# صبر — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D8%A8%D8%B1/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [صبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: صبر

صبرة عنه يصبره صبرا حسبه، قال الحطيئة:
  قلت لها أصبرها جاهـدا                      ويحك أمثال طريف قليل. وصبر الإنسان وغيره على القتل: نصبه عليه، وقد نهى رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم أن يصبر الروح، وهو أن يحبس حيا ويرمى بشيء حتى يموت. وأصل الصبر: الحبس: وكل من حبس شيئا فقد صبره. وفي حديث آخر في رجل أمسك رجلا وقتله آخر، فقال:  اقتلوا القاتل واصبروا الصابر  يعني احبسوا الذي حبسه للموت حتى يموت كفعله به وقد قتله صبرا. وقد صبره عليه، وكذلك لو حبس رجل نفسه على شيئ يريده قال: صبرت نفسي، قال عنترة يذكر حربا كان فيها:
  فصبرت عارفة لذلك حـرة                      ترسو إذا نفس الجبان تطع. يقول: حسبت نفسا صابرة، قال أبو عبيدة: يقول: إنه حبس نفسه. وكل من قتل في غير معركة ولا حرب ولا خطإ فإنه مقتول صبرا. ورجل صبورة، بالهاء مصبور للقتل، حكاه ثعلب، وفي الحديث: نهى عن المصبورة، وهي المحبوسة على الموت: وقال ابن سيدة: يمين الصبر: التي يمسكك الحكم عليها حتى تحلف، وقد حلف صبرا، أنشد ثعلب:
  فأوجع الجنب وأعرالظهرا                      أو يبلي الله يمينا صبـرا

  أو هي التي تلزم لصاحبها من جهة الحكم ويجبر عليها حالفها، بأن يحبسه السلطان عليها حتى يحلف بها، فلو حلف إنسان من غير إحلاف ما قيل: حلف صبرا. ويقال: أصبر الحاكم فلانا على يمين صبرا، أي أكرهه. وصبر الرجل يصبره: لزمه. والمصبورة: اليمين، قيل لها: مصبورة، وإن كان صاحبها في الحقيقة هو المصبور، لأنه إنما صبر من أجلها، أي حبس، فوصفت بالصبر، وأضيفت إليه مجازا. والصبر: نقيض الجزع. يقال: صبر الرجل يصبر صبرا فهو صابر وصبار وصبير، كأمير، وصبور، والأنثى صبور أيضا، بغير هاء، والجمع صبور. وقال الجوهري: الصبر: حبس النفس عند الجزع، وقد صبر فلان عند المصيبة يصبر صبرا، وصبرته أنا: حبسته، قال الله تعالى:  واصبر نفسك مع الذين يدعون ربهم  أي احبس نفسك معهم.
 وفي البصائر للمصنف: الصبر في اللغة: الحبس والكف في ضيق، ومنه قيل: فلان صبر، إذا أمسك وحبس للقتل، فالصبر: حبس النفس عن الجزع، وحبس الجوارح عن التشويش. وقال ذو النون: الصبر: التباعد عن المخالفات، والسكون عند تجرع غصص البليات، وإظهار الغني مع طول الفقر بساحات المعيشة. وقيل: الصبر: الوقوف مع البلاء بحسن الأدب. وقيل: هو الفناء في البلوي بلا ظهور شكوى. وقيل: إلزام النفس الهجوم على المكاره. وقال عمرو بن عثمان: هو الثبات مع الله، وتلقى بلائه بالرحب والسعة. وقال الخواص: هو الثبات على أحكام الكتاب والسنة. وقيل: الصبر: أن ترضى بتلف مفسك في رضا من تحبه.
 وقال الحريري: الصبر: أن لا يفرق بين حال النعمة وحال المحنة، مع سكون الخاطر فيهما. وتصبر الرجل واصطبر: جعل له صبرا، واصبر، بقلب الطاء صادا، ولا تقول اطبر، لأن الصاد لا تدغم في الطاء. وقيل: التصبر: تكلف الصبر، ومنه قول عمر:  أفضل الصبر التصبر  ، قاله ابن الأعرابي. وقيل: مراتب الصبر خمسة: صابر، ومصطبر، ومتصبر، وصبور، وصبار.
 فالصابر: أعمها، والمصطبر المكتسب للصبر المبتلى به. والمتصبر: متكلف الصبر حامل نفسه عليه. والصبور: العظيم الصبر الذي صبره أشد من صبر غيره. والصبار: الشديد الصبر. فهذا في القدر والكم، والذي قبله في الوصف والكيف. وأصبره: أمره بالصبر، كصبره تصبيرا. وقال الصاغاني: صبرته تصبيرا: طلبت منه أن يصبر. وأصبره: جعل له صبرا، كاصطبره. وصبر به، كنصر، يصبر صبرا وصبارة، بالفتح فيهما، أي كفل به، وتقول منه: اصبرني يا رجل، كانصرني، أي أعطني كفيلا. هو به صبير، الصبير كأمير: الكفيل، وقد جاء في حديث الحسن:  من أسلف سلفا فلا يأخذن به رهنا ولا صبيرا. الصبير، أيضا: مقدم القوم وزعيمهم، والذي يصبر لهم ومعهم في أمورهم. الصبير: الجبل، قاله الصاغاني: وقيل: هو جبل بعينه، وقد جاء ذكره في حديث معاذ. ج: صبراء ككرماء. الصبير: السحابة البيضاء، أو الكثيفة التي فوق السحابة، أو هو السحاب الأبيض الذي يصير بعضه فوق بعض، درجا، قال يصف جيشا:
  ككرفئة الغيث ذات الصبير. قال ابن بري: هذا الصدر يحتمل أن يكون صدرا لبيت عامر بن جوين الطائي من أبيات:
  وجارية من بنات الـمـلـو                      ك قعقعت بالخيل خلخالهت.
  ككرفئة الغيث ذات الصبـي                      ر تأتي السحاب وتأتا لهـا.

