# صبع (ص-ب-ع) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B9
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D8%A8%D8%B9

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Onların parmakları

- Harfler: ص - ب - ع
- Kur'an'da: 2 geçiş · 2 ayet · 1 sîga
- 11 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [أَصَابِعَهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B9/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%B5%D9%8E%D8%A7%D8%A8%D9%90%D8%B9%D9%8E%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | أَفَاعِلَهُمْ | Onların parmakları | 2 | 2 | [2:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B9/ayet/2:19.md) |

## Mücavir kökler — 19 mücavir (25 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [أذن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 17 · Kulak demektir
2. [رعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B9%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Gürleyen bulut demektir
3. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
4. [صرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Cırcır böceğidir
5. [صعق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Yıldırım demektir
6. [برق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Berg parlak taş demektir
7. [حذر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B0%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Hızr (ha, zal) : Savaşta kullanılan savunma aleti, zırh gibi
8. [ثوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%88%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Sevb dış elbise demektir
9. [غشو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B4%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Örter
10. [حوط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Çeper, çit demektir
11. [صوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Sağanak yağmur demektir
12. [موت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Kış uykusundan uyanmış yılana hayy, kış uykusundaki yılana…
13. [كبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Yaşlı adamdır
14. [دعو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Deav : Dua, gel gel anlamına kalkan eller demektir
15. [غفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ğafere, Hefere kelimesi ile akrabadır
16. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Zalimler
17. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
18. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Hufre, çukur demektir
19. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | صبع |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | بنان, [أنمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D9%85%D9%84.md), كف |
| Zıt Kök | [قبض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B6.md) |
| Çekirdek Özet 1 | El ve ayağın uç uzvu olan parmak; parmakla işaret etme, ince dokunuş, yönlendirme ve tıkaç vazifesi görme |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın sarsıcı dış uyarılara ve hakikat çağrısına karşı kulaklarını parmaklarıyla tıkayarak duyusal tecride sığınması |
| Çekirdek Özet 3 | Hakikate karşı duyusal algıyı kapatmanın iradi ve bedensel bir direnç eylemi olduğunu gösteren sembolik uzuvsal hareket |
| Kritik Hata Riski | Parmakların kulaklara sokulmasını rastgele bir panik hareketi sayıp, insanın hakikati işitmeyi bilinçli ve fiziksel bir kararlılıkla reddedişindeki iradi boyutu gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| صب | Bir yöne doğru meyletme, dökülme, akma, uzanma ve odaklanma. Bu ikili çekirdek [صبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%A8.md) kökünde suyun bir hedefe dökülmesi, [صبو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D9%88.md) kökünde bir tarafa meyledip yönelme, [صبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%A3.md) kökünde yön değiştirip ortaya çıkma, [صبغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%BA.md) kökünde boyaya daldırıp rengi yayma ve [صبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD.md) kökünde ışığın ufuktan süzülüp yayılması örneklerinde görüldüğü gibi bir yöne doğru yoğunlaşmış akış ve uzanış bildirir. | ع | Boğazın derinliklerinden çıkan ve belirginleştirici nitelik taşıyan ع harfi, çekirdeğin taşıdığı genel yönelme ve dökülme hareketini bedensel bir uca, tekil bir uzva ve somut bir temas/işaret aletine dönüştürerek bedenin en uç yönelme organı olan parmak kavramına hasretmiştir. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ص | olta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırma | Hedefe kilitlenme, yakalama, ince uçla kavrama ve sıkıca tutunma hareketi |
| ب | ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Bir iç mekana dahil olma, açıklığa yerleşme, sokulma ve sığınma konumu |
| ع | göz; görme, bilme, kaynak | Görme, dışa vurma, yönü açıkça işaret etme ve idrak kaynağı olma |
| صبع | İnce bir uçla yakalayıp odaklanma (ص), bir açıklığa nüfuz ederek tıkama veya içine sokulma (ب) ve yönü gösterip açığa çıkarma (ع) hareketlerinin birleşimiyle yönlendirici, tıkayıcı ve işaret edici uzvun eylemi |  |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | El ve ayağın uç eklemleri, parmak (el-isba‘). Sıvıyı iki parmak arasından süzerek akıtmak, dar ağızlı bir kaba parmağı sokup tıkamak veya karıştırmak; birini parmakla işaret ederek ayıplamak; çobanın sürüye iyi bakması sonucu hayvanda görülen semizlik ve bakım izi. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | er-Râî en-Nümeyrî'nin şiirinde iyi çobanın kuraklıkta dahi develeri semiz tutan hünerli elinin ve bakımının bıraktığı güzel eser "isba‘" kelimesiyle karşılanmıştır: ضعيف العَصَا بادِي العُروقِ ترى لـه / عليها إِذا ما أجدَبَ Nَّاسُ إِصبعا |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Peygamber'in Hendek kazısında yaralanan parmağına hitaben söylediği rivayet edilen mısrada uzvun adı doğrudan yer alır: هَلْ أَنْتِ إِلاَّ إِصْبَعٌ دَمِيتِ / وفي سَبِيلِ اللهِ ما لَقِيتِ. Lebîd'in şiirinde ise ilahi takdir ve tesir parmak mecazıyla (el-eserü'l-hasen) ifade edilmiştir: من يبسط الله عليه إصبعاً / بالخير والشر بأي أولعا / يملأ له منه ذنوباً مترعاً |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça صبع kökü, Sami dil ailesinin ana katmanında yer alan ve proto-Sami düzeyinde *ṣbaʿ / *ṣ-b-ʿ biçiminde yeniden kurulan köklü bir anatomik adlandırmaya dayanır. İbranicede ʾeṣbaʿ (אֶצְבַּע - parmak, işaret etme, ilahi kudretin izi/parmağı), Aramicede ve Süryanicede ṣebʿā / ṣebʿəṯā (ܨܒܥܐ - parmak, daldırma, batırma), Ge'ez dilinde ʾaṣbaʿt ve Ugarit dilinde uṣbʿ biçimleriyle morfolojik ve semantik bakımdan tam bir süreklilik gösterir. Aramice ve Süryanice kolunda kök aynı zamanda "sıvıya daldırmak, batırmak, boyamak" (Arapça [صبغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%BA.md) köküyle geçişli) eylemlerini de içerir. Arapçada kök bir yandan parmak uzvunu (el-isba‘) karşılarken, diğer yandan bu uzvun işlevlerinden türeyen işaret etme, bir deliğe sokulup tıkama ve hayvanda görülen usta bakım izi anlamlarını korumuştur.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, Payne Smith Compendious Syriac Dictionary, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | صبع ve türevleri (isba‘, tasbî‘) | İsim kökenli olup parmak uzvunu, bu uzuvla işaret etmeyi, bir açıklığa parmak sokarak tıkamayı ve kap arasından sıvı akıtmayı ifade eder. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ʾeṣbaʿ, Süryanice ṣebʿā, Ge'ez ʾaṣbaʿt | Proto-Sami *ṣbaʿ biçiminden miras kalan, bedenin uç organını ve temas/işaret noktasını bildiren ortak anatomik terimdir. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik uzuv adlandırmaları | Eski Mısır dilinde *ḏbꜥ (parmak) biçimiyle fonetik paralellik gösterdiği ve ailenin en eski bedensel adlandırma katmanına ait olduğu savunulmuştur. | Muhtemel |

Kaynak: HALOT, BDB, Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| صبع | Anlamlı | Parmak, işaret etme, tıkama, güzel bakım izi | El ve ayağın uç organı; bir açıklığa tıkaç yapma ve işaretle yönlendirme | Hedef köktür; Kur'an'da geçer |
| [صعب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%A8.md) | Anlamlı | Güçlük, çetinlik, boyun eğmeme | İnatçı olma, uysal davranmama, zorlu ve aşılmaz hale gelme | Kur'an'da kök fiil olarak geçmez; direnç bildirme yönüyle uzaktır |
| [بصع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B5%D8%B9.md) | Anlamlı | Suyun veya terin azar azar sızması | Deriden terin veya kayadan suyun damla damla sızıp belirmesi | Kur'an'da geçmez; parmak arasından sızdırma eylemiyle semantik temas taşır |
| [بعص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%B5.md) | Anlamlı | Cılız, zayıf olma ve kıvranma | Bedenin inceliği, kurtçuğun kıvrılması gibi zayıf ve küçük hareketler | Kur'an'da geçmez; küçük uzuv çağrışımı taşır |
| [عصب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D8%A8.md) | Anlamlı | Sarmak, bağlamak, sinir ve bağ dokusu | Parçaları birbirine sımsıkı kenetleme, dayanışma ve adale/sinir lifleri | Kur'an'da geçer; anatomik bağlamda eklem ve uzuvları birleştiren yapıdır |
| [عبص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%B5.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn tarafından mühmel (kullanım dışı) kaydedilmiştir |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| صبع | Merkez | El ve ayak parmağı, uç temas uzvu | Parmağın bütününü, işaret etme, tıkama ve bir kanalı fiziksel olarak kapatma eylemini kapsar | Kur'an'da kulakları dış dünyaya kapatmak için tıkaç yapılan uzuv olarak geçer |
| بنان | Komşu | Parmak uçları, eklem uçları | صبع parmağın tamamını ifade ederken بنان parmağın en uç, hassas ve ince iş gören eklemini niteler | Kur'an'da savaşta parmak uçlarının vurulması ve dirilişte parmak uçlarının intizamla kurulması bağlamında yer alır |
| [أنمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D9%85%D9%84.md) | Komşu | Parmak boğumu, tırnak dibi | صبع genel uzuv iken [أنمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D9%85%D9%84.md) parmağın son boğumudur; hırs ve öfkeyle parmak ucu ısırma sahnesinde belirir | Kur'an'da inkarcıların müminlere duyduğu hınçla parmak boğumlarını ısırmaları tasvirinde kullanılır |
| كف | Komşu | El ayası, elin içi ve bütünü | صبع elden uzanan ayrık uç uzuvdur; كف parmakları da toplayıp kavrayan el ayasıdır | Kur'an'da suyun avuçlanması veya ellerin çaresizce ovuşturulması sahnelerinde geçer |
| [قبض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B6.md) | Zıt | Parmakları içeri büzme, yumma, geri çekme | صبع parmağı dışa doğru uzatma, işaret etme veya bir deliğe sokma eylemidir; [قبض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B6.md) parmakları içeri kapatıp temastan çekilmedir | Parmağın dışa doğru uzanması ve kanal tıkamasının zıddı olarak elin içe kapanmasıdır |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | صبع | Parmak, işaret ve tıkama uzvu | El ve ayağın eklemli uç uzvunu, işaret ve bir kanala nüfuz etme eylemini doğrudan karşılar | Kesin |
| Latince | digitus, index | Parmak, işaret parmağı | digitus genel parmak organını, index ise işaret eden parmağı karşılar; Arapçadaki "iyi bakım eseri" mecazını taşımaz | Güçlü |
| İngilizce | finger, digit | Parmak, basamak | finger el parmağını, toplayıcı uzvu verir; tıkama ve işaret eylemini kapsar fakat Arapçadaki mülk ıslahı nüansını dışarıda bırakır | Kesin |
| Almanca | Finger, Zeigefinger | Parmak, işaret parmağı | Anatomik uzvu ve yön gösterme işlevini tam verir; kökün türevlerindeki sıvı süzme ve bakım izi boyutunu içermez | Güçlü |
| Fransızca | doigt, index | Parmak, işaret parmağı | Elin uç uzvunu ve gösterme/dokunma eylemini karşılar; semantik alanı anatomik sınırların ötesine taşmaz | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Lewis & Short, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أَصَابِعَهُمْ فِىٓ ءَاذَانِهِم | Sarsıcı uyarı ve ölüm korkusu karşısında kulakları parmakla tıkama | Münafıkların gök gürültüsü ve yıldırım dehşeti karşısında akıbetten kaçmak için duyusal kanallarını kapatması (Bakara [2:19](https://lisan.digital/tr/ayet/2:19.md)) |
| جَعَلُوٓا۟ أَصَٰبِعَهُمْ فِىٓ ءَاذَانِهِمْ | Hakikati işitmemek ve tebliğe direnç göstermek için kasten kulak tıkama | Nûh aleyhisselamın kavminin peygamberi çağrıya karşı sergilediği küstah, inatçı ve bilinçli duyusal reddediş sahnesi (Nûh [71:7](https://lisan.digital/tr/ayet/71:7.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Haberi sıfatlar alanı | Hadislerde geçen "Müminin kalbi Rahman'ın iki parmağı arasındadır" ifadesinin teşbih ve tecsime düşülmeden kudret, tasarruf ve evirip çevirme olarak tevili | İlahi kudretin ve mutlak iradenin kalpler üzerindeki sınırsız tasarruf yetkisi |
| Fıkıh | Taharet, namaz ve diyet hükümleri | Abdestte parmak aralarının hilallenmesi (tahlîl), parmak boğumlarının yıkanması, teşehhütte şehadet parmağının kaldırılması ve yaralamalarda parmak diyeti | Bedenin bağımsız sorumluluk taşıyan uzuvları, eksiksiz temizlik şartı ve uzuv tazminatı |
| Tefsir | Hidayetten kaçış tasvirleri | Kulaklara parmak sokulmasının fiziki bir eylem mi yoksa hakikate karşı duyarsızlaşmanın temsili bir anlatımı mı olduğu tartışması | İnsanın kendi hidayet araçlarını bizzat kendi iradesi ve bedeniyle kilitlemesi |
| Hadis | Beden dili, teşbih ve zikir | Hz. Peygamber'in işaret ve orta parmağını bitiştirerek yetim kefiliyle yakınlığını göstermesi ve zikirlerin parmak boğumlarıyla sayılmasını tavsiyesi | Sözü somutlaştıran beden dili, ölçme aracı ve ibadette parmakla sayım |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Hidayet çağrısı ve vahyin muhataplığı | İradi duyusal bariyer | Hakikat çağrısını işitmeyi bedensel uzuvla bloke etme | Kulaklara parmak tıkamak, inkârın zihinsel bir şüpheden öte bilinçli bir tecrit olduğunu gösterir | Kesin |
| İlmi | Epistemoloji ve veri toplama kanalları | Epistemik filtreleme | Dış dünyadan gelen nesnel veriyi algılamayı peşinen reddetme | Araştırmacının veya muhatabın delillere karşı algı kanallarını kapatarak cehaleti seçmesi | Güçlü |
| Siyasi | İktidar muhalefeti ve toplumsal davet | Kolektif iletişim blokajı | Egemen gücün veya kitlenin muhalif uyarıyı kolektif refleksle susturması | Nûh kavminin örneğindeki gibi kurulu düzenin peygamberi ıslah çağrısını fiziken yok sayması | Güçlü |
| İktisadi | Üretim araçları ve sermaye yönetimi | Usta bakım izi (el-isba‘ fî’l-mâl) | Üretim faktörlerine doğrudan dokunup onları verimli kılma | Çobanın sürüde veya üreticinin metada bıraktığı kalite, estetik ve hünerli bakım mührü | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Sayı tabanı ve sinyal anahtarı (dijit/filtre) | Parmak insanın ondalık tabanlı sayma sisteminin (dijitalleşme) ve sinyali kesen ikili anahtarlama (açık/kapalı devre) mekanizmasının fiziksel prototipidir | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Bilişsel kapalılık ve algısal körleşme | Bireyin sarsıcı gerçekler veya kaygı verici uyarılar karşısında savunma mekanizması geliştirerek duyusal girdileri bilinçli şekilde bastırması | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | صبع kökünü yalnızca anatomik bir organ adı (biyolojik parmak) sayarak, kökün kadim dilde taşıdığı "ince etki", "yönlendirme", "kasıtlı tıkaç" ve "mülkteki güzel bakım izi" gibi eylemsel boyutlarını ihmal etmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da parmakların kulaklara sokulması, alelade bir korku refleksi değil; insanın hidayet kanallarını kendi elleriyle iptal etmesinin, hakikat karşısındaki kibirli ve çaresiz tecrit tavrının somut ifadesidir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İnkarcıların ve münafıkların tutumunu pasif bir işitmeme veya anlayış kıtlığı sanmak; oysa parmakların kulağa sokulması, hakkı duymamak için sarf edilen aktif, bedensel ve inatçı bir engelleme eylemidir |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | İnsanın duyu organları üzerindeki iradi tasarrufunun niteliğini gösterir. İnsan sadece kalbiyle değil, en uç uzuvlarıyla da hakikate karşı tavır alır; parmakların kulağa sokulması, bedenin hidayet kanalına karşı kalkan kılınışını belgeler. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Münafıkların psikolojik sarsıntı ve kaçış hezeyanlarını anlatan sahnelerde (Bakara [2:19](https://lisan.digital/tr/ayet/2:19.md)) ve peygamberi tebliğe karşı kavimlerin sergilediği kolektif inat ve kibir tasvirlerinde (Nûh [71:7](https://lisan.digital/tr/ayet/71:7.md)) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Hakikatten yüz çevirmenin yalnızca zihinsel bir kanaat uyuşmazlığı olduğu algısını düzeltir; inkârın, işitme duyusunu bedenen kilitleyecek kadar fanatik ve fiziksel bir reddiye olabileceğini gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: El ve ayağın uç uzvu olan parmak; bir kanala sokularak tıkaç vazifesi görme, yön işaret etme ve ince temasla iz bırakma.
- Soyut anlam: Dış dünyadan gelen sarsıcı etkilere karşı algı kanallarını iradi olarak tıkama, bilinci dış uyarıcılara kapatma ve yönlendirici tesir uygulama.
- Sistematik karşılık: İletişim kanalının alıcı ucunda uygulanan bilinçli filtreleme ve sinyal blokajı mekanizması.
- LaTeX modeli: $$y = x (1 - p)$$
- LaTeX açıklaması: Bu formülde $x$ dışarıdan gelen ses ve vahiy sinyalini, $p \in \{0, 1\}$ parmağın kulak kanalına sokulmasıyla devreye giren fiziksel tıkacı ($p=1$ tıkalı, $p=0$ açık), $y$ ise algılanan nihai çıktıyı temsil eder. Parmak tıkacı uygulandığında ($p=1$), dış sinyal ($x$) ne kadar güçlü ve hakikat yüklü olursa olsun algılanan değer sıfıra ($y=0$) eşitlenerek tam bir duyusal blokaj gerçekleşir.

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D8%A8%D8%B9/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B9/ayet/2:19.md) — أَصَابِعَهُمْ

أَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّمَاءِ فِيهِ ظُلُمَاتٌ وَرَعْدٌ وَبَرْقٌ يَجْعَلُونَ أَصَابِعَهُمْ فِي آذَانِهِمْ مِنَ الصَّوَاعِقِ حَذَرَ الْمَوْتِ وَاللَّهُ مُحِيطٌ بِالْكَافِرِينَ

Meal (IK): Yahut gökten inen sağnağa tutulmuş gibilerdir ki; onda karanlıklar, gök gürültüsü ve şimşek vardır. Yıldırımlardan ölmek korkusuyla parmaklarını kulaklarına tıkarlar. Allah kafirleri çepeçevre kuşatıcıdır.

### [Nuh 71:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B9/ayet/71:7.md) — أَصَابِعَهُمْ

وَإِنِّي كُلَّمَا دَعَوْتُهُمْ لِتَغْفِرَ لَهُمْ جَعَلُوا أَصَابِعَهُمْ فِي آذَانِهِمْ وَاسْتَغْشَوْا ثِيَابَهُمْ وَأَصَرُّوا وَاسْتَكْبَرُوا اسْتِكْبَارًا

Meal (IK): Doğrusu ben; Senin onları bağışlaman için kendilerini davet ettiğim her seferinde, parmaklarını kulaklarına tıkadılar, elbiselerine büründüler, direndiler ve büyüklendikçe büyüklendiler.

## Sözlükler (11)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B9/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين والصاد والباء معهما
ع ص ب، ص ع ب، ب ع ص، ص ب ع، ب ص ع، مستعملات ع ب ص مهملة عصب: العَصَبُ: أطناب المفاصل الّذي يلائم بينها، وليس بالعقب.
ولحم عِصبٌ: صُلْب كثيرُ العَصَب.
والعَصَب: الطّيّ الشديد.
ورجل معصوصب الخلق كأنّما لوي لّياً. قال:
ذروا التخاجؤ وامشوا مِشْيِةً سُجُحاً		إنّ الرجال ذوو عَصْب وتشمير

التَّخاجؤ: مشية فيها نفج. وسَجُحاً: مستوية. وروى عرّام: سُرُحاً.
والمعصوب: الجائع، في لغة هذيل، الذي كادت أمعاؤه تيبس وهو يَعْصِبُ عُصُوباً فهو عاصب أيضاً، يقال: لأنه عَصَبَ بطنه بحجر من الجوع.
وعصَّبتهم تعصيباً، أي: جوّعتهم، قال:
لقد عَصَّبْت أهل العرج منهم		بأهل صوالق إذ عصّبونـي
والعَصْبُ من البرود: ما يُعْصَبُ غزلهُ ثم يُصْبَغُ ثم يُحاكُ، ليس من برود الرَّقْم.
وتقول: بُرْدُ عَصْبٍ: مضاف إليه لا يجمع، وربما اكتفوا فقالوا: عليه العَصْب، لأن البُرْد عرف بذلك الاسم.
وسمّي العصيب من أمعاء الشاة، لأنه مطوي.
ويقال في سنة المحل إذا احمرّ الأُفْقُ، واغبرّ العُمْقُ: عَصَبَ الأُفْق يعصب فهو عاصب، أي: محمر.
قال أبو ليلى: عصبت أفواه القوم عصوباً، إذا لصق على أَسْنانهم غبار مع الريق وجفت أرياقهم. ويقال: عَصَبَ القوم يعصب عصوباً، إذا اجتمع الوسخ على أسنانهم من غبار أو شدّة عطش، فإذا غُسِل أو مُسِحَ ذهب.
والعَصَبَةُ: وَرَثَةُ الرّجل عن كلالة من غير وَلَد ولا والد.
فأمّا في الفرائض فكلّ من لم يكن له فريضة مسماة فهو عَصَبَة، يأخذ ما بقي من الفرائض، ومنه اشتقت العصبيّة.
والعُصبة من الرجال: عشرة، لا يُقال لأقلّ منه. وإخوة يوسف عليه السَّلام عشرة، قالوا " ونحن عصبة "، ويقال هو ما بين العَشَرة إلى الأربعين من الرجال.
وقوله تبارك وتعالى: "لتنوء بالعصبة "، يقال أربعون، ويقال: عشرة.
وأما في الكلام العرب فكل رجال أو خيل بفرسانها إذا صاروا قطعة فهم عصبة، وكذلك العصابة من الناس والطير. قال النابغة:
إذا ما التقي الجمعان حلّق فوقهم		عصائب طير تهتدي بعصـائب
واعصوصب القوم: صاروا عصابة. قال:
يعصوصب الحشر إذا اقتدى بها
أي: يجتمع.
واعصوصب القوم إذا جدّوا في السّير، واشتقاقه من اليوم العصيب، أي: الشديد. وأمر عصيب، أي: شديد. قال العجاج:
ومبرك الجائل حيث اعصوصبا
أي: تفرقت عُصَباً. وقال:
يعصوصب السّفر إذا علاها
رهبتهم أو ينزلوا ذراها
يعصوصب السَّفْر، أي: يجدّون في السير حين رهبوا تلك المفازة. واعصوصب السفر، أي: اشتدّ.
ويوم عصبصب بوزن فَعَلْعَلْ بناء مردف بحرفين، قال:
.............		أذقتهم يوما عبوسا عصبصبا
والعَصْب: أن يُشَدَّ أُنثيا الدّابة حتى تسقطا. عصبتهُ وهو معصوب.
والعِصابة: ما يُشَدُّ به الرَّأس من الصُّداع. وما شددت به غير الرأس فهو عِصاب، بغير الهاء فرقاً بينهما ليُعْرفا. قال:
فإن صعُبت عليكم فاعصِبوها		عصابا، تُسْتَدرُّ بـه شـديدا
واعتصب فلان بالتّاج، أي: شدَّ، ويقال: عَصَبَ وعَصَّبَ، يُخَفّف ويُشَدّد. قال:
يعتصبُ التّاج فوق مَفْرِقِه		على جبين كأنّه الذّهـب
والبيت لقيس بن الرقيات.
صعب: الصَّعْبُ: نقيض الذّلول من الدّوابّ، والأنثي: صَعْبة، وجمعه صِعاب. وأَصْعَبَ الجملُ الفحل فهو مُصْعَب، وإصْعابه أنه يُرْكَبْ ولم يَمْسَهْ حبل وبه سمي المسّود مُصْعَبا.
وصَعُبَ الشيء صُعُوبة، أي: أشتدّ. وكلّ شيء لم يُطَقْ فهو مُصْعَب .
وأمرٌ صَعْبٌ ، وعقبة صَعْبَة . والفعل من كلٍ: صَعُبَ يَصْعُب صعوبة.
بعص: البُعْصُوصَة: دُوَيْبَّة صغيرة لها بريق من بياضها. يقال للصَّبيّ: يا بُعْصوصة لصغره وضعفه. لم يعرفه أبو ليلى، وعرفه عرام.
صبع: الصَّبْعُ : أن تأخذ إناء فتقابل بين إبهامَيْك وسبّابتيك، ثم تسيل ما فيه، أوتجعل شيئاً في شيء ضيّق الرأس، فهو يَصْبَعُهُ صبعاً.
والإصْبَعُ يؤنث، وبعض يُذَكِّرها. من ذكّرة قال: ليس فيه علامة التأنيث، ومن أنث قال: هي مثل العينين واليدين وما كان أزواجا فأنّثناه.
قال اللّيث: قلت لخليل: ما علامة اسم التأنيث? قال: ثلاثة أشياء: الهاء في قولك: قائمة.
والمدّة في: حمراء. والياء في: حَلْقَى وعَقْرَى.
وإنما أنّث الإصْبَعَ، لأنّها منفرجة، فكلّ ما كان مثل هذا مما فيه الفرْج فهو مؤنث، مثل المنخرين، وهما منفرج ما بينهما.
وكذلك الفكّان والسّاعدان والزندان مذكران. وهذا جنس أخر. وصَبَعت فلان إذا أشرتَ نحوه بإصْبَعِكَ واغتبته.
والإصْبَعِ: الأثر الحسن. قال:
أغرُّ كلونِ البَدْرِ في كلِّ منكـبٍ		من الناس نُعمَى يحتذيها وإصْبَعُ
وقال الرّاعي: يذكر راعياً أحسن رِعْيَة إبِله حتى سَمِنَت فأشير إليها بالأصابع لسِمَنها:
يُسَوِّقُها بادي العُروق ترى لـه		عليها إذا ما أجدبَ الناسُ إصْبَعا
وتقول: ما صَبَعَك علينا ?، أي: ما دَلَّكَ علينا ? بصع: البَصْعُ: خرق لا يكاد ينفذ منه الماء لضيقه .
بَصُع بَصاعة، وتَبَصَّع العَرَقُ من الجسد نبع من أصول الشَّعَر قليلاً قليلاً.
قال عرَّام: الخَرقُ هو البضْعُ، بالضاد. بَضَعْتَ الثوب بضعاً، أي: مزَّقته تمزيقا يسيرا.
وتبصَّع العَرَق من الجسد، أي: خرج. قال أبو ذؤيب:
تَأبى بدِرّتها إذا ما اسْتُعْضِبْت		إلاّ الحميَم فإنّه يتـبـصَّـع

##### Türkçe

باب **العين** ve **الصاد** ve **الباء** onlarla beraber
**ع ص ب**، **ص ع ب**، **ب ع ص**، **ص ب ع**، **ب ص ع**، kullanılanlar; **ع ب ص** ihmal edilmiş: **عصب**: **العَصَبُ**: eklemlerin ipleri; onların arasını uygun kılan; topuk ile değildir.
Ve **لحم عِصبٌ**: sert, **العَصَب**ı çok.
Ve **العَصَب**: şiddetli bükme.
Ve yaratılışı **معصوصب** bir adam; sanki bükülmüş bir bükülüşle. Dedi:
ذروا التخاجؤ وامشوا مِشْيِةً سُجُحاً		إنّ الرجال ذوو عَصْب وتشمير

**التَّخاجؤ**: içinde kabarma bulunan bir yürüyüş. Ve **سَجُحاً**: düz. Ve **عرّام** rivayet etti: **سُرُحاً**.
Ve **المعصوب**: aç; Hüzeyl dilinde; bağırsakları neredeyse kuruyan; ve o **يَعْصِبُ عُصُوباً**; o halde o **عاصب** da olur; denir: çünkü açlıktan karnını bir taşla bağladı.
Ve onları **عصَّبتهم تعصيباً**; yani: onları aç bıraktım. Dedi:
لقد عَصَّبْت أهل العرج منهم		بأهل صوالق إذ عصّبونـي
Ve **العَصْبُ** (kumaşlardan) **البرود**dan: ipliği bağlanan, sonra boyanan, sonra dokunan şey; **برود الرَّقْم**dan değildir.
Ve dersin: **بُرْدُ عَصْبٍ**: kendisine izafe edilendir; cem edilmez; bazen yetinip derler: onun üzerinde **العَصْب**; çünkü **البُرْد** o adla bilindi.
Ve koyunun bağırsaklarından **العصيب** adlandırıldı; çünkü o katlanmıştır.
Ve kıtlık yılında, ufuk kızardığında ve derinlik tozlandığında denir: **عَصَبَ الأُفْق**; **يعصب**; o halde o **عاصب**tir; yani: kızarmış.
Ebu Leylâ dedi: **عصبت أفواه القوم عصوباً**; tükürükle birlikte bir toz dişlerinin üzerine yapıştığında ve tükürükleri kuruduğunda. Ve denir: **عَصَبَ القوم يعصب عصوباً**; bir tozdan yahut şiddetli susuzluktan dişlerinin üzerinde kir toplandığında; sonra yıkandığında yahut silindiğinde gider.
Ve **العَصَبَةُ**: erkek kişinin, çocuk ve baba olmaksızın, **كلالة** yoluyla mirasçıları.
Ama ferâizde, kendisi için adlandırılmış bir farîzası olmayan herkes **عَصَبَة**dir; farîzalardan artanı alır; ve ondan **العصبيّة** türetildi.
Ve erkeklerden **العُصبة**: on (kişidir); ondan daha aza söylenmez. Ve Yusuf عليه السَّلام’ın kardeşleri ondur; dediler: “**ونحن عصبة**”; ve denir: erkeklerden on ile kırk arasıdır.
Ve O’nun (yüce ve mübarek) sözü: “**لتنوء بالعصبة**”; denir: kırk; ve denir: on.
Ama Arapların sözünde, her erkekler yahut süvarileriyle atlar, bir parça olduklarında, onlar **عصبة**dir; ve yine insanlardan ve kuşlardan **العصابة** böyledir. Nâbiga dedi:
إذا ما التقي الجمعان حلّق فوقهم		عصائب طير تهتدي بعصـائب
Ve **اعصوصب القوم**: bir **عصابة** oldular. Dedi:
يعصوصب الحشر إذا اقتدى بها
yani: toplanır.
Ve **اعصوصب القوم**: yürüyüşte ciddileştiklerinde; ve onun اشتقاقı **اليوم العصيب**dendir; yani: şiddetli. Ve **أمر عصيب**: yani: şiddetli. ‘Accâc dedi:
ومبرك الجائل حيث اعصوصبا
yani: **عُصَباً** olarak ayrıldılar. Ve dedi:
يعصوصب السّفر إذا علاها
رهبتهم أو ينزلوا ذراها
**يعصوصب السَّفْر**: yani: o çölü korktukları vakit yürüyüşte ciddileşirler. Ve **اعصوصب السفر**: yani: şiddetlendi.
Ve **يوم عصبصب**; **فَعَلْعَلْ** vezninde; iki harfle ard arda gelen bir bina. Dedi:
.............		أذقتهم يوما عبوسا عصبصبا
Ve **العَصْب**: binek hayvanının iki dişisini bağlamak; ta ki ikisi düşsün. Onu bağladım; ve o **معصوب**tur.
Ve **العِصابة**: baş ağrısından dolayı başın bağlandığı şey. Başın dışında bir şeyi onunla bağladığın şey ise **عِصاب**tır; ikisini bilinsin diye, aralarında fark olarak **الهاء** olmaksızın. Dedi:
فإن صعُبت عليكم فاعصِبوها		عصابا، تُسْتَدرُّ بـه شـديدا
Ve falan kişi tac ile **اعتصب** etti; yani: bağladı. Ve denir: **عَصَبَ** ve **عَصَّبَ**; hafifletilir ve şeddelenir. Dedi:
يعتصبُ التّاج فوق مَفْرِقِه		على جبين كأنّه الذّهـب
Ve beyit, Kays b. er-Rukayyât’ındır.

