصاءُ** şiddetli bir **صَبْرٌ**dür. Bundan da **يَمِينُ الصَّبْرِ**: o, sultanın onu yemin üzerine hapsedip onunla yemin edinceye kadar tutmasıdır; bir insan, yemin ettirilmeden yemin etse: “**حلَف صَبْراً**” denilmez. Hadiste: “Her kim **يَمِين مَصْبُورَةٍ** üzerine yalan yere yemin ederse”; bir diğerinde: “**يَمِينِ صَبْرٍ** üzere” yani onunla ilzam edildi ve onun üzerinde hapsedildi; ve o, hüküm cihetinden sahibine lâzım oldu; ona **مَصْبُورة** denildi; her ne kadar hakikatte sahibi **المَصْبُور** ise de; çünkü o, onun sebebiyle **صُبِرَ** edildi, yani hapsedildi; böylece o, **الصَّبْر** ile vasfedildi ve mecazen ona izafe edildi. Ve **المَصْبورة**: yemindir; ve **الصَّبْر**: bir insanın yeminini almaktır. Dersin: “**صَبَرْتُ** onun **يَمِينه**” yani onu yemin ettirdim. Ve her kimi bir öldürme yahut bir yemin için hapsettiysen, o **صَبْرٍ** öldürmedir. Ve **الصَّبْرُ**: zorlama. Denir: hâkim falanı bir yemin üzerine **صَبْراً** **صَبَرَ** etti; yani onu zorladı. Ve **صَبَرْتُ** adamı: onu **صَبْراً** yemin ettirdiğimde yahut onu **صَبْراً** öldürdüğümde. Denir: falan **صَبْراً** öldürüldü ve **صَبْراً** yemin ettirildi; hapsedildiği vakit. Ve **صَبَرَه**: onu **يَمِين صَبْرٍ** ile yemin ettirdi; **يَصْبِرُه**. İbn Sîde: ve **يَمِين الصَّبْرِ**: hâkimin seni onun üzerinde tutup yemin edinceye kadar beklettiği yemindir; ve o, **صَبْراً** yemin etti; Sa‘leb inşâd etti:
فَأَوْجِعِ الجَنْبَ وأَعْرِ الظَّهْرَا،
أَو يُبْلِيَ اللهُ يَمِيناً صَبْرَا

Ve **صَبَرَ** adamı **يَصْبِرُه**: ona yapıştı (ayrılmadı).

Ve **الصَّبْرُ**: **الجَزَع**ın zıddıdır; **صَبَرَ** **يَصْبِرُ** **صَبْراً**; o hâlde o **صابِرٌ**dur; ve **صَبَّار** ve **صَبِيرٌ** ve **صَبُور**; dişisi de **صَبُور**dur, yine, هاء’sız; çoğulu **صُبُرٌ**dur. Cevherî: **الصَّبر** musibet anında nefsi hapsetmektir; falan musibet yanında **صَبَرَ** eder, **يَصْبِرُ** **صَبْراً**; ve ben onu **صَبَرْتُ**: onu hapsettim. Allah Teâlâ dedi ki: **واصْبِرْ نفسَك مع الذينَ يَدْعُون رَبَّهم**. Ve **التَّصَبُّرُ**: sabrı zorla edinmektir; ve İbnü’l-A‘râbî’nin inşâd ettiği sözü:
أَرَى أُمَّ زَيْدٍ كُلَّمَا جَنَّ لَيْلُها
تُبَكِّي على زَيْدٍ، ولَيْسَتْ بَأَصْبَرَا