  قال أي رب جارية من بنات الملوك قعقت خلخلها لما أغرت عليهم، فهربت وعدت، فسمع صوت خلخلها، ولم تكن قبل ذلك تعدو، وقوله: ككرفئة..ألخ، أي هذه الجارية كالسحابة البيضاء الكثيفة تأتي السحاب أي تقصد إلى جملة الحاب وتأتاله، أي تصلحه، وأصله تأتوله من الأول، وهو الإصلاح. قال: ويحتمل أن يكون: ككرفئة الغيث... للخنساء، وعجزه:
  ترمى السحاب ويرمى لها. وقبله: ورجراجة فوقها بيضها عليها المضاعف زفنا لها.
 قلت: وقرأت في زائد الأمالي، لأبي علي القالي هذا البيت في جملة أبيات للخنساء رثت بها أخاها وأولها:
  ألا ما لعينك أم مالـهـا                      لقد أخل الدمع سربالها. أو القطعة الواقفة منها تراها كأنها مصبورة، أي محبوسة، وهذا ضعيف. قال أبو حنيفة: الصبير: السحاب يثبت يوما وليلة، ولا يبرح، كأنه يصبر، أي يحبس. أو هو السحاب الأبيض، لا يكاد يمطر، قال رشيد بن رميض العنزي:
  تروح إليهم عكر تراغى                      كأن دويها رعد الصبير. والجمع كالواحد، وقيل ج صبير، بضمتين، قال ساعدة بن جؤية:
  فارم بهم لية والأخـلافـا                      جوز النعامي صبرا خفافا. الصبير صبير الخوان، وهو الرقاقة العريضة تبسط تحت مايؤكل من الطعام، هي رقاقة يغرف عليها الخباز طعام العرس، كالصبيرة، بزيادة الهاء، وقد أصبر، كما سيأتي. والأصبرة من الغنم والأبل: التي تروح وتغدو على أهلها ولا تغرب عنهم، بلا واحد، قال ابن سيده: ولم أسمع لها بواحد، وروى بيت عنترة:
  لها بالصيف أصبرة وجل                      وست من كرائمها غزار والصبر، بالكسر والضم: ناحية الشيء وجانبه، وبصره ممثله، هو حرفه وغلظه. وقيل: صبر الشيء: أعلاه، وفي حديث ابن مسعود  سدرة المنتهى صبر الجنة  ، أي أعلاها، أي أعلى نواحيها، قال النمر بن تولب يصف روضة: عزبت وباكرها الشتي بديمة وطفاء تملؤها إلى أصبارها.
 قال الفراء: الصبر، والصبر: السحابة البيضاء، ج أصبار. الصبر بالضم: بطن من غسان، قال الأخطل:
  فسائل الصبر من غسان إذ حضروا                      والحزن كيف قراك الغلمة الجشر. الصبر والحزن: قبيلتان، وقد تقدم تفسير البيت في ج-ش-ر. الصبر. بالتحريك: الجمد، والقطعة صبرة، أورده الصاغاني، وزاد الزمخشري فقال: هو من أصبر الشيء: إذا اشتد. يقال: ملأ المكيال إلى أصباره، وأدهق الكأس إلى أصبارها،أي إلى أعاليها ورأسها. وأصبار الإناء: جوانيه. وأصبار القبر: نواحيه. يقال: أخذه بأصباره، أي تاما بجميعه. وقال الأصمعي: إذا لقي الرجل الشدة بكمالها قيل: لقيها بأصبارها. والصبرة، بالضم: ما جمع من الطعام بلا كيل ووزن، بعضه فوق بعض. وقال الجوهري: الصبرة: واحدة صبر الطعام، يقال: اشتريت الشيء صبرة، أي بلا وزن ولا كيل. والصبرة: الكدس، وقد صبروا طعامهم، جعلوه صبرة. الصبرة: الطعام المنخول بشيء شبيه بالسرند. الصبرة: الحجارة الغليظة المجتمعة، ج: صبار، بالكسر. والصبر بالضم وبضمتين لغة عن كراع: الأرض ذات الحصباء، وليست بغليظة، ومنه قيل للحرة، أم صبار. والصبارة: الحجارة، وقيل: الحجارة الملس ويثلث قال الأعشى:
  من مبلـغ شـيبـان أن                      المرء لم يخلق صباره. وفي الصحاح: من مبلغ عمرا بأغن المرء لم يخلق صباره.

  واستشهد به الأزهري أيضا، ويروى صبارة، بفتح الصاد جمع صبار، والهاء داخلة لجمع الجمع، لأن الصبار جمع صبرة، وهي حجارة شديدة. وقال ابن بري: وصوابه: لم يخلق صباره، بكسر الصاد، قال: وأما صبارة وصبارة، فليس بجمع لصبرة، لأن فعالا ليس من أبنية الجموع، وإنما ذلك فعال، بالكسر، نحو حجار وجبال. قا ابن بري: البيت لعمرو بن ملقط الطائي، يخاطب بهذا الشعر عمرو بن هند، وكان عمرو بن هند قتل له أخ عند زرارة بن عدس الدارمي، وكان بين عمرو بن ملقط، وبين زرارة شر، فحرض عمرو بن هند على بني دارم، يقول: ليس الإنسان بحجر فيصبر على مثل هذا، وبعد البيت:
  وحـــــوادث الأيام لا                      يبقى لها إلا الـحـجـاره
  ها إن عـجـزة أمـــه                      بالفسح أسفل مـن أواره
  تسفي الرياح خلال كـش                      حيه وقد سلـبـوا إزاره
  فاقـتــل زرارة لا أرى                      في القوم أوفي من زراره قيل: الصبارة: قطعة من حديد أو حجارة. الصبارة، بتشديد الراء: شدة البرد، وقد تخفف، كالصبرة، بفتح فسكون، التخفيف عن اللحياني يقال: أتيته في صبارة الشتاء، أي في شدة البرد، وفي حديث علي، رضي الله عنه  قلتم: هذه صبارة القر  هي شدة البرد، كحمارة القيظ. يقال: سلكوا أم صبار، ككتان، وقعوا في أم صبور، التي بأيدينا، وهو خطأ، والصواب الحرة، كما في المحكم والتهذيب والتكملة، مشتق من الصبر التي هي الأرض ذات الحصباء، أومن الصبارة، وخص بعضهم به الرجلاء منها، والداهية، ففي كلام المصنف لف ونشر مرتب. قال ابن بري: ذكر أبو عمر الزاهد أن أم صبار الحرة. وقال الفزاري هي حرة ليلى وحرة النار، قال: والشاهد لذلك قول النابغة:
  تدافع الناس عنها حين يركبها                      من المظالم يدعى أم صبار أي تدفع الناس عنها، فلا سبيل لأحد إلى غزونا، لأنها تمنعهم من ذلك، لكونها غليظة لا تطؤها الخيل، ولا يغار علينا فيها، وقوله: من المظالم جمع مظلمة، أي حرة سوداء مظلمة. وقال ابن السكيت في كتاب الألفاظ، في باب الاختلاط والشر يقع بين القوم: وتدعى الحرة والهضبة أم صبار. وروى عن ابن شميل أن أم صبار هي الصفاة لا يحيك فيها شيء، قال: وأما أم صبور، فقال أبو عمرو الشيباني: هي الهضبة التي ليس لها منفذ، يقال: وقع القوم في أم صبور، أي في أمر ملتبس شديد، ليس له منفذ، كهذه الهضبة التي لا منفذ لها وأنشد لأبي الغريب النصري:
  أوقعه الله بسوء فـعـلـه                      في أم صبور فأودى ونشب قيل: أم صبار، وأم صبور، كلتاهما الداهية، والحرب الشديدة وفي المحكم: يقال: وقعوا في أم صبار وأم صبور، قال هكذا قرأته في الألفاظ: صبور، بالباء، قال: وفي بعض النسخ أم صيور، كأنها مشتقة من الصيارة، وهي الحجارة. والصبر، ككتف، هذا الدواء المر ولا يسكن إلا في ضرورة الشعر، قال الراجر:
  أمر من صبر ومقر وخضض. كذا في الصحاح، وفي الحاشية الخضض: الخولان، وقيل: هو بظاءين، وقيل يضاد وظاء، وقال ابن بري، صواب إنشاده أمر، بالنصب، وأورده بظاءين، لأنه يصف حية، وقبله:
  أرقش ظمآن إذا عصر لفظ. قال شيخنا: على أن التسكين حكاه ابن السيد في كتاب الفرق له، وزاد: ومنهم من يلقى حركة الباء على الصاد، فيقول: صبر بالكسر، قال الشاعر:
  تعزبت عنها كارها فتركتهـا                      وكان فراقيها أمر من الصبر ثم قال: والصبر بالكسر لغة في الصبر، وذكر مثله في كتاب المثلث له، وصرح به في المصباح، وذكره غير واحد انتهى. وفي المحكم: الصبر: عصارة شجر مر، والواحدة صبرة، وجمعه صبور، قال الفرذدق:

  يا ابن الخلية إن حربي مرة                      فيها مذاقة حنظل وصبور وقال أبو حنيفة: نبات الصبر كنبات السوسن الأخضر، غير أن ورق الصبر أطول وأعرض وأثخن كثيرا، وكثير الماء جدا. وقال الليث: الصبر، بكسر الباء: عصارة شجر ورقها كقرب السكاكين طوال غلاظ، في خضرتها غبرة وكمدة، مقشعرة المنظر، يخرج من وسطها ساق عليه نور أصفر تميه الريح، قلت: وأجوده السقطري ويعرف أيضا بالصبارة. صبر، ككتف: جبل من جبال اليمن مطل على تعز المدينة المشهورة بها. ولقيط بن عامر بن صبرة، بكسر الباء: صحابي وافد بني المنتفق، له حديث في الوضوء، ويقال: هو لقيط بن صبرة والد عاصم، حجازي. الصبار ككتاب: السداد، ويقال للسداد: القعولة والبلبلة والعرعرة. الصبار أيضا: المصابرة، وقد صابر مصابرة وصبارا. وقال المصنف في البصائر في قوله تعالى :  اصبروا ورابطوا  انتقال من الأدنى إلى الأعلى، فالصبر دون المصابرة، والمصابرة دون المرابطة، وقيل: اصبروا بنفوسكم وصابروا بقلوبكم على البلوى في الله، ورابطوا بأسراركم على الشوق إلى الله، وقيل: اصبروا في الله وصابروا بالله، ورابطوا مع الله. الصبار: حمل شجرة حامضة. الصبار، كغراب، ورمان: حمل شجرة شديدة الحموضة، أشد حموضة من المصل، له عجم أحمر عريض يجلب من الهند، يقال له التمر الهندي، وهو الذي يتداوى به، ويقال لشجره: الحمر، مثل صرد. وأبو صبيرة، كجهينة: طائر أحمر البطن أسود الظهر والرأس والذنب، هكذا في التكملة، وفي اللسان: طائر أحمر البطن أسود الرأس والجناحين، والذنب، وسائره أحمر. وأصبر الرجل: أكل الصبيرة وهي الرقاقة التي تقدم ذكرها، قاله ابن الأعرابي. أصبر، إذا وقع في أم صبور، وهي الداهية أو الأمر الشديد، وكذلك إذا وقع في أم صبار، وهي الحرة. أصبر: قعد على الصبير، وهو الجبل. أصبر: سد رأس الحوجلة بالصبار وهو السداد. أصبر اللبن، إذا اشتدت حموضتخ إلى المرارة، قال أبو عبيدة في كتاب اللبن: الممقر والمصبر: الشديد الحموضة إلى المرارة، قال أبو حاتم: اشتقا من الصبر والمقر، وهما مران. في حديث ابن عباس في قوله عز وجل  وكان عرشه على الماء  قال: كان يصعد إلى السماء بخار من الماء فاستبصر فعاد صبيرا. استبصر أي استكشف وتراكم فصار سحابا فذلك قوله  ثم استوى إلى السماء وهي دخان  الصبير: سحاب أبيض متكاثف، يعني تكاثف البخار: وتراكم فصار سحابا. والاصطبار: الأقتصاص، وفي حديث عمار. حين ضربه عثمان فلما عوتب في ضربه إياه قال:  هذه يدي لعمار فليصطبر  معناه فليقتص يقال: صبر فلان فلانا لولي فلان، أي حبسه، وأصبره أي أقصه منه فاصطبر، أي اقتص. وقال الأحمر: أقاد السلطان فلانا، وأقصه وأصبره بمعنى واحد، إذا قتله بقود، وفي حديث:  أن النبي صلى الله عليه وسلم طعن إنسانا بقضيب مداعبة، فقال له: أصبرني، قال: اصطبر  أي أقدني من نفسك، قال: استقد، يقال: صبر فلان من خصمه، واصطبر، أي أقتص منه، وأصبره الحاكم، أي أقصه من خصمه. وصبره: طلب منه أن يصبر، كذا في التكملة. والصبور: من أسماء الله تعالى، وفي الحديث:  إن الله تعالى قال: إنيأنا الصبور  قال أبو إسحاق: الصبور في صفة الله عز وجل: الحليم الذي لا يعاجل العصاة بالنقمة، بل يعفو، أو يؤخر  ، وهو من أبنيةالمبالغة، والفرق بينه وبين الحليم أن المذنب لا يأمن العقوبة كما يأمنها في صفة الحليم.

  الصبور: فرس نافع بن جبلة الحدلي. الصبر: الجراءة، ومنه قوله تعالى  ما أصبرهم على النار  ، هكذا في سائر النسخ، والصواب  فما أصبرهم على النار  أي ما أجرأهم  على أعمال أهل النار  أو ما أعلمهم بعمل أهلها، القول الثاني في التكملة. وشهر الصبر: شهر الصوم، ومنه الحيث  من سره أن يذهب كثير من وحر صدره فليصم شهر وأصل الصبر: الحبس، وسمي الصوم صبرا، لما فيه من حبس النفس عن الطعام والشراب والنكاح. الصبارة، كجبانة: الأرض الغليظة المشرفة الشأسة، لا نبت فيها، ولا تنبت شيئا، وقيل: هي أم صبار.
 وسموا صابر كناصر، منهم: أبو عمرو ومحمد بن محمد بن صابر الصابري، نسب إلى جده، وآخرون. وصبرة، بكسر الباء، منهم عامر ابن صبرة الصحابي الذي تقدم ذكره، وسموا أيضا صبيرة. وأما قول الجوهري: الصبار، أي كسحاب: جمع صبرة، بفتح فسكون وهي الحجارة الشديدة، قال الأعشى:
  قبيل الصبح أصوات الصبار. فغلط، والصواب في اللغة وفي البيت أصوات الصيار، بالكسر، والياء التحية وهو صوت الصنج ذي الأوتار والبيت ليس للأعشى كما ظنه وصدره:
  كأن ترنم الهاجات فيها. هذا نص الصاغاني في التكملة، وكأن المصنف قلده في تغليط الجوهري، والهاجات: الضفادع، وعلى قول الجوهري: شبه نقيق الضفادع في هذه العين بوقع الحجارة، وهو صحيح، ونقله صاحب المحكم هكذا، وسلمه، ونسب البيت للأعشى، وقال الصبرة من الحجارة: ما أشتد وغلظ، وجمعها الصبار. وسيأتي في ص-ي-ر.
 وقال شيخنا: كلام الجوهري في هذا البيت مربوط ببيت. آخر جاء به شاهدا على غير هذا ولابن بري فيه كلام غير محرر، قلده المصنف في ذلك فأورد الكلام مختصرا مبهما، فليحرر، انتهى. قلت: وكأنه يشير إلى قول الأعشى المتقدم ذكره:
  من مبلغ شـيبـان أن                      المرء لم يخلق صباره وقول ابن بري: وصوابه بكسر الصاد، قال: وأما صبارة، فليس بجمع لصبرة، لأن فعالا ليس من أبنية الجموع، وإنما ذلك فعال، بالكسر، نحو حجار وجبال، وأن البيت لعمرو بن ملقط الطائي وقد تقدم بيانه، فهذا تحرير هذا المقام الذي أشار له شيخنا، فتأمل. وصابر: سكة بمرو. ظاهر أنه كناصر، وضبطه الحافظ في التبصير بفتح الموحدة، وقال منها: أبو أبو المعالي يوسف بن محمد الفقيمي الصابري، سمع منه أبو سعد بن السمعاني. والصبرة، بالفتح. ذكر الفتح مستدرك: ما تلبد في الحوض من البول والسرقين والبعر. الصبرة من الشتاء: وسطه. وقد تقدم في كلام المصنف، ويقال لها أيضا: الصوبرة. صبرة، بلا لام: د، بالمغرب قريب من القيروان. والصنبور، بالضم، يأتي ذكره في النون إن شاء الله تعالى.
 ومما يستدرك عليه: الصبارة من السحاب كالصبير. وصبره: أوثقه. وأصبره القاضي: أقصه من خصمه. وفي الحديث  وإن عند رجليه قرظا مصبورا، أي مجموعا قد جعل صبرة كصبرة الطعام. وفي الحديث  من فعل كذا وكذا كان له خيرا من صبير ذهبا قالوا: هو اسم جبل باليمن، وفي بعض الروايات: مثل صير بالصاد المكسورة والتحيتة، وهو جبل لطيء، قال ابن الأثير: جاءت هذه الكلمة في حديثين لعلي ومعاذ، أما حديث على فهو صير، وأما رواية معاذ فصير، قال: كذا فرق بينهما بعضهم، قلت: وسيأتي في ص-ي-ر.