**صعب**: **الصَّعْبُ**: binek hayvanlarında uysalın zıddı. Ve dişisi: **صَعْبة**; çoğulu **صِعاب**. Ve erkek deve, damızlık erkeğe **أَصْعَبَ** eder; o halde o **مُصْعَب**tır. Ve onun **إصْعابه**: ona binilir de ona ip dokunmaz; ve onunla **المسّود**a **مُصْعَبا** ad verildi.
Ve şey **صَعُبَ**; **صُعُوبة** (ile); yani: şiddetlendi. Ve güç yetirilmeyen her şey **مُصْعَب**tır.
Ve **أمرٌ صَعْبٌ**; ve **عقبة صَعْبَة**. Ve her ikisinden fiil: **صَعُبَ يَصْعُب صعوبة**.

**بعص**: **البُعْصُوصَة**: beyazlığından bir parıltısı olan küçük bir böcekçik. Küçüklüğü ve zayıflığı için çocuğa denir: **يا بُعْصوصة**. Ebu Leylâ onu bilmedi; ve ‘Arrâm onu bildi.

**صبع**: **الصَّبْعُ**: bir kap alman; iki başparmağın ve iki işaret parmağınla karşı karşıya getirmen; sonra içindekini akıtman; yahut başı dar bir şeyin içine bir şey koyman; o halde onu **يَصْبَعُهُ صبعاً**.
Ve **الإصْبَعُ** müennestir; bazıları onu müzekker yapar. Onu müzekker yapan dedi: onda dişillik alâmeti yoktur. Onu müennes yapan dedi: o iki göz ve iki el gibidir; ve çift olan her şeyi müennes yaptık.
Leys dedi: Halîl’e dedim: dişil ismin alâmeti nedir? Dedi: üç şey: senin “**قائمة**” sözündeki **الهاء**.
Ve “**حمراء**”daki uzatma. Ve “**حَلْقَى**” ve “**عَقْرَى**”daki **الياء**.
Ve **الإصْبَعَ**ı ancak müennes yaptı; çünkü o ayrılmıştır; bu türden, içinde yarık bulunan her şey müennestir; iki burun deliği gibi; ve ikisi, aralarında ayrıklık olandır.
Ve yine iki çene, iki önkol ve iki bilek müzekkerdir. Ve bu başka bir cinstir. Ve falanı **صَبَعت**; ona doğru **بإصْبَعِكَ** işaret ettiğinde ve onu gıybet ettiğinde.
Ve **الإصْبَعِ**: güzel iz. Dedi:
أغرُّ كلونِ البَدْرِ في كلِّ منكـبٍ		من الناس نُعمَى يحتذيها وإصْبَعُ
Ve Râ‘î dedi; develerinin otlatmasını güzelleştirmiş bir çobanı zikreder; ta ki semirdiler; semizliklerinden dolayı parmaklarla onlara işaret edildi:
يُسَوِّقُها بادي العُروق ترى لـه		عليها إذا ما أجدبَ الناسُ إصْبَعا
Ve dersin: **ما صَبَعَك علينا ?** yani: bize seni ne delâlet ettirdi?

**بصع**: **البَصْعُ**: darlığından suyun neredeyse geçmediği bir delik.
**بَصُع بَصاعة**; ve ter, bedenden **تَبَصَّع** etti: kılların köklerinden azar azar fışkırdı.
‘Arrâm dedi: delik **البضْعُ**tur; **الضاد** ile. Elbiseyi **بَضَعْتَ**; **بضعاً**; yani: onu az bir yırtmayla yırttın.
Ve ter, bedenden **تبصَّع** etti; yani: çıktı. Ebu Züeyb dedi:
تَأبى بدِرّتها إذا ما اسْتُعْضِبْت		إلاّ الحميَم فإنّه يتـبـصَّـع

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B9/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الإصْبَعُ يذكَّر ويؤنَّث، وفيه لغات: إصْبَعٌ وأُصْبَعٌ بكسر الهمزة وضمها والباء مفتوحة فيهما، ولك أن تُتْبِعَ الضمةَ الضمةَ فتقول أُصْبُعٌ، ولك أن تُتْبِعَ الكسرةَ الكسرةَ فتقول إصْبِعٌ. وفيه لغة خامسة إِصْبِعٌ مثال اضْرِبْ. قال أبو زيد: صَبَعْتُ بفلان وعلى فلان أَصْبَعُ صَبْعاً، إذا أشرتَ نحوه بإصْبَعِكَ مغتاباً. وصَبَعْتُ فلاناً على فلانٍ: دَلَلتُهُ عليه بالإشارة. وقال أبو عبيد في المصنَّف: صَبَعْتُ الإناء، إذا كان فيه شراب فوضعت عليه إصْبَعَكَ حتَّى سال عليه ما فيه في إناء آخر. ويقال: للراعي على ماشيته إصْبَعٌ، أي أثرٌ حسنٌ. وأنشد الأصمعي للراعي:
ضَعيفُ العَصا بادي العُروقِ تَرى لهعليها إذا ما أَجْدَبَ الناسُ إصْبَـعـا

##### Türkçe

**الإصْبَعُ** müzekker de olur müennes de; onda lugatlar vardır: **إصْبَعٌ** ve **أُصْبَعٌ**; hemzenin kesri ve zammı iledir; **الباء** ikisinde de fethalıdır. Ve senin için zammeyi zammeye tâbi kılman vardır; böylece **أُصْبُعٌ** dersin. Ve senin için kesreyi kesreye tâbi kılman vardır; böylece **إصْبِعٌ** dersin. Ve onda beşinci bir lugat vardır: **إِصْبِعٌ**, **اضْرِبْ** misali.

Ebû Zeyd dedi: **صَبَعْتُ** falan kimse ile ve falan kimse üzerine **أَصْبَعُ** **صَبْعاً** (yaparım); yani ona doğru **إصْبَعِكَ** ile, gıybet ederek işaret ettiğin zaman. Ve **صَبَعْتُ** falanı falan üzerine: ona işaretle onu gösterdim.

Ebû Ubeyd, **المصنَّف**’te dedi: **صَبَعْتُ** kabı; yani içinde içecek varken üzerine **إصْبَعَكَ** koydun da içindekinin, başka bir kap içine onun üzerine akmasına kadar (böyle yaptın).

Ve denilir: çobanın hayvanları üzerinde **إصْبَعٌ** vardır; yani güzel bir iz.

Asma‘î çoban hakkında inşad etti:

Zayıf değnekli, damarları belirgin; görürsün onun için
onun üzerinde, insanlar kıtlığa düştüğü vakit, **إصْبَـعـا**.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B9/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والصاد مع الباء
عصب ، صبع ، صعب ، بصع ، بعص : مستعملة .
عصب : قال الله جل وعز : ( هَاذَا يَوْمٌ عَصِيبٌ ) ( هُود : 77 ) أخبرني المنذريّ عن أبي العباس عن سَلَمة عن الفرّاء قال : يوم عَصِيب ، ويوم عَصَبصَب أي شديد . قال : وعَصَب فوه يَعْصِب عَصْباً إذا ذَبّ ويبِس رِيقه ، وفوه عاصب .
وأخبرني الحَرّانيّ عن ابن السكيتِ يقال : عصَب الريقُ بفيه يعصِب عَصْبَاً إذا يبِس . وقال : عَصَب فاه الريق .
وقال ابن أحمر :
. . . حتى يعصِب الريقُ بالفم
وقال الراجز :
يعصب فاه الرِيقُ أي عَصْب
عَصْب الجُبَاب بشفاه الوطْب
الجُبَاب : شِبْه الزُبْد في ألبان الإبل . وروى بعض المحدِّثين ( أن جبريل جاء
يوم بدر على فرس أنثى وقد عصم بثنّيتيه الغبارُ ) ، فإن لم يكن غلطاً من المحدِّث فهي لغة في عَصَب ، والباء والميم يتعاقبان في حروف كثيرة ، لقرب مخرجيهما ، يقال ضَرْبَةُ لازبٍ ولازم ، وسبّد رأسه وسمَّده . وأخبرني المنذريّ عن أبي العباس عن ابن الأعرابي قال : رجل معصَّب أي فقير قد عصَّبه الجهد ، وهو من قوله جل وعز : ( يَوْمٌ عَصِيبٌ ) ( هُود : 77 ) .
وقال بعضهم : يوم عصيب أي شديد مأخوذ من قولك : عَصَبَ القومَ أمرٌ يعصِبهم عَصْباً إذا ضمَّهم واشتد عليهم . وقال ابن أحمر :
يا قومِ ما قومي على نأيهم
إذ عَصَب الناس شَمَال وقرّ
وقوله : ما قومي على نأيهم تعجّب من كرمهم ، وقال : نِعم القوم هم في المجاعة إذ عصب الناس شَمال أي أطاف بهم وشملِهم بَرْدَها . ويقال للرجل الجائع يشتدّ عليه سَخْفة الجُوع فيعصِّب بطنه بحجر : مُعَصَّب . ومنه قوله :
ففي هذا فنحن لُيُوث حرب
وفي هذا غيوث مُعَصَّبينَا
وقال الأصمعيّ : العَصْب : غَيْم أحمر يكون في الأفُق الغربيّ يظهر في سِنِي الجَدْب . وقال الفرزدق :
إذا العَصْب أمسى في السماء كأنه
سَدَى أُرْجوان واستقلَّت عَبُورها
أبو عُبيد عن أبي عُبَيدة : المعصَّب : الذي عصَّبته السِنُون أي أكلت ماله . وقال الله جل وعز : ( وَنَحْنُ عُصْبَةٌ إِنَّ أَبَانَا لَفِى ضَلَالٍ مُّبِينٍ ) ( يوسف : 8 ) . قال أبو عبيد : قال أبو زيد : العُصْبة من العَشَرة إلى الأربعين . وقال الأخفش : العُصْبة والعِصابة : جماعة ليس لها واحد . وذكر ابن المظفّر في كتابه حديثاً : إنه يكون في آخر الزمان رجل يقال له : أمير العُصَب ، فوجدت تصديقه في حديث حدّثنا به محمد بن إسحاق عن الرماديّ عن عبد الرزاق عن معمر عن أيوب عن ابن سيرين عن عُقْبة بن أوس عن عبد الله بن عمرو بن العاص أنه قال : وجدت في بعض الكتب يوم اليرموك : أبو بكر الصديق أصبتم اسمه . عمر الفاروق قَرْن من حديد أصبتم اسمه . عثمان ذو النورين كِفيْلَن من الرحمة لأنه يُقتل مظلوماً ، أصبتم اسمه . قال : ثم يكون مَلِك الأرض المقدَّسة وابنه . قال عُقبة : قلت لعبد الله سمّهما . قال : معاوية وابنه . ثم يكون سفَّاح ، ثم يكون منصور ، ثم يكون جابر ، ثم مهديّ ، ثم يكون الأمين ، ثم يكون سين وسلام يعني صلاحاً وعافية ، ثم يكون أمير العُصَب ، ستة منهم من ولد كعب بن لؤيّ ورجل من قحطان كلهم صالح لا يُرَى مثله . قال أيوب : فكان ابن سيرين إذا حَدَّث بهذا الحديث قال : يكون على الناس ملوك بأعمالهم . قلت : وهذا حديث عجيب وإسناده صحيح والله أعلم بالغيوب .
والعَصْب من برود اليمن ، معروف . وقال الليث : سمّي عَصْباً لأن غَزْله يُعصَب ، ثم يُصبغ ثم يحاك ، وليس من برود الرقْم .
ولا يجمع ، يقال : بُرْد عَصْب وبرود عَصْب لأنه مضاف إلى الفعل . وربما اكتفَوا بأن يقال : عليه العَصْب لأن البُرْد عُرِف بذلك الاسم . أبو عبيد عن أبي عمرو : العصَّاب : الغزّال . وقال رؤبة :
طيّ القَسَاميّ بُرودَ العَصَّاب
قال : والقَسَاميّ : الذي يَطْوي الثياب في أول طَيّها حتى تُكسّر على طيّها . قلت : وقول أبي عمرو يحقّق ما قاله الليث من عَصْب الغَزْل وصَبْغه . وروي عن الحجّاج بن يوسف أنه خطب الناس بالكوفة فقال : لأَعْصِبَنَّكم عَصْب السَّلَمة . قلت : والسَّلَمة شجرة من الغَضَى ذات شوك ، وورقها القَرَظ الذي يُدبغ به الأَدَم ، ويعسُر خَرْط ورقها لكثرة شوكها . ويَعْصِب الخابط أغصانها بحَبْل ثم يَهْصِرها إليه ويخبِطها بعصاه فيتناثر ورقها للماشية ولمن أراد جمعه . وعَصْبُها : جمع أغصانها بحبل تُمدّ به وتُشَدّ شدّاً شديداً . وأصل العَصْب اللَيّ ، ومنه عَصْب التَيْس وهو أن يُشدّ خُصْياه شدّاً شديداً حتى تَنْدُرَا من غير أن تنتزعا نزعاً ، أو تُسَلاّ سلاًّ . يقال : عَصبْتُ التيس أعصِبه فهو معصوب . قال ذلك أبو زيد فيما رَوى عنه أبو عبيد . ومن أمثال العرب : فلان لا تُعْصَب سَلَماته يضرب مثلاً للرجل العزيز الشديد الذي لا يُقهر ولا يُستذَلّ . ومنه قول الشاعر :
ولا سَلَماتي في بَجِيلة تُعْصَبُ
أبو عبيد عن الأصمعيّ : العَصُوب : التي لا تَدِرّ حتى يُعْصَب فخذاها بحبل ، وذلك الحبل يقال له : العِصَاب . وقد عصبها الحالب عَصْباً وعِصَاباً . وقال الشاعر :
فإن صَعُبَتْ عليكم فاعصِبوها
عِصَاباً تَستدرّ به شديدا
وقال أبو زيد : العَصُوب : الناقة التي لا تَدِرّ حتى يُعْصَب أداني مَنْخِرَيها بخَيط ثم تُثَوَّر ولا تُحلّ حتى تُحلب . وأما عَصَبة الرجل فهم أولياؤه الذُكور من ورثته ، سُمُّوا عَصَبة لأنهم عَصَبوا بنسبه أي استكَفُّوا به ، فالأب طَرَف والابن طَرَف والعَمّ جانب والأخ جانب ، والعرب تسمّي قرابات الرجل أطرافه ، ولمّا أحاطت به هذه القرابات وعَصَبتْ بنسبه سُمّوا عَصَبة . وكل شيء استدار بشيء فقد عَصَب به . والعمائم يقال لها : العصائب ، واحدتها عِصَابة ، من هذا . وأمَّا العَصَبة فلم أسمع لهم بواحد . والقياس أن يكون عاصباً ؛ مثل طالب وطَلَبة وظالم وظلَمة . ويقال أيضاً : عَصَبت الإبلُ بِعَطَنها إذا استكفَّت به ؛ قال أبو النجم :
إذ عَصَبت بالعَطَن المغربَل
يعني المدقَّق ترابُه . ويقال : عَصَب الرجلُ بيتَه أي أقام في بيته لا يبرحه ، لازماً له . ويقال : عَصَب القَيْن صَدْع الزجاجة بضبَّة من فضَّة إذا لأمها بها محيطة به . والضبَّة عِصَابة للصَّدْع . والعَصَبيَّة : أن يدعو الرجل إلى نُصْرة عَصَبته والتألُّب معهم على من يناوئهم ، ظالمين كانوا أو مظلومين . وقد تعصَّبوا عليهم إذا تجمّعوا . واعصوصب القومُ إذا اجتمعوا . فإذا تجمّعوا على فريق آخرين قيل : تعصَّبوا .
وقرأت بخطّ شمر أن الزبير بن العوّام لمّا أقبل نحو البصرة سئل عن وجهه فقال :
عَلِقتهم إني خلِقتُ عُصْبَهْ
قَتَادةً تعلَّقت بنُشبَهْ
قال شمر : وبلغني أن بعض العرب قال :
غلبتهم إني خُلِقتُ نُشْبَهْ
قتادة ملوِيَّة بعُصْبَهْ
قال : والعُصْبة نبات يتلوّى على الشجر ، وهو اللَّبْلاب . والنُشْبة من الرجال : الذي إذا عبِث بشيء لم يكد يفارقه . وأنشد لكثيّر :
باديَ الربع والمعارف منها
غير رَبْع كعُصْبة الأغيال
وروى غيره عن ابن الأعرابي عن أبي الجرّاح أنه قال : العُصْبة : هَنَة تُلَفّ على القَتَادة لا تُنزع عنها إلاّ بعد جَهد ، وأنشد :
تلبَّس حُبُّها بدمي ولحمي
تلبُّسَ عُصْبة بفروع ضَالِ
ويقال للرجل إذا كان شديد أسْرِ الخَلْق غير مسترخِي اللحم : إنه لمعصوب ما حُفْضِج . وقال ابن السكيت : العَصَب عَصَب الإنسان والدابَّة ، قال : وحكى لي الكلابيّ : ذاك رجل من عَصَب القوم أي من خيارهم ، ونحوَ ذلك قال ابن الأعرابي . وقال أبو العباس عنه : العَصُوب المرأة الرسحاء ، وروى أبو نصر عن الأصمعي والأثرمُ عن أبي عبيدة أنهما قالا : هي العَصُوب والرسحاء والمَسْحاء والرصعاء والمصواء والمزلاق والمزلاج والمِنْداص . وقال الليث : العَصَب : أطناب المفاصل التي تلائم بينها وتشدُّها وليس بالعَقَب . ولحم عَصِب : صُلْب شديد . ويقال للرجل الذي سوّده قومه : قد عصَّبوه فهو معصَّب ؛ وقد تعصّب . ومنه قول المخبَّل في الزبْرِقان :
رأيتك هربَّتِ العِمَامة بعدما
أراك زماناً حاسراً لما تُعَصَّبِ
وهذا مأخوذ من العِصَابة وهي العِمَامة وكانت التيجان للملوك ، والعمائم الحمر للسادة من العرب . ورجل معصَّب ومعمَّم : أي مسوَّد . وقال عمرو بن كُلْثوم :
وسيد معشر قد عصَّبوه
بتاج المُلْك يَحْمى المُحْجَرينا
فجعل الملِك معصَّباً أيضاً لأن التاج أحاط برأسه كالعِصابة التي عَصَبت برأس لابسها . والعِصابة تقع على الجماعة من الناس والطير والخيل . ومنه قول النابغة :
عصائب طير تهتدي بعصائب
ويقال : اعتصب التاجُ على رأسه إذا استكَفَّ به . ومنه قول قيس ذي الرُّقيات :
يعتصب التاجُ فوق مَفْرِقه
على جبين كأنه الذهب
وكلّ ما عُصِب به كَسْر أو قرح من خرقة أو خَبِيبة فهو عِصاب له . ويقال لأمعاء الشاء إذا طُوِيت وجمعت ثم جُعلت في حَوِيَّة من حوايا بطنها : عُصُب واحِدُها عَصِيب .
والعصائب : الرياح التي تعصب الشجر
فتدرج فيه ؛ قال الأخطل :
مطاعيم تعذُو بالعَبِيط جِفانُهم
إذا القُرّ ألوت بالعِصَاه عصائبُهُ
وعَصِبت الفِصالُ الإبلَ : تقدَّمتها . والمعصوب : الكتاب المطويّ . وقال :
أتاني عن أبي هَرِم وعيد
ومعصوبٌ تخُبّ به الرِّكابُ
صعب : يقال : عَقَبة صَعْبة إذا كانت شاقَّة . وجَمَل مُصْعَب إذا لم يكن منوَّقاً وكان محرَّم الظهر ، وجمال مصاعب ومصاعيب . ويقال : أصعَبْتُ الأمر إذا ألفيته صَعْباً . ومنه قول الشاعر :
لا يُصْعِب الأمر إلا رَيْث يَرْكبه
ولا تَعَرّبُ إلاّ حوله العَرَبُ
ويقال : صَعُب الأمر يَصْعُب صُعُوبة فهو صَعْب . ويقال : أخذ فلان بَكْراً من الإبل ليقتضبه فاستصعب عليه استصعاباً . وقد استصعبته أنا إذا وجدته صَعْباً . وقال ابن السكيت : المصعَب : الفَحْل الذي يودَّع من الركوب والعمل ، للفِحْلة . قال : والمصعَب : الذي لم يمسسه حَبْل ولم يُركب . قال : والقَرْم : الفحل الذي يُقْرم أي يودَّع ويُعفى من الركوب ، وهو المُقْرَم والقريع والفَنِيق . وصَعْب من أسماء الرجال . وجمع الصَّعْب صِعَاب .
صبع : أبو عبيد عن أبي عبيدة : صَبَعت بالرجل وصبعت عليه أصْبَع صَبْعاً إذا اغتبْتَه . وصبعت فلاناً على فلان : دللته . وصبعت الإناء إذا كان فيه شراب فقابلتَ بين إصبعيك ثم أرسلت ما فيه في شيء آخر . قلت : وصَبْع الإناء أن يُرسل الشراب الذي فيه من طَرَفي الإبهامين أو السبَّابتين لئلا ينتشر فيندفق . قلت : وهذا كله مأخوذ من الإصبع ؛ لأن الإنسان إذا اغتاب إنساناً أشار إليه بالإصبع . وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي : رجل مصبوع إذا كان متكبّراً . قال : والصَبْع : الكِبْر التامّ . والإصبع : واحدة الأصابع . وفيها ثلاث لغات حكاها أبو عبيد عن الكسائيّ قال : هي الإصْبَع وَالإصْبِع واللأُصْبُع . وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه دمِيتْ إصبعُه في حفر الخندق فقال :
هل أنت إلا إصبِع دَمِيتِ
وفي سبيل الله ما لقِيتِ
وإن ذكَّر مذكِّر الإصبع جاز له ؛ لأنه ليس فيها علامة التأنيث . والإصبع : الأثر الحسَن . يقال : فلان من الله عليه إصبع حَسَنة . وإنما قيل للأثَر الحسن : إصبع لإشارة الناس إليه بالإصبع . وأخبرني المنذريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابيّ أنه قال : إنه لحسن الإصبع في ماله ، وحَسَن المَسّ في مالِه أي حسن الأثر . وأنشد :
أوردها راع مَرِيء الإصبع
لم تنتشر عنه ولم تَصَدّعِ
وفلان مُغِلّ الإصبع إذا كان خائناً . وقال الشاعر :
حدّثتَ نفسك بالوفاء ولم تكن
للغدر خائنةً مُغِلّ الإصبع
وقيل : إصبع : اسم جبل بعينه .
بعص : أبو العباس عن ابن الأعرابيّ :
البَعْص : نحافة البدن ودِقَّته . قال : أصله دُودة يقال لها : البُعْصُوصة . قال : وسَبٌّ للجواري : يا بُعْصُوصة كُفّي ، ويا وجه الكُبَع : سمك بحري وَحِشُ المَرآة . وقال الليث : البُعصوصة : دوَيْبَّة صغيرة لها بريق من بياضها . ويقال للصبيَّة يا بُعصوصة لصغر جُثَّتها وضعفها . أبو عبيد عن الأصمعيّ يقال للحيَّة إذا ضُرِبت فلوَتْ ذَنَبها : هي تَبعْصَصُ أي تتلوَّى . وقال ابن الأعرابي أيضاً : يقال للجُويرية الضاويَّة : البُعصوصة والعِنْفِص والبطيّطة الحطِّيطة .
بصع : أبو العباس عن ابن الأعرابي : البَصْع : الجَمْع . ومنه قولهم في التأكيد : جاء القوم أجمعون أكتعون أبصعون إنما هو شيء يَجمع الأجزاء . قال : وقال الفرّاء : يقولون : أجمعون أكتعون أبصعون ، ولا يقولون : أبصعون حتى يتقدّمه أكتعون . وسمعت المنذريّ يقول : سمعت أبا الهيثم يقول : الكلمة توَكَّد بثلاثة تواكيد . يقولون : جاء القوم أكتعون أبثعون أبصعون بالصاد ؛ كما قال ابن الأعرابي والفرّاء . وقال : أبثعون بالثاء والصواب : أبتعون بالتاء ، وظننت أن المنذريّ لم يضبِطه عن أبي الهيثم ضبطاً حسناً . وقال ابن هانىء وغيره من النحويين : أخذته أجمع أبتع وأجمع أبصع بالتاء والصاد . وقال الليث : البَصْع : الخَرْق الضيِّق الذي لا يكاد يَنفُذ فيه الماء . تقول : بَصُع يبصُع بَصَاعة . قال : ويقال : تبصّع العَرَق من الجَسَد إذا نبع من أصول الشَّعَر قليلاً قليلاً . قلت : ورَوَى ابن دريد بيت أبي ذؤيب :
إلاّ الحَمِيم فإنه يتبصّع
بالصاد أي يسيل قليلاً قليلاً . قلت : ورَوَى الثقات هذا الحرف : يتبضّع الشيء بالضاد إذا سال ، هكذا أقرأنيه الإياديّ عن شمر لأبي عُبيد ، وهكذا رواه الرواة في شعر أبي ذؤيب ، وابن دُريد أخذ هذا من ( كتاب ابن المظفّر ) فمرّ على التصحيف الذي صحَّفه .