Murad etti: oğlundan daha sabırlı değildir; bilakis oğlu ondan daha sabırlıdır; çünkü o **عاقٌّ**tır; ve **العاقُّ** anne-babasından daha **أَصبَرُ**dur. Ve **تَصَبَّر** ve **آصْطَبَرَ**: ona bir sabır kıldı. Ve dersin: “**آصْطَبَرْتُ**” dersin, “اطَّبَرْتُ” demezsin; çünkü **الصاد** **الطاء** içine idğam edilmez; eğer idğamı istersen **الطاء**yı **صاد**a çevirirsin ve “**اصَّبَرْتُ**” dersin. Nebî’den, sallallahu aleyhi ve sellem, hadiste: Allah Teâlâ dedi ki: “Ben, ben **الصَّبُور**um”; Ebû İshak dedi: Allah عز وجلّ sıfatında **الصَّبُور**: **الحَلِيم**dir. Hadiste: “Allah عز وجلّ’den, işittiği bir eziyet üzerine daha **أَصْبَرُ** olan hiç kimse yoktur”; yani bunu yapan üzerine daha şiddetli hilm (yumuşaklık) ve ona karşı cezalandırmayı terk. Ve O’nun Teâlâ sözü: **وتَتَواصَوْا بالصَّبْرِ**; mânâsı: Allah’a itaat üzerine sabrı ve O’na isyanlara giriş üzerine sabrı birbirlerine tavsiye ettiler. Ve **الصَّبْرُ**: cesaret; bundan da O’nun عز وجلّ sözü: **فما أَصْبَرَهُمْ على النار**; yani ateş ehlinin amelleri üzerine onları ne kadar cesur kıldı. Ebû Amr dedi: **الحليحي**’ye sabır hakkında sordum; dedi ki: üç türdür: **الصَّبْرُ** **طاعة الجَبَّار** üzerine; ve **الصَّبْرُ** **معاصِي**
(* Şu söz: «الحليحي» ve şu söz: «والصبر على معاصي إلخ» asılda böyle).
**الجَبَّار** üzerine; ve O’na itaat üzerine sabır ve O’na isyanı terk üzerine sabır. İbnü’l-A‘râbî dedi: Ömer dedi ki: sabrın en faziletlisi **التَّصَبر**dür. Ve O’nun sözü: **فَصَبْرٌ جَمِيل**; yani benim sabrım güzel bir sabırdır. Ve O’nun عز وجلّ sözü: **اصْبِرُوا وصَابِرُوا**; yani dininiz üzere sabredin ve sebat edin; ve **صابروا**: cihadda düşmanlarınızla sabır yarışına girin. Ve O’nun عز وجلّ sözü: **اسْتَعِينوا بالصَّبْرِ**; yani iman olarak üzerinde bulunduğunuz şeye sebat ile. Ve **شَهْرُ الصَّبْرِ**: oruç ayı. Oruç hadîsinde: “**صُمْ شَهْرَ الصَّبْر**”; o, Ramazan ayıdır; ve **الصَّبْر**in aslı hapsetmektir; oruç, nefsi yemek, içmek ve nikâhtan hapsetme bulunduğu için **صَبْراً** diye adlandırıldı. Ve **صَبَرَ** onunla **يَصْبُرُ** **صَبْراً**: kefil oldu; ve o, onunla **صَبِيرٌ**dir. Ve **الصَّبِيرُ**: kefil; bundan dersin: **صَبَرْتُ** **أَصْبُرُ** (ضَمّ ile) **صَبْراً** ve **صَبَارة**; yani onunla kefil oldum; bundan dersin: “Bana **اصْبُرْني** ey adam” yani bana bir kefil ver. Hasan hadîsinde: “Her kim bir borç avans verirse, onunla bir rehin de bir **صَبِيراً** da almasın”; o, kefildir. Ve **صَبِير** kavmin: işlerinde öne geçirilmiş reisleri; çoğulu **صُبَراء**. Ve **الصَّبِيرُ**: bir kısmı bir kısmı üstüne derece derece yığılan beyaz bulut; bir orduyu vasfederek dedi ki:
كَكِرْفِئَة الغَيْث ذاتِ الصبِير

İbn Berrî dedi: bu mısra, Âmir b. Cüveyn et-Tâî’nin şu beyitlerinden bir beytin ilk mısraı olmaya muhtemeldir:
وجارِيَةٍ من بَنَات المُلُو
ك، قَعْقَعْتُ بالخيْل خَلْخالَها
كَكِرْفِئَة الغَيْث ذات الصَّبِيـ
ـرِ، تأْتِي السَّحابَ وتَأْتالَها

Dedi ki: yani, melik kızlarından nice bir cariye ki, onlara baskın yaptığımda onun halhalını atlarla şakırdattım; o kaçtı ve koştu da halhalının sesi işitildi; bundan önce ise koşmazdı.