  وفي الحديث  نهى عن صبر ذي الروح  وهو الخصاء. ومن المجاز: صبرت يمينه، إذا حلففته جهد القسم، ويمين مصبورة، وبدني لا يصبرو على البرد وهذا شجر لا يضره البرد. وهو صابر عليه، وهو أصبر على الضرب من الأرض. كذا في الأساس. والصابورة: ما يوضع في بطن المركب من الثقل. والصابر: لقب علي ابن أخت الشيخ فريد الدين العمري أحد مشايخ الجشية، صاحب التآليف والكرامات. ولقب علي بن علي بن أحمد الشرنوبي، جد شيخنا يوسف بن على أحد شيوخنا في البرهمانية. والصبيرة، مصغرا: ناحية شامية. وبلا لام: موضع آخر. والقاضي أبو بكر محمد بن عبد الرحمن بن صبر البغدادي، بالضم، فقيه حنفي، مات سنة 380. وفي تميم صبيرة بن يربوع بن حنظلة، قال ابن الكلبي: منهم قطن بن ربيعة بن أبي سلمة بن صبيرة شاعر بني يربوع.
 ومن شيوخ أبي عبيدة ريان الصبيري.

الصعبور، بالضم، قال ابن دريد: هو الصعروب: زعموا، وهو الصغير الرأس من الناس، وغيرهم: والصعبر، كجعفر، والصنعبر، كسمندل، وتقدم العين فيقال: الصعنبر: شجر كالسدر، كذا في اللسان.

### Türkçe

**صبرة** ondan; onu **يصبره** **صبرا**: onu yeterli gördü. **الحطيئة** dedi:
  Ona dedim: “Onu, gayretle yeterli gör;                      yazık sana, **طريف** gibiler azdır.”

İnsanın ve başkasının öldürme üzerine **صبر**’i: onu bunun üzerine dikmesidir; ve Resûlullah صلى الله تعالى عليه وسلم **الروح**’u **يصبر** etmeyi yasaklamıştır; o da, diri olarak hapsedilip bir şeyle atışa tutulmasıdır, ta ki ölsün. **الصبر**’in aslı: hapsetmektir; her kim bir şeyi hapsetmişse onu **صبره** etmiştir. Ve başka bir hadiste, bir adam hakkında: bir adamı tuttu ve bir başkası onu öldürdü; şöyle dedi: “Öldüreni öldürün ve **الصابر**’i **اصبروا** edin”; yani onu ölüme hapseden kimseyi, onunla yaptığı gibi, ölünceye kadar hapsedin; onu **صبرا** öldürmüştür. Ve onu bunun üzerine **صبره** etmiştir; aynı şekilde, bir adam kendisini istediği bir şey üzerine hapsederse: “Nefsimi **صبرت** ettim” denir. **عنترة**, içinde bulunduğu bir savaşı anarak dedi:
  Böylece, bunun için bilen bir hür kadını yeterli gördüm;                      korkağın nefsi boyun eğdiğinde o demir atar.

Der ki: sabreden bir nefsi yeterli gördüm. **أبو عبيدة** dedi: der ki: o, nefsini hapsetti. Ve her kim muharebe, savaş ve hata olmaksızın öldürülürse, o **صبرا** öldürülmüş kimsedir. Ve **صبورة** bir adam; **الهاء** ile: öldürülmeye **مصبور**; bunu **ثعلب** rivayet etti. Ve hadiste: **المصبورة**’dan nehyetti; o, ölüme hapsedilmiş olandır. **ابن سيدة** dedi: **يمين الصبر**: hâkimin seni onun üzerine tutması, ta ki yemin edinceye kadar; ve **صبرا** yemin etmiştir. **ثعلب** şu beyti okudu:
  Yanı acıtır ve sırtı çıplak bırakır;                      yahut Allah bir **صبرا** yemini eskitsin.

  Yahut o, hüküm cihetinden sahibine lâzım gelen ve yemin edenine zorla yaptırılan yemindir; sultanın onu onun üzerine hapsedip onunla yemin edinceye kadar (hapsetmesiyle). Şayet bir insan, yemin ettirilmeden yemin ederse: “**صبرا** yemin etti” denmez. Ve denir: hâkim falanı **يمين صبرا** üzerine **أصبر** etti; yani onu zorladı. Ve adamın **صبر**’i onu **يصبره**: ona yapıştı, onu bırakmadı. Ve **المصبورة**: yemindir; ona **مصبورة** denmiştir; her ne kadar gerçekte sahibi **المصبور** ise de; çünkü o, ancak onun sebebiyle **صبر** edilmiştir; yani hapsedilmiştir; böylece o, **الصبر** ile vasfedildi ve ona mecazen izafe edildi. Ve **الصبر**: **الجزع**’ın zıddıdır. Denir: adam **صبر** eder, **صبرا** **يصبر**; o hâlde o **صابر** ve **صبار** ve **صبیر**’dir, **أمير** gibi; ve **صبور**’dur; dişi de **صبور**’dur, **هاء** olmaksızın; çoğul: **صبور**. **الجوهري** dedi: **الصبر**: **الجزع** anında nefsi hapsetmektir; falan musibet yanında **صبر** etti, **صبرا** **يصبر**; ben onu **صبرته**: onu hapsettim. Allah تعالى dedi: **واصبر نفسك مع الذين يدعون ربهم**; yani nefsini onlarla birlikte hapset.

**البصائر**’de, musannifin (kitabında): dilde **الصبر**: darlık içinde hapsetmek ve alıkoymaktır; bundan dolayı denmiştir: falan **صبر**’dir; öldürülmeye tutulup hapsedildiğinde. Öyleyse **الصبر**: nefsi **الجزع**’dan hapsetmek ve uzuvları karıştırıp bozma hâlinden hapsetmektir. **ذو النون** dedi: **الصبر**: muhalefetlerden uzaklaşmak; belâların boğucu lokmalarını yutarken sükûn; ve geçim sahalarında fakirlik uzadıkça zenginliği izhar etmektir. Ve denildi: **الصبر**: güzel edep ile belâ ile durmaktır. Ve denildi: o, şikâyet görünmeksizin belâda fânî olmaktır. Ve denildi: nefsi, hoşlanılmayanlara atılmaya ilzam etmektir. **عمرو بن عثمان** dedi: o, Allah ile sebat etmek ve belâsını genişlik ve ferahlıkla karşılamaktır. **الخواص** dedi: o, kitap ve sünnetin hükümleri üzerinde sebat etmektir. Ve denildi: **الصبر**: sevdiğinin rızasında nefsinin telef olmasına razı olmandır.