##### Türkçe

**ع** ile **ص**’ın **ب** ile olan bâbı

**عصب** , **صبع** , **صعب** , **بصع** , **بعص** : kullanımdadır.

**عصب** : Allah جل وعز şöyle dedi: ( هَاذَا يَوْمٌ عَصِيبٌ ) ( هُود : 77 ). Münzirî bana Ebû’l-‘Abbâs’tan, o da Seleme’den, o da Ferrâ’dan haber verdi; dedi ki: **يوم عَصِيب** ve **يوم عَصَبصَب** yani şiddetli. Dedi ki: **عَصَب فوه يَعْصِب عَصْباً**; tükürüğü çekilip kuruduğu zaman; ve ağzı **عاصب**’dır.

Ve Harrânî bana İbnü’s-Sikkît’ten haber verdi: denir ki: **عصَب الريقُ بفيه يعصِب عَصْبَاً**; kuruduğu zaman. Ve dedi ki: **عَصَب فاه الريق**.

İbn Ahmer dedi ki:
. . . حتى يعصِب الريقُ بالفم

Râciz dedi ki:
يعصب فاه الرِيقُ أي عَصْب
عَصْب الجُبَاب بشفاه الوطْب

**الجُبَاب**: deve sütlerinde, kaymağa benzer şeydir. Bazı muhaddisler rivayet etti: ( أن جبريل جاء
يوم بدر على فرس أنثى وقد عصم بثنّيتيه الغبارُ ) ; eğer muhaddisten bir yanlış değilse, bu **عَصَب**’ta bir dildir; **الباء** ile **الميم** birçok harfte birbirinin yerine geçer; iki mahreçlerinin yakınlığından dolayı; denir ki: **ضَرْبَةُ لازبٍ ولازم**; ve **سبّد رأسه وسمَّده**. Münzirî bana Ebû’l-‘Abbâs’tan, o da İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi; dedi ki: **رجل معصَّب** yani fakir; onu meşakkat **عصَّبه** etmiştir; ve bu, Allah جل وعز’ün sözü olan ( يَوْمٌ عَصِيبٌ ) ( هُود : 77 )’dendir.

Bazıları dedi ki: **يوم عصيب** yani şiddetli; şu sözünden alınmıştır: **عَصَبَ القومَ أمرٌ يعصِبهم عَصْباً**; onları bir araya topladığı ve üzerlerine şiddetlendiği zaman. İbn Ahmer dedi ki:
يا قومِ ما قومي على نأيهم
إذ عَصَب الناس شَمَال وقرّ

Ve onun sözü: **ما قومي على نأيهم**; onların cömertliğine hayrettir. Ve dedi ki: **نِعم القوم هم في المجاعة إذ عصب الناس شَمال**; yani onları kuşattı ve soğuğunu onlara şâmil kıldı. Aç adama denir; açlığın sersemliği ona şiddetlenir de karnını taşla sarar: **مُعَصَّب**. Ondandır şu sözü:
ففي هذا فنحن لُيُوث حرب
وفي هذا غيوث مُعَصَّبينَا

Asma‘î dedi ki: **العَصْب**: batı ufkunda olan kızıl buluttur; kıtlık yıllarında görünür. Ferazdak dedi ki:
إذا العَصْب أمسى في السماء كأنه
سَدَى أُرْجوان واستقلَّت عَبُورها

Ebû ‘Ubeyd, Ebû ‘Ubeyde’den: **المعصَّب**: yılların **عصَّبته** ettiği, yani malını yediği kimsedir. Allah جل وعز dedi: ( وَنَحْنُ عُصْبَةٌ إِنَّ أَبَانَا لَفِى ضَلَالٍ مُّبِينٍ ) ( يوسف : 8 ). Ebû ‘Ubeyd dedi ki: Ebû Zeyd dedi: **العُصْبة** ondan kırka kadar (yani) ondan kırka (kadar olan topluluk). Ahfeş dedi ki: **العُصْبة** ve **العِصابة**: tekili olmayan bir cemaat. İbnü’l-Muzaffer kitabında bir hadis zikretti: âhir zamanda **أمير العُصَب** denilen bir adam olacağı; bunun tasdikini, bize Muhammed b. İshâk’ın, o da Remâdî’den, o da ‘Abdürrezzâk’tan, o da Ma‘mer’den, o da Eyyûb’dan, o da İbn Sîrîn’den, o da ‘Ukbe b. Evs’ten, o da ‘Abdullah b. ‘Amr b. el-‘Âs’tan rivayet ettiği bir hadiste buldum; dedi ki: bazı kitaplarda Yermûk günü (şöyle) buldum: Ebû Bekir es-Sıddîk: ismini isabet ettirdiniz. ‘Umer el-Fârûk: demirden bir boynuz; ismini isabet ettirdiniz. ‘Uthmân Zü’n-Nûreyn: rahmetten iki kefil; çünkü mazlum olarak öldürülecektir; ismini isabet ettirdiniz. Dedi ki: sonra mukaddes arzın meliki ve oğlu olur. ‘Ukbe dedi ki: ‘Abdullah’a dedim: ikisini adlandır. Dedi ki: Muâviye ve oğlu. Sonra bir **سفَّاح**, sonra bir **منصور**, sonra bir **جابر**, sonra bir **مهديّ**, sonra **الأمين**, sonra **سين وسلام** yani salah ve âfiye; sonra **أمير العُصَب**; onlardan altısı Ka‘b b. Lüeyy’in evladından ve bir adam Kahtân’dan; hepsi sâlih, benzeri görülmez. Eyyûb dedi ki: İbn Sîrîn bu hadisi rivayet ettiğinde derdi ki: insanların üzerine, amelleriyle (yönetilen) melikler olur. Dedim ki: bu acayip bir hadistir; isnadı sahih; Allah gaybları daha iyi bilir.

**العَصْب** Yemen bürdelerindendir; mâlûmdur. Leys dedi ki: **عَصْب** diye adlandırıldı; çünkü onun ipliği **يُعصَب** edilir, sonra boyanır, sonra dokunur; ve **برود الرقْم**’dan değildir.

Cem‘ edilmez; denir ki: **بُرْد عَصْب** ve **برود عَصْب**; çünkü fiile izafe edilmiştir. Bazen, bürde bu isimle bilindiği için, “üzerinde **العَصْب** var” denilmesiyle yetinirler. Ebû ‘Ubeyd, Ebû ‘Amr’dan: **العصَّاب**: iplik eğiren. Ru’be dedi ki:
طيّ القَسَاميّ بُرودَ العَصَّاب

Dedi ki: **القَسَاميّ**: elbiseleri, ilk katlayışlarında katlar; ta ki katları üzerinde kırıştırılsın. Dedim ki: Ebû ‘Amr’ın sözü, Leys’in ipliğin **عَصْب** edilmesi ve boyanması hakkında söylediğini tahkik eder. Haccâc b. Yûsuf’tan rivayet edildi: Kûfe’de insanlara hutbe okudu ve dedi ki: **لأَعْصِبَنَّكم عَصْب السَّلَمة**. Dedim ki: **السَّلَمة** dikenli **الغَضَى**’dan bir ağaçtır; yaprağı, derinin tabaklandığı **القَرَظ**’dır; dikeninin çokluğundan dolayı yaprağını soymak zor olur. Ve **الخابط** onun dallarını iple **يَعْصِب** eder; sonra onu kendine doğru çeker ve asasıyla silkeler; yaprağı, hayvanlara ve toplamak isteyene saçılır. Ve onun **عَصْب**’ı: dallarını bir iple toplamak; onunla uzatılır ve çok şiddetli bağlanır. **العَصْب**’ın aslı bükmedir; ondandır **عَصْب التَيْس**; o da, iki husyesini çok şiddetli bağlamaktır; ta ki, koparılmaksızın dışarı sarksınlar; yahut çekilip çıkarılmaksızın. Denir ki: **عَصبْتُ التيس أعصِبه فهو معصوب**. Bunu Ebû Zeyd, Ebû ‘Ubeyd’in ondan rivayetinde söyledi. Arapların mesellerindendir: **فلان لا تُعْصَب سَلَماته**; yenilmeyen ve zelil edilemeyen aziz, şiddetli adam için mesel vurulur. Ondandır şairin sözü:
ولا سَلَماتي في بَجِيلة تُعْصَبُ

Ebû ‘Ubeyd, Asma‘î’den: **العَصُوب**: sağılmaz; ta ki iki uyluğu iple **يُعْصَب** edilsin; o ipe **العِصَاب** denir. Sağımcı onu **عَصْباً** ve **عِصَاباً** ile bağlamıştır. Şair dedi ki:
فإن صَعُبَتْ عليكم فاعصِبوها
عِصَاباً تَستدرّ به شديدا

Ebû Zeyd dedi ki: **العَصُوب**: sağılmaz; ta ki iki burun deliğinin yakını bir iplikle **يُعْصَب** edilsin; sonra ürkütülür; sağılıncaya kadar çözülmez. Ama erkeğin **عَصَبة**’si, mirasçılarından erkek velileridir; **عَصَبة** diye adlandırıldılar; çünkü onun nesebiyle **عَصَبوا** ettiler; yani onunla yetindiler/ona dayanıp kuşattılar; baba bir uç, oğul bir uç; amca bir yan, kardeş bir yan; Araplar erkeğin akrabalarına “uçları” derler; bu akrabalıklar onu kuşatıp nesebiyle **عَصَبتْ** edince **عَصَبة** diye adlandırıldılar. Bir şey bir şeyle çevrelenirse, onunla **عَصَب** etmiştir. Sarıklara **العصائب** denir; tekili **عِصَابة**; bundandır. Ama **العَصَبة** için onlara bir tekil işitmedim. Kıyas, **عاصباً** olmasıdır; **طالب** ve **طَلَبة**; **ظالم** ve **ظلَمة** gibi. Ayrıca denir ki: **عَصَبت الإبلُ بِعَطَنها**; onunla yetinip ona sığındıkları zaman; Ebû’n-Necm dedi ki:
إذ عَصَبت بالعَطَن المغربَل

Yani toprağı elenmiş/ince olan (yer). Denir ki: **عَصَب الرجلُ بيتَه**; yani evinde ikamet etti, ondan ayrılmadı; ona bağlı kaldı. Denir ki: **عَصَب القَيْن صَدْع الزجاجة بضبَّة من فضَّة**; onu onunla birleştirdiği zaman; onu kuşatmış olarak. Ve **الضبَّة** çatlak için bir **عِصَابة**’dır. **العَصَبيَّة**: erkeğin, **عَصَبته**’sinin yardımına çağırması ve onlarla, onlara düşmanlık edene karşı birleşmesidir; zalim de olsalar mazlum da olsalar. Onlara karşı **تعصَّبوا**; toplandıkları zaman. **اعصوصب القومُ**; toplandıkları zaman. Başka bir takıma karşı toplandıklarında: **تعصَّبوا** denir.

Şemr’in hattıyla okudum ki: Zübeyr b. el-‘Avvâm Basra’ya doğru geldiğinde, yönü hakkında soruldu da dedi ki:
عَلِقتهم إني خلِقتُ عُصْبَهْ
قَتَادةً تعلَّقت بنُشبَهْ

Şemr dedi ki: Bana ulaştı ki bazı Araplar dedi:
غلبتهم إني خُلِقتُ نُشْبَهْ
قتادة ملوِيَّة بعُصْبَهْ

Dedi ki: **العُصْبة** ağaç üzerine dolanan bitkidir; o **اللَّبْلاب**’dır. Ve erkeklerden **النُشْبة**: bir şeyle oynadığında neredeyse ondan ayrılmayan kimsedir. Kesîr’den okudu:
باديَ الربع والمعارف منها
غير رَبْع كعُصْبة الأغيال

Başka biri, İbnü’l-A‘râbî’den, o da Ebû’l-Cerrâh’tan rivayet etti; dedi ki: **العُصْبة**: **القَتَادة** üzerine sarılan bir şeydir; ancak meşakkatle ondan çıkarılır. Şu beyti okudu:
تلبَّس حُبُّها بدمي ولحمي
تلبُّسَ عُصْبة بفروع ضَالِ

Erkeğe denir; yaratılışı sıkı bağlanmış, eti gevşek olmayan kimse ise: “o, **لمعصوب ما حُفْضِج**’dir.” İbnü’s-Sikkît dedi ki: **العَصَب** insanın ve hayvanın siniridir. Dedi ki: Kelâbî bana hikâye etti: “Bu, kavmin **عَصَب**’ından bir adamdır”; yani onların seçkinlerinden; buna benzerini İbnü’l-A‘râbî söyledi. Ebû’l-‘Abbâs ondan: **العَصُوب**: **الرسحاء** kadındır. Ebû Nasr, Asma‘î ve Eserem’den, o da Ebû ‘Ubeyde’den rivayet etti: ikisi dedi ki: o, **العَصُوب** ve **الرسحاء** ve **المَسْحاء** ve **الرصعاء** ve **المصواء** ve **المزلاق** ve **المزلاج** ve **المِنْداص**’tır. Leys dedi ki: **العَصَب**: eklemlerin ipleri/bağlarıdır; aralarını birleştirir ve onları sıkar; **العَقَب** değildir. **لحم عَصِب**: sert, şiddetlidir. Kavmi onu efendi kıldıkları adama denir: onu **عصَّبوه**; o **معصَّب**’tır; ve **تعصّب** etmiştir. Ondandır, Muhabbel’in Zebrıkân hakkında sözü:
رأيتك هربَّتِ العِمَامة بعدما
أراك زماناً حاسراً لما تُعَصَّبِ

Bu, **العِصَابة**’dan alınmıştır; o da sarıktır; taçlar melikler içindi; kırmızı sarıklar Arapların efendileri içindi. **رجل معصَّب ومعمَّم**: yani efendi kılınmış. ‘Amr b. Kulthûm dedi ki:
وسيد معشر قد عصَّبوه
بتاج المُلْك يَحْمى المُحْجَرينا

Meliki de **معصَّب** kıldı; çünkü taç, sarığın onu kuşatması gibi başını kuşattı. **العِصابة** insanlardan, kuşlardan ve atlardan olan topluluğa da denir. Ondandır Nâbiga’nın sözü:
عصائب طير تهتدي بعصائب

Denir ki: **اعتصب التاجُ على رأسه**; onunla kuşatıldığı zaman. Ondandır Kays Zî’r-Rukayyât’ın sözü:
يعتصب التاجُ فوق مَفْرِقه
على جبين كأنه الذهب

Bir kırık yahut yara, bir bez yahut **خَبِيبة** ile sarılırsa, o onun için bir **عِصاب**’dır. Koyunun bağırsaklarına denir; bükülüp toplanır, sonra karnının iç yağlarından bir **حَوِيَّة** içine konursa: **عُصُب**; tekili **عَصِيب**.

**العصائب**: ağaçları sarıp içine dürerek sürükleyen rüzgârlardır; Ahtal dedi ki:
مطاعيم تعذُو بالعَبِيط جِفانُهم
إذا القُرّ ألوت بالعِصَاه عصائبُهُ

**عَصِبت الفِصالُ الإبلَ**: onların önüne geçti. **المعصوب**: dürülmüş kitaptır. Ve dedi ki:
أتاني عن أبي هَرِم وعيد
ومعصوبٌ تخُبّ به الرِّكابُ

**صعب** : denir ki: **عَقَبة صَعْبة**; meşakkatli olduğu zaman. Ve **جَمَل مُصْعَب**; ehlileştirilmiş olmadığı ve sırtı haram kılınmış olduğu zaman; ve **جمال مصاعب ومصاعيب**. Denir ki: **أصعَبْتُ الأمر**; onu **صَعْباً** bulduğum zaman. Ondandır şairin sözü:
لا يُصْعِب الأمر إلا رَيْث يَرْكبه
ولا تَعَرّبُ إلاّ حوله العَرَبُ

Denir ki: **صَعُب الأمر يَصْعُب صُعُوبة فهو صَعْب**. Denir ki: falan, onu iğdiş etmek için develerden bir **بَكْر** aldı; ona karşı **استصعب** etti, **استصعاباً**. Ben de onu **استصعبته**; onu **صَعْباً** bulduğum zaman. İbnü’s-Sikkît dedi ki: **المصعَب**: binmekten ve işten bırakılan erkek devedir; damızlık için. Dedi ki: **المصعَب**: ona ip değmemiş ve binilmemiş olandır. Dedi ki: **القَرْم**: **يُقْرم** edilen, yani binmekten bırakılan ve muaf tutulan erkek devedir; o **المُقْرَم** ve **القريع** ve **الفَنِيق**’tir. **صَعْب** erkek isimlerindendir. **الصَّعْب**’ın cem‘i **صِعَاب**’dır.

**صبع** : Ebû ‘Ubeyd, Ebû ‘Ubeyde’den: **صَبَعت بالرجل وصبعت عليه أصْبَع صَبْعاً**; onu gıybet ettiğin zaman. **وصبعت فلاناً على فلان**: onu ona delâlet ettin. **وصبعت الإناء**: içinde içki olduğu zaman; iki parmağın arasını karşılaştırıp, içindekini başka bir şeye salıverdiğin zaman. Dedim ki: **وصَبْع الإناء**: içindeki içkiyi, iki başparmağın yahut iki işaret parmağının uçlarından salıvermektir; yayılıp dökülmesin diye. Dedim ki: bu bütünüyle **الإصبع**’dan alınmıştır; çünkü insan birini gıybet ettiğinde ona parmakla işaret eder. Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: **رجل مصبوع**; kibirli olduğu zaman. Dedi ki: **والصَبْع**: tam kibirdir. **والإصبع**: parmaklardan bir tanesidir. Ve onda üç lugat vardır; Ebû ‘Ubeyd, Kisâî’den hikâye etti; dedi ki: o **الإصْبَع** ve **الإصْبِع** ve **اللأُصْبُع**’dur. Nebî’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildi: hendek kazmada parmağı kanadı da dedi ki:
هل أنت إلا إصبِع دَمِيتِ
وفي سبيل الله ما لقِيتِ

**الإصبع**’ı müzekker yapan kimseye caizdir; çünkü onda müenneslik alâmeti yoktur. **والإصبع**: güzel izdir. Denir ki: falana Allah’tan güzel bir **إصبع** ihsan edilmiştir. Güzel ize **إصبع** denmesi ancak, insanların ona parmakla işaret etmesindendir. Münzirî bana Sa‘leb’den, o da İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi; dedi ki: “O, malında **لحسن الإصبع**’dır; ve malında **حَسَن المَسّ**’dır”; yani güzel iz sahibidir. Şu beyti okudu:
أوردها راع مَرِيء الإصبع
لم تنتشر عنه ولم تَصَدّعِ

Ve falan **مُغِلّ الإصبع**’dır; hain olduğu zaman. Şair dedi ki:
حدّثتَ نفسك بالوفاء ولم تكن
للغدر خائنةً مُغِلّ الإصبع

Ve denildi: **إصبع**: belirli bir dağın adıdır.

**بعص** : Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den:
**البَعْص**: bedenin inceliği ve narinliğidir. Dedi ki: aslı, **البُعْصُوصة** denilen bir kurtçuktur. Dedi ki: cariyelere sövüştür: **يا بُعْصُوصة كُفّي**; ve **يا وجه الكُبَع**: deniz balığıdır; aynanın vahşisi. Leys dedi ki: **البُعصوصة**: beyazlığından bir parıltısı olan küçük bir canlıcıktır. Küçük kız çocuğuna, cüssesinin küçüklüğü ve zayıflığı için **يا بُعصوصة** denir. Ebû ‘Ubeyd, Asma‘î’den: yılan vurulunca kuyruğunu kıvırırsa ona denir: **هي تَبعْصَصُ**; yani kıvrılıp dolanır. İbnü’l-A‘râbî de dedi ki: zayıf küçük kıza denir: **البُعصوصة** ve **العِنْفِص** ve **البطيّطة الحطِّيطة**.

**بصع** : Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **البَصْع**: toplamadır. Ondandır, te’kîdde onların sözü: **جاء القوم أجمعون أكتعون أبصعون**; ancak o, parçaları toplayan bir şeydir. Dedi ki: Ferrâ dedi: derler ki: **أجمعون أكتعون أبصعون**; ve **أبصعون** demezler; ta ki ondan önce **أكتعون** gelsin. Münzirî’yi şöyle derken işittim: Ebû’l-Heysem’i şöyle derken işittim: kelime üç te’kîd ile te’kîd edilir. Derler ki: **جاء القوم أكتعون أبثعون أبصعون**; **بالصاد** ile; İbnü’l-A‘râbî ve Ferrâ’nın dediği gibi. Ve dedi ki: **أبثعون** **بالثاء** ile; doğrusu **أبتعون** **بالتاء**’dır; ve zannettim ki Münzirî, Ebû’l-Heysem’den onu iyi ضبط etmemiştir. İbn Hânî’ ve diğer nahivciler dedi ki: **أخذته أجمع أبتع وأجمع أبصع**; **بالتاء والصاد** ile. Leys dedi ki: **البَصْع**: suyun neredeyse geçemediği dar yırtıktır. Dersin ki: **بَصُع يبصُع بَصَاعة**. Dedi ki: denir ki: **تبصّع العَرَق من الجَسَد**; ter, kıl köklerinden azar azar fışkırdığı zaman. Dedim ki: İbn Düreyd, Ebû Züeyb’in beytini rivayet etti:
إلاّ الحَمِيم فإنه يتبصّع

**بالصاد** ile; yani azar azar akar. Dedim ki: sika raviler bu harfi şöyle rivayet etti: **يتبضّع** şey **بالضاد** ile; aktığı zaman; bunu bana İyâdî, Şemr’den, Ebû ‘Ubeyd için okuttu; ve raviler Ebû Züeyb’in şiirinde bunu böyle rivayet ettiler; İbn Düreyd bunu ( **كتاب ابن المظفّر** )’dan aldı; böylece, tashif edenin tashif ettiği tashife uğradı.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B9/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الصاد والباء وما يثلثهما)
(صبح) الصاد والباء والحاء أصلٌ واحدٌ مطّرد. وهو لونٌ من الألوان قالوا أصله الحُمْرة. قالوا: وسمِّيَ الصُّبْحُ صُبْحاً لحُمْرَته، كما سمِّيَ المِصْباح مِصباحاً لحُمْرَته. قالوا: ولذلك يقال وجهٌ صَبيحٌ. والصَّباح: نُورُ النَّهارِ. وهذا هو الأصل ثمُ يُفَرَّع. فقالوا: لِشُرْب الغَداة الصَّبوح، وقد اصطَبَحَ، وتلك هي الجاشِرِيَّة. قال:
إِذا ما اصطبحنا الجاشريّة لم نُبَلْ *** أميراً وإن كان* الأميرُ من الأَزْدِ([1])ويقال: "أكذَبُ من الأخيذ الصَّبْحَان"، يعنون الأسير المصطَبِح، وأصله أنَّ قوماً أسرُوا رجلاً فسألوه عن حَيِّه فكَذَبَهُمْ وأومَأَ إلى شُقَّةٍ بعيدة، فطعنوهُ فسَبقَ اللّبَنُ الذي كان اصطبحه الدّمَ، فقالوا: "أكذَبُ من الأخيذ الصَّبْحَان". والمِصباح: الناقة تَبْرُك في معرَّسِها فلا تَنْبَعِثُ حتى تُصْبِح. والتَّصَبُّح: النَّوْم بالغداة. ويوم الصَّباح: يوم الغَارة. قال الأعشى:
به تَرْعُفُ الألفَ إِذ أُرْسِلَتْ  *** غَدَاةَ الصَّبَاحِ إِذا النَّقْعُ ثارا([2])ويقال أتيتهُ أصبوحةَ كلِّ يومٍ، ولقيتُهُ ذا صَبوح. والمصابيح: الأقداح التي يُصطَبَح بها. ويقال أتانا لصُبْح خامسةٍ وصِبْحِ خامسة.
ومن الكلمة الأولى: الصَّبَح: شدَّة حُمرةٍ في الشعَر؛ يقال أسدٌ أصبَحُ.
(صبر) الصاد والباء والراء أصولٌ ثلاثة، الأول الحَبْس، والثاني أعالي الشيء، والثالث جنسٌ من الحجارة.
فالأول: الصَّبْر، وهو الحَبْس. يقال صَبَرْتُ نفسي على ذلك الأمر، أي حَبَسْتُها. قال:
فَصَبَرْتُ عارفةً لذلك حُرَّةً *** ترسُو إذا نَفْسُ الجَبانِ تَطَلَّعُ([3])والمصبورة([4]) المحبوسة على الموت. ونَهَى رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم عن قتل شيءٍ من الدوابّ صَبْراً.
ومن الباب: الصَّبِير، هو الكَفِيل، وإنِّما سمِّي بذلك لأنَّهُ يَصبر على الغرم. يقال صَبَرْتُ نفسي به أَصبُر صَبْراً، إذا كَفَلْتَ([5]) به، فأنا به صبير. وصبرتُ الإنسانَ، إذا حلَّفْتُهُ بالله جَهْدَ القَسَم.
وأمَّا الثاني فقالوا: صُبْر كلِّ شيءٍ: أعلاه. قالوا: وأصبار الإناء: نواحيه، والواحد صُبْر. وقال:
* فملأتها عَلَقاً إلى أصبارِهَا *
وأمَّا الأصل الثالث فالصُّبْرة من الحجارة: ما اشتدَّ وغلُظ، والجمع صِبَارٌ، وفي كتاب ابن دريد([6]): "الصُّبَّارة: قطعةٌ من حديدٍ أو حجر" في قول الأعشى([7]):
منْ مَبْلغ عَمْرَاً بأنَّ المرءَ لم يخْلَق صُبَارَه.
قال ابنُ دُريد: وروى البغداديُّون: "صَبارهْ"، وما أدري ما أرادوا بهذا. قلنا: والذي أراده البغداديُّون ما رُوِيَ أنَّ الصِّبَار ما اشتدَّ وغلُظ. وهو في قول الأعشى:
* قُبيلَ الصُّبح أصواتُ الصِّبَارِ([8]) *
فالذي أراده البغداديون هذا، وتكون الهاء داخلةً عليه للجمع.
قال أبو عُبيد: الصُّبْـرُ: الأرض التي فيها حصباءُ وليست بغليظة، ومنه قيل للحرّة: أمُّ صَبَّار.
ومما حُمِلَ على هذا قول العرب: وقعَ القومُ في أمّ صَبُّور، إذا وقعوا في أمر عظيم.
(صبع) الصاد والباء والعين أصل واحد، ثم يستعار، فالأصل إصبع الإنسان، واحدةُ أصابعه. قالوا: هي مؤنّثة.وقالوا: قد يذكَّر. وروي عن النبي صلى الله عليه وآله وسلم أنَّه قال: "هل أنت إلاّ إصبعٌ دميتِ، وفي سبيل الله ما لقيتِ([9])" هكذا على التأنيث . ويقال: صَبَعَ فلان بفلانٍ، إذا أشار نحوه بإصبعه، مُغتاباً له.
والإصبع: الأثر الحسَن، وهذا مستعارٌ. ومثلٌ يقال: لفلانٍ في ماله إِصبَع، أي أثَرٌ جميل. ويقال للرَّاعي الحسنِ الرِّعْيَة للإِبل، الجميلِ الأَثَر فيها: إن له عليها إصبعاً. قال الرَّاعي يَصِفُ راعياً:
ضعيف العَصَا بادِي العُروقِ ترى لـه ** عليها إِذا ما أجدَبَ النَّاسُ إِصبعا([10])والصَّبْع: إِراقتُك ما في الإناء من بين إصبعَيك.
(صبغ) الصاد والباء والغين، أصلٌ واحدٌ، وهو تلوين الشَّيء بلونٍ ما. تقول: صبغته أصبغه([11]). ويُقال للرُّطَبة: قد صَبَّغَتْ. فأمَّا قولُه تعالى: صِبْغَةَ الله [البقرة 138] فقال قوم: هي فِطرتُهُ لخلْقِهِ. وقال آخرون: كلُّ ما تُقُرِّب به إلى الله تعالى صِبغة. والأصبغ: الفرس في طرف ذَنَبِه بياض. وذلك دون الأشكل([12])، والأوَّل مشبَّه بالشيء يُصْبَغ طرَفُهُ.
(صبي) الصاد والباء والحرف المعتلّ ثلاثةُ أصولٍ صحيحة: الأول يدلُّ على صغر السّنّ،  والثاني ريحٌ من الرياح، والثالث [الإِمالة([13])].
فالأوّل واحد الصِّبْيةَ والصِّبيان. ورأيته في صباه، أي صغره. والمصْبي: الكثير الصِّبيان. والصَّباء، ممدود الصِّبا، ويمدُّ مع الفتح([14]). أنشد أبو عمرو:
أصبحتُ لا يَحمِلُ بعضي بعضَا *** كأنما كانَ صَبَائي قَرْضَا([15])ومن الباب: صبا إلى الشّيء يصبُو؛ إذا مال قلبُهُ إليه. والاشتقاق واحد، والاسم الصَّبْوة. وقال العجَّاج في الصِّبا:
* وإنما يأتي الصِّبا الصَّبيُّ([16]) *
والثاني: ريح الصَّبَا، وهيَ التي تستقبل القبلة. يقال صبَتْ تصبُو.
الثالث: قول العرب: صَابيْتُ الرُّمح([17]).
فأمَّا المهموز فهو يدلُّ على خروجٍ وبروز. يقال صبأٍ من دينٍ إلى دين، أي خرج. وهو قولهم: صبأ نابُ البعير، إذا طلعَ. والخارجُ من دينٍ إلى دين صابئٍ، والجمع صابئون وصُبَّاءٌ.
--------------ــــ
([1]) للفرزدق في اللسان (جشر). وليس في ديوانه.
([2]) ديوان الأعشى 40. وقد سبق مع تخريجه في (رعف).
([3]) البيت لعنترة في ديوانه 158 واللسان (صبر).
([4]) في الأصل: "والصبورة"، صوابه في المجمل واللسان.
([5]) في الأصل: " كلفت به"، صوابه في المجمل. وأول العبارة في المجمل: "صبرت بفلان أصبر به صبرا".
([6]) في الجمهرة (1: 260).
([7]) الذي في الجمهرة أنه عمرو بن ملقط الطائي. وكذا صحح نسبة الشعر ابن بري، كما في اللسان. وانظر ديوان الأعشى 111 حيث قصيدة البيت  ولم يرو فيها.
([8]) صدره كما في ديوان الأعشى 244 واللسان (صبر):
* كأن ترنم الهاجات فيها *
([9]) هذا من الحديث الذي وافق وزن الشعر، وليس به.
([10]) أنشده في اللسان (صبع) وقال: "أي حاذق الرعية لا يضرب ضرباً شديداً".
([11]) في الأصل: "يقول لصبغه". ومُضارعه يقال بفتح الباء وكسرها وضمها.
([12]) الأشعل، بالعين المهملة. وفي الأصل: "الأشغل"، تحريف.
([13]) هذه الكلمة مبيض لها في الأصل. والكلام بعد يقتضيها أو يقتضي شبيهها.
([14]) أي إذا مد كان مفتوح الصاد.
([15]) أنشده في المجمل أيضاً، وقال: "وهذا لو قصر لم يضر".
([16]) ديوان العجاج 66. وأنشده في اللسان (19: 173) بدون نسبة.
([17]) فسره في المجمل بقوله: "هيأته للطعن". وفي اللسان: "أملته للطعن".