Ve onun sözü: **كَكِرْفِئَة الغَيْث ذات الصَّبِيرِ** yani bu câriye, beyaz, yoğun bulut gibi; **تأْتي السَّحاب** yani bulutların bütününe yönelir. Ve **تأْتالُه** yani onu ıslah eder; aslı **تأْتَوِلُهُ**’dur, **الأَوْل**’den (ki o ıslah etmektir); **تأْتالَها**’yı cevap üzerine nasbetti; dedi ki: bunun benzeri Lebîd’in sözü:
بِصَبُوحِ صَافِيَة وجَذْب كَرِينَةٍ،
بِمُوَتَّرٍ تَأْتالُه إِبهامُها
Yani bu **الكَرِينَة**’yi—o şarkıcıdır—udunun tellerini başparmağıyla ıslah eder; aslı **تَأْتَوِلُه إِبْهامُها** idi; vâv, hareketli olup öncesi fetha olduğundan elif’e çevrildi; dedi ki: **كَكِرْفِئَة الغيْث ذات الصبير**’in el-Ḫansâ’ya ait olması da muhtemeldir; onun ikinci mısraı:
تَرْمِي السَّحابَ ويَرْمِي لَها
ve ondan önce:
ورَجْراجَة فَوْقَها بَيْضُنا،
عليها المُضَاعَفُ، زُفْنا لَها
Ve **الصَّبِير**: beyaz buluttur, neredeyse yağmur yağdırmaz; Ruşeyd b. Rumeyḍ el-ʿAnezî dedi ki:
تَرُوح إِليهمُ عَكَرٌ تَراغَى،
كأَن دَوِيَّها رَعْدُ الصَّبِير
el-Ferrâ: **الأَصْبار** beyaz bulutlardır; tekili **صِبْر** ve **صُبْر**’dür; kesre ve damme ile. Ve **الصَّبِير**: beyaz buluttur; denildi ki: o, buluttan bir parçadır; onu sanki **مَصْبُورة** yani hapsedilmiş görürsün; bu zayıftır. Ebû Hanîfe dedi ki: **الصَّبير** buluttur; bir gün ve bir gece sabit kalır, ayrılmaz; sanki **يُصْبَرُ** yani hapsedilir; ve denildi ki: **الصَّبِير** beyaz buluttur; çoğulu tekil gibidir; ve denildi ki: onun çoğulu **صُبُرٌ**’dür; Sâʿide b. Cüeyye dedi ki:
فارْمِ بِهم لِيَّةَ والأَخْلافا،
جَوْزَ النُّعامَى صُبُراً خِفافا
Ve buluttan **الصُّبَارة**: **الصَّبِير** gibidir.

Ve **صَبَرَه**: onu sıkıca bağladı. Ve ʿAmmâr hadîsinde, ʿOsmân onu dövdüğü zaman: onu dövmesinden dolayı kınanınca dedi ki: “Bu elim ʿAmmâr içindir; **فَلْيَصْطَبِر**”; manası: kısas alsın. Denir ki: **صَبَرَ** falan, falanı falanın velîsi için; yani onu hapsetti; ve **أَصْبَرَه**: ondan kısas aldı; böylece **اصْطَبر** yani kısas aldı. el-Aḥmer: Sultan falanı falana kısas yaptırdı, ondan kısas aldı ve **أَصْبَرَه** aynı manadadır; onu kısasla öldürdüğü zaman; ve **أَباءَهُ** da onun gibidir. Hadîste: Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, bir insanı şakalaşarak bir değnekle dürttü; o da ona: **أَصْبِرْني** dedi; (Peygamber) dedi ki: **اصْطَبر**; yani kendinden bana kısas ver; dedi ki: **اسْتَقِدْ**. Denir ki: falan, hasmından **صَبَر** ve **اصْطَبَر**; yani ondan kısas aldı. Ve hâkim onu **أَصْبَرَه**; yani onu hasmından kısaslandırdı.