**الحريري** dedi: **الصبر**: nimet hâli ile mihnet hâli arasında fark gözetmemektir; ikisinde de hatırın sükûnu ile. Adamın **تصبر**’i ve **اصطبر**’ı: ona bir **صبر** kıldı. Ve **اصبر**; **الطاء**’ı **صاد**’a çevirerek; **اطبر** deme; çünkü **الصاد**, **الطاء**’a idgam edilmez. Ve denildi: **التصبر**: sabrı külfetle yüklenmektir; bundan **عمر**’ün sözü: **أفضل الصبر التصبر**; bunu **ابن الأعرابي** söyledi. Ve denildi: sabrın mertebeleri beştir: **صابر** ve **مصطبر** ve **متصبر** ve **صبور** ve **صبار**.

Öyleyse **الصابر**: onların en umumîsidir. **المصطبر**: onunla imtihan olunan sabrı kazanmış olandır. **المتصبر**: sabrı külfetle yüklenen, nefsini onun üzerine taşıyandır. **الصبور**: sabrı büyük olan; onun sabrı başkasının sabrından daha şiddetli olandır. **الصبار**: sabrı şiddetli olandır. Bu, miktar ve çokluk bakımındandır; ondan önceki ise vasıf ve keyfiyet bakımındandır. Ve onu **أصبره**: ona sabrı emretti; **صبره**’yi **تصبيرا** etmek gibi. **الصاغاني** dedi: onu **تصبيرا** **صبرته**: ondan sabretmesini istedim. Ve onu **أصبره**: ona bir sabır kıldı; **اصطبره** gibi. Ve onunla **صبر** etti; **نصر** gibi; **صبرا** ve **صبارة** **يصبر**; ikisi de fetha ile; yani onunla kefil oldu. Ondan dersin: “Ey adam, bana **اصبرني** et”; “bana **انصرني** et” gibi; yani bana bir kefil ver. O, onunla **صبیر**’dir; **الصبير**, **أمير** gibi: kefil. Ve **الحسن**’in hadisinde gelmiştir: “Kim bir selef (borç) verirse, onunla rehin de **صبیر** de almasın.” **الصبير** ayrıca: kavmin öncüsü ve reisidir; onlara ve onlarla birlikte işlerinde sabreden kimsedir. **الصبير**: dağdır; bunu **الصاغاني** söyledi. Ve denildi: o, bizzat bir dağdır; **معاذ** hadîsinde onun zikri gelmiştir. Çoğulu: **صبراء**; **كرماء** gibi. **الصبير**: beyaz buluttur; yahut bulutun üstündeki yoğun olan; yahut o, beyaz buluttur ki bir kısmı bir kısmının üstüne çıkar, basamak basamak. Bir orduyu vasfederek dedi:
  Yağmurun **كرفئة**’si gibi, **الصبير** sahibi.

**ابن بري** dedi: bu mısra, şu beyitlerden **عامر بن جوين الطائي**’nin bir beytinin صدر’ı olmaya muhtemeldir:
  **الملوك** kızlarından bir câriye;                      atlarla şakırdadı, halhalları.
  Yağmurun **كرفئة**’si gibi, **الصبي**                      **ر** sahibi; bulutu getirir ve ona gelinir.

Dedi ki: “Ey Rabb! Meliklerin kızlarından bir câriye; onlara baskın yaptıkları vakit halhalı şangırdadı; böylece kaçtı ve koştu; halhalının sesini işitti; bundan önce ise koşmazdı.” Ve onun sözü: **ككرفئة..ألخ**; yani bu câriye, yoğun beyaz bulut gibidir; **تأتي السحاب** yani bulutlara gelir, yani **جملة الحاب**’a ve **تأتاله**’a kasteder; yani onu ıslah eder. Aslı, birinciden **تأتوله**’dur; o da ıslah etmektir. Dedi ki: “Ve muhtemeldir ki: **ككرفئة الغيث...** Hansa’nındır; onun ikinci mısraı:
  ‘Bulutlara atılır; onun için de atılır.’ Ve ondan önce: ‘Üstünde beyazı olan bir **ورجراجة**; onun üzerinde kat kat; onun için salınarak yürür.’”

Dedim ki: Ebû Ali el-Kâlî’nin **زائد الأمالي**’sinde bu beyti, Hansa’nın kardeşine mersiye söylediği beyitler cümlesi içinde okudum; ilkinin başı:
  “Dikkat et! Gözün neye (ağlıyor) yahut ona ne oldu?
  Gözyaşı onun gömleğini gevşetti.”
Veya ondan duran parça: onu sanki **مصبورة** görürsün; yani hapsedilmiş; bu ise zayıftır.

Ebû Hanîfe dedi ki: **الصبير**: buluttur; bir gün ve bir gece durur, ayrılmaz; sanki sabreder; yani hapsedilir. Veya o, beyaz buluttur; neredeyse yağmur yağdırmaz. Reşîd b. Rumeyd el-‘Anazî dedi ki:
  “Onlara, böğürüşen koyu (bulutlar) gider gelir;
  sanki onun uğultusu **رعد الصبير**’dir.”
Çoğulu tekil gibidir. Ve denildi ki: onun çoğulu **صبير**’dir, iki ötre ile. Sâ‘ide b. Cüeyye dedi ki:
  “Onlara geceyi ve artçıları at;
  devekuşunun yavruları; hafif **صبرا**.”

**الصبير**: sofra **صبير**’idir; o, geniş ince yufkadır; yenilen yemekten altına serilir; o, fırıncının düğün yemeğini üzerine kepçelediği yufkadır; **الصبيرة** gibi, **الهاء**’nın ziyadesiyle. Ve **قد أصبر**; geleceği üzere.

Koyun ve deveden **الأصبرة**: sahiplerine akşamleyin dönen ve sabahleyin giden, onlardan uzaklaşmayan; tekili yoktur. İbn Sîde dedi ki: “Onun için bir tekil işitmedim.” Ve Antara’nın beyti rivayet edildi:
  “Onun için yazın **أصبرة** ve **وجل** vardır;
  ve onun kıymetlilerinden altıncı (deve) bol sütlüdür.”

**الصبر**; kesre ve ötre ile: şeyin tarafı ve yanı; ve onun benzeri: onun kenarı ve kalınlığıdır. Ve denildi ki: **صبر الشيء**: onun üstüdür. Ve İbn Mes‘ûd’un hadîsinde: “**سدرة المنتهى صبر الجنة**”; yani onun üstü; yani onun taraflarının en üstü. en-Nemir b. Tevleb, bir çayırı vasfederek dedi ki: “Uzaklaştı; kış onu sabahlar; ince yağmurla; ve onu **أصبارها**’sına kadar dolduran (bulutla).”

el-Ferrâ dedi ki: **الصبر** ve **الصبر**: beyaz buluttur; çoğulu **أصبار**. **الصبر** ötre ile: Gassân’dan bir batındır. el-Ahtal dedi ki:
  “Gassân’dan **الصبر**’e sor; hazır bulundukları vakit;
  ve **الحزن**’e: o kaba delikanlılar seni nasıl ağırladı?”
**الصبر** ve **الحزن**: iki kabiledir. Beytin tefsiri **ج-ش-ر**’de geçti.