ـ

##### Türkçe

(باب **الصاد** ve **الباء** ve ikisini üçleyen şey)

(**صبح**) **الصاد** ve **الباء** ve **الحاء** tek bir asıldır, düzenli. Ve o, renklerden bir renktir; “aslı kızıllıktır” dediler. Dediler: **الصُّبْحُ** kızıllığı sebebiyle **صُبْحاً** diye adlandırıldı; **المِصْباح** da kızıllığı sebebiyle **مِصباحاً** diye adlandırıldığı gibi. Dediler: bundan dolayı “yüz **صَبيحٌ**” denir. Ve **الصَّباح**: gündüzün nurudur. Bu asıldır, sonra dallandırılır. Dediler ki: sabah içkisi için **الصَّبوح**; ve **اصطَبَحَ** etmiştir; ve o **الجاشِرِيَّة**’dir. Dedi ki:
إِذا ما اصطبحنا الجاشريّة لم نُبَلْ *** أميراً وإن كان* الأميرُ من الأَزْدِ([1])
Ve denir: “**أكذَبُ من الأخيذ الصَّبْحَان**”; kastederler: sabah içkisi içen esir. Aslı şudur ki: bir kavim bir adamı esir aldı; ona mahallesini sordular; onları yalanladı ve uzak bir tarafa işaret etti; onu mızrakladılar; sabah içkisi olarak içtiği süt, kana önce geçti; dediler: “**أكذَبُ من الأخيذ الصَّبْحَان**”. Ve **المِصباح**: devedir; konakladığı yerde çöker de sabah oluncaya kadar kalkıp harekete geçmez. Ve **التَّصَبُّح**: sabahleyin uyumaktır. Ve **يوم الصَّباح**: baskın günüdür. A‘şâ dedi:
به تَرْعُفُ الألفَ إِذ أُرْسِلَتْ  *** غَدَاةَ الصَّبَاحِ إِذا النَّقْعُ ثارا([2])
Ve denir: ona her günün **أصبوحةَ**’sında geldim; ve ona **ذا صَبوح** olarak rastladım. Ve **المصابيح**: kendisiyle sabah içkisi içilen kadehlerdir. Ve denir: bize beşincinin **لصُبْح**’unda ve beşincinin **صِبْحِ**’ında geldi.

İlk kelimeden: **الصَّبَح**: saçta kızıllığın şiddeti; “aslan **أصبَحُ**” denir.

(**صبر**) **الصاد** ve **الباء** ve **الراء** üç asıldır: birincisi hapsetme, ikincisi şeyin üst kısımları, üçüncüsü taşlardan bir cins.

Birincisi: **الصَّبْر**; o hapsetmedir. “Şu iş üzerine nefsimi **صَبَرْتُ**” denir; yani onu hapsettim. Dedi:
فَصَبَرْتُ عارفةً لذلك حُرَّةً *** ترسُو إذا نَفْسُ الجَبانِ تَطَلَّعُ([3])
Ve **المصبورة**([4]): ölüm üzerine hapsedilmiş olan. Ve Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم, hayvanlardan bir şeyi **صَبْراً** (hapis üzere) öldürmekten nehyetti.

Babdan: **الصَّبِير**; o kefildir. Ancak o, borç yükü üzerine sabrettiği için bununla adlandırıldı. “Onunla nefsimi **صَبَرْتُ**; **أَصبُر** **صَبْراً**” denir; eğer onunla kefil olduysan; ben onunla **صبير**im. Ve “insanı **صبرتُ**” (sabrettirdim), yani onu Allah ile yemin ettirdim, yeminin gayretiyle.

İkinciye gelince, dediler: her şeyin **صُبْر**’ü: onun en üstüdür. Dediler: kabın **أصبار**’ı: yanlarıdır; tekili **صُبْر**. Ve dedi:
* فملأتها عَلَقاً إلى أصبارِهَا *

Üçüncü asla gelince: taşlardan **الصُّبْرة**: sertleşip kalınlaşan şey; çoğulu **صِبَارٌ**. İbn Düreyd’in kitabında([6]): “**الصُّبَّارة**: demirden veya taştan bir parçadır” A‘şâ’nın([7]) sözü hakkında:
منْ مَبْلغ عَمْرَاً بأنَّ المرءَ لم يخْلَق صُبَارَه.
İbn Düreyd dedi: Bağdatlılar “**صَبارهْ**” rivayet ettiler; bununla ne murat ettiler bilmiyorum. Biz dedik: Bağdatlıların murat ettiği, **الصِّبَار**’ın sertleşip kalınlaşan şey olduğuna dair rivayet edilendir. Ve A‘şâ’nın sözü içinde o:
* قُبيلَ الصُّبح أصواتُ الصِّبَارِ([8]) *
Bağdatlıların murat ettiği budur; ve **الهاء** ona çoğul için dâhil olur.

Ebû Ubeyd dedi: **الصُّبْـرُ**: içinde çakıl bulunan ve kalın olmayan topraktır; bundan dolayı **الحرّة**’ye “**أمُّ صَبَّار**” denildi.

Buna hamledilen şeylerden: Arapların sözü: “kavim **أمّ صَبُّور**’a düştü”; büyük bir işe düştükleri zaman.

(**صبع**) **الصاد** ve **الباء** ve **العين** tek bir asıldır; sonra ödünç alınır. Asıl: insanın **إصبع**’ı; parmaklarından biri. Dediler: o müennestir. Dediler: müzekker de yapılabilir. Nebî صلى الله عليه وآله وسلم’den rivayet edildi ki şöyle dedi: “Sen ancak bir **إصبعٌ**sın; kanadın; ve Allah yolunda ne ile karşılaştın([9])” işte böyle, te’nîs üzere. Ve denir: falan, falanla **صَبَعَ** etti; yani ona doğru parmağıyla işaret etti, onu gıybet ederek.

Ve **الإصبع**: güzel izdir; bu ödünç alınmıştır. Ve bir mesel denir: falanın malında bir **إِصبَع** vardır; yani güzel bir iz. Ve develer için güzel otlatmalı, onda güzel izli çobana denir ki: onun üzerinde bir **إصبع**ı vardır. **الرَّاعي** bir çobanı vasfederek dedi:
ضعيف العَصَا بادِي العُروقِ ترى لـه ** عليها إِذا ما أجدَبَ النَّاسُ إِصبعا([10])
Ve **الصَّبْع**: iki parmağın arasından kaptaki şeyi dökmen.

(**صبغ**) **الصاد** ve **الباء** ve **الغين** tek bir asıldır; o, bir şeyi bir renkle renklendirmektir. Dersin: onu **صبغته**; onu **أصبغه**([11]). Ve taze hurmaya denir: **صَبَّغَتْ**. Allah تعالى’nın sözüne gelince: **صِبْغَةَ الله** [البقرة 138]; bir kavim dedi: o, yaratıkları için onun fıtratıdır. Başkaları dedi: Allah تعالى’ya kendisiyle yakınlık sağlanan her şey **صِبغة**’dir. Ve **الأصبغ**: at; kuyruğunun ucunda beyazlık olan. Bu, **الأشكل**([12])’den aşağıdır; ve birincisi, ucu boyanan şeye benzetilmiştir.

(**صبي**) **الصاد** ve **الباء** ve illetli harf üç sahih asıldır: birincisi yaş küçüklüğüne delalet eder, ikincisi rüzgârlardan bir rüzgâr, üçüncüsü [**الإِمالة**([13])].

Birincisi: **الصِّبْيةَ** ve **الصِّبيان**’ın biridir. Onu **صباه**’ında gördüm; yani küçüklüğünde. Ve **المصْبي**: çocukları çok olan. Ve **الصَّباء**; **الصِّبا**’nın uzatılmışıdır; ve fetha ile birlikte uzatılır([14]). Ebû Amr inşad etti:
أصبحتُ لا يَحمِلُ بعضي بعضَا *** كأنما كانَ صَبَائي قَرْضَا([15])
Babdan: şeye **صبا** etti; **يصبُو**; eğer kalbi ona meyletti ise. Ve iştikak birdir; isim **الصَّبْوة**’dir. A‘ccâc **الصِّبا** hakkında dedi:
* وإنما يأتي الصِّبا الصَّبيُّ([16]) *

İkincisi: **ريح الصَّبَا**; o, kıbleyi karşılayan rüzgârdır. “**صبَتْ**; **تصبُو**” denir.

Üçüncüsü: Arapların sözü: “**صَابيْتُ الرُّمح**([17])”.

Hemzeli olana gelince: o, çıkışa ve belirmeye delalet eder. “Bir dinden bir dine **صبأٍ** etti” denir; yani çıktı. Ve onların sözü: devenin dişi **صبأ** etti; yani çıktı. Bir dinden bir dine çıkan **صابئٍ**dir; çoğulu **صابئون** ve **صُبَّاءٌ**.

--------------ــــ
([1]) Ferazdak’ındır; Lisân’da (جشر). Divanında yoktur.
([2]) A‘şâ divanı 40. (رعف)’ta tahriciyle birlikte daha önce geçti.
([3]) Beyit, divanında 158 ve Lisân’da (صبر) Antara’nındır.
([4]) Asılda: “**والصبورة**”; doğrusu Mücmel ve Lisân’dadır.
([5]) Asılda: “**كلفت به**”; doğrusu Mücmel’dedir. İbarenin başı Mücmel’de: “**صبرت بفلان أصبر به صبرا**”.
([6]) Cemhere’de (1: 260).
([7]) Cemhere’de olan: onun, Tâîli Amr b. Mülkıt olduğudur. Şiirin nisbetini İbn Berrî de böyle tashih etti; Lisân’da olduğu gibi. A‘şâ divanı 111’e bak; orada beyit kasidesi vardır, onda rivayet edilmedi.
([8]) Sadrı, A‘şâ divanı 244 ve Lisân’da (صبر) olduğu üzere:
* كأن ترنم الهاجات فيها *
([9]) Bu, şiir veznine uygun düşen hadistendir; onda değildir.
([10]) Lisân’da (صبع) inşad etti ve dedi: “yani otlatmada mahir; çok şiddetli vurmaz”.
([11]) Asılda: “**يقول لصبغه**”. Muzâri‘i, **الباء**’ın fethasıyla, kesresiyle ve zammıyla söylenir.
([12]) **الأشعل**; mu‘ceme olmayan **العين** ile. Asılda: “**الأشغل**”; tahriftir.
([13]) Bu kelime asılda boş bırakılmıştır. Sonraki söz onu veya benzerini gerektirir.
([14]) Yani uzatılırsa **الصاد** fethalı olur.
([15]) Mücmel’de de inşad etti ve dedi: “bu, kısaltılsa zarar vermezdi”.
([16]) A‘ccâc divanı 66. Lisân’da (19: 173) nisbet olmaksızın inşad etti.
([17]) Mücmel’de şu sözüyle tefsir etti: “onu mızraklamaya hazırladım”. Lisân’da: “onu mızraklamaya meylettirdim”.

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B9/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ص ب ع
ما صبعك علينا أي ما دلك‏.‏
وصبع بأخيه وعلى أخيه‏:‏ أشار إليه بإصبعه مغتاباً‏.‏
وصبع ما ومن المجاز‏:‏ إن له على ماله إصبعاً‏.‏
ورأيت على نعم بني فلان إصبعاً لهم أي يشار إليها بالأصابع لحسنها وسمنها وحسن أثرهم فيها‏.‏
وقال لبيد‏:‏ من يبسط الله عليه إصبعاً بالخير والشر بأي أولعا يملأ له منه ذنوباً مترعاً وفي الحديث ‏"‏ إن قلب العبد بين إصبعين من أصابع الرحمن ‏"‏ ويقال لمن يتكبر في ولايته‏:‏ صبعه الشيطان وأدركته أصابع الشيطان‏.‏

##### Türkçe

ص ب ع
“Bize karşı seni kim **صبع** etti?” yani: “Bize karşı sana kim delâlet etti?”

Ve **صبع** (bir kimse) kardeşine ve kardeşinin aleyhine: Ona parmağıyla işaret etti; gıybet edici olarak.

Ve **صبع** “şu”yu; ve mecazdandır: “Onun malı üzerinde bir **إصبع** vardır.”

Ve “Falan oğullarının develeri üzerinde onlara ait bir **إصبع** gördüm”; yani: güzelliği, semizliği ve onların onda (develerde) güzel izleri sebebiyle parmaklarla ona işaret edilir.

Lebîd dedi ki:
“Allah kime hayır ve şer ile bir **إصبع** yayarsa,
hangi iki şeye düşkün olarak, ondan kendisi için dolu dolu kovalar dolusu (şey) doldurur?”

Ve hadiste: “Kulun kalbi, Rahmân’ın parmaklarından iki **إصبع** arasındadır.”

Ve velâyetinde kibirlenen kimseye denir: “Şeytan onu **صبعه** etti” ve “Şeytanın **أصابع**’ı ona erişti.”

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B9/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الأَصْبَعُ: واحدة الأَصابِع، تذكر وتؤنث، وفيه لغات: الإِصْبَعُ والأُصْبَعُ، بكسر الهمزة وضمها والباء مفتوحة، والأَصْبُعُ والأُصْبِعُ والأَصْبِعُ والإِصْبِعُ مثال اضْرِبْ، والأُصْبُعُ: بضم الهمزة والباء، والإِصْبُعُ نادِرٌ، والأُصْبُوعُ: الأُنملة مؤنثة في كل ذلك؛ حكى ذلك اللحياني عن يونس؛ روي عن النبي، صلى الله عليه وسلم، أَنه دَمِيَتْ إِصْبَعُه في حَفْر الخَنْدَق فقال:
هَلْ أَنْتِ إِلاَّ إِصْبَعٌ دَمِيتِ،
وفي سَبِيلِ اللهِ ما لَقِيتِ
فأَما ما حكاه سيبويه من قولهم ذهبتْ بعض أَصابِعه فإِنه أَنث البعض لأَنه إِصبع في المعنى، وإِن ذَكَّرَ الإِصبعَ مُذَكِّر جاز لأَنه ليس فيها علامة التأْنيث. وقال أَبو حنيفة: أَصابع البُنَيّاتِ
(* «اصابع البنيات
في القاموس اصابع الفتيات، قال شارحه: كذا في العباب والتكملة، وفي المنهاج لابن جزلة اصابع الفتيان وفي اللسان اصابع البنيات.) نبات يَنْبُت بأَرض العرب من أَطراف اليمن وهو الذي يسمى الفَرَنْجَمُشْكَ، قال: وأَصابِعُ العذارَى أَيضاً صنف من العنب أَسود طِوال كأَنه البَلُّوطُ، يشبّه بأَصابِع العذارَى المُخَضَّبةِ، وعُنْقُودُه نحو الذراع متداخِسُ الحب وله زبيب جيِّد ومَنابِتُه الشّراةُ. والإِصْبَعُ: الأَثَر الحسَنُ، يقال: فلان من الله عليه إِصْبَعٌ حسَنة أَي أَثَرٌ نعمة حسنة ؛ وعليك منك اصْبَعٌ خسَنة أَي أتَرٌ حسَن؛ قال لبيد:
مَنْ يَجْعَلِ اللهُ إِصْبَعا،
في الخَيْرِ أَو في الشّرِّ، يَلْقاهُ مَعا
وإِنما قيل للأَثر الحسن إِصبع لإِشارة الناس إِليه بالإِصبع. ابن الأَعرابي: إِنه لحسنُ الإِصْبَعِ في ماله وحسَنُ المَسِّ في ماله أَي حسَن الأَثر؛ وأَنشد:
أَورَدَها راعٍ مَرِيءِ الإِصْبَعِ،
لم تَنْتَشِرْ عنه ولم تَصَدَّعِ
وفلانٌ مُغِلُّ الإِصْبَع إِذا كان خائناً؛ قال الشاعر:
حَدَّثْتَ نَفْسَكَ بالوَفاءِ، ولم تَكُنْ
للغَدْرِ خائِنةً مُغِلَّ الإِصْبَعِ
وفي الحديث: قَلْبُ المؤمِن بين إِصْبَعَيْنِ من أَصابِع الله يُقَلّبُه كيف يشاء، وفي بعض الروايات: قلوب العباد بين إِصبعين؛ معناه أَن تقلب القلوب بين حسن آثاره وصُنْعِه تبارك وتعالى. قال ابن الأَثير: الإِصبع من صفات الأَجسام،تعالى الله عن ذلك وتقدّس، وإِطلاقها عليه مجاز كإِطلاق اليد واليمين والعين والسمع، وهو جار مجرى التمثيل والكناية عن سرعة تقلب القلوب، وإِن ذلك أَمر معقود بمشيئة الله سبحانه وتعالى، وتخصيص ذكر الأَصابع كناية عن أَجزاء القدرة والبطش لأَن ذلك باليد والأَصابع أَجزاؤها. ويقال: للراعي على ماشيته إِصبع أَي أَثر حسن، وعلى الإِبل من راعيها إِصبع مثله، وذلك إِذا أَحسن القيام عليها فتبين أَثره فيها؛ قال الراعي يصف راعياً:
ضَعِيفُ العَصا بادِي العُروقِ، تَرَى له
عليها، إِذا ما أَجْدَبَ الناسُ، إِصْبَعا
ضَعِيفُ العَصا أَي حاذِقُ الرَّعْيةِ لا يضرب ضرباً شديداً، يصفه بحسن قيامه على إِبله في الجدب.
وصَبَعَ به وعليه يَصْبَعُ صَبْعاً: أَشار نحوَه بإِصْبَعِه واغتابه أَو أَراده بشَرٍّ والآخر غافل لا يُشْعُر. وصَبَعَ الإِناء يَصْبَعُه صَبْعاً إِذا كان فيه شَرابٌ وقابَلَ بين إِصْبَعَيْهِ ثم أَرسل ما فيه في شيء ضَيِّقِ الرأْس، وقيل: هو إِذا قابل بين إِصبعيه ثم أَرسل ما فيه في إِناء آخَرَ أَيَّ ضَرْبٍ من الآنيةِ كان، وقيل: وضَعْتَ على الإِناءِ إِصْبَعَك حتى سال عليه ما في إِناء آخر غيره؛ قال الأَزهري: وصَبْعُ الإِناء أَن يُرْسَل الشَّرابُ الذي فيه بين طرفي الإِبهامين أَو السبَّابتين لئلا ينتشر فيندفق، وهذا كله مأْخوذ من الإِصبع لأَن الإِنسان إِذا اغتاب إِنساناً أَشار إِليه بإِصبعه، وإِذا دل إِنساناً على طريق أَو شيء خفي أَشار إِليه بالإِصبع. ورجل مَصْبُوعٌ إِذا كان متكبراً. والصَّبْعُ: الكِبْر التامُّ. وصَبَعَ فلاناً على فلان: دَلَّه عليه بالإِشارة. وصَبَعَ بين القوم يَصْبَعُ صَبْعاً: دل عليهم غيرهم. وما صَبَعَك علينا أَي ما دَلَّك. وصَبَع على القوم يَصْبَعُ صَبْعاً: طلع عليهم، وقيل: إِنما أَصله صَبَأَ عليهم صَبْأً فأَبْدَلُوا العين من الهمزة. وإِصْبَعٌ: اسم جبل بعينه.

##### Türkçe

**الأَصْبَعُ**: **الأَصابِع**’in bir tanesi; müzekker de gelir müennes de; onda lugatlar vardır: **الإِصْبَعُ** ve **الأُصْبَعُ**, hemzenin kesresi ve dammesiyle, **الباء** ise fethalı; ve **الأَصْبُعُ** ve **الأُصْبِعُ** ve **الأَصْبِعُ** ve **الإِصْبِعُ** ( **اضْرِبْ** misali); ve **الأُصْبُعُ**: hemzenin ve **الباء**’nın dammesiyle; ve **الإِصْبُعُ** nâdirdir; ve **الأُصْبُوعُ**: **الأُنملة**’dir; bunların hepsinde müennestir; bunu **اللحياني** **يونس**’tan hikâye etti; Peygamber’den, صلى الله عليه وسلم, rivayet olundu: hendek kazısında **إِصْبَعُه** kanadı da dedi ki:

هَلْ أَنْتِ إِلاَّ إِصْبَعٌ دَمِيتِ،
وفي سَبِيلِ اللهِ ما لَقِيتِ

**سيبويه**’nin onların “**ذهبتْ بعض أَصابِعه**” sözünden hikâye ettiği şeye gelince: o, **البعض**’ı müennes yaptı; çünkü mânâda o **إِصبع**’dır; **الإِصبع**’ı müzekker yapan kimse onu müzekker yaparsa câiz olur; çünkü onda te’nîs alâmeti yoktur. **أَبو حنيفة** dedi: **أَصابع البُنَيّاتِ**
(* «اصابع البنيات في القاموس اصابع الفتيات، قال شارحه: كذا في العباب والتكملة، وفي المنهاج لابن جزلة اصابع الفتيان وفي اللسان اصابع البنيات.) Arap diyarında Yemen’in uç taraflarından biten bir bitkidir; o, **الفَرَنْجَمُشْكَ** diye adlandırılan şeydir; dedi ki:
Ve **أَصابِعُ العذارَى** da ayrıca siyah, uzun bir üzüm nev’idir; sanki o **البَلُّوطُ**’tur; **أَصابِع العذارَى المُخَضَّبةِ**’ye benzetilir; salkımı kol (zira’) kadar, taneleri iç içe sıkışıktır; onun iyi bir kuru üzümü vardır; bitiş yerleri **الشّراةُ**’dır.

**الإِصْبَعُ**: güzel izdir; denir ki: “falana Allah tarafından güzel bir **إِصْبَعٌ** ihsan olunmuştur” yani güzel bir nimet izi; ve “senin üzerinde senden bir **اصْبَعٌ** خسَنة vardır” yani güzel bir iz; **لبيد** dedi:

مَنْ يَجْعَلِ اللهُ إِصْبَعا،
في الخَيْرِ أَو في الشّرِّ، يَلْقاهُ مَعا

Güzel ize **إِصبع** denmesi ancak, insanların ona **الإِصبع** ile işaret etmelerindendir. **ابن الأَعرابي**: “Şüphesiz o, malında **حسنُ الإِصْبَعِ**’dır ve malında **حسَنُ المَسِّ**’dir” yani güzel iz sahibidir; ve şu beyti okudu:

أَورَدَها راعٍ مَرِيءِ الإِصْبَعِ،
لم تَنْتَشِرْ عنه ولم تَصَدَّعِ

Ve falan, hain olduğu zaman **مُغِلُّ الإِصْبَع**’dır; şair dedi ki:

حَدَّثْتَ نَفْسَكَ بالوَفاءِ، ولم تَكُنْ
للغَدْرِ خائِنةً مُغِلَّ الإِصْبَعِ

Hadiste: “Müminin kalbi, Allah’ın **أَصابِع**’inden iki **إِصْبَعَيْنِ** arasındadır; onu dilediği gibi çevirir”; bazı rivayetlerde: “kulların kalpleri iki **إِصبعين** arasındadır”; mânâsı: kalplerin dönüp durması, O’nun—tebâreke ve teâlâ—güzel izleri ve sanatı arasındadır. **ابن الأَثير** dedi: **الإِصبع** cisimlerin sıfatlarındandır; Allah bundan yücedir ve mukaddestir; onu O’na nispet etmek mecazdır; el, sağ el, göz ve işitmenin nispet edilmesi gibi; bu, temsîl ve kinaye yolundadır: kalplerin çabuk dönüp durmasına; ve bunun Allah’ın—subhânehu ve teâlâ—meşîetine bağlı bir iş olduğuna; **الأَصابع**’ın zikrinin tahsisi, kudret ve yakalamanın parçalarına kinayedir; çünkü bu, el ile olur ve **الأَصابع** onun parçalarıdır.

Ve denir ki: çobanın hayvanı üzerinde bir **إِصبع**’ı vardır; yani güzel bir iz; ve develer üzerinde çobanlarından bunun gibi bir **إِصبع** vardır; bu, onların bakımını güzel yaptığı zaman, izinin onlarda belirginleşmesidir; **الراعي** bir çobanı vasfederek dedi ki:

ضَعِيفُ العَصا بادِي العُروقِ، تَرَى له
عليها، إِذا ما أَجْدَبَ الناسُ، إِصْبَعا

**ضَعِيفُ العَصا** yani sürü gütmede mahir; şiddetli bir vuruşla vurmaz; kıtlıkta develerinin başında iyi duruşunu vasfeder.