Ve **صَبِيرُ الخُوانِ**: yenen yemekten altına serilen geniş bir ince yufka. İbnü’l-Aʿrâbî: adam **أَصْبَرَ** eder; **الصَّبِيرَة**’yi yediği zaman; o, fırıncının düğün yemeğini onun üzerine kepçelediği ince yufkadır.

Ve koyun ve deveden **الأَصْبَِرةُ**; İbn Sîde dedi ki—onun için tekil işitmedim—: sabah akşam sahiplerinin yanına gidip gelen, onlardan uzaklaşmayan (hayvanlar); ve ʿAntara’dan bir beyit rivayet edildi:
لها بالصَّيْف أَصْبِرَةٌ وجُلّ،
وسِتُّ من كَرائِمِها غِزَارُ

**الصَّبرُ** ve **الصُّبْرُ**: şeyin yanı; **بُصْره** de onun gibidir; o, şeyin kenarı ve kalınlığıdır. Ve **الصَّبْرُ** ve **الصُّبْرُ**: şeyin tarafı ve kenarıdır; çoğulu **أَصْبار**’dır. Ve **صُبْرُ** şey: onun üstüdür. İbn Mesʿûd hadîsinde: **سِدْرة المُنْتَهى صُبْرُ الجنة**; dedi ki: **صُبْرُها** onun üstüdür; yani onun taraflarının en üstü; en-Nemir b. Tevleb bir çayırı vasfederek dedi ki:
عَزَبَتْ، وباكَرَها الشَّتِيُّ بِدِيمَة
وَطْفاء، تَمْلَؤُها إِلى أَصْبارِها
Ve “kadehi **أَصْبارها**’ya kadar doldurdu” ve “onu **أَصْبارها**’ya kadar doldurdu” yani onun üstlerine ve başına kadar. Ve onu **بأَصْباره** ile aldı; yani tam olarak, bütünüyle.

Ve **أَصْبار القبر**: onun tarafları; ve **أَصْبار الإِناء**: onun yanları. el-Aṣmaʿî: adam şiddetle bütünüyle karşılaştığında “onu **بأَصْبارها** ile karşıladı” denir.

Ve **الصُّبْرَة**: ölçü ve tartı olmaksızın yiyecekten biriktirilmiş olan; bir kısmı bir kısmının üstünde. el-Cevherî: **الصُّبرة** yiyecek **صُبَر**’lerinden bir tanedir. Denir ki: şeyi **صُبْرَةً** satın aldım; yani tartı ve ölçü olmaksızın. Hadîste: bir **صُبْرَة** yiyeceğin yanından geçti de elini onun içine soktu; **الصُّبْرة**: yığma gibi toplanmış yiyecektir. ʿUmar hadîsinde: Peygamberin, sallallahu aleyhi ve sellem, yanına girdi; ayaklarının yanında **قَرَظاً مَصْبُوراً** vardı; yani toplanmış; yiyecek yığını gibi bir **صُبْرة** yapılmıştı. Ve **الصُّبْرَة**: yığın; ve yiyeceklerini **صَبَّرُوا**.

İbn ʿAbbâs hadîsinde, Aziz ve Celîl olanın sözü hakkında: “Arşı su üzerindeydi”; dedi ki: sudan bir buhar göğe yükseliyordu; sonra **فاسْتَصْبَر** etti de **صَبِيراً** olarak geri döndü; **اسْتَصْبَرَ** yani yoğunlaştı ve üst üste yığıldı; işte bu, onun sözü: “Sonra göğe yöneldi; o duman idi”; **الصَّبِير**: yoğunlaşmış beyaz buluttur; yani buhar yoğunlaştı ve üst üste yığıldı da bulut oldu. Ṭahfe hadîsinde: “ve **الصَّبِير**’i sağdırır”; ve Ẓubyân hadîsi:
وسَقَوْهُم بِصَبِير النَّيْطَل
yani ölüm ve helâk bulutu ile onları suladılar.