**الصبر**; hareke ile: donmuş şeydir; parçası **صبرة**’dır. es-Sâgânî onu zikretti; Zemahşerî de artırdı ve dedi ki: O, “**أصبر الشيء**: şiddetlendiği zaman”dandır. Denilir: “Ölçeği **إلى أصباره**’na kadar doldurdu; kadehi **إلى أصبارها**’sına kadar doldurdu”; yani onun üstlerine ve başına kadar. **أصبار الإناء**: onun yanlarıdır. **أصبار القبر**: onun taraflarıdır. Denilir: “Onu **بأصباره** ile aldı”; yani tamamıyla, bütünüyle. el-Asma‘î dedi ki: “Adam şiddeti bütünüyle karşıladığında: ‘Onu **بأصبارها** ile karşıladı’ denir.”

**الصبرة**; ötre ile: yiyecekten, ölçü ve tartı olmaksızın toplanan; bir kısmı bir kısmının üstünde. el-Cevherî dedi ki: **الصبرة**: yiyecek **صبر**’ının bir tanesidir. Denilir: “Şeyi **صبرة** olarak satın aldım”; yani tartı ve ölçü olmaksızın. **الصبرة**: yığın; ve “yiyeceklerini **صبروا**”; onu **صبرة** yaptılar. **الصبرة**: **السرند**’e benzer bir şeyle elenmiş yiyecektir. **الصبرة**: toplanmış kalın taşlardır; çoğulu: **صبار**; kesre ile.

**الصبر** ötre ile ve iki ötre ile, Kurâ‘dan bir lehçe: çakıllı yer; kalın değildir. Bundan dolayı **الحرة**’ye “**أم صبار**” denildi. **الصبارة**: taşlardır. Ve denildi ki: düz taşlardır; üç vecihlidir. el-A‘şâ dedi ki:
  “Şeybân’a kim ulaştırır ki:
  kişi **صباره** olarak yaratılmadı.”

**الصحاح**’ta: “Amr’a kim ulaştırır ki: kişi **صباره** olarak yaratılmadı.” el-Ezherî de onunla istişhâd etti. Ve **صبارة** diye rivayet edilir; **الصاد**’ın fethiyle; **صبار**’ın cem‘idir; **الهاء** cem‘u’l-cem‘ için dâhil olmuştur; çünkü **الصبار** **صبرة**’nin cem‘idir; o da şiddetli taşlardır. İbn Berrî dedi ki: “Doğrusu: **صباره**’dir; **الصاد**’ın kesriyle.” Dedi ki: “**صبارة** ve **صبارة**’ya gelince; bunlar **صبرة**’nin cem‘i değildir; çünkü **فعالا** cem‘lerin binalarından değildir; ancak o, **فعال**’dır; kesre ile; **حجار** ve **جبال** gibi.”

İbn Berrî dedi ki: Beyit, Amr b. Mülakkat et-Tâî’nindir; bu şiirle Amr b. Hind’e hitap ederdi. Amr b. Hind, onun bir kardeşini Zurâra b. ‘Ades ed-Dârimî yanında öldürmüştü; Amr b. Mülakkat ile Zurâra arasında kötülük vardı; Amr b. Hind’i Benî Dârim’e karşı kışkırttı; der ki: İnsan taş değildir ki bunun gibisine sabretsin. Beyitten sonra:
  “Günlerin olayları;
  ona ancak taş kalır.
  İşte onun annesinin acizliği;
  genişlikte onun ateşinden daha aşağıdadır.
  Rüzgârlar, onun böğrünün aralarından savurur;
  hâlbuki onun izârını soymuşlardır.
  Öldür Zurâra’yı; kavimde Zurâra’dan daha vefalı görmüyorum.”

Denildi ki: **الصبارة**: demirden veya taştan bir parçadır. **الصبارة**; **الراء**’ın şeddeli oluşuyla: şiddetli soğuktur; hafifletilebilir de; **الصبرة** gibi; feth ve sükûn ile. Hafifletme, el-Lihyânî’dendir. Denilir: “Kışın **صبارة**’sında ona geldim”; yani şiddetli soğukta. Ali’nin hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “Dediniz: bu, **صبارة القر**’dır”; o, şiddetli soğuktur; **حمارة القيظ** gibi.

Denilir: “**أم صبار**’a girdiler”; **كتان** gibi. “**أم صبور**’a düştüler” diye, elimizdeki (nüshada) vâki olmuştur; bu hatadır. Doğrusu **الحرة**’dir; **المحكم** ve **التهذيب** ve **التكملة**’de olduğu gibi. **الصبر**’den türemiştir; o da çakıllı yerdir; veya **الصبارة**’dan. Bazıları onu, onun taşlı olanına tahsis etti; ve **الداهية** (musibet) (manasına). Musannifin sözünde, tertipli “laf ve neşr” vardır.

İbn Berrî dedi ki: Ebû Ömer ez-Zâhid’in “**أم صبار** **الحرة**’dir” dediğini zikretti. el-Fezârî dedi ki: O, Harratü Leylâ ve Harratü’n-Nâr’dır. Dedi ki: Bunun şahidi Nâbiga’nın sözü:
  “İnsanlar, ona binerken ondan birbirini iter;
  zulümlerden ‘**أم صبار**’ diye çağrılır.”
Yani insanlar ondan birbirini iter; böylece bizim gazvemize kimseye yol yoktur; çünkü o, onları bundan men eder; kalın olduğundan atlar onu çiğneyemez; ve onun içinde bize baskın yapılmaz. Ve onun sözü: **من المظالم**; **مظلمة**’nin cem‘idir; yani karanlık, siyah bir **حرة**.

İbn Sikkît, **كتاب الألفاظ**’ta, kavim arasında karışma ve şerrin vuku bulması babında dedi ki: “**الحرة** ve **الهضبة** ‘**أم صبار**’ diye adlandırılır.” İbn Şümeyl’den rivayet edildi ki: **أم صبار** **الصفاة**’dır; onda hiçbir şey işlemez. Dedi ki: **أم صبور**’a gelince; Ebû Amr eş-Şeybânî dedi ki: O, çıkışı olmayan tepedir. Denilir: “Kavim **أم صبور**’a düştü”; yani çıkışı olmayan, şiddetli, karışık bir işe; bu çıkışı olmayan tepe gibi. Ebû’l-Garîb en-Nasrî’den şu beyit okundu:
  “Allah onu kötü fiili sebebiyle düşürdü;
  **أم صبور**’a; böylece helâk oldu ve saplandı.”

Denildi ki: **أم صبار** ve **أم صبور**; ikisi de **الداهية**’dir ve şiddetli savaştır. **المحكم**’de: Denilir: “**أم صبار** ve **أم صبور**’a düştüler.” Dedi ki: “Onu **الألفاظ**’ta böyle okudum: **صبور**; **الباء** ile.” Dedi ki: “Bazı nüshalarda **أم صيور**; sanki **الصيارة**’dan türemiştir; o da taşlardır.”

**الصبر**; **كتف** gibi: bu acı ilaçtır; şiir zarureti dışında sâkin kılınmaz. er-Râciz dedi ki:
  “**صبر**’dan ve **مقر**’dan ve **خضض**’dan daha acı.”
**الصحاح**’ta böyledir. Hâşiyede: **الخضض**: **الخولان**’dır. Ve denildi ki: o, iki **ظاء** iledir. Ve denildi ki: **يضاد** ve **ظاء**. İbn Berrî dedi ki: Onun inşâdının doğrusu: “**أمر**”dir; nasb ile. Ve onu iki **ظاء** ile getirdi; çünkü o, bir yılanı vasfeder. Ondan önce:
  “Benekli; susuz; sıkınca (zehir) fışkırtır.”