Ve **صَبَعَ** onunla ve onun üzerine, **يَصْبَعُ صَبْعاً**: **إِصْبَعِه** ile ona doğru işaret etti ve gıybet etti; yahut onu bir şer ile kastetti; öteki ise gâfil, fark etmez. Ve **صَبَعَ الإِناء** **يَصْبَعُه صَبْعاً**: içinde içecek olduğu zaman ve iki **إِصْبَعَيْهِ**’ni karşı karşıya getirip sonra içindekini başı dar bir şeye akıttığı vakit; ve denildi ki: iki **إِصبعيه**’ni karşı karşıya getirip sonra içindekini başka bir kaba—kaplardan hangi tür olursa olsun—akıttığı vakittir; ve denildi ki: kabın üzerine **إِصْبَعَك**’ı koyarsın da, başka bir kaptaki içindekiler onun üzerine akar; **الأَزهري** dedi: **وصَبْعُ الإِناء**: içindeki içeceğin, iki **الإِبهامين**’in yahut iki **السبَّابتين**’in uçları arasından salıverilmesidir; yayılıp dökülmesin diye; bu bütününün hepsi **الإِصبع**’dan alınmıştır; çünkü insan birini gıybet ettiği zaman ona **إِصبعه** ile işaret eder; ve bir insana bir yol yahut gizli bir şey gösterdiği zaman ona **الإِصبع** ile işaret eder. Ve kibirli olduğu zaman adam **مَصْبُوعٌ**’dur. Ve **الصَّبْعُ**: tam kibirdir. Ve “falanı falana karşı **صَبَعَ**”: ona işaretle onu gösterdi. Ve kavmin arasında **صَبَعَ** **يَصْبَعُ صَبْعاً**: başkalarına onları gösterdi. Ve “bize karşı seni ne **صَبَعَ**?” yani bize seni ne delâlet etti? Ve kavmin üzerine **صَبَع** **يَصْبَعُ صَبْعاً**: onların üzerine çıktı; ve denildi ki: aslı “onların üzerine **صَبَأَ** **صَبْأً**” idi de **العين**’i hemzeden بدل ettiler. Ve **إِصْبَعٌ**: bizzat bir dağın adıdır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B9/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ص ب ع * * الإصْبَعُ * يذكر ويؤنث وفيه خمس لغات * إصْبَعٌ * و * ِأُصْبَعٌ * بكسر الهمزة وضمها والباء مفتوحة فيهما و * إصْبِعٌ * باتباع الكسرة الكسرة و * أُصْبُع * باتباع الضمة الضمة و * أَصْبِعٌ * بفتح الهمزة وكسر الباء

##### Türkçe

* ص ب ع * * **الإصْبَعُ** * müzekker de müennes de gelir; onda beş lugat vardır: **إصْبَعٌ** ve **ِأُصْبَعٌ**; hemzenin kesri ve zammıyla, ve **الباء** ikisinde de fethalıdır; ve **إصْبِعٌ**, kesreye uyarak kesre (ile); ve **أُصْبُع**, zammaya uyarak zamme (ile); ve **أَصْبِعٌ**, hemzenin fethası ve **الباء**’nın kesriyle.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B9/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الأصبع، مثلثة الهمزة، ومع كل حركة تثلث الباء الموحدة، فهي تسع لغات، ذكر الجوهري منها خمسا، وهي بكسر الهمزة وضمها، والباء مفتوحة فيهما، وبإتباع الكسرة الكسرة، وإتباع الضمة الضمة، وأصبع، كأضرب أنا، أي بفتح الهمزة مع كسر الباء، وثنتان زادهما الصاغاني، وهي بكسر الأول وضم الثالث، وبإتباع الفتح الفتحة، كأفكل، وثنتان زادهما المصنف وهما، بفتح الأول وضم الثالث، وبضم الأول وكسر الثالث، والعاشر: أصبوع بالضم، كأظفور وأرغول، وقد جمعهما في بيت، وهو:
  تثليث با إصبع مع كسر همزتـه                      من غير قيد مع الأصبوع قد كملا

  قال شيخنا: وقوله: مع كسر همزته فيه نظر، ولو قال: مع ضبط همزته، بغير قيد، لكان أنص على المراد. ويأتي في أنملة بيت آخر أعذب من هذا، قلت: وهي بكسر الأول وضم الثالث نادر، كل ذلك عن كراع، في كتابيه: المجرد والمنضد، وحكاهن أيضا اللحياني في نوادره عن يونس. وقال ياقوت في المعجم: في إصبع اليد ثلاث لغات جيدة مستعملة، وهن: إصبع، ونظائره قليلة، جاء منه: إبرم: نبت، وإبين: اسم رجل نسبت إليه عدن، إبين وإشفى: للمثقب، وإنفحة. وإصبع، كإثمد، وأصبع كأبلم. وحكى النحويون لغة رابعة رديئة، وهي أصبع، بفتح أوله مع كسر الثالث، انتهى. مؤنثة في كل ذلك، وقد تذكر، والغالب التأنيث، كما في العباب، زاد شيخنا في الإصبع، وفي أسمائها خصوصا كالخنصر والبنصر، نعم جزم قوم بتذكير الإبهام، وفي اللسان روي عن النبي صلى الله عليه وسلم أنه دميت إصبعه في حفر الخندق، فقال:
  هل أنت إلا إصبع دميت                      وفي سبيل الله ما لقيت فأما ما حكاه سيبويه من قولهم: ذهبت بعض أصابعه، فإنه أنث البعض لأنه إصبع في المعنى، وإن ذكر الإصبع مذكرا جاز، لأنه ليس فيها علامة التأنيث، وقال شيخنا: والتذكير إنما ذكره شرذمة، كابن فارس، وتبعه المصنف، قلت: ونقله الليث أيضا، فقال: يقال: هذا إصبع، على التذكير في بعض اللغات، وأنشد للبيد رضي الله عنه:
  من يمدد الله عليه إصبعا                      بالخير والشر بأي أولعا وقال الصاغاني: ليس الرجز للبيد ما قاله الليث، ولكنه روي على غير وجه:
  من يجعل الله عليه إصـبـعـا                      في الخير أو في الشر يلقاه معا

  ج: أصابع، وأصابيع، بزيادة الياء، والإصبع، كدرهم: جبل بنجد، نقله ياقوت بغير ألف ولام. وذو الإصبع: حرثان بن محرث بن الحارث بن شباة بن وهب بن ثعلبة بن الظرب بن عمرو بن عباد بن يشكر بن عدوان العدواني، الحكيم الشاعر الخطيب المعمر، قيل له ذلك لأنه نهشت أفعى إبهام رجله، فقطعها، فلقب به، وقيل: كانت له إصبع زائدة. ذو الإصبع: حبان بن عبد الله التغلبي الشاعر، من ولد عنز بن وائل، أخي بكر وتغلب ابني وائل، وبه تعرف أن الصواب في نسبه العنزي بل قيل في هذا أيضا: ذو الأصابع. وذو الإصبع: شاعر آخر متأخر لم يسم، من مداح الوليد بن يزيد بن عبد الملك بن مروان، كما في التكملة، وفي التبصير: هو ذو الإصبع الكلبي، شاعر في التابعين. قلت: وساق نسبه الصاغاني في العباب، فقال: هو حفص بن حبيب بن حريث بن حسان بن مالك بن عبد مناة بن امرئ القيس بن عبد الله بن عليم بن جناب الكلبي. وقال في التكملة: ذو الإصبع الكلبي ، وذو الإصبع العليمي: شاعران. قلت: وهو غلط، والصواب أنهما واحد، وفي كتاب الشعراء للآمدي - بعدما ذكر ذا الإصبع الكلبي - ما نصه: وذو الإصبع أنشد له أبو عمرو الشيباني في كتاب الحروف أبياتا في مدح الوليد بن يزيد، قلت: فهذا يدل على أن الذي مدح الوليد غير الكلبي، وكأن المصنف لم ير الفرق بينهما فتأمل. وزكي الدين عبد العظيم بن عبد الواحد بن أبي الإصبع الشاعر المصري، متأخر، كتب عنه الحافظ، شرف الدين عبد المؤمن بن خلف الدمياطي شيئا من شعره. وذو الأصابع التميمي، أو الخزاعي، أو الجهني: صحابي، رضي الله عنه، سكن بيت المقدس، له حديث في مسند أحمد متنه:  عليك ببيت المقدس  . من المجاز: يقال: للراعي على ماشيته إصبع: أي أثر حسن، يشار إليها بالأصابع، لحسنها وسمنها، وحسن أثر الرعاة فيها، ويقال أيضا: فلان من الله عليه إصبع حسنة، أي أثر نعمة حسنة، وإنما قيل للأثر الحسن: إصبع، لإشارة الناس إليه بالإصبع. وقال ابن الأعرابي: إنه لحسن الإصبع في ماله، وحسن المس في ماله، أي حسن الأثر، وأنشد:
  أوردها راع مرئ الإصبع                      لم تنتشر عنه، ولم تصدع وأنشد الأصمعي للراعي:
  ضعيف العصا بادي العروق ترى لهعليه إذا ما أجدب الناس إصبعا وإصبع خفان: بناء عظيم قرب الكوفة، من أبنية الفرس، قال ياقوت: أظنهم بنوه منظرة هناك على عادتهم في مثله. وذات الإصبع: رضيمة لبني أبي بكر بن كلاب، عن الأصمعي، وقيل: هي في ديار غطفان، والرضام: صخور كبار يرضم بعضها على بعض، نقله ياقوت. من المجاز: هو مغل الإصبع، أي خائن، وأنشد ابن الأعرابي للكلابي:
  حدثت نفسك بالبقاء ولم تكن                      للغدر خائنة مغل الإصبع

  وأصابع الفتيات، كذا في العباب والتكملة، وفي المنهاج لابن جزلة: أصابع الفتيان، وفي اللسان: أصابع البنيات: ريحانة تعرف بالفرنجمشك، قال أبو حنيفة: تنبت بأرض العرب من أطراف اليمن. قلت وفرنجمشك فارسية، ويقال أيضا: افرنجمشك، بزيادة الألف، وهو قريب من المرزنجوش في أفعاله، شمه يفتح سدد الدماغ، وينفع من الخفقان من برد، وقد رأيته باليمن كثيرا. وأصابع هرمس، هو فقاح السورنجان وقوته كقوة السورنجان. وأصابع العذارى: صنف من العنب أسود طوال كالبلوط، شبه ببنانهن المخضبة، وعنقوده نحو الذراع، متداخس الحب، وله زبيب جيد، ومنابته السراة. وأصابع صفر: أصل نبات شكله كالكف أبلق من صفرة وبياض، صلب فيه يسير من حلاوة، ومنه أصفر مع غبرة بغير بياض. قاله ابن جزلة، نافع من الجنون خاصة، ومن السموم ولدغ الهوام، ويحل الفضول الغليظة. وأصابع فرعون: شيء شبه المراويد في طول الإصبع أحمر، يجلب من بحر الحجاز، مجرب لإلحام الجراحات سريعا. وذات الأصابع: ع، قال حسان بن ثابت رضي الله عنه:
  عفت ذات الأصابع فالجواء                      إلى عذراء منزلها خـلاء في الصحاح: قال أبو زيد: صبع به، وعليه، كمنع، صبعا: أشار نحوه بإصبعه مغتابا. صبع فلانا على فلان: دله عليه بالإشارة، ومثله في العباب. وقيل: صبع به وعليه: أراده بشر والآخر غافل لا يشعر، وهذا كله مأخوذ من الإصبع، لأن الإنسان إذا اغتاب إنسانا أشار إليه بإصبعه، وإذا دل إنسانا على طريق ، أو شيء خفي، أشار إليه بالإصبع. ويقال: ما صبعك علينا. صبع الإناء: وضع عليه إصبعه حتى سال عليه ما في إناء آخر، نقله الجوهري، عن أبي عبيد في المصنف، وقيل: صبع الإناء، إذا كان فيه شراب، وقابل بين إصبعيه، ثم أرسل ما فيه في شيء ضيق الرأس. قال الأزهري: وصبع الإناء: أن يرسل الشراب الذي فيه بين طرفي الإبهامين أو السبابتين، لئلا ينتشر، فيندفق. صبع الدجاجة صبعا: أدخل فيها إصبعه، ليعلم أنها تبيض أم لا، نقله الزمخشري والصاغاني. من المجاز: الصبع والمصبعة: الكبر التام والتيه، والمصبوع: المتكبر، قاله ابن الأعرابي. ويقال لمن يتكبر في ولايته: صبعه الشيطان، وأدركته أصابع الشيطان. ومما يستدرك عليه: صبعه صبعا: أصاب إصبعه. وصبع بين القوم صبعا: دل عليهم غيرهم. وله إصبع في هذا الأمر، كقولهم: رجل، وهو مجاز. وصبع على القوم صبعا: طلع عليهم، وقيل: أصله صبأ، بالهمز، فأبدلوا. وفي الحديث:  قلب المؤمن يبين إصبعين من أصابع الله، يقلبه كيف شاء  وفي بعض الروايات:  قلوب العباد بين إصبعين  معناه أن تقلب القلوب بين حسن آثاره وصنعه تبارك وتعالى، وقيل: هو جار مجرى التمثيل والكناية عن سرعة تقلب القلوب، وإطلاقها عليه مجاز. وأبو الإصبع: محمد بن سنيس الصوري: محدث مر للمصنف في س-ن-س. ويقال: قرب إليه طعام فما صبع فيه، أي ما أدخل إصبعه فيه، وقد مر في الهمز. ويقول الإنسان، في الأمر الشاق إذا أضيف إلى الرجل القوي المستقل بعبئه: إنه يأتي عليه بإصبع. وكذا إنه يكفيه بصغرى أصابعه.

##### Türkçe

**الأصبع**; **الهمزة**’si üçlü (üç harekeli), ve her bir hareke ile **الباء الموحدة** da üçlülenir; böylece o dokuz lugattır. **الجوهري** bunlardan beşini zikretti; onlar: **الهمزة**’nin kesresi ve zammı iledir, ve **الباء** ikisinde de fethalıdır; ve kesreyi kesreye tâbi kılmakla, ve zammeyi zammeye tâbi kılmakla; ve **أصبع** (ben **أضرب**’ım gibi), yani **الهمزة**’yi fetha ile açmakla beraber **الباء**’yı kesretmek. **الصاغاني**’nin artırdığı iki tanedir; o da: birincinin kesresi ve üçüncünün zammı ile, ve fethayı fethaya tâbi kılmakla ( **أفكل** gibi). **المصنف**’in artırdığı iki tanedir; onlar: birincinin fethası ve üçüncünün zammı ile, ve birincinin zammı ve üçüncünün kesresi ile. Ve onuncu: **أصبوع** zamm ile, **أظفور** ve **أرغول** gibi. İkisini bir beyitte toplamıştır; o da şudur:
  تثليث با إصبع مع كسر همزتـه                      من غير قيد مع الأصبوع قد كملا

Şeyhimiz dedi: Onun “**همزته**’nin kesresi ile” sözü, onda bir nazar vardır; eğer “**همزته**’nin ضبط’ı ile, kayıtsız” deseydi, murada daha nass olurdu. **أنملة**’de bundan daha tatlı bir başka beyit gelir. Dedim: Birincinin kesresi ve üçüncünün zammı ile olan nadirdir; bütün bunlar **كراع**’dan, iki kitabında: **المجرد** ve **المنضد**. Onları ayrıca **اللحياني** de **يونس**’tan, **نوادره**’sinde hikâye etti. **ياقوت** **المعجم**’de dedi: Elin **إصبع**’ında üç iyi, kullanılagelen lugat vardır; onlar: **إصبع**; ve onun benzerleri azdır; ondan gelmiştir: **إبرم**: bir bitki; ve **إبين**: kendisine **عدن** nisbet edilen bir adamın adı: **إبين**; ve **إشفى**: delici alet için; ve **إنفحة**. Ve **إصبع** (**إثمد** gibi). Ve **أصبع** (**أبلم** gibi). Nahivciler dördüncü kötü bir lugat hikâye ettiler; o da: **أصبع**, evvelini fetha ile açmakla beraber üçüncüyü kesretmek; bitti. Bütün bunlarda müennestir; ve müzekker de kılınır; galip olan te’nistir; **العباب**’da olduğu gibi. Şeyhimiz **الإصبع** hakkında, ve isimlerinde hususen **الخنصر** ve **البنصر** gibi olanlarda artırdı. Evet, bir kavim **الإبهام**’ın tezkîrini kesinledi. **اللسان**’da, Nebî صلى الله عليه وسلم’den rivayet olundu: Hendek kazısında **إصبعه** kanadı; dedi ki:
  هل أنت إلا إصبع دميت                      وفي سبيل الله ما لقيت

أما **سيبويه**’nin onların “**ذهبت بعض أصابعه**” demesinden hikâye ettiği şeye gelince: **البعض**’ı müennes kıldı; çünkü mana bakımından o **إصبع**’dır. Ve **الإصبع**’ı müzekker olarak zikrederse caiz olur; çünkü onda te’nis alâmeti yoktur. Şeyhimiz dedi: Tezkîri ancak bir zümre zikretti; **ابن فارس** gibi; **المصنف** de ona tâbi oldu. Dedim: **الليث** de onu nakletti; şöyle dedi: Bazı lugatlarda tezkîr üzere “**هذا إصبع**” denir. Ve **لبيد** رضي الله عنه’dan inşad etti:
  من يمدد الله عليه إصبعا                      بالخير والشر بأي أولعا

**الصاغاني** dedi: **الليث**’in söylediği üzere recez **لبيد**’in değildir; fakat başka bir vecih üzere rivayet olundu:
  من يجعل الله عليه إصـبـعـا                      في الخير أو في الشر يلقاه معا

Cem‘i: **أصابع** ve **أصابيع**, **الياء** ziyadesiyle. Ve **الإصبع** (**درهم** gibi): Necd’de bir dağdır; **ياقوت** onu elif ve lâm olmaksızın nakletti. Ve **ذو الإصبع**: **حرثان بن محرث بن الحارث بن شباة بن وهب بن ثعلبة بن الظرب بن عمرو بن عباد بن يشكر بن عدوان العدواني**; hikmet sahibi, şair, hatip, uzun ömürlü. Ona bu denildi; çünkü bir engerek ayağının **إبهام**’ını ısırdı; onu kesti; böylece onunla lakaplandı. Ve denildi: Onun fazla bir **إصبع**’ı vardı. **ذو الإصبع**: **حبان بن عبد الله التغلبي** şair; **عنز بن وائل**’in evladından; **بكر** ve **تغلب**’in kardeşi, **وائل**’in iki oğlu. Onunla bilirsin ki nesebinde doğru olan **العنزي**’dir; hatta bunda da denildi: **ذو الأصابع**. Ve **ذو الإصبع**: müteahhir başka bir şair; isimlendirilmedi; **الوليد بن يزيد بن عبد الملك بن مروان**’ın medihçilerindendir; **التكملة**’de olduğu gibi. Ve **التبصير**’de: O, **ذو الإصبع الكلبي**’dir; tâbiînden bir şairdir. Dedim: **الصاغاني** **العباب**’da onun nesebini sevk etti; şöyle dedi: O, **حفص بن حبيب بن حريث بن حسان بن مالك بن عبد مناة بن امرئ القيس بن عبد الله بن عليم بن جناب الكلبي**’dir. Ve **التكملة**’de dedi: **ذو الإصبع الكلبي** ve **ذو الإصبع العليمي**: iki şairdir. Dedim: Bu yanlıştır; doğru olan, ikisinin bir olmasıdır. Ve **الآمدي**’nin **كتاب الشعراء**’ında — **ذا الإصبع الكلبي**’yi zikrettikten sonra — onun nassı şudur: “Ve **ذو الإصبع** için **أبو عمرو الشيباني** **كتاب الحروف**’unda **الوليد بن يزيد**’in medhinde beyitler inşad etti.” Dedim: Bu, **الوليد**’i medhedenin **الكلبي** olmayan olduğunu gösterir; sanki **المصنف** ikisi arasındaki farkı görmedi; öyleyse düşün. Ve **زكي الدين عبد العظيم بن عبد الواحد بن أبي الإصبع** Mısırlı şair; müteahhir; hâfız ondan yazdı; **شرف الدين عبد المؤمن بن خلف الدمياطي** onun şiirinden bir şey. Ve **ذو الأصابع التميمي** yahut **الخزاعي** yahut **الجهني**: sahabî, رضي الله عنه; **بيت المقدس**’te oturdu; **مسند أحمد**’da bir hadisi vardır; metni:  **عليك ببيت المقدس**  . Mecazdan: Çobana, davarı üzerinde “**إصبع**” denir; yani güzel bir eser; güzelliği ve semizliği için, ve çobanların onda güzel eserinin bulunması için, parmaklarla ona işaret edilir. Yine denir: Falan kimseye Allah’tan “**إصبع**” ihsan olundu; yani güzel bir nimet eseri. Güzel esere “**إصبع**” denmesi ancak insanların ona **إصبع** ile işaret etmesindendir. **ابن الأعرابي** dedi: Şüphesiz o, malında “**حسن الإصبع**”dır; ve malında “**حسن المس**”dır; yani güzel eser. Ve inşad etti:
  أوردها راع مرئ الإصبع                      لم تنتشر عنه، ولم تصدع

Ve **الأصمعي** çobana ait olarak inşad etti:
  ضعيف العصا بادي العروق ترى لهعليه إذا ما أجدب الناس إصبعا

Ve **إصبع خفان**: Kûfe yakınında büyük bir bina; Farsların binalarındandır. **ياقوت** dedi: Zannederim onu orada bir manzara (seyir yeri) olarak, bunun benzerindeki âdetleri üzere bina ettiler. Ve **ذات الإصبع**: **بني أبي بكر بن كلاب** için bir **رضيمة**; **الأصمعي**’den. Ve denildi: O, **غطفان** diyarlarındadır. Ve **الرضام**: büyük kayalardır; bazısı bazısı üzerine yığılır. **ياقوت** nakletti. Mecazdan: O, “**مغل الإصبع**”dır; yani hain. Ve **ابن الأعرابي** **الكلابي** için inşad etti:
  حدثت نفسك بالبقاء ولم تكن                      للغدر خائنة مغل الإصبع

**وأصابع الفتيات**: kızların parmakları; **العباب** ve **التكملة**’de böyle. **المنهاج**’da, İbn Cezle’ye göre: **أصابع الفتيان**; **اللسان**’da: **أصابع البنيات**: **الفرنجمشك** ile bilinen bir reyhan. Ebû Hanîfe dedi: Arap diyarında Yemen’in uç taraflarından biter. Dedim: **فرنجمشك** Farsçadır; ayrıca **افرنجمشك** de denir, ألف’in ziyadesiyle; ve fiillerinde **المرزنجوش**’a yakındır; onun kokusu beynin tıkanıklıklarını açar, soğuktan olan çarpıntıya fayda verir; onu Yemen’de çok gördüm.

**وأصابع هرمس**: o, **السورنجان**’ın çiçeğidir; ve kuvveti **السورنجان**’ın kuvveti gibidir.

**وأصابع العذارى**: siyah, uzun, palamut gibi bir üzüm çeşidi; kınalı parmak uçlarına benzetilmiştir; salkımı yaklaşık bir arşın; taneler iç içe sıkışık; onun iyi bir kuru üzümü vardır; yetiştiği yerler **السراة**’dır.

**وأصابع صفر**: bir bitkinin kökü; şekli avuç gibi, sarılık ve beyazlıktan alacalı; sert, içinde az bir tatlılık vardır; ondan, beyazlık olmaksızın tozlu bir sarı olanı da vardır. Bunu İbn Cezle söyledi: özellikle delilikten, ve zehirlerden ve haşerat sokmasından faydalıdır; ve kalın artık maddeleri çözer.

**وأصابع فرعون**: parmak uzunluğunda, kırmızı, sürme çubuklarına benzer bir şey; Hicaz denizinden getirilir; yaraları çabucak kaynatmada denenmiştir.

**وذات الأصابع**: bir yer adı; Hassân b. Sâbit (Allah ondan razı olsun) dedi:
  **عفت ذات الأصابع فالجواء                      إلى عذراء منزلها خـلاء**

**الصحاح**’ta: Ebû Zeyd dedi: **صبع به، وعليه**; **كمنع**; **صبعا**: parmağıyla ona doğru, gıybet ederek işaret etti. **صبع فلانا على فلان**: işaretle onu ona gösterdi; **العباب**’da da bunun benzeri vardır. Ve denildi: **صبع به وعليه**: biri kötülük istedi, öteki ise gafil, fark etmez; ve bunun hepsi **الإصبع**’dan alınmıştır; çünkü insan birini gıybet edince ona parmağıyla işaret eder; ve bir insana bir yol, yahut gizli bir şey gösterince parmakla işaret eder. Ve denir: **ما صبعك علينا**.

**صبع الإناء**: üzerine parmağını koydu; ta ki başka bir kaptaki şey onun üzerine aktı; bunu Cevherî, **المصنف**’te Ebû Ubeyd’den nakletti. Ve denildi: **صبع الإناء**: içinde içecek varken, iki parmağı arasında karşılaştırdı, sonra içindekini ağzı dar bir şeye salıverdi. Ezherî dedi: **وصبع الإناء**: içindeki içeceği iki başparmağın yahut iki işaret parmağının uçları arasından salıvermesidir; yayılmasın da dökülüp boşalmasın diye.

**صبع الدجاجة صبعا**: içine parmağını soktu; yumurtlayıp yumurtlamadığını bilmek için; bunu Zemahşerî ve Sâğânî nakletti.

Mecazdan: **الصبع** ve **المصبعة**: tam kibir ve azgınlık; **المصبوع**: kibirli; bunu İbnü’l-A‘râbî söyledi. Ve vilayetinde kibirlenen kimse için denir: **صبعه الشيطان**; ve: **وأدركته أصابع الشيطان**.

Ve ona ilâve olarak kaydedileceklerdendir: **صبعه صبعا**: parmağına isabet etti. **وصبع بين القوم صبعا**: başkalarına onları gösterdi. Ve bu işte onun bir parmağı vardır; onların “adam” demesi gibi; bu da mecazdır. **وصبع على القوم صبعا**: onların üzerine çıktı; ve denildi: aslı hemzeli olarak **صبأ**’dır; sonra بدل ettiler.

Hadiste:  **قلب المؤمن يبين إصبعين من أصابع الله، يقلبه كيف شاء**  ve bazı rivayetlerde:  **قلوب العباد بين إصبعين**  manası: kalplerin dönmesi, O’nun (tebâreke ve teâlâ) güzel eserleri ve san‘ı arasında olur; ve denildi: bu, temsil ve kinaye yolundadır; kalplerin çabuk değişmesinin anlatımıdır; ve bunu O’na nispet etmek mecazdır.

**وأبو الإصبع**: Muhammed b. Senîs es-Sûrî; **محدث**; müellife **س-ن-س**’de geçmişti.

Ve denir: ona yemek yaklaştırıldı da **فما صبع فيه**; yani parmağını ona sokmadı; hemzede geçmişti.

Ve insan der ki: ağır işte, yükünü tek başına taşıyan güçlü adama nispet edilince: “O, onun üzerine bir parmakla gelir.” Ve yine: “Onu, parmaklarının küçüğüyle yeterli kılar.”

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B9/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

صَبَعَ بِهِ
1 صَبَعَ بِهِ ذ , aor. صَبَعَ , (AZ, S, K,) inf. n. صَبْعٌ, (AZ, S,) He pointed at him, or towards him, with his finger, (بِاـِصْبَعِهِ,) disparagingly: (AZ, S, K:) or, as some say, he meant some evil thing to him when he (the latter) was inadvertent, not knowing. (TA.) ― -b2- And صَبَعَ فُلَانًا عَلَى فُلَانٍ He directed such a one to such a one by pointing, or indication: (S, K:) because, when one directs a man to a way, or road, or to a thing that is latent, or obscure, he points towards it with the finger. (TA.) One says, مَا صَبَعَكَ عَلَيْنَا What directed thee to us? (TA.) And صَبَعَ بَيْنَ القَوْمِ He directed others to the people, or party. (TA.) Of one who magnifies himself, or acts proudly, in his government, or administration, one says, صَبَعَهُ الشَّيْطَانُ (assumed tropical:) [app. meaning The Devil has directed him]: and أَدْرَكَتْهُ أَصَابِعُ الشَّيْطَانِ [The fingers of the Devil have reached him]. (TA. [See the pass. part. n. below.]) ― -b3- And one says, قُرِّبَ اـِلَيْهِ طَعَامٌ فَمَا صَبَعَ فِيهِ i. e. [Food was presented, or offered, to him, or was placed, or put, before him, and] he did not put his finger into it. (TA.) [See also صَبَأَ, near the end.] ― -b4- And صَبَعَ الدَّجَاجَةَ, (O, K,) inf. n. as above. (TA,) He inserted his finger into the hen in order that he might know if she were [near] laying an egg or not: (O, K:) mentioned by Z. (TA.) ― -b5- And صَبَعَ الاـِنَآءَ He put his finger upon the vessel so that what was in another vessel flowed upon it [into the former vessel]: (A'Obeyd, S, O, K:) or, as some say, he put together his two fingers, [or two of his fingers,] then discharged, or let flow, what was in the vessel, of wine, or beverage, into a thing with a narrow head [or mouth]: or, accord. to Az, he discharged, or let flow, what was in the vessel, of wine, or beverage, between the extremities of [either of] his two thumbs and fore fingers, in order that it might not become scattered, and pour forth copiously. (TA.) ― -b6- And صَبَعَهُ, inf. n. as above, He hit, or hurt, his finger. (TA.) -A2- صَبَعَ عَلَى القَوْمِ, inf. n. as above, meaning He came forth upon the people, or party, is said to be originally صَبَأَ, with ء. (TA.)

اصبع
4 اصبع ذ , followed by عَلَى, is said by Freytag, as on the authority of Meyd, to signify He (a pastor) fed and managed well his cattle: but this is perhaps taken from a mistranscription of the saying, mentioned by Meyd, لِلرَّاعِى عَلَى مَاشِيَتَهِ اـِصْبَعٌ, q. v. infrà.]

صَبْعٌ
صَبْعٌ ذ (tropical:) Self-magnification, or pride; (O, K, TA;) such as is consummate; (TA;) and haughtiness, or insolence, or vain glory; (O, TA;) and ↓ مُصْبَعَةٌ signifies the same. (O, K, TA.)

صُبْعٌ
صُبْعٌ ذ i. q. صُبْحٌ [q. v.]: the ع being substituted for the ح. (MF on the letter ع.)