Ve **الصُّبْرة**: **السَّرَنْد**’e benzer bir şeyle elenmiş yiyecektir
(* sözü: “**بالسرند**” asılda ve Şerḥu’l-Ḳāmûs’ta böyledir). Ve **الصُّبْرَة**: toplanmış kalın taşlardır; çoğulu **صِبَار**’dır. Ve **الصُّبَارة**—ṣâd’ın dammesiyle—: taşlardır; ve denildi ki: düz taşlardır; el-Aʿşâ dedi ki:
مَنْ مُبْلِغٌ شَيْبان أَنَّ
المَرْءَ لم يُخلَق صُبارَهْ؟
İbn Sîde dedi ki: **صِيَارَهْ** diye de rivayet edilir; dedi ki: manada ona yakındır; el-Cevherî bu yerde şunu getirdi:
مَنْ مُبْلِغٌ عَمْراً بأَنَّ
المَرْءَ لم يُخْلَق صُبارَهْ؟
el-Ezherî de onunla istişhâd etti; **صَبَارهْ** diye de rivayet edilir; ṣâd’ın fethasıyla; o, **صَبَار**’ın çoğuludur; hâ ise çoğulun çoğulu için dâhil olmuştur; çünkü **الصَّبَارَ** **صَبْرة**’nin çoğuludur; o da sert taşlardır. İbn Berrî dedi ki: doğrusu **صِبارهْ**’dir; ṣâd’ın kesresiyle. Dedi ki: **صُبارة** ve **صَبارة** ise **صَبْرة**’nin çoğulu değildir; çünkü **فَعالاً** cemî sigalarından değildir; ancak bu **فِعال**’dır; kesre ile; **حِجارٍ** ve **جِبالٍ** gibi. İbn Berrî dedi ki: beyit ʿAmr b. Milḳaṭ et-Ṭâî’nindir; bu şiirle ʿAmr b. Hind’e hitap eder; ʿAmr b. Hind, ona bir kardeşini Zurâra b. ʿUdus ed-Dârimî yanında öldürmüştü; ʿAmr b. Milḳaṭ ile Zurâra arasında kötülük vardı; böylece ʿAmr b. Hind’i Benî Dârim’e karşı kışkırttı; der ki: insan taş değildir ki bunun benzerine sabretsin; beyitten sonra:
وحَوادِث الأَيام لا
يَبْقَى لها إِلاَّ الحجاره
ها إِنَّ عِجْزَةَ أُمّه
بالسَّفْحِ، أَسْفَلَ مِنْ أُوارَهْ
تَسْفِي الرِّياح خِلال كَشْـ
ـحَيْه، وقد سَلَبوا إِزَارَهْ
فاقتلْ زُرَارَةَ، لا أَرَى
في القوم أَوفى من زُرَارَهْ
Ve denildi ki: **الصُّبارة** taş veya demirden bir parçadır.

Ve **الصُّبُرُ**: çakıllı, fakat kalın olmayan arazidir; **الصُّبْرُ** onda bir lehçedir; Kurâʿ’dan.

Ve bundan dolayı **الحَرَّة**’ye **أُم صَبَّار** denildi. İbn Sîde: **أُمُّ صَبَّار**—bâ’nın şeddeli oluşuyla—**الحرَّة**’dir; çakıllı arazi olan **الصُّبُرِ**’den türemiştir; yahut **الصُّبَارة**’dan; bazıları bununla onun **الرَّجْلاء** olanını tahsis etti. Taşlardan **الصَّبْرة**: sertleşip kalınlaşan şeydir; çoğulu **الصَّبار**’dır; el-Aʿşâ için inşâd edildi:
كأَن تَرَنُّمَ الهَاجَاتِ فيها،
قُبَيْلَ الصُّبح، أَصْوَات الصَّبَارِ
**الهَاجَات**: kurbağalardır; bu pınardaki kurbağaların vıraklamasını taşların çarpmasına benzetti. Ve **الصَّبِير**: dağdır. İbn Berrî dedi ki: Ebû ʿUmar ez-Zâhid, **أُم صَبَّار**’ın **الحرّة** olduğunu zikretti,

Ve el-Fezârî dedi: O, Leylâ’nın **حرة**’sidir ve ateşin **حرَّة**’sidir; dedi: ve bunun şahidi, en-Nâbiga’nın sözü(dür):