Şeyhimiz dedi ki: Sükûn vermeyi İbn es-Seyyid, **كتاب الفرق**’ında nakletti; ve artırdı: “Onlardan kimi **الباء**’ın harekesini **الصاد**’a atar; böylece kesre ile **صبر** der.” Şair dedi ki:
  “Ondan, istemeyerek uzaklaştım; onu terk ettim;
  onun ayrılığı, **الصبر**’dan daha acı idi.”
Sonra dedi ki: “**الصبر** kesre ile, **الصبر**’da bir lehçedir.” Onun benzerini **كتاب المثلث**’ünde zikretti; ve **المصباح**’ta onu açıkça söyledi; başkaları da zikretti; bitti.

**المحكم**’de: **الصبر**: acı bir ağacın özsuyudur; bir tanesi **صبرة**’dır; cem‘i **صبور**’dur. el-Ferazdak dedi ki:
  “Ey **الخلية**’nin oğlu! Benim savaşım acıdır;
  onda **حنظل** ve **صبور** tadı vardır.”
Ebû Hanîfe dedi ki: **الصبر** bitkisi, yeşil süsen bitkisi gibidir; ancak **الصبر**’ın yaprağı daha uzun, daha geniş ve çok daha kalındır; ve çok suyu vardır. el-Leys dedi ki: **الصبر**; **الباء**’ın kesriyle: yapraklarının su tulumları gibi, bıçak kınları gibi uzun kalın olduğu bir ağacın özsuyudur; yeşilliğinde tozluluk ve koyuluk vardır; görünüşü ürperticidir; ortasından bir sap çıkar; üzerinde sarı çiçek vardır; rüzgâr onu eğer. Dedim ki: Onun en iyisi **السقطري**’dir; **الصبارة** diye de bilinir.

**صبر**; **كتف** gibi: Yemen dağlarından bir dağdır; meşhur Ta‘izz şehrine bakar. **لقيط بن عامر بن صبرة**; **الباء**’ın kesriyle: Benî’l-Müntefik’in elçi sahâbîsidir; onun abdest hakkında hadîsi vardır. Ve denilir: O, **لقيط بن صبرة**’dır; Âsım’ın babasıdır; Hicazlıdır.

**الصبار**; **كتاب** gibi: doğruluk/sedâd’dır. Ve sedâd’a **القعولة** ve **البلبلة** ve **العرعرة** denilir. **الصبار** ayrıca: **المصابرة**’dir. “**صابر**” **مصابرة** ve **صبارا** olarak (gelir).

Musannif, **البصائر**’de, Allah Teâlâ’nın sözü hakkında: **اصبروا ورابطوا**; “daha aşağıdan daha yukarıya geçiş”tir; **الصبر** **المصابرة**’den aşağıdır; **المصابرة** **المرابطة**’dan aşağıdır. Ve denildi ki: “Nefislerinizle sabredin; Allah yolunda belâya kalplerinizle **صابروا**; Allah’a şevk üzere sırlarınızla **رابطوا**.” Ve denildi ki: “Allah’ta sabredin; Allah ile **صابروا**; Allah ile beraber **رابطوا**.”

**الصبار**: ekşi bir ağacın meyvesidir. **الصبار**; **غراب** ve **رمان** gibi: çok şiddetli ekşiliği olan bir ağacın meyvesidir; **المصل**’den daha şiddetli ekşidir; kırmızı, geniş çekirdeği vardır; Hind’den getirilir; ona **التمر الهندي** denilir; tedavi için kullanılan odur. Ağacına da **الحمر** denilir; **صرد** gibi.

**أبو صبيرة**; **جهينة** gibi: karnı kırmızı, sırtı ve başı ve kuyruğu siyah bir kuştur; **التكملة**’de böyledir. **اللسان**’da: karnı kırmızı, başı ve iki kanadı ve kuyruğu siyah bir kuş; geri kalanı kırmızıdır.

**أصبر الرجل**: daha önce zikri geçen yufka olan **الصبيرة**’yi yedi; bunu İbnü’l-A‘râbî söyledi. **أصبر**: **أم صبور**’a düştüğü zaman; o, musibet veya şiddetli iştir. Keza **أم صبار**’a düştüğü zaman; o, **الحرة**’dir. **أصبر**: **الصبير** üzerine oturdu; o, dağdır. **أصبر**: **الحوجلة**’nin başını **بالصبار** ile kapadı; o, sedâd’dır. **أصبر اللبن**: ekşiliği acılığa kadar şiddetlendiği zaman. Ebû Ubeyde, **كتاب اللبن**’de dedi ki: **الممقر** ve **المصبر**: acılığa kadar şiddetli ekşidir. Ebû Hâtim dedi ki: İkisi **الصبر** ve **المقر**’dan türetildi; ikisi de acıdır.

İbn Abbâs’ın, Aziz ve Celîl olanın sözü hakkında hadîsinde: **وكان عرشه على الماء** dedi ki: “Sudan bir buhar göğe yükselirdi; sonra **استبصر** etti; böylece geri döndü **صبيرا**.” **استبصر**: yani açığa çıktı ve yığıldı; böylece bulut oldu. Bu da onun sözü: **ثم استوى إلى السماء وهي دخان**. **الصبير**: yoğun beyaz buluttur; yani buhar yoğunlaştı ve yığıldı; böylece bulut oldu.

**الاصطبار**: kısastır. Ammâr hadîsinde: Osman onu dövdüğü vakit; onu dövmesi ayıplandığında dedi ki: “**هذه يدي لعمار فليصطبر**.” Manası: kısas alsın. Denilir: “Falan, falanı falanın velîsi için **صبر** etti”; yani hapsetti. Ve “**أصبره**”; yani ondan kısas aldı; böylece o **اصطبر** etti; yani kısas aldı. el-Ahmer dedi ki: “Sultan falanı **أقاد** etti, ve **أقصه** etti, ve **أصبره**”; hepsi bir manadadır; kısasla öldürdüğü zaman.

Hadîste: “Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, bir insanı şaka olarak bir değnekle dürttü; o da ona dedi ki: **أصبرني**. Dedi ki: **اصطبر**”; yani nefsinden bana kısas ver. “**استقد**” yani kısas iste. Denilir: “Falan, hasmından **صبر** etti; ve **اصطبر**”; yani ondan kısas aldı. Ve hâkim onu **أصبره**; yani hasmından ona kısas verdi. Ve “**صبره**”: ondan sabretmesini istedi; **التكملة**’de böyledir.

**الصبور**: Allah Teâlâ’nın isimlerindendir. Hadîste: “Allah Teâlâ dedi ki: **إنيأنا الصبور**.” Ebû İshâk dedi ki: Aziz ve Celîl olan Allah’ın sıfatında **الصبور**: günahkârlara azapla acele etmeyen; bilakis affeden veya erteleyen **الحليم**’dir. O, mübalağa binalarındandır. Onunla **الحليم** arasındaki fark: günahkâr, **الحليم** sıfatında olduğu gibi cezadan emin olmaz.