اـِصْبَعٌ
اـِصْبَعٌ ذ and أُصْبَعٌ and أُصْبُعٌ and اـِصْبِعٌ and أَصْبِعٌ (S, O, Msb, K) and اـِصْبُعٌ and أَصْبَعٌ (O, Msb, K) and أَصْبُعٌ and أُصْبِعٌ, the ء being thus trebly vowelled, and the ب likewise (Msb, K) with every one of the vowellings of the ء, (K,) and ↓ أُصْبُوعٌ also, (Msb, K,) of all which forms the first is the [only] one commonly known and the one approved by persons of chaste speech, (Msb,) all mentioned by Kr, (K,) and by Lh also on the authority of Yoo, (TA,) A finger: and a toe: (MA, KL, &c.:) of the fem. gender, (Msb,) or fem. and masc., (S, O, Msb, K, *) but generally fem.: (O, Msb, K: *) pl. (of اصبع, MA) أَصَابِعُ and (of اصبوع, MA) أَصَابِيعُ. (MA, K.) ― -b2- One says, بِهِمْ تُثْنَى الأَصَابِعُ [With the mention of them the fingers are bent]; meaning that they are reckoned as the best, [or among the best,] for the best are not many. (M, on a verse cited in the first paragraph of art. ثنى.) [See also two similar exs. in the first paragraph of art. حنو and حنى.] ― -b3- And لِلرَّاعِى عَلَى مَاشِيَتِهِ اـِصْبَعٌ (tropical:) [The pastor has a finger pointing at his cattle, or camels or sheep or goats]; meaning, [has upon his cattle] an impress of a good state or condition; (S, K, * TA;) i. e. they are pointed at with the fingers because of their goodliness and fatness and good tending. (TA.) [See also a verse cited voce صُلْبٌ.] And similar to this saying is the prov., عَلَيْهِ مِنَ اللّٰهِ تَعَالَى اـِصْبَعٌ حَسَنٌ, meaning (assumed tropical:) [Upon him is, from God, (acknowledged be his absolute supremacy,)] an impress of a good state or condition. (Meyd.) And one says also, اـِنَّهُ لَحَسَنُ الاـِصْبَعِ فِى مَالِهِ, meaning (assumed tropical:) Verily he is good in respect of the impress upon his cattle [indicative of their state or condition]. (IAar, TA.) ― -b4- And فُلَانٌ مُغِلُّ الاـِصْبَعِ (tropical:) Such a one is unfaithful, treacherous, or perfidious. (O, K, * TA. *) ― -b5- And لَهُ اـِصْبَعٌ فِى هٰذَا الأَمْرِ (tropical:) [He has a finger in this affair]. (TA.) ― -b6- The Prophet said قَلْبُ المُؤْمِنِ بَيْنَ اـِصْبَعَيْنِ مِنْ أَصَابِعِ اللّٰهِ يُقَلِّبُهُ كَيْفَ شَآءَ (tropical:) [The heart of the believer is between two of the fingers of God: He turneth it about as He pleaseth]. (O.) ― -b7- And a man says, in respect of a difficult affair, when he has been made to have recourse to a strong man, able to bear his burden, اـِنَّهُ يَأْتِى عَلَيْهِ بِاـِصْبِعٍ وَاحِدَةٍ (assumed tropical:) [Verily he will make an end of it with one finger]: and اـِنَّهُ يَكْفِيهِ بِصُغْرَى أَصَابِعِهِ (assumed tropical:) [Verily the smallest of his fingers will suffice him for its accomplishment; the ب thus prefixed to the agent being redundant, as in كَفَى بِاللّٰهِ شَهِيدًا and many other instances]. (O.) ― -b8- أَبُو الاـِصْبَعِ is one of the surnames of The Devil. (TA. [See صَبَعَهُ الشِّيْطَانُ, above.]) ― -b9- [اـِصْبَعٌ signifies also (assumed tropical:) A prong, as resembling a finger: so in the S and K in art. حفر, and in other instances.] ― -b10- أَصَابِعُ الفَتَيَاتِ, (O, TS, K,) in the “ Minhلj ” of Ibn-Jezleh اصابع الفتيان, [app. a mistranscription,] and in the I, اصابع البُنَيَّاتِ, (TA,) (assumed tropical:) [Common clinopodium, or wild basil,] the sweet-smelling plant called in Pers. الفَرَنْجَمُشْك, (AHn, O, K,) which grows abundantly in the southern parts of Arabia, and is not depastured by any animal. (AHn, O.) ― -b11- أَصَابِعُ العَذَارَى (assumed tropical:) A species of grapes, (AHn, O, K,) black, (AHn, O,) long, like the acorn, likened to the dyed fingers of virgins; (AHn, O, K; *) the bunch thereof is about a cubit [in length], compact [so I render مُتَدَاخِس, supposing it to be similar to دخيس applied to herbage &c.,] in the grapes; its raisins are good; and it grows in the Sarلh (السَّرَاة). (AHn, O.) ― -b12- أَصَابِعُ هُرْمُسَ (assumed tropical:) The flowers (فُقَّاح) of the سُورَنْجَان [or Hermodactylus (the Iris of Linn.?) now applied to meadow-saffron, a species of colchicum]; (O, K;) the potency of which is like that of the سورنجان [itself]. (TA.) ― -b13- أَصَابِعُ فِرْعَونَ (assumed tropical:) [Certain things] resembling the مَرَاوِيد [or مَرَاوِد with which كُحْل is applied], of the length of the finger, (K, TA,) red; (TA;) brought from the Sea of El-Hijلz; of proved efficacy for the speedy consolidation of wounds. (K.) ― -b14- أَصَابِعُ صُفْرٌ (assumed tropical:) The root (أَصْل) of a certain plant of which the form is like the hand, (O, K,) variegated with yellowness and whiteness, hard, and having a little sweetness; and there is a species thereof yellow, with a dust-colour, but without whiteness: (O, TA:) so says Ibn-Jezleh: (TA:) it is beneficial as a remedy for madness, or diabolical possession, and for poisons, (K, TA,) and the sting, or bite, of venomous, or noxious, reptiles, or the like, and it acts as a dissolvent of thick excrescences. (TA.) ― -b15- As a measure, اـِصْبَعٌ signifies [A digit; i. e. a finger's breadth;] the width of six moderate-sized barley-corns; (Msb voce جَرِيبٌ;) the forth part of the قَبْضَة. (Mgh and Msb ibid.)

أُصْبُوعٌ
أُصْبُوعٌ ذ : see اـِصْبَعٌ, first sentence.

مَصْبَعَةٌ
مَصْبَعَةٌ ذ : see صَبْعٌ.

مَصْبُوعٌ
مَصْبُوعٌ ذ (tropical:) Self-magnifying, or proud. (IAar, O, K, TA.)

##### Türkçe

**صَبَعَ بِهِ**
1 **صَبَعَ بِهِ** ذ , muzâri‘i **صَبَعَ** , (AZ, S, K,) mastar ismi **صَبْعٌ**, (AZ, S,) Onu, yahut ona doğru, parmağıyla (**بِاـِصْبَعِهِ**) küçümseyerek işaret etti: (AZ, S, K:) yahut, bazılarının dediğine göre, o (işaret edilen) gaflet içinde, bilmez iken, ona bir kötü şey kastetti. (TA.) ― -b2- Ve **صَبَعَ فُلَانًا عَلَى فُلَانٍ** Şöyle birini şöyle birine, işaret ederek yahut delâletle yöneltti: (S, K:) çünkü kişi bir adamı bir yola yahut yolağa, yahut gizli yahut kapalı bir şeye yönelttiğinde, parmakla ona doğru işaret eder. (TA.) Denir: **مَا صَبَعَكَ عَلَيْنَا** Seni bize ne yöneltti? (TA.) Ve **صَبَعَ بَيْنَ القَوْمِ** Başkalarını o kavme yahut zümreye yöneltti. (TA.) Kendisini büyüten yahut yönetiminde yahut idaresinde kibirlenen kimse hakkında denir: **صَبَعَهُ الشَّيْطَانُ** (mecaz varsayılan:) [Şeytan onu yöneltti]: ve **أَدْرَكَتْهُ أَصَابِعُ الشَّيْطَانِ** [Şeytanın parmakları ona erişti]. (TA. [Aşağıda edilgen ism-i mef‘ûle bak.]) ― -b3- Ve denir: **قُرِّبَ اـِلَيْهِ طَعَامٌ فَمَا صَبَعَ فِيهِ** yani [Ona yemek yaklaştırıldı yahut sunuldu, yahut önüne kondu, ve] ona parmağını sokmadı. (TA.) [Ayrıca sona yakın **صَبَأَ**’ye de bak.] ― -b4- Ve **صَبَعَ الدَّجَاجَةَ**, (O, K,) mastar ismi yukarıdaki gibidir. (TA,) Yumurtlayıp yumurtlamaya yakın mı değil mi bilsin diye parmağını tavuğa soktu: (O, K:) Z tarafından zikredilmiştir. (TA.) ― -b5- Ve **صَبَعَ الاـِنَآءَ** Parmağını kaba koydu; böylece başka bir kaptaki şey onun üzerine [önceki kaba] aktı: (A'Obeyd, S, O, K:) yahut, bazılarının dediğine göre, iki parmağını [yahut parmaklarından ikisini] birleştirdi, sonra kaptaki şarabı yahut içeceği, başı [yahut ağzı] dar bir şeye boşalttı yahut akıttı: yahut Az’a göre, dağılmasın ve bolca dökülmesin diye, kaptaki şarabı yahut içeceği, [iki] başparmakları ve işaret parmaklarının uçları arasından boşalttı yahut akıttı. (TA.) ― -b6- Ve **صَبَعَهُ**, mastar ismi yukarıdaki gibidir, Parmağına vurdu yahut parmağını incitti. (TA.) -A2- **صَبَعَ عَلَى القَوْمِ**, mastar ismi yukarıdaki gibidir, “Kavmin yahut zümrenin üzerine çıktı” mânasında; aslının ء ile **صَبَأَ** olduğu söylenir. (TA.)

**اصبع**
4 **اصبع** ذ , **عَلَى** ile gelerek, Freytag tarafından, Meyd’in rivayetine dayanarak, “O (çoban) hayvanlarını iyi besledi ve iyi idare etti” mânasına geldiği söylenir: fakat bu, Meyd’in zikrettiği sözün yanlış yazımından alınmış olabilir: **لِلرَّاعِى عَلَى مَاشِيَتَهِ اـِصْبَعٌ**, aşağıda bak.]

**صَبْعٌ**
**صَبْعٌ** ذ (mecaz:) Kendini büyütme yahut kibir; (O, K, TA;) kemale ermiş olanı; (TA;) ve büyüklenme yahut küstahlık yahut boş övünme; (O, TA;) ve ↓ **مُصْبَعَةٌ** aynı mânaya gelir. (O, K, TA.)

**صُبْعٌ**
**صُبْعٌ** ذ **صُبْحٌ** ile aynı (q. v.): **ع**’ın **ح** yerine geçirilmesiyle. (MF, **ع** harfi üzerine.)

**اـِصْبَعٌ**
**اـِصْبَعٌ** ذ ve **أُصْبَعٌ** ve **أُصْبُعٌ** ve **اـِصْبِعٌ** ve **أَصْبِعٌ** (S, O, Msb, K) ve **اـِصْبُعٌ** ve **أَصْبَعٌ** (O, Msb, K) ve **أَصْبُعٌ** ve **أُصْبِعٌ**, böylece ء üç türlü harekelenmiş, ve **ب** de aynı şekilde (Msb, K) ء’nin her bir harekesiyle, (K,) ve ↓ **أُصْبُوعٌ** da, (Msb, K,) bütün bu şekillerden birincisi [yalnız] yaygın olarak bilinen ve fasih konuşma ehlinin benimsediği şekildir, (Msb,) hepsi Kr tarafından zikredilmiştir, (K,) ve Lh tarafından da Yoo rivayetiyle, (TA,) Bir parmak: ve bir ayak parmağı: (MA, KL, &c.:) müennes cinstendir, (Msb,) yahut müennes ve müzekkerdir, (S, O, Msb, K, *) fakat genellikle müennestir: (O, Msb, K: *) cem‘i (اصبع’ın, MA) **أَصَابِعُ** ve (اصبوع’un, MA) **أَصَابِيعُ**. (MA, K.) ― -b2- Denir: **بِهِمْ تُثْنَى الأَصَابِعُ** [Onların zikriyle parmaklar bükülür]; mânası: onların en iyilerden sayılmasıdır; çünkü en iyiler çok değildir. (M, ثنى maddesinin ilk paragrafında zikredilen bir beyit üzerine.) [Ayrıca حنو ve حنى maddelerinin ilk paragrafındaki iki benzer örneğe de bak.] ― -b3- Ve **لِلرَّاعِى عَلَى مَاشِيَتِهِ اـِصْبَعٌ** (mecaz:) [Çobanın hayvanları, yahut develeri yahut koyunları yahut keçileri üzerinde işaret eden bir parmağı vardır]; mânası, [hayvanları üzerinde] iyi hâl yahut durumun bir izi vardır; (S, K, * TA;) yani onların güzelliği ve semizliği ve iyi bakımı sebebiyle parmaklarla onlara işaret edilir. (TA.) [Ayrıca صُلْبٌ lafzında zikredilen bir beyte de bak.] Ve bu söze benzer olan darbımesel: **عَلَيْهِ مِنَ اللّٰهِ تَعَالَى اـِصْبَعٌ حَسَنٌ**, mânası (mecaz varsayılan:) [Onun üzerinde Allah’tan (yüceliği ikrar olunmuş olarak)] iyi hâl yahut durumun bir izi vardır. (Meyd.) Ve ayrıca denir: **اـِنَّهُ لَحَسَنُ الاـِصْبَعِ فِى مَالِهِ**, mânası (mecaz varsayılan:) Şüphesiz o, malında (hayvanlarında) [onların hâl yahut durumuna delâlet eden] iz bakımından iyidir. (IAar, TA.) ― -b4- Ve **فُلَانٌ مُغِلُّ الاـِصْبَعِ** (mecaz:) Şöyle biri hain, vefasız, yahut gaddardır. (O, K, * TA. *) ― -b5- Ve **لَهُ اـِصْبَعٌ فِى هٰذَا الأَمْرِ** (mecaz:) [Bu işte onun bir parmağı vardır]. (TA.) ― -b6- Peygamber dedi: **قَلْبُ المُؤْمِنِ بَيْنَ اـِصْبَعَيْنِ مِنْ أَصَابِعِ اللّٰهِ يُقَلِّبُهُ كَيْفَ شَآءَ** (mecaz:) [Müminin kalbi Allah’ın parmaklarından iki parmak arasındadır: onu dilediği gibi çevirir]. (O.) ― -b7- Ve bir adam, zor bir iş hakkında, yükünü taşıyabilecek güçlü bir adama başvurmaya mecbur edildiğinde, der ki: **اـِنَّهُ يَأْتِى عَلَيْهِ بِاـِصْبِعٍ وَاحِدَةٍ** (mecaz varsayılan:) [Şüphesiz onu bir parmakla bitirecektir]: ve **اـِنَّهُ يَكْفِيهِ بِصُغْرَى أَصَابِعِهِ** (mecaz varsayılan:) [Şüphesiz parmaklarının en küçüğü onun tamamlanmasına yeter; burada âmile başına getirilen **ب** زائدedir; **كَفَى بِاللّٰهِ شَهِيدًا** ve daha birçok örnekte olduğu gibi]. (O.) ― -b8- **أَبُو الاـِصْبَعِ** Şeytanın künyelerinden biridir. (TA. [Yukarıda **صَبَعَهُ الشِّيْطَانُ**’a bak.]) ― -b9- [**اـِصْبَعٌ** ayrıca (mecaz varsayılan:) parmağa benzediği için bir çatal diş (prong) mânasına gelir: S ve K’de حفر maddesinde ve başka yerlerde böyledir.] ― -b10- **أَصَابِعُ الفَتَيَاتِ**, (O, TS, K,) İbn-Cezleh’in “Minhلj”ında **اصابع الفتيان**, [görünüşe göre yanlış yazım,] ve I’de **اصابع البُنَيَّاتِ**, (TA,) (mecaz varsayılan:) [hoş kokulu bir bitki;] Farsçada **الفَرَنْجَمُشْك** denilen, (AHn, O, K,) Arabistan’ın güney kısımlarında bolca yetişen ve hiçbir hayvanın otlamadığı bitki. (AHn, O.) ― -b11- **أَصَابِعُ العَذَارَى** (mecaz varsayılan:) Bir üzüm türü, (AHn, O, K,) siyah, (AHn, O,) uzun, palamut gibi; bakirelerin boyalı parmaklarına benzetilmiştir; (AHn, O, K; *) salkımı yaklaşık bir arşın [uzunluğunda], üzümler içinde sıkışıktır; kuru üzümü iyidir; ve Sarلh’da (السَّرَاة) yetişir. (AHn, O.) ― -b12- **أَصَابِعُ هُرْمُسَ** (mecaz varsayılan:) **سُورَنْجَان**’ın [yahut Hermodactylus’un] çiçekleri (**فُقَّاح**); (O, K;) bunun kuvveti **سورنجان**’ın [kendisinin] kuvveti gibidir. (TA.) ― -b13- **أَصَابِعُ فِرْعَونَ** (mecaz varsayılan:) **مَرَاوِيد**’e [yahut **مَرَاوِد**’e; **كُحْل** sürmede kullanılanlara] benzeyen, parmak boyunda, (K, TA,) kırmızı; (TA;) El-Hijلz denizinden getirilen; yaraların çabuk kaynaması için denenmiş faydası olan [şeyler]. (K.) ― -b14- **أَصَابِعُ صُفْرٌ** (mecaz varsayılan:) Şekli el gibi olan belirli bir bitkinin kökü (**أَصْل**), (O, K,) sarılık ve beyazlıkla alacalı, sert, ve azıcık tatlılığı olan; ve bunun bir türü sarıdır, toz renginde, fakat beyazlıksızdır: (O, TA:) İbn-Cezleh böyle der: (TA:) delilik yahut şeytan çarpması için ve zehirler için, (K, TA,) ve zehirli yahut zararlı sürüngenlerin ve benzerlerinin sokması yahut ısırması için faydalıdır; ve kalın urların çözülmesine etki eder. (TA.) ― -b15- Ölçü olarak, **اـِصْبَعٌ** [bir digit; yani bir parmak eni;] orta büyüklükte altı arpa tanesinin genişliği; (Msb, جَرِيبٌ maddesinde;) **قَبْضَة**’nin dörtte biri. (Mgh ve Msb, aynı yerde.)

**أُصْبُوعٌ**
**أُصْبُوعٌ** ذ : **اـِصْبَعٌ**’a bak, ilk cümle.

**مَصْبَعَةٌ**
**مَصْبَعَةٌ** ذ : **صَبْعٌ**’a bak.

**مَصْبُوعٌ**
**مَصْبُوعٌ** ذ (mecaz:) Kendini büyüten, yahut kibirli. (IAar, O, K, TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B9/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

صَبَع
صَبَع A ( n. ac. صَبْع 1 )
a.  [ Bi or 'Ala ], Pointed at, out; designated.

b.  [ acc. &  'Ala ], Pointed out, indicated to; directed to.

أَصْبَعُ
أَصْبَعُ 14 ,  أَصْبِع 15 ,  أَصْبُع 16 , ( pl. أَصَاْبِعُ 37 ,  أَصَاْبِيْعُ 69 ),
a.  Finger; digit.

b.  Toe.

صَبَّعَ
N. P. صَبَّعَ II
a.  [ coll. ], Gridiron, grill.

أُـِصْبَُِع
أُـِصْبَُِع
a.  see 14 .

##### Türkçe

**صَبَع**
**صَبَع** A ( n. ac. **صَبْع** 1 )
a. [ Bi veya 'Ala ], işaret etti, gösterdi; tayin etti.

b. [ acc. & 'Ala ], kendisine işaret etti, ona delâlet etti; ona yöneltti.

**أَصْبَعُ**
**أَصْبَعُ** 14 , **أَصْبِع** 15 , **أَصْبُع** 16 , ( pl. **أَصَاْبِعُ** 37 , **أَصَاْبِيْعُ** 69 ),
a. Parmak; digit.

b. Ayak parmağı.

**صَبَّعَ**
N. P. **صَبَّعَ** II
a. [ coll. ], ızgara, mangal.

**أُـِصْبَُِع**
**أُـِصْبَُِع**
a. 14’e bak.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B9/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