تُدافِع الناسَ عنّا حِين نَرْكَبُها،
من المظالم تُدْعَى أُمَّ صَبَّار

Yani insanları bizden defeder; böylece hiç kimse için bize akın etmeye bir yol yoktur; çünkü o, onları bundan men eder; kalın oluşundan dolayı atlar onu çiğneyemez ve onun içinde bize baskın yapılmaz; ve onun sözü: **من المظالم**; o, **مُظْلِمة**’nin cem‘idir; yani o, siyah, karanlık bir **حَرَّة**’dir. İbn es-Sikkît, **كتاب الأَلفاظ**’ta, kavim arasında karışma ve şerrin vuku bulduğu babda dedi: Ve **الحرَّة** ve **الهَضْبَةُ** **أُمَّ صَبَّار** diye adlandırılır. İbn Şümeyl’den rivayet olundu: **أُم صَبَّار**; içinde hiçbir şeyin tutunmadığı **الصَّفَاة**’dır. Dedi: **الصَّبَّارة**; içinde bitki olmayan ve hiçbir şey bitirmeyen, yüksek, kalın arazidir; ve denildi: O, **أُم صَبَّار**’dır; **صَبَّارة** diye adlandırılmaz; ancak o, kalın bir **قُفٌّ**’dur.

Dedi: **أُمّ صَبُّور**’a gelince, Ebû Amr eş-Şeybânî dedi: O, çıkışı olmayan **الهَضْبة**’dir. Denir: Kavim **أُمّ صَبُّور**’a düştü; yani çıkışı olmayan bu **الهَضْبة** gibi, çıkışı olmayan, karışık, şiddetli bir işe (düştü); ve Ebû’l-Ğarîb en-Nasrî’ye ait olarak inşâd etti:

أَوْقَعَه اللهُ بِسُوءٍ فعْلِهِ
في أُمِّ صَبُّور، فأَودَى ونَشِبْ

Ve **أُمّ صَبَّار** ve **أُمُّ صَبُّور**; ikisi de: musibet ve şiddetli savaş(tır). Ve adam **أَصبر** etti: **أُم صَبُّور**’a düştü; o da musibettir; aynı şekilde **أُم صَبَّار**’a düştüğünde de; o da **الحرَّة**’dir. Denir: Kavim **أُم صَبُّور**’a düştü; yani şiddetli bir işe. İbn Sîde: Denir: **أُم صَبَّار** ve **أُم صَبُّور**’a düştüler. Dedi: **الأَلفاظ**’ta onu böyle okudum: **صَبُّور**; **الباء** ile. Dedi: Bazı nüshalarda: **أُم صيُّور**; sanki **الصِّيارة**’dan türetilmiş gibidir; o da taşlar(dır). Ve adam **أَصْبَرَ** etti; **الصَّبِير** üzerine oturduğu zaman; o da dağdır. Ve **الصِّبَارة**: şişenin tıpası(dır). Ve **أَصبر** etti **رأْسَ الحَوْجَلَة**’yi **بالصِّبَار** ile; o da **السِّداد**’dır; ve **السِّداد**’a **القعولة** ve **البُلْبُلَة** denir
(* Sözü: «**القعولة والبلبلة**» asılda ve **شرح القاموس**’ta böyledir). Ve **العُرْعُرة**. Ve **الصَّبِرُ**: acı bir ağacın özsuyu; onun teki **صَبِرَة**’dir, cem‘i **صُبُور**’dur; el-Ferezdak dedi:

يا ابن الخَلِيَّةِ، إِنَّ حَرْبي مُرَّة،
فيها مَذاقَة حَنْظَل وصُبُور

Ebû Hanîfe dedi: **الصَّبِر** bitkisi, yeşil **السَّوْسَن** bitkisi gibidir; ancak **الصَّبر**’in yaprağı daha uzun, daha geniş ve çok daha kalındır; ve o, çokça su sahibidir, pek çok. el-Leys: **الصَّبِرِ**, **الباء**’nın kesriyle; yaprakları bıçak kınları gibi, uzun, kalın olan bir ağacın özsuyudur; yeşilliğinde bir tozluluk ve bakırîlik, görünüşü ürpertici; ortasından bir sap çıkar; üzerinde sarı çiçek vardır; rüzgâr onu eğer. el-Cevherî: Bu **الصَّبِر**; acı olan bu ilaçtır; şiir zarureti dışında sükûnlandırılmaz; er-Râciz dedi:

أَمَرُّ من صَبْرٍ وحُضَضْ

Ve **الصحاح**’ın hâşiyesinde: **الحُضَضُ**; **الخُولان**’dır; ve denildi: o, iki **ظاء** iledir; ve denildi: **ضاد** ve **ظاء** iledir. İbn Berrî dedi: Onun inşâdının doğrusu **أَمَرَّ**’dır; nasb ile; ve onu iki **ظاء** ile getirdi; çünkü o, bir yılanı vasfeder; ve ondan önce:

أَرْقَشَ ظَمْآن إِذا عُصْرَ لَفَظْ

Ve **الصُّبَارُ**, **الصاد**’ın zammıyla: çok şiddetli ekşiliğe sahip bir ağacın meyvesi; **المَصْل**’den daha şiddetli ekşilikte; onun geniş, kırmızı bir çekirdeği vardır; Hind’den getirilir; ve denildi: O, onunla tedavi olunan ekşi **التمر الهندي**’dir.

Ve **صَبَارَّة الشتاء**, **الراء**’ın teşdîdiyle: soğuğun şiddeti; ve tahfîf, el-Lihyânî’den bir lugattır. Ve denir: Kışın **صَبَارَّة**’sinde ona geldim; yani soğuğun şiddetinde. Ve Ali’nin hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “Siz, bunun **صَبَارَّة القُرّ** olduğunu söylediniz”; o, soğuğun şiddetidir; yaz sıcağının **حَمَارَّة**’si gibi.

Ebû Ubeyd, **كتاب اللَّبَن**’de: **المُمَقَّر** ve **المُصَبَّرُ**; acılığa varan şiddetli ekşidir. Ebû Hâtim dedi: İkisi, **الصَّبِر** ve **المَقِر**’den türetilmiştir; ve ikisi de acıdır.

Ve **الصُّبْرُ**: **غَسَّان**’dan bir kabiledir; el-Ahtal dedi:

تَسْأَله الصُّبْرُ من غَسَّان، إِذ حَضَرُوا،
والحَزْنُ: كيف قَراك الغِلْمَةُ الجَشَرُ؟

**الصُّبْر** ve **الحَزْن**: iki kabiledir; ve şöyle rivayet olunur: **فسائل الصُّبْر** من **غَسَّان** إذ حضروا، ve **الحَزْنَ**, fetha ile; çünkü ondan sonra dedi:

يُعَرِّفونك رأْس ابن الحُبَاب، وقد
أَمسى، وللسَّيْف في خَيْشُومه أَثَرُ

Bununla, **عُمير بن الحُبَاب السُّلَمي**’yi kasteder; çünkü o öldürüldü ve başı **غَسَّان** kabilelerine taşındı; ve o, onları umursamazdı ve derdi: Onlar bir şey değildir; ancak onlar **جَشَرٌ**’dir.

Ve **أَبو صَبْرَة**
(* Sözü: «**أَبو صبرة أَلخ**» **القاموس**’un ibaresidir; ve **أَبو صبيرة**; **جهينة** gibi; karnı kırmızı, sırtı, başı ve kuyruğu siyah bir kuş): karnı kırmızı, başı, iki kanadı ve kuyruğu siyah, geri kalanı kırmızı bir kuş.

Ve hadîste: “Kim şöyle şöyle yaparsa, onun için **صَبِير** altınından daha hayırlı olur”; denildi: O, Yemen’de bir dağın adıdır; ve denildi: Ancak o, **صِير** dağı gibidir; **الباء**’nın düşürülmesiyle; ve o, Tayy’a ait bir dağdır. İbnü’l-Esîr dedi: Bu kelime, Ali ve Muâz’a ait iki hadîste geldi: Ali’nin hadîsi ise **صِيرٌ**’dur; Muâz’ın rivayeti ise **صَبِير**’dir. Dedi: Bazıları ikisinin arasını böyle ayırdı.