**الصبور**: Nâfiʿ b. Cebele el-Ḥadli’nin atı. **الصبر**: cesaret; ondan Yüce Allah’ın sözü: “**ما أصبرهم على النار**”; böylece bütün nüshalardadır; doğrusu “**فما أصبرهم على النار**”dır; yani “**ما أجرأهم**” (ne kadar cüretkârlar) “ateş ehlinin amelleri üzerine”; yahut “ateş ehlinin ameline ne kadar bilgililer”; ikinci söz **التكملة**’dedir. Ve **شهر الصبر**: oruç ayı; ondan **الحيث**: “Kim göğsünün hararetinden çokça (şeyi) gidermek isterse bir ay oruç tutsun.” Ve **أصل الصبر**: hapsetmektir; oruca **صبرا** adı verildi; çünkü onda nefsin yemek, içmek ve nikâhtan hapsedilmesi vardır. **الصبارة**, **جبانة** gibi: bitki olmayan, hiçbir şey bitirmeyen, yüksek, sert, kaba, sarp arazi; ve denildi ki: o, **أم صبار**’dır.

Ve **صابر**’i **ناصر** gibi adlandırdılar; onlardan: Ebû ʿAmr ve Muhammed b. Muhammed b. Ṣâbir **الصابري**; dedesine nisbet edildi; ve başkaları. Ve **صبرة**, **الباء**’nın kesresiyle; onlardan, zikri geçmiş olan sahâbî ʿÂmir b. Ṣabra. Ve ayrıca **صبيرة** diye de adlandırdılar. Amma el-Cevherî’nin sözü: **الصبار** yani **سحاب** gibi: **صبرة**’nin cem‘i; **فتح** sonra **سكون** ile; o da şiddetli taşlardır; el-Aʿşâ dedi ki:
  “Sabaha yakın **الصبار**’ın sesleri.”
Yanlıştır; doğrusu dilde ve beyitte **أصوات الصيار**’dır; kesre ile; ve **الياء** **التحية**’dir; o, telli **الصنج**’in sesidir; ve beyit, zannettiği gibi el-Aʿşâ’ya ait değildir; ve صدر’ü:
  “Sanki içlerinde **الهاجات**’ın terennümü.”
Bu, es-Ṣâğânî’nin **التكملة**’deki nassıdır; ve sanki musannif, el-Cevherî’yi yanlışlamada onu taklit etti. **الهاجات**: kurbağalar. El-Cevherî’nin sözüne göre: bu gözde kurbağaların vıraklamasını taşların düşüşüne benzetti; bu doğrudur; **المحكم** sahibi bunu böyle nakletti ve kabul etti; beyiti el-Aʿşâ’ya nisbet etti; ve dedi ki: taşlardan **الصبرة**: şiddetlenen ve kalınlaşan şeydir; onun cem‘i **الصبار**’dır. Ve **ص-ي-ر**’de gelecektir.

Ve şeyhimiz dedi ki: el-Cevherî’nin bu beyitteki sözü, başka bir şeye şahit olarak getirdiği bir beyitle bağlıdır; İbn Berrî’nin onda muharrer olmayan bir sözü vardır; musannif onu bunda taklit etti; böylece sözü kısaltılmış, müphem olarak getirdi; öyleyse tahkik edilsin; bitti. Dedim ki: sanki, zikri geçmiş el-Aʿşâ’nın sözüne işaret ediyor:
  “Şeybân’a kim ulaştırır ki
  kişi **صباره** olarak yaratılmadı.”
Ve İbn Berrî’nin sözü: doğrusu **الصاد**’ın kesresiyle; dedi ki: Amma **صبارة**, **صبرة**’nin cem‘i değildir; çünkü **فعال** cem‘lerin binalarından değildir; ancak o, kesre ile **فعال**’dır; **حجار** ve **جبال** gibi; ve beyit, Ṭâî ʿAmr b. Mulqaṭ’ındır; beyanı geçmişti. İşte şeyhimizin işaret ettiği bu makamın tahkiki budur; öyleyse düşün. **وصابر**: Merv’de bir sokak. Zâhir olan, onun **ناصر** gibi olduğudur; hâfız **التبصير**’de onu **الموحدة**’nin fethiyle ضبط etti; ve ondan dedi: Ebû’l-Meʿâlî Yûsuf b. Muhammed el-Faqîmî **الصابري**; ondan Ebû Saʿd b. es-Semʿânî işitti. **والصبرة**: fetih ile. **مستدرك**’te fetih zikredildi: havuzda idrar, gübre ve dışkıdan yapışıp kalan şey. Kıştan **الصبرة**: ortası. Musannifin sözünde geçmişti; ona ayrıca **الصوبرة** da denir. **صبرة**: lamsız; Mağrib’de, Kayrevan’a yakın bir belde. **والصنبور**: damme ile; inşallah Yüce Allah dilerse **النون**’da zikri gelecektir.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: buluttan **الصبارة**; **الصبير** gibidir. **وصبره**: onu sağlam bağladı. **وأصبره القاضي**: onu hasmından kısaslandırdı. Hadiste: “İki ayağının yanında **قرظا مصبورا** vardı”; yani toplanmış, yiyeceğin **صبرة**’si gibi bir **صبرة** yapılmış. Hadiste: “Kim şöyle şöyle yaparsa ona, altından bir **صبير**’den daha hayırlısı vardır.” Dediler ki: o, Yemen’de bir dağın adıdır; bazı rivayetlerde: kesreli **الصاد** ve **التحيتة** ile **صير** gibi; o, Ṭayy’a ait bir dağdır. İbnü’l-Esîr dedi ki: bu kelime, Ali ve Muʿâz’a ait iki hadiste geldi; Ali’nin hadisi ise **صير**’dir; Muʿâz’ın rivayeti ise **صير**’dir; dedi ki: bazıları ikisi arasında böyle ayırdı. Dedim ki: ve **ص-ي-ر**’de gelecektir.

Hadiste: “**صبر ذي الروح**”tan nehyetti; o, hadımdır. Mecazdandır: **صبرت يمينه**; onu yemin hususunda yemin ettirdiğinde, yemin gayretiyle. Ve **يمين مصبورة**. Ve “Bedenim soğuğa **لا يصبرو**”; ve “Bu ağaç soğuk ona zarar vermez.” Ve “O, ona karşı **صابر**’dir.” Ve “O, yerden darbeye daha **أصبر**’dır.” Böylece **الأساس**’tadır. **والصابورة**: geminin karnına ağırlıktan konulan şey. **والصابر**: Cüşiyye şeyhlerinden, telifler ve kerametler sahibi, şeyh Ferîdüddîn el-ʿUmerî’nin kız kardeşinin oğlu Ali’nin lakabı. Ve Ali b. Ali b. Ahmed eş-Şernûbî’nin lakabı; o, şeyhimiz Yûsuf b. Ali’nin dedesidir; **البرهمانية**’de şeyhlerimizden biridir. **والصبيرة**: küçültme olarak; Şam tarafında bir nâhiye. Ve lamsız: başka bir yer. Ve kadı Ebû Bekr Muhammed b. ʿAbdirraḥmân b. Ṣabr el-Bağdâdî; damme ile; Hanefî fakihi; 380 yılında öldü. Ve Temîm’de Ṣubayra b. Yerbûʿ b. Ḥanẓala vardır. İbnü’l-Kelbî dedi ki: onlardandır, Yerbûʿ oğullarının şairi Qaṭan b. Rabîʿa b. Ebî Seleme b. Ṣubayra.

Ve Ebû ʿUbeyde’nin şeyhlerindendir: Reyyân **الصبيري**.

**الصعبور**: damme ile. İbn Düreyd dedi ki: o, **الصعروب**’dur; zannettiler; o, insanlardan küçük başlı olandır. Ve başkaları: **الصعبر**; **جعفر** gibi; ve **الصنعبر**; **سمندل** gibi. Ve **العين**’de geçti; denilir ki: **الصعنبر**: **السدر** gibi bir ağaç; **اللسان**’da böyle.