صبع
صَبَعَ - يَصْبَعُ - صَبَع - أُصْبَع - أَصَابِع
صَبَعَ - يَصْبَعُ + كائن + كائناً + على كائن أو شيء: دله عليه، بأن أشار إليه وخاصة بأصبعه
صَبَع: على وزن " فـَعـْل" اسم فعل " صَبَعَ - يَصْبَعُ ": وهو كذلك اسم آلة منه: وسيلة أو آلة الإشارة والدلالة
أُصْبَع: على وزن " أ ُفـْعـَل": مصغر " صَبْع ": وهي اصطلاحاً الأصبع والأصابع المعروفة في اليد: ويبدو أنها سميت بذلك لأنها وسيلة دلالة وإشارة والله أعلم
أَصَابِع: جمع " أُصْبَع"
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " هداية ودلالة آخر بالكلام أو الرمز أوالإشارة، على معنى أو مكان أو حل"، وهي:
دَلَّ - يَدُلُّ، هَدَى - يَهْدِي، شَارَ - يَشُوْرُ، رَمَزَ - يَرْمِزُ (رَمَزَ - يَرْمُزُ)، عَبَرَ - يَعْبُرُ،صَبَعَ - يَصْبَعُ
أصابعهم
 	﴿أو كصيب من السماء فيه ظلمات ورعد وبرق يجعلون أصابعهم في آذانهم من الصواعق حذر الموت والله محيط بالكافرين(19)﴾ البقرة ﴿وإني كلما دعوتهم لتغفر لهم جعلوا أصابعهم في آذانهم واستغشوا ثيابهم وأصروا واستكبروا استكبارا(7)﴾ نوح
مختار الصحاح
● [صبع] ص ب ع: الإصْبَعُ يذكر ويؤنث وفيه خمس لغات إصْبَعٌ و ِأُصْبَعٌ بكسر الهمزة وضمها والباء مفتوحة فيهما و إصْبِعٌ باتباع الكسرة الكسرة و أُصْبُع باتباع الضمة الضمة و أَصْبِعٌ بفتح الهمزة وكسر الباء
الراغب
أصبع
- الإصبع (وقد نظم ابن مالك لغات الإصبع فقال:
تثليت با إصبع مع شكل همزته *** بغير قيد مع الأصبوع قد نقلا
[استدراك] انظر: التسهيل ص 35. وكان القياس أن تذكر في مادة صبغ لأن الهمزة زائدة) : اسم يقع على السلامى والظفر والأنملة والأطرة والبرجمة معا، ويستعار للأثر الحسي فيقال: لك على فلان إصبع (وفي اللسان: يقال: فلان من الله عليه إصبع حسنة، أي: أثر نعمة حسنة، وعليه منك إصبع حسنة، أي: أثر حسن)، كقولك: لك عليه يد.
ملخص اللسان
1.     وصَبَعَ به وعليه يَصْبَعُ صَبْعاً: أَشار نحوَه بإِصْبَعِه واغتابه أَو  أَراده بشَرٍّ والآخر غافل لا يُشْعُر.
2.     وصَبَعَ فلاناً على فلان: دَلَّه عليه بالإِشارة.
3.     وصَبَعَ بين  القوم يَصْبَعُ صَبْعاً: دل عليهم غيرهم.
4.     وما صَبَعَك علينا أَي ما  دَلَّك.
5.      وصَبَع على القوم يَصْبَعُ صَبْعاً: طلع عليهم،
6.     صَبَعَ الإِناء يَصْبَعُه صَبْعاً إِذا كان فيه شَرابٌ وقابَلَ بين إِصْبَعَيْهِ ثم أَرسل ما فيه في شيء  ضَيِّقِ الرأْس ,
7.     وصَبْعُ الإِناء  أَن يُرْسَل الشَّرابُ الذي فيه بين طرفي الإِبهامين أَو السبَّابتين  لئلا ينتشر فيندفق،
8.     الأَصْبَعُ: واحدة الأَصابِع،
9.      والأُصْبُوعُ: الأُنملة ؛
10.                        الإِصبع: من  صفات الأَجسام،
11.                         أَصابع البُنَيّاتِ: نبات يَنْبُت  بأَرض العرب من أَطراف اليمن ،
12.                         أَصابِعُ العذارَى :العنب أَسود طِوال كأَنه البَلُّوطُ،
13.                         والإِصْبَعُ: الأَثَر الحسَنُ،
14.                        فلان من الله عليه إِصْبَعٌ حسَنة أَي أَثَرٌ نعمة حسنة ؛
15.                        وفلانٌ مُغِلُّ الإِصْبَع إِذا كان خائناً؛
16.                         قلوب العباد بين إِصبعين؛ معناه أَن تقلب  القلوب بين حسن آثاره وصُنْعِه تبارك وتعالى.
17.                        إِصْبَعا  ضَعِيفُ العَصا أَي حاذِقُ الرَّعْيةِ لا يضرب ضرباً شديداً،
18.                        ورجل مَصْبُوعٌ إِذا كان متكبراً.
19.                         والصَّبْعُ:  الكِبْر التامُّ.
20.                        وإِصْبَعٌ: اسم جبل  بعينه.
لسان العرب
● - صبع: الأَصْبَعُ: واحدة الأَصابِع، تذكر وتؤنث، وفيه لغات: الإِصْبَعُ  والأُصْبَعُ، بكسر الهمزة وضمها والباء مفتوحة، والأَصْبُعُ والأُصْبِعُ  والأَصْبِعُ والإِصْبِعُ مثال اضْرِبْ، والأُصْبُعُ: بضم الهمزة والباء،  والإِصْبُعُ نادِرٌ، والأُصْبُوعُ: الأُنملة مؤنثة في كل ذلك؛ حكى ذلك  اللحياني عن يونس؛ روي عن النبي، صلى الله عليه وسلم، أَنه دَمِيَتْ  إِصْبَعُه في حَفْر الخَنْدَق فقال:  هَلْ أَنْتِ إِلاَّ إِصْبَعٌ دَمِيتِ،  وفي سَبِيلِ اللهِ ما لَقِيتِ  فأَما ما حكاه سيبويه من قولهم ذهبتْ بعض أَصابِعه فإِنه أَنث البعض  لأَنه إِصبع في المعنى، وإِن ذَكَّرَ الإِصبعَ مُذَكِّر جاز لأَنه ليس فيها  علامة التأْنيث. وقال أَبو حنيفة: أَصابع البُنَيّاتِ  (* «اصابع البنيات  في القاموس اصابع الفتيات، قال شارحه: كذا في العباب والتكملة، وفي  المنهاج لابن جزلة اصابع الفتيان وفي اللسان اصابع البنيات.) نبات يَنْبُت  بأَرض العرب من أَطراف اليمن وهو الذي يسمى الفَرَنْجَمُشْكَ، قال:  وأَصابِعُ العذارَى سأَيضاً صنف من العنب أَسود طِوال كأَنه البَلُّوطُ، يشبّه  بأَصابِع العذارَى المُخَضَّبةِ، وعُنْقُودُه نحو الذراع متداخِسُ الحب وله  زبيب جيِّد ومَنابِتُه الشّراةُ. والإِصْبَعُ: الأَثَر الحسَنُ، يقال:  فلان من الله عليه إِصْبَعٌ حسَنة أَي أَثَرٌ نعمة حسنة ؛ وعليك منك  اصْبَعٌ خسَنة أَي أتَرٌ حسَن؛ قال لبيد:  مَنْ يَجْعَلِ اللهُ إِصْبَعا،  في الخَيْرِ أَو في الشّرِّ، يَلْقاهُ مَعا  وإِنما قيل للأَثر الحسن إِصبع لإِشارة الناس إِليه بالإِصبع. ابن  الأَعرابي: إِنه لحسنُ الإِصْبَعِ في ماله وحسَنُ المَسِّ في ماله أَي حسَن  الأَثر؛ وأَنشد:  أَورَدَها راعٍ مَرِيءِ الإِصْبَعِ،  لم تَنْتَشِرْ عنه ولم تَصَدَّعِ  وفلانٌ مُغِلُّ الإِصْبَع إِذا كان خائناً؛ قال الشاعر:  حَدَّثْتَ نَفْسَكَ بالوَفاءِ، ولم تَكُنْ  للغَدْرِ خائِنةً مُغِلَّ الإِصْبَعِ  وفي الحديث: قَلْبُ المؤمِن بين إِصْبَعَيْنِ من أَصابِع الله يُقَلّبُه  كيف يشاء، وفي بعض الروايات: قلوب العباد بين إِصبعين؛ معناه أَن تقلب  القلوب بين حسن آثاره وصُنْعِه تبارك وتعالى. قال ابن الأَثير: الإِصبع من  صفات الأَجسام،تعالى الله عن ذلك وتقدّس، وإِطلاقها عليه مجاز كإِطلاق  اليد واليمين والعين والسمع، وهو جار مجرى التمثيل والكناية عن سرعة تقلب  القلوب، وإِن ذلك أَمر معقود بمشيئة الله سبحانه وتعالى، وتخصيص ذكر  الأَصابع كناية عن أَجزاء القدرة والبطش لأَن ذلك باليد والأَصابع أَجزاؤها.  ويقال: للراعي على ماشيته إِصبع أَي أَثر حسن، وعلى الإِبل من راعيها  إِصبع مثله، وذلك إِذا أَحسن القيام عليها فتبين أَثره فيها؛ قال الراعي يصف  راعياً:  ضَعِيفُ العَصا بادِي العُروقِ، تَرَى له  عليها، إِذا ما أَجْدَبَ الناسُ، إِصْبَعا  ضَعِيفُ العَصا أَي حاذِقُ الرَّعْيةِ لا يضرب ضرباً شديداً، يصفه بحسن  قيامه على إِبله في الجدب.  وصَبَعَ به وعليه يَصْبَعُ صَبْعاً: أَشار نحوَه بإِصْبَعِه واغتابه أَو  أَراده بشَرٍّ والآخر غافل لا يُشْعُر. وصَبَعَ الإِناء يَصْبَعُه  صَبْعاً إِذا كان فيه شَرابٌ وقابَلَ بين إِصْبَعَيْهِ ثم أَرسل ما فيه في شيء  ضَيِّقِ الرأْس، وقيل: هو إِذا قابل بين إِصبعيه ثم أَرسل ما فيه في  إِناء آخَرَ أَيَّ ضَرْبٍ من الآنيةِ كان، وقيل: وضَعْتَ على الإِناءِ  إِصْبَعَك حتى سال عليه ما في إِناء آخر غيره؛ قال الأَزهري: وصَبْعُ الإِناء  أَن يُرْسَل الشَّرابُ الذي فيه بين طرفي الإِبهامين أَو السبَّابتين  لئلا ينتشر فيندفق، وهذا كله مأْخوذ من الإِصبع لأَن الإِنسان إِذا اغتاب  إِنساناً أَشار إِليه بإِصبعه، وإِذا دل إِنساناً على طريق أَو شيء خفي  أَشار إِليه بالإِصبع. ورجل مَصْبُوعٌ إِذا كان متكبراً. والصَّبْعُ:  الكِبْر التامُّ. وصَبَعَ فلاناً على فلان: دَلَّه عليه بالإِشارة. وصَبَعَ بين  القوم يَصْبَعُ صَبْعاً: دل عليهم غيرهم. وما صَبَعَك علينا أَي ما  دَلَّك. وصَبَع على القوم يَصْبَعُ صَبْعاً: طلع عليهم، وقيل: إِنما أَصله  صَبَأَ عليهم صَبْأً فأَبْدَلُوا العين من الهمزة. وإِصْبَعٌ: اسم جبل  بعينه.
مقاييس اللغة:
(صبع) الصاد والباء والعين أصل واحد، ثم يستعار، فالأصل إصبع الإنسان، واحدةُ أصابعه. قالوا: هي مؤنّثة.وقالوا: قد يذكَّر. وروي عن النبي صلى الله عليه وآله وسلم أنَّه قال: "هل أنت إلاّ إصبعٌ دميتِ، وفي سبيل الله ما لقيتِ([9])" هكذا على التأنيث . ويقال: صَبَعَ فلان بفلانٍ، إذا أشار نحوه بإصبعه، مُغتاباً له.
والإصبع: الأثر الحسَن، وهذا مستعارٌ. ومثلٌ يقال: لفلانٍ في ماله إِصبَع، أي أثَرٌ جميل. ويقال للرَّاعي الحسنِ الرِّعْيَة للإِبل، الجميلِ الأَثَر فيها: إن له عليها إصبعاً. قال الرَّاعي يَصِفُ راعياً:
ضعيف العَصَا بادِي العُروقِ ترى لـه ** عليها إِذا ما أجدَبَ النَّاسُ إِصبعا([10])
والصَّبْع: إِراقتُك ما في الإناء من بين إصبعَيك.
القاموس المحيط:
الإِصْبَعُ، مُثَلَّثَةَ الهَمْزَةِ، ومع كلِّ حركةٍ تُثَلَّثُ الباءُ تِسْعُ لُغاتٍ، والعاشر أُصْبوعٌ، بالضم كلُّ ذلك عن كُراعٍ، وقد تُذَكَّرُ، ج أَصابِعُ وأَصابيعُ. والإِصْبَعُ، كدِرْهَمٍ جبلٌ بنَجْدٍ. وذو الإِصْبَعِ حُرْثانُ بنُ مُحَرِّثٍ العَدْوانيُّ الحكيمُ الشاعرُ الخطيبُ المُعَمَّرُ، نَهَشَتْ أفْعَى إبهامَ رِجْلِه، فَقَطَعَها، فَلُقِّبَ به، وحِبَّانُ بنُ عبدِ اللهِ التَّغْلَبِيُّ الشاعرُ، وشاعرٌ آخَرُ مُتَأخِّرٌ من مُدَّاحِ الوليد بنِ يزيدَ، وابنُ أَبي الإِصْبَعِ مُتَأخِّرٌ كتَبَ عنه الحافظُ الدِّمْيَاطِيُّ. وذو الأصابعِ التَّميمِيُّ، أو الخُزَاعِيُّ، أَو الجُهَنِيُّ صحابيٌّ. وعلى ماشِيَتِه إصْبَعٌ، أي أَثَرٌ حَسَنٌ. وإِصْبَعُ خَفَّانَ بناءٌ عظيمٌ قُرْبَ الكُوفة. وذاتُ الإِصْبَعِ رُضَيْمَةٌ. وهو مُغِلُّ الإِصْبَعِ خائِنٌ. وأَصابعُ الفَتَياتِ رَيْحانةٌ تُعْرَفُ بالفَرَنْجَمُشْكِ. وأصابعُ هُرْمُسَ فُقَّاحُ السُّورِنْجَانِ. وأصابعُ العَذَارى صِنْفٌ من العِنَبِ طِوالٌ كالبَلُّوطِ، شُبِّهَ بِبنانِهِنّ. وأصابعُ صُفْرٌ أصْلُ نَباتٍ شَكْلُه كالكَفِّ نافِعٌ من الجُنونِ والسُّمومِ.
وأصابعُ فِرْعَوْنَ: شِبْهُ المَراويد في طُول الإِصْبَعِ، يُجْلَبُ من بَحْرِ الحجازِ، مُجَرَّبٌ لإِلْحامِ الجِراحاتِ سَريعاً. وذاتُ الأصابعِ: ع. وصَبَعَ به، و عليه، كمنَع: أشارَ نحوَهُ بإصْبَعِهِ مُغْتاباً، و فلاناً على فلانٍ: دَلَّهُ عليه بالإِشارةِ، و الإِناءَ: وَضَعَ عليه إصْبَعَه حتى سالَ عليه ما في إناءٍ آخَرَ، و الدَّجاجةَ: أدْخَلَ فيها إصْبَعَه ليَعْلَمَ أنها تَبيضُ أَمْ لا. والصَّبْعُ والمَصْبَعَةُ: الكِبْرُ.
والمَصْبوعُ: المُتَكَبِّرُ.
تاج العروس:
صبع
الأصْبعُ مثلَّثةَ الهَمزَةِ ومع كلِّ حركَةٍ تُثَلَّثُ الباءُ المُوحَّدَةُ فهي تسعُ لغاتٍ ذكرَ الجَوْهَرِيّ منها خَمساً وهي بكسْرِ الهَمزَةِ وضَمِّها والباءُ مفتوحَةٌ فيهما وبإتباعِ الكَسرةِ الكسرَةَ وإتباعِ الضَّمَّةِ الضَّمَّةَ وأَصبِعْ كأَضْرِبُ أَنا أَي بفتح الهَمزةِ مع كسر الباءِ وثِنتانِ زادَهُما الصَّاغانِيُّ وهي بكسر الأَوَّلِ وضَمِّ الثالثِ وبإتباعِ الفتحِ الفتحَةَ كأَفكَلَ وثِنتانِ زادَهُما المُصَنِّفُ وهما بفتح الأَوَّلِ وضَمِّ الثّالثِ وبضَمِّ الأَوَّلِ وكَسر الثّالثِ والعاشِرُ : أُصْبوعٌ بالضَّمِّ كأُظفورٍ وأُرْغولٍ وقد جمعَهُما في بيتٍ وهو :
تَثليثُ با إصْبعٍ مَعْ كَسْرِ هَمزَتِه ... من غيرِ قَيْدٍ معَ الأُصبوعِ قد كمُلا
قال شيخُنا : وقولُه : معَ كسْر هَمزتِه فيه نَظَرٌ ولو قال : مع ضبْطِ همزَتِه بغير قيْدٍ لكانَ أَنَصَّ على المُرادِ . ويأْتي في أُنمُلَةٍ بيتٌ آخرُ أَعذَبُ من هذا قلتُ : وهي بكسْر الأَوَّلِ وضَمِّ الثّالثِ نادِرٌ كلُّ ذلكَ عن كُراعٍ في كتابيه : المُجَرَّد والمُنَضَّد وحكاهُنَّ أَيضاً اللِّحيانِيُّ في نوادرِه عن يونُسَ . وقال ياقوت في المُعجم : في إصْبَعِ اليَدِ ثلاثُ لُغاتٍ جيِّدَةٌ مُستعملَةٌ وهنَّ : إصْبَع ونَظائرُه قليلَةٌ جاءَ منه : إبْرَم : نَبْتٌ وإبْيَن : اسمُ رَجُلٍ نُسِبَتْ إليه عَدَنُ إبيَنْ وإشْفَى : للمِثْقَبِ وإنْفحَةٌ . وإصْبِعٌ كإثْمِد وأُصبُعٌ كأُبلُم . وحَكَى النَّحَوِيُّونَ لغةً رابعةً رديئةً وهي أَصْبِع بفتح أَوَّلِه مع كسْرِ الثّالثِ انتهى . مؤَنَّثَةٌ في كلِّ ذلكَ وقد تُذَكَّرُ والغالبُ التّأْنيثُ كما في العُبابِ زاد شيخُنا في الإصْبع وفي أَسمائها خصوصاً كالخِنْصَرِ والبِنْصَرِ نَعَمْ جَزَمَ قَوْمٌ بتَذكيرِ الإبهامِ وفي اللسانِ رُوِيَ عن النَّبيِّ صلّى الله عليه وسلَّم أَنَّه دَمِيَتْ إصبَعُه في حَفْرِ الخَندَقِ فقال :
هلْ أَنتِ إلاّ إِصْبَعٌ دَمِيَتْ ... وفي سبيلِ اللهِ ما لَقِيَتْ فأمّا ما حكاهُ سيبويه من قولهم : ذهبَتْ بعضُ أَصابِعِه فإنَّه أَنَّثَ البعضَ لأَنَّه إصْبَعٌ في المَعنى وإن ذُكِرَ الإصبع مُذَكَّراً جازَ لأَنَّه ليسَ فيها علامةُ التّأْنيثِ وقال شيخُنا : والتَّذكيرُ إنَّما ذكرَه شِرذِمَةٌ كابنِ فارِسٍ وتبِعَهُ المُصنِّفُ قلتُ : ونقله الليثُ أَيضاً فقال : يُقال : هذا إصبَعٌ على التَّذكير في بعض اللُّغاتِ وأَنشدَ لِلَبيدٍ رضي الله عنه :
مَنْ يَمْدُدِ اللهُ عليه إصْبَعا ... بالخَيرِ والشَّرِّ بأَيٍّ أُولِعَا وقال الصَّاغانِيُّ : ليسَ الرَّجَزُ للَبيدٍ ما قالَه اللَّيثُ ولكنَّه روي على غير وَجهٍ :
مَنْ يَجعَل اللهُ عليه إصبعا ... في الخَير أَو في الشَّرِّ يَلقاهُ مَعا
ج : أَصابِعُ وأَصابيعُ بزيادَةِ الياء والإصْبَعُ كدِرْهَمٍ : جبلٌ بنَجْدٍ نقله ياقوت بغير أَلِفٍ ولامٍ . وذو الإصبع : حُرثانُ بنِ مُحَرِّث بنِ الحارثِ بنِ شَباةَ بن وَهبِ بنِ ثعلبَةَ بنِ الظَّربِ بن عَمرو بنِ عبّادِ بنِ يَشْكُرَ بنِ عَدوانَ العَدْوانِيُّ الحكيمُ الشَّاعِرُ الخطيبُ المُعَمَّرُ قيل له ذلكَ لأَنَّه نهَشَتْ أَفعى إبهامَ رِجلِه فقطعَها فلُقِّبَ به وقيل : كانت له إصبعٌ زائدَةٌ . ذو الإصْبَع : حِبّانُ بنُ عبدِ اللهِ التَّغلِبِيُّ الشَّاعِرُ من ولَدِ عَنْزِ بنِ وائلٍ أَخي بَكر وتَغلِبَ ابنَي وائلٍ وبه تَعرِفُ أَنَّ الصَّوابَ في نسبِه العَنْزِيُّ بل قيل في هذا أَيضاً : ذُو الأَصابِعِ . وذُو الإِصبَعِ : شاعِرٌ آخَرُ مُتأَخِّرٌ لمْ يُسَمَّ من مُدَّاحِ الوَليدِ بنِ يزيدَ بنِ عبد الملك بنِ مَروانَ كما في التَّكملَةِ وفي التَّبصيرِ : هو ذو الإصبَعِ الكَلبِيُّ شاعِرٌ في التّابعينَ . قلتُ : وساقَ نسبَه الصَّاغانِيّ في العباب فقال : هو حَفصُ بنُ حبيبٍ بنِ حُرَيْثِ بنِ حسّانَ بنِ مالِكِ بنِ عبدِ مَناةَ بنِ امْرِئِ القَيْسِ بن عَبْد الله بنِ عُلَيْمِ بنِ جَنابٍ الكَلْبِيُّ . وقال في التَّكملَةِ : ذو الإصبعِ الكَلْبِيُّ وذو الإصبَعِ العُلَيْمِيُّ : شاعرانِ . قلتُ : وهو غَلَطٌ والصّوابُ أَنَّهما واحِدٌ وفي كتاب الشُّعراءِ للآمِدِيِّ - بعدَما ذكَرَ ذا الإصبَع الكَلْبِيَّ - ما نَصُّه : وذو الإصبَعِ أَنشدَ له أَبو عَمروٍ الشَّيبانِيُّ في كتاب الحُروفِ أَبياتاً في مَدحِ الوليد بنِ يزيدَ قلتُ : فهذا يدُلُّ على أَنَّ الذي مَدَحَ الوليدَ غيرُ الكَلبِيِّ وكأَنَّ المُصنِّف لم يَرَ الفَرْقَ بينَهما فتأَمَّلْ . وزَكِيُّ الدِّينِ عبدُ العظيمِ بنِ عبدِ الواحِدِ بن أَبي الإصبَعِ الشَّاعِرُ المِصرِيُّ متأَخِّرٌ كتبَ عنه الحافظُ شَرَفُ الدِّينِ عبدُ المُؤمِن بنُ خلَفٍ الدِّمياطِيُّ شيئاً من شِعرِه . وذو الأَصابِع التَّميمِيُّ أَو الخُزاعِيُّ أَو الجُهَنِيُّ : صَحابِيٌّ رضي الله عنه سكَنَ بيتَ المَقدِسِ له حديثٌ في مُسنَدِ أَحمدَ مَتْنُهُ : " عليكَ ببيتِ المَقدِسِ " . منَ المَجاز : يُقال : لِلرَّاعي على ماشيَتِه إصْبَعٌ : أَي أَثَرٌ حَسَنٌ يُشارُ إليها بالأصابعِ لحُسنِها وسِمَنِها وحُسْنِ أَثَرِ الرُّعاةِ فيها ويقال أَيضاً : فلانٌ من الله عليه إصبَعٌ حسَنَةٌ أَي أَثَرُ نِعمَةٍ حسَنَةٍ وإنَّما قيل للأَثَرِ الحَسَنِ : إصبَعٌ لإشارَةِ النّاسِ إليهِ بالإصبَعِ . وقال ابنُ الأَعرابيِّ : إنَّه لَحَسَنُ الإصبَعِ في مالِه وحَسَنُ المَسِّ في ماله أَي حَسَنُ الأَثَرِ وأَنشدَ :
أَورَدَها راعٍ مَرِئُ الإصْبَعِ ... لَمْ تَنتَشِرْ عنهُ ولم تَصَدَّعِ وأَنشدَ الأَصمعيُّ للراعي :
" ضَعيفُ العَصا بَادِي العُرُوقِ تَرَى لهُعليه إذا ما أَجدَبَ النَّاسُ إصْبَعا وإصْبَعُ خَفَّانَ : بِناءٌ عظيمٌ قربَ الكوفَةِ من أَبنيَةِ الفُرْسِ قال ياقوت : أَظُنُّهُم بَنَوه مَنْظَرَةً هناكَ على عادَتهم في مثلِه . وذاتُ الإصبَعِ : رُضَيْمَةٌ لبني أَبي بَكر بن كِلابِ عن الأَصمعيِّ وقيل : هي في ديارِ غَطَفانَ والرِّضامُ : صُخورٌ كِبارٌ يُرْضَمُ بعضُها على بعضٍ نقله ياقوت . منَ المَجاز : هو مُغِلُّ الإصْبَعِ أَي خائنٌ وأَنشدَ ابنُ الأَعرابيِّ للكلابيِّ :
حدَّثْتَ نفسَكَ بالبقاءِ ولمْ تكُنْ ... للغَدْرِ خائنَةً مُغِلَّ الإصبَعِ
وأَصابِعُ الفَتياتِ كذا في العُباب والتَّكملةِ وفي المِنهاجِ لابنِ جَزْلَةَ : أَصابِعُ الفِتيانِ وفي اللسانِ : أَصابِعُ البُنَيَّاتِ : رَيْحانَةٌ تُعرَفُ بالفَرَنْجَمُشْكِ قال أَبو حنيفة : تَنبُتُ بأَرضِ العَرَب من أَطرافِ اليَمَنِ . قلتُ وفَرَنْجَمُشْك فارِسِيَّةٌ ويُقال أَيضاً : افْرَنْجَمُشْك بزيادة الأَلِف وهو قريبٌ من المَرْزَنْجُوش في أَفعاله شَمُّهُ يفتَح سِدَدَ الدِّماغِ وينفَعُ من الخَفقانِ من بَرْدٍ وقد رأَيْتُه باليَمَنِ كثيراً . وأَصابِعُ هُرْمُسَ هو فُقَّاحُ السُّورِنْجانِ وقوَّتُه كقوَّةِ السُّورِنْجانِ . وأَصابِعُ العَذارَى : صِنْفٌ من العِنَبِ أَسودُ طِوالٌ كالبَلُّوطِ شُبِّهَ ببَنانِهِنَّ المُخَضَّبَةِ وعُنقودُهُ نحوُ الذِّراعِ مُتداخِسُ الحَبِّ وله زبيبٌ جَيِّدٌ ومنابِتُه السَّراةُ . وأَصابِعُ صُفْرٌ : أَصلُ نباتٍ شكلُه كالكَفِّ أَبْلَقُ من صُفرَةٍ وبَياضٍ صُلبٌ فيه يسيرٌ من حلاوَةٍ ومنه أَصفرُ مع غُبرَةٍ بغيرِ بَياضٍ . قاله ابنُ جَزْلَة نافعٌ من الجُنونِ خاصَّةً ومن السُّمومِ ولَدْغِ الهَوامِّ ويَحُلُّ الفضولَ الغليظَةَ . وأَصابِعُ فِرعَونَ : شيءٌ شِبْهُ المَراويدِ في طول الإصبَع أَحمَرُ يُجلَبُ من بَحرِ الحِجازِ مُجَرَّبٌ لإلحامِ الجِراحاتِ سَريعاً . وذاتُ الأَصابِعِ : ع قال حسّانُ بنُ ثابتٍ رضي الله عنه :
عَفَتْ ذاتُ الأَصابِعِ فالجِواءُ ... إلى عَذراءَ مَنزِلَها خلاءُ في الصِّحاحِ : قال أَبو زَيدٍ : صَبَعَ به وعليه كمَنَعَ صَبعاً : أَشارَ نَحوَهُ بإصبَعِه مُغتاباً . صَبَعَ فُلاناً على فُلانٍ : دَلَّه عليه بالإشارَةِ ومثلُه في العُبابِ . وقيلَ : صَبَعَ به وعليه : أَرادَه بشَرٍّ والآخَرُ غافِلٌ لا يَشْعُرُ وهذا كلُّه مأْخوذٌ من الإصبَع لأَنَّ الإنسانَ إذا اغتابَ إنساناً أَشارَ إليه بإصبعِه وإذا دَلَّ إنساناً على طريقٍ أَو شيءٍ خَفِيٍّ أَشارَ إليه بالإصبَعِ . ويُقال : ما صَبَعَكَ علينا . صَبَعَ الإناءَ : وضَعَ عليه إصبَعَه حتّى سالَ عليه ما في إناءٍ آخرَ نقله الجَوْهَرِيُّ عن أَبي عُبيدٍ في المُصنَّفِ وقيلَ : صَبَعَ الإناءَ إذا كانَ فيه شرابٌ وقابَلَ بينَ إصبعيهِ ثمَّ أَرسلَ ما فيه في شيءٍ ضَيِّقِ الرَّأْسِ . قال الأَزْهَرِيّ : وصَبْعُ الإناءِ : أَنْ يُرسِلَ الشَّرابَ الذي فيه بين طَرَفي الإبهامَيْنِ أَو السَّبَّابَتَيْنِ لئلاّ ينتشرَ فيندفِقَ . صَبَعَ الدَّجاجَةَ صَبْعاً : أَدخلَ فيها إصبَعَه ليعلَمَ أَنَّها تبيضُ أمْ لا نقله الزَّمخشريُّ والصَّاغانِيُّ . منَ المَجاز : الصَّبْعُ والمَصْبَعَةُ : الكِبْرُ التّامُّ والتِّيهُ والمَصبوع : المُتكبِّرُ قاله ابْن الأَعْرابِيِّ . ويقال لمن يتكبَّرُ في وِلايته : صَبَعَه الشَّيطانُ وأَدرَكَته أَصابِعُ الشَّيطانِ . وممّا يُستدرك عليه : صبَعَه صَبْعاً : أَصابَ إصبَعَهُ . وصَبَعَ بينَ القومِ صَبْعاً : دلَّ عليهم غيرَهم . وله إصبَعٌ في هذا الأمرِ كقولِهم : رِجْلٌ وهو مَجازٌ . وصَبَعَ على القومِ صَبعاً : طلع عليهم وقيل : أَصلُه صَبَأَ بالهَمزِ فأَبدَلوا . وفي الحديثِ : " قلْبُ المؤْمِنِ يبينَ إصبَعَينِ مِنْ أصابِعِ الله يُقَلِّبُه كيفَ شاءَ " وفي بعض الرِّوايات : " قُلوبُ العِبادِ بينَ إصبَعينِ " معناهُ أَنَّ تَقَلُّبَ القُلوبِ بينَ حُسْنِ آثاره وصنعه تبارَكَ وتعالى وقيل : هو جارٍ مَجرى التَّمثيلِ والكِنايَةِ عن سُرعَةِ تقلُّبِ القُلوبِ وإطلاقُها عليه مَجازٌ . وأَبو الإصبَعِ : محمَّدُ بنُ سُنَيسٍ الصُّورِيُّ : مُحَدِّثٌ مَرَّ للمُصَنِّفِ في سنس . ويقال : قُرِّبَ إليه طَعامٌ فما صَبَعَ فيه أَي ما أَدخَلَ إصبَعَه فيه وقد مَرَّ في الهَمزِ . ويقول الإنسانُ في الأَمر الشّاقِّ إذا أُضيفَ إلى الرَّجُلِ القَوِيِّ المُستقلِّ بعبئه : إنَّه يأْتي عليه بإصبَعٍ . وكذا إنَّه يَكفيه بصُغرى أَصابِعِه

##### Türkçe

صبع
**صَبَعَ** - **يَصْبَعُ** - **صَبَع** - **أُصْبَع** - **أَصَابِع**
**صَبَعَ** - **يَصْبَعُ** + bir varlık + bir varlığı + bir varlık veya şey üzerine: onu ona gösterdi; ona işaret ederek, özellikle de parmağıyla.
**صَبَع**: “فـَعـْل” vezninde, fiil ismi **صَبَعَ - يَصْبَعُ**’ın; ve o, ondan bir alet ismidir: işaret ve delalet vasıtası veya aleti.
**أُصْبَع**: “أ ُفـْعـَل” vezninde; **صَبْع**’ın küçültmesi: ve o, ıstılahta elde bilinen parmak ve parmaklardır; ve görünür ki bununla adlandırılmıştır, çünkü o delalet ve işaret vasıtasıdır; Allah daha iyi bilir.
**أَصَابِع**: **أُصْبَع**’ın çoğulu.
Ve lafız, “söz veya remiz yahut işaret ile, bir mânaya veya mekâna veya çözüme, başkasını hidayet ve delalet etme” lafızları grubuna mensuptur; onlar:
**دَلَّ - يَدُلُّ**، **هَدَى - يَهْدِي**، **شَارَ - يَشُوْرُ**، **رَمَزَ - يَرْمِزُ** (**رَمَزَ - يَرْمُزُ**)، **عَبَرَ - يَعْبُرُ**،**صَبَعَ - يَصْبَعُ**

أصابعهم
	﴿Veya gökten bir sağanak gibi; onda karanlıklar, gök gürültüsü ve şimşek vardır; yıldırımlardan, ölüm korkusuyla, parmaklarını kulaklarına koyarlar; ve Allah kâfirleri kuşatandır (19)﴾ Bakara
	﴿Ve ben onları, kendilerini bağışlaman için her ne zaman çağırdıysam, parmaklarını kulaklarına koydular ve elbiselerine büründüler ve direttiler ve büyüklendiler, büyüklenme ile (7)﴾ Nûh

مختار الصحاح
● [**صبع**] ص ب ع: **الإصْبَعُ** müzekker de gelir müennes de; ve onda beş lugat vardır: **إصْبَعٌ** ve **ِأُصْبَعٌ**; hemzenin kesri ve zammı ile, ve **الباء** ikisinde de fethalıdır; ve **إصْبِعٌ** kesreye uyarak kesre; ve **أُصْبُع** zammaya uyarak zamme; ve **أَصْبِعٌ** hemzenin fethi ve **الباء**’nın kesri ile.

الراغب
أصبع
- **الإصبع** (ve İbn Mâlik **الإصبع**’ın lugatlarını nazmetti de şöyle dedi:
تثليت با إصبع مع شكل همزته *** بغير قيد مع الأصبوع قد نقلا
[İstidrâk] bak: التسهيل s. 35. Ve kıyas, **صبغ** maddesinde zikredilmesiydi; çünkü hemze ziyadedir): **السلامى** ve **الظفر** ve **الأنملة** ve **الأطرة** ve **البرجمة**’nın hepsine birden vaki olan bir isimdir; ve hissî eser için istiâre olunur; şöyle denir: “Senin falan üzerinde **إصبع**ın vardır” (ve Lisân’da: “Falanın, Allah’tan ona bir **إصبع** hasene vardır” denir; yani: güzel bir nimetin eseri; ve “Onun üzerinde senden bir **إصبع** hasene vardır” yani: güzel bir eser), “Senin onun üzerinde bir elin vardır” sözün gibi.

ملخص اللسان
1.	Ve **صَبَعَ** onunla ve onun üzerine **يَصْبَعُ** **صَبْعاً**: parmağıyla ona doğru işaret etti; ve onu gıybet etti yahut onu bir şer ile kastetti; öteki ise gâfil, fark etmez.
2.	Ve **صَبَعَ** falanı falan üzerine: işaret ile onu ona delalet etti.
3.	Ve **صَبَعَ** kavim arasında **يَصْبَعُ** **صَبْعاً**: başkalarına onları gösterdi.
4.	Ve “Seni bize karşı **صَبَعَ** etmedi” yani “Seni delalet ettirmedi.”
5.	Ve **صَبَعَ** kavim üzerine **يَصْبَعُ** **صَبْعاً**: onların üzerine çıktı (ansızın göründü).
6.	**صَبَعَ** kabı, **يَصْبَعُه** **صَبْعاً**: içinde içecek olduğu zaman; iki parmağı arasında karşılaştırdı, sonra içindekini başı dar bir şeye akıttı.
7.	Ve kabın **صَبْع**’ı: içindeki içeceğin, iki başparmağın yahut iki işaret parmağının uçları arasından salıverilmesidir; yayılıp fışkırmasın diye.
8.	**الأَصْبَعُ**: **الأَصابِع**’in bir tanesi.
9.	**الأُصْبُوعُ**: **الأُنملة**.
10.	**الإِصبع**: cisimlerin sıfatlarındandır.
11.	**أَصابع البُنَيّاتِ**: Arap diyarında Yemen uçlarından bir yerde biten bir bitki.
12.	**أَصابِعُ العذارَى**: siyah, uzun üzüm; sanki **البَلُّوطُ** gibidir.
13.	Ve **الإِصْبَعُ**: güzel iz/etki.
14.	“Falanın, Allah’tan ona bir **إِصْبَعٌ** hasene vardır” yani: güzel bir nimetin izi/etkisi.
15.	Ve falan **مُغِلُّ الإِصْبَع**’dır; hain olduğu zaman.
16.	“Kulların kalpleri iki **إِصبعين** arasındadır”; mânası: kalplerin, O’nun (yüce ve mübarek) güzel etkileri ve sanatı arasında dönüp durmasıdır.
17.	**إِصْبَعا ضَعِيفُ العَصا**: sürüyü gütmede mahir; şiddetli vurmaz.
18.	Ve adam **مَصْبُوعٌ**dur; kibirli olduğu zaman.
19.	Ve **الصَّبْعُ**: tam kibir.
20.	Ve **إِصْبَعٌ**: bizzat bir dağın adıdır.

لسان العرب
● - **صبع**: **الأَصْبَعُ**: **الأَصابِع**’in bir tanesi; müzekker de söylenir müennes de; ve onda lugatlar vardır: **الإِصْبَعُ** ve **الأُصْبَعُ**; hemzenin kesri ve zammı ile, ve **الباء** fethalı; ve **الأَصْبُعُ** ve **الأُصْبِعُ** ve **الأَصْبِعُ** ve **الإِصْبِعُ** “اضْرِبْ” misali; ve **الأُصْبُعُ**: hemzenin ve **الباء**’nın zammı ile; ve **الإِصْبُعُ** nâdirdir; ve **الأُصْبُوعُ**: **الأُنملة**; bütün bunlarda müennestir; bunu **اللحياني** **يونس**’tan nakletti; Peygamber’den, صلى الله عليه وسلم, rivayet edildi ki hendeğin kazılmasında parmağı kanadı da şöyle dedi:
هَلْ أَنْتِ إِلاَّ إِصْبَعٌ دَمِيتِ،
وَفِي سَبِيلِ اللهِ ما لَقِيتِ
Sîbeveyh’in “ذَهَبَتْ بَعْضُ أَصابِعِهِ” sözünden hikâye ettiği şeye gelince: “bazı”yı müennes yaptı; çünkü mânada o **إِصبع**dır; ve eğer **الإِصبع**’ı müzekker yapan müzekker yaparsa câizdir; çünkü onda müenneslik alâmeti yoktur. Ve Ebû Hanîfe dedi: **أَصابع البُنَيّاتِ** (* “اصابع البنيات” Kâmûs’ta “اصابع الفتيات”tır; şârihi dedi: Abâb ve Tekmile’de böyledir; İbn Cezle’nin Minhâc’ında “اصابع الفتيان”dır; Lisân’da “اصابع البنيات”tir.) Arap diyarında Yemen uçlarından bir yerde biten bir bitkidir; ve o, **الفَرَنْجَمُشْكَ** diye adlandırılandır. Dedi ki: ve **أَصابِعُ العذارَى** da yine, siyah uzun bir üzüm çeşididir; sanki **البَلُّوطُ** gibidir; **أَصابِع العذارَى المُخَضَّبةِ**’ye benzetilir; salkımı kol boyu kadardır; taneleri iç içedir; ve onun iyi kuru üzümü vardır; ve yetiştiği yer **الشّراةُ**’dır. Ve **الإِصْبَعُ**: güzel iz/etki; denir ki: “Falanın, Allah’tan ona bir **إِصْبَعٌ** hasene vardır” yani: güzel bir nimetin izi/etkisi; ve “Senin ondan üzerinde **اصْبَعٌ** hasene vardır” yani: güzel bir iz/etki. Lebîd dedi:
مَنْ يَجْعَلِ اللهُ إِصْبَعا،
فِي الخَيْرِ أَوْ فِي الشَّرِّ، يَلْقاهُ مَعا
Güzel etkiye **إِصبع** denilmesi ancak, insanların ona parmakla işaret etmesindendir. İbnü’l-A‘râbî: “O, malında **الإِصْبَعِ** bakımından güzeldir ve malında dokunuş bakımından güzeldir” yani: güzel etki; ve şu beyiti okudu:
أَوْرَدَها راعٍ مَرِيءِ الإِصْبَعِ،
لَمْ تَنْتَشِرْ عَنْهُ وَلَمْ تَصَدَّعِ
Ve falan **مُغِلُّ الإِصْبَع**’dır; hain olduğu zaman; şair dedi:
حَدَّثْتَ نَفْسَكَ بِالْوَفَاءِ، وَلَمْ تَكُنْ
لِلْغَدْرِ خَائِنَةً مُغِلَّ الإِصْبَعِ
Hadiste: “Müminin kalbi, Allah’ın parmaklarından iki **إِصْبَعَيْنِ** arasındadır; onu dilediği gibi çevirir”; bazı rivayetlerde: “Kulların kalpleri iki **إِصبعين** arasındadır”; mânası: kalplerin, O’nun (yüce ve mübarek) güzel etkileri ve sanatı arasında dönüp durmasıdır. İbnü’l-Esîr dedi: **الإِصبع** cisimlerin sıfatlarındandır; Allah bundan yücedir ve mukaddestir; ve onun O’na ıtlakı mecazdır; el, sağ, göz ve işitmenin ıtlakı gibi; ve bu, temsil ve kinaye yolundadır: kalplerin çabuk değişmesinden kinayedir; ve bunun, Allah’ın (subhânehu ve teâlâ) meşîetine bağlı bir iş olduğudur. Ve parmakların zikrinin tahsisi, kudret ve yakalamanın parçalarından kinayedir; çünkü bu el ile olur ve parmaklar onun parçalarıdır. Ve denir ki: çobanın hayvanı üzerinde bir **إِصبع**ı vardır; yani güzel bir etki; ve develer üzerinde çobanından bunun gibi bir **إِصبع** vardır; bu, onlara iyi baktığı zaman, etkisi onlarda belirginleştiğinde olur. Çoban, bir çobanı vasfederek dedi:
ضَعِيفُ العَصا بادِي العُروقِ، تَرَى له
عليها، إِذا ما أَجْدَبَ الناسُ، إِصْبَعا
**ضَعِيفُ العَصا** yani: sürüyü gütmede mahir; şiddetli vurmaz; kıtlıkta develerine iyi bakmasını vasfeder. Ve **صَبَعَ** onunla ve onun üzerine **يَصْبَعُ** **صَبْعاً**: parmağıyla ona doğru işaret etti; ve onu gıybet etti yahut onu bir şer ile kastetti; öteki ise gâfil, fark etmez. Ve **صَبَعَ** kabı, **يَصْبَعُه** **صَبْعاً**: içinde içecek olduğu zaman; iki **إِصْبَعَيْهِ** arasında karşılaştırdı, sonra içindekini başı dar bir şeye salıverdi; ve denildi ki: iki parmağı arasında karşılaştırdı, sonra içindekini, kapların hangi türünden olursa olsun başka bir kaba salıverdi; ve denildi ki: kabın üzerine parmağını koydun da, başka bir kaptaki içindekiler onun üzerine aktı. Ezherî dedi: kabın **صَبْع**’ı: içindeki içeceğin, iki başparmağın yahut iki işaret parmağının uçları arasından salıverilmesidir; yayılıp fışkırmasın diye. Ve bütün bunlar **الإِصبع**’dan alınmıştır; çünkü insan, bir insanı gıybet ettiği zaman ona parmağıyla işaret eder; ve bir insana bir yol veya gizli bir şey gösterdiği zaman ona parmakla işaret eder. Ve adam **مَصْبُوعٌ**dur; kibirli olduğu zaman. Ve **الصَّبْعُ**: tam kibir. Ve **صَبَعَ** falanı falan üzerine: işaret ile onu ona delalet etti. Ve **صَبَعَ** kavim arasında **يَصْبَعُ** **صَبْعاً**: başkalarına onları gösterdi. Ve “Seni bize karşı **صَبَعَ** etmedi” yani “Seni delalet ettirmedi.” Ve **صَبَعَ** kavim üzerine **يَصْبَعُ** **صَبْعاً**: onların üzerine çıktı; ve denildi ki: aslı, “**صَبَأَ** عليهم **صَبْأً**” idi de, **العين**’i hemzeden bedel yaptılar. Ve **إِصْبَعٌ**: bizzat bir dağın adıdır.

مقاييس اللغة:
(**صبع**) **الصاد** ve **الباء** ve **العين** tek bir asıldır; sonra istiâre olunur. Asıl, insanın **إصبع**ıdır; **أصابعه**’nin bir tanesi. Dediler ki: o müennestir. Ve dediler ki: müzekker de yapılır. Peygamber’den صلى الله عليه وآله وسلم rivayet edildi ki o dedi: “Sen ancak kanamış bir **إصبع**sın; ve Allah yolunda çektiğim şey (vardır)”([9]); işte böyle, müennes üzere. Ve denir ki: falan, falan ile **صَبَعَ** etti; ona parmağıyla doğru işaret ettiği zaman; onu gıybet ederek.

Ve **الإصبع**: güzel iz; bu ödünç alınmıştır. Ve bir mesel söylenir: “Falanın malında **إِصبَع** vardır”, yani güzel bir iz. Ve develer için güzel otlatmalı, onda güzel iz bırakan iyi çobana: “Onun üzerinde **إصبع** vardır” denir. **الرَّاعي** bir çobanı vasfederek dedi:
ضعيف العَصَا بادِي العُروقِ ترى لـه ** عليها إِذا ما أجدَبَ النَّاسُ إِصبعا([10])
Ve **الصَّبْع**: iki **إصبع**’ın arasından kapta olanı dökmen.

**القاموس المحيط**:
**الإِصْبَعُ**, **الهَمْزَةِ**’si üç türlü; ve her bir hareke ile **الباءُ** da üçlenir; dokuz lügat; onuncusu **أُصْبوعٌ**, zamme ile; bunların hepsi **كُراعٍ**’dan; ve müzekker kılınabilir; cemi: **أَصابِعُ** ve **أَصابيعُ**. Ve **الإِصْبَعُ**, **دِرْهَمٍ** gibi: Necd’de bir dağ. Ve **ذو الإِصْبَعِ**: **حُرْثانُ بنُ مُحَرِّثٍ العَدْوانيُّ**; hikmet sahibi, şair, hatip, uzun ömürlü; bir engerek ayağının başparmağını ısırdı da onu kesti; böylece onunla lakaplandı; ve **حِبَّانُ بنُ عبدِ اللهِ التَّغْلَبِيُّ** şair; ve **الوليد بنِ يزيدَ**’in medihçilerinden müteahhir başka bir şair; ve **ابنُ أَبي الإِصْبَعِ** müteahhirdir, hakkında hâfız **الدِّمْيَاطِيُّ** yazdı. Ve **ذو الأصابعِ** **التَّميمِيُّ**, yahut **الخُزَاعِيُّ**, yahut **الجُهَنِيُّ** bir sahabîdir. Ve onun davarında **إصْبَعٌ** vardır, yani güzel bir iz. Ve **إِصْبَعُ خَفَّانَ**: Kûfe yakınında büyük bir bina. Ve **ذاتُ الإِصْبَعِ**: **رُضَيْمَةٌ**. Ve o, **مُغِلُّ الإِصْبَعِ**’dır: hain. Ve **أَصابعُ الفَتَياتِ**: **الفَرَنْجَمُشْكِ** ile bilinen bir reyhanedir. Ve **أصابعُ هُرْمُسَ**: **السُّورِنْجَانِ**’ın tomurcuğudur. Ve **أصابعُ العَذَارى**: üzümlerden bir sınıf; meşe palamudu gibi uzun; onların parmaklarına benzetilmiştir. Ve **أصابعُ صُفْرٌ**: bir bitkinin kökü; şekli avuç gibi; delilikten ve zehirlerden faydalıdır.
Ve **أصابعُ فِرْعَوْنَ**: parmak uzunluğunda, sürme çubuklarına benzer; Hicaz denizinden getirilir; yaraların çabucak kaynaması için tecrübe edilmiştir. Ve **ذاتُ الأصابعِ**: ع. Ve **صَبَعَ** onunla ve ona, **منَع** gibi: parmağıyla ona doğru işaret etti, gıybet ederek; ve falanı falana karşı: işaretle ona delâlet etti; ve kabı: başka bir kapta olan, onun üzerine akıncaya kadar onun üzerine parmağını koydu; ve tavuğu: yumurtlayıp yumurtlamadığını bilmek için ona parmağını soktu. Ve **الصَّبْعُ** ve **المَصْبَعَةُ**: kibir.
Ve **المَصْبوعُ**: mütekebbir.

**تاج العروس**:
**صبع**
**الأصْبعُ**: **الهَمزَةِ**’si üç türlü; ve her bir hareke ile **الباءُ المُوحَّدَةُ** üçlenir; böylece dokuz lügattir; **الجَوْهَرِيّ** bunlardan beşini zikretti; onlar: **الهَمزَةِ**’nin kesri ve zammı (ve **الباءُ** ikisinde de fethalıdır), ve kesreyi kesreye tâbi kılmak, ve zammeyi zammeye tâbi kılmak, ve **أَصبِعْ** (ben) **أَضْرِبُ** gibi; yani **الهَمزةِ**’yi fetha ile, **الباءِ**’yi kesr ile. Ve iki tane daha **الصَّاغانِيُّ** artırdı; o ikisi: birincinin kesri ve üçüncünün zammı ile; ve fethayı fethaya tâbi kılmakla, **أَفكَلَ** gibi. Ve iki tane daha **المُصَنِّفُ** artırdı; o ikisi: birincinin fethası ve üçüncünün zammı ile; ve birincinin zammı ve üçüncünün kesri ile. Ve onuncusu: **أُصْبوعٌ** zamme ile, **أُظفورٍ** ve **أُرْغولٍ** gibi; ikisini bir beyitte cem etti; o da:
تَثليثُ با إصْبعٍ مَعْ كَسْرِ هَمزَتِه ... من غيرِ قَيْدٍ معَ الأُصبوعِ قد كمُلا
Şeyhimiz dedi: “Onun sözü: ‘**هَمزَتِه**’nin kesri ile’ bunda nazar vardır; eğer ‘kayıtsız **همزتِه**’nin ضبط’ı ile’ deseydi, murada daha nass olurdu.” Ve **أُنمُلَةٍ**’de bundan daha tatlı başka bir beyit gelecektir. Ben dedim: Birincinin kesri ve üçüncünün zammı nadirdir; bunların hepsi **كُراعٍ**’dan, iki kitabında: **المُجَرَّد** ve **المُنَضَّد**; onları ayrıca **اللِّحيانِيُّ** de **يونُسَ**’tan, **نوادر**’inde hikâye etti. Ve **ياقوت** **المُعجم**’de dedi: Elin **إصْبَعِ**’ında üç iyi, kullanılagelen lügat vardır; onlar: **إصْبَع**; ve benzerleri azdır; ondan gelen: **إبْرَم**: bir bitki; ve **إبْيَن**: bir adam adı; ona nispetle **عَدَنُ إبيَنْ** nispet edilmiştir; ve **إشْفَى**: matkap içindir; ve **إنْفحَةٌ**. Ve **إصْبِعٌ** **إثْمِد** gibi; ve **أُصبُعٌ** **أُبلُم** gibi. Ve nahivciler dördüncü kötü bir lügat hikâye ettiler; o da: **أَصْبِع**; evvelini fetha ile, üçüncüsünü kesr ile. Bitti. Bütün bunlarda müennestir; ve müzekker kılınabilir; galip olan te’nistir; **العُباب**’da olduğu gibi. Şeyhimiz **الإصْبع**’da ve onun isimlerinde, hususen **الخِنْصَرِ** ve **البِنْصَرِ** gibi, artırdı: Evet; bir kavim **الإبهامِ**’ın tezkirinde kesin hüküm verdi. Ve **اللسان**’da, Peygamber’den (Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun) rivayet olundu ki hendeğin kazılmasında parmağı kanadı da dedi:
هلْ أَنتِ إلاّ إِصْبَعٌ دَمِيَتْ ... وفي سبيلِ اللهِ ما لَقِيَتْ
أما **سيبويه**’nin onların “**ذهبَتْ بعضُ أَصابِعِه**” demesinden hikâye ettiği şeye gelince: “**البعضَ**”ı müennes kıldı; çünkü mana bakımından o **إصْبَعٌ**’dır; ve eğer **الإصبع** müzekker olarak zikredilirse caiz olur; çünkü onda te’nis alâmeti yoktur. Şeyhimiz dedi: Tezkiri ancak **ابنِ فارِسٍ** gibi bir zümre zikretti; **المُصنِّفُ** de ona tâbi oldu. Ben dedim: **الليثُ** de onu nakletti; şöyle dedi: Bazı lügatlerde tezkir üzere “Bu bir **إصبَعٌ**” denir. Ve **لِلَبيدٍ** (Allah ondan razı olsun) için inşad etti:
مَنْ يَمْدُدِ اللهُ عليه إصْبَعا ... بالخَيرِ والشَّرِّ بأَيٍّ أُولِعَا
Ve **الصَّاغانِيُّ** dedi: Recez **لَبيدٍ**’e ait değildir; **اللَّيثُ**’in dediği gibi; fakat başka bir vecih üzere rivayet olunmuştur:
مَنْ يَجعَل اللهُ عليه إصبعا ... في الخَير أَو في الشَّرِّ يَلقاهُ مَعا

ج : **أَصابِعُ** ve **أَصابيعُ**, **الياء**’ın ziyadesiyle. Ve **الإصْبَعُ** ( **دِرْهَمٍ** gibi): Necd’de bir dağdır; onu Yâkût **أَلِفٍ** ve **لامٍ** olmaksızın nakletti. Ve **ذو الإصبع**: **حُرثانُ بنِ مُحَرِّث بنِ الحارثِ بنِ شَباةَ بن وَهبِ بنِ ثعلبَةَ بنِ الظَّربِ بن عَمرو بنِ عبّادِ بنِ يَشْكُرَ بنِ عَدوانَ العَدْوانِيُّ**; hikmet sahibi, şair, hatip, uzun ömürlü. Ona bu denildi; çünkü bir engerek ayağının başparmağını ısırdı da onu kesti; böylece onunla lakaplandı. Ve denildi: Onun fazla bir parmağı vardı. **ذو الإصْبَع**: **حِبّانُ بنُ عبدِ اللهِ التَّغلِبِيُّ**; **عَنْزِ بنِ وائلٍ**’in evladından şairdir; **بَكر** ve **تَغلِب**’in kardeşi olan **وائلٍ**’in iki oğludur; bununla onun nesebinde doğrunun **العَنْزِيُّ** olduğunu bilirsin. Hatta bunda da denildi: **ذُو الأَصابِعِ**. Ve **ذُو الإِصبَعِ**: adı anılmamış, **الوَليدِ بنِ يزيدَ بنِ عبد الملك بنِ مَروانَ**’ın medihçilerinden, geç bir başka şairdir; **التَّكملَةِ**’de böyledir. **التَّبصيرِ**’de: O, tâbiînde bir şair olan **ذو الإصبَعِ الكَلبِيُّ**’dir. Dedim: **الصَّاغانِيّ** **العباب**’da onun nesebini sevk etti ve dedi ki: O, **حَفصُ بنُ حبيبٍ بنِ حُرَيْثِ بنِ حسّانَ بنِ مالِكِ بنِ عبدِ مَناةَ بنِ امْرِئِ القَيْسِ بن عَبْد الله بنِ عُلَيْمِ بنِ جَنابٍ الكَلْبِيُّ**’dir. Ve **التَّكملَةِ**’de dedi: **ذو الإصبعِ الكَلْبِيُّ** ve **ذو الإصبَعِ العُلَيْمِيُّ**: iki şairdir. Dedim: Bu bir hatadır; doğru olan, ikisinin bir olmasıdır. Ve **الآمِدِيِّ**’nin **كتاب الشُّعراءِ**’ında — **ذا الإصبَع الكَلْبِيَّ**’yi zikrettikten sonra — lafzı şudur: **وذو الإصبَعِ** için **أَبو عَمروٍ الشَّيبانِيُّ** **كتاب الحُروفِ**’ta **الوليد بنِ يزيدَ**’i medihte beyitler okuttu. Dedim: Bu, **الوليدَ**’i medhedenin **الكَلبِيِّ**’den başka olduğunu gösterir; sanki musannif ikisi arasındaki farkı görmemiştir; öyleyse düşün. Ve **زَكِيُّ الدِّينِ عبدُ العظيمِ بنِ عبدِ الواحِدِ بن أَبي الإصبَعِ**; Mısırlı, geç bir şairdir; hâfız **شَرَفُ الدِّينِ عبدُ المُؤمِن بنُ خلَفٍ الدِّمياطِيُّ** ondan şiirinden bir şey yazdı. Ve **ذو الأَصابِع التَّميمِيُّ** yahut **الخُزاعِيُّ** yahut **الجُهَنِيُّ**: sahâbîdir, Allah ondan razı olsun; **بيتَ المَقدِسِ**’te oturdu; **مُسنَدِ أَحمدَ**’da bir hadisi vardır; metni: " **عليكَ ببيتِ المَقدِسِ** ".

Mecazdan: Denilir: sürüsünün üzerinde çobana **إصْبَعٌ** vardır; yani güzel bir izdir; güzelliği, semizliği ve çobanların onda güzel izi sebebiyle parmaklarla ona işaret edilir. Yine denilir: Falan kimseye Allah’tan onun üzerinde **إصبَعٌ حسَنَةٌ** vardır; yani güzel bir nimet izi vardır. Güzel ize ancak **إصبَعٌ** denildi; insanların ona **الإصبَعِ** ile işaret etmeleri sebebiyle. **ابنُ الأَعرابيِّ** dedi: Şüphesiz o, malında **لَحَسَنُ الإصبَعِ**’dır ve malında **حَسَنُ المَسِّ**’dir; yani güzel iz sahibidir. Ve şu beyti okudu:
أَورَدَها راعٍ مَرِئُ الإصْبَعِ ... لَمْ تَنتَشِرْ عنهُ ولم تَصَدَّعِ
Ve **الأَصمعيُّ** çobana ait olarak okudu:
" ضَعيفُ العَصا بَادِي العُرُوقِ تَرَى لهُعليه إذا ما أَجدَبَ النَّاسُ إصْبَعا

Ve **إصْبَعُ خَفَّانَ**: Kûfe yakınında, Fars binalarından büyük bir yapıdır. Yâkût dedi: Zannederim ki onu orada, bunun benzerinde âdetleri üzere bir seyir yeri olarak yaptılar. Ve **ذاتُ الإصبَعِ**: **رُضَيْمَةٌ**; **الأَصمعيِّ**’den, **بني أَبي بَكر بن كِلابِ**’a aittir. Ve denildi: O, **غَطَفانَ** diyarındadır. Ve **الرِّضامُ**: büyük kayalardır; bazısı bazısının üzerine yığılır; bunu Yâkût nakletti.

Mecazdan: O, **مُغِلُّ الإصْبَعِ**’dır; yani haindir. Ve **ابنُ الأَعرابيِّ** **الكلابيِّ** için şu beyti okudu:
حدَّثْتَ نفسَكَ بالبقاءِ ولمْ تكُنْ ... للغَدْرِ خائنَةً مُغِلَّ الإصبَعِ

Ve **أَصابِعُ الفَتياتِ**; **العُباب** ve **التَّكملةِ**’de böyledir. **ابنِ جَزْلَةَ**’nin **المِنهاجِ**’ında: **أَصابِعُ الفِتيانِ**. **اللسانِ**’da: **أَصابِعُ البُنَيَّاتِ**: **الفَرَنْجَمُشْكِ** ile bilinen bir reyhandır. **أَبو حنيفة** dedi: Arap diyarında, Yemen’in uçlarından biter. Dedim: **فَرَنْجَمُشْك** Farsçadır; ve **الأَلِف** ziyadesiyle **افْرَنْجَمُشْك** da denilir; fiillerinde **المَرْزَنْجُوش**’a yakındır: kokusunu almak beynin tıkanıklıklarını açar ve soğuktan olan çarpıntıya fayda verir. Onu Yemen’de çok gördüm. Ve **أَصابِعُ هُرْمُسَ**: **السُّورِنْجانِ**’ın çiçeğidir; kuvveti **السُّورِنْجانِ**’ın kuvveti gibidir. Ve **أَصابِعُ العَذارَى**: siyah, uzun, palamut gibi bir üzüm çeşididir; onların kınalı parmaklarına benzetilmiştir; salkımı kol kadar, taneleri birbirine girmiştir; iyi kuru üzümü vardır; yetiştiği yerler **السَّراةُ**’dır. Ve **أَصابِعُ صُفْرٌ**: bir bitkinin köküdür; şekli el gibi; sarılık ve beyazlıktan alacalı; sert; içinde az bir tatlılık vardır; ondan, beyazsız, tozlulukla birlikte sarı olanı da vardır. Bunu **ابنُ جَزْلَة** söyledi: özellikle deliliğe, zehirlere ve haşerat sokmasına faydalıdır; kalın fazlalıkları çözer. Ve **أَصابِعُ فِرعَونَ**: parmak uzunluğunda, kırmızı, sürme çubuklarına benzer bir şeydir; Hicaz denizinden getirilir; yaraları çabucak kaynatmada denenmiştir. Ve **ذاتُ الأَصابِعِ**: bir yer adıdır. **حسّانُ بنُ ثابتٍ** رضي الله عنه dedi:
عَفَتْ ذاتُ الأَصابِعِ فالجِواءُ ... إلى عَذراءَ مَنزِلَها خلاءُ

**الصِّحاحِ**’ta: **أَبو زَيدٍ** dedi: **صَبَعَ به وعليه**; **مَنَعَ** gibi; **صَبعاً**: ona doğru parmağıyla işaret etti; gıybet ederek. **صَبَعَ فُلاناً على فُلانٍ**: işaretle onu ona gösterdi; **العُبابِ**’da da benzeri vardır. Ve denildi: **صَبَعَ به وعليه**: ona kötülük istedi; öteki gafil, fark etmez. Bunun hepsi **الإصبَع**’dan alınmıştır; çünkü insan birini gıybet edince ona parmağıyla işaret eder; birine bir yol yahut gizli bir şey gösterince ona **الإصبَعِ** ile işaret eder. Ve denilir: **ما صَبَعَكَ علينا**. **صَبَعَ الإناءَ**: üzerine parmağını koydu; ta ki başka bir kaptaki şey onun üzerine aksın; bunu **الجَوْهَرِيُّ** **أَبي عُبيدٍ**’den **المُصنَّفِ**’te nakletti. Ve denildi: **صَبَعَ الإناءَ**; içinde içecek varken, iki parmağı arasında karşılaştırdı, sonra içindekini ağzı dar bir şeye salıverdi. **الأَزْهَرِيّ** dedi: **وصَبْعُ الإناءِ**: içindeki içeceği iki başparmağın yahut iki işaret parmağının ucu arasından salıvermek; yayılıp fışkırmasın diye. **صَبَعَ الدَّجاجَةَ صَبْعاً**: yumurtlayacak mı değil mi bilmek için ona parmağını soktu; bunu **الزَّمخشريُّ** ve **الصَّاغانِيُّ** nakletti.

Mecazdan: **الصَّبْعُ** ve **المَصْبَعَةُ**: tam kibir ve gururdur; ve **المَصبوع**: kibirlenen kimsedir; bunu **ابْن الأَعْرابِيِّ** söyledi. Ve velayetinde kibirlenen kimse için denilir: **صَبَعَه الشَّيطانُ** ve **أَدرَكَته أَصابِعُ الشَّيطانِ**.

Ve kendisine istidrâk olunanlardandır: **صبَعَه صَبْعاً**: onun parmağına isabet etti. Ve **صَبَعَ بينَ القومِ صَبْعاً**: başkalarına onları gösterdi. Ve bu işte onun bir **إصبَعٌ**’ı vardır; onların " **رِجْلٌ** " demeleri gibi; bu mecazdır. Ve **صَبَعَ على القومِ صَبعاً**: onların üzerine çıktı; ve denildi: aslı hemzeli **صَبَأَ**’dır; sonra بدل ettiler. Hadiste: " **قلْبُ المؤْمِنِ يبينَ إصبَعَينِ مِنْ أصابِعِ الله يُقَلِّبُه كيفَ شاءَ** " ve bazı rivayetlerde: " **قُلوبُ العِبادِ بينَ إصبَعينِ** ". Manası: kalplerin dönüp durması, O’nun — تبارك وتعالى — güzel eserleri ve sanatı arasındadır. Ve denildi: O, temsil ve kinaye yolunda cereyan eder; kalplerin çabuk değişmesinden kinayedir; onu O’na nispet etmek mecazdır. Ve **أَبو الإصبَعِ**: **محمَّدُ بنُ سُنَيسٍ الصُّورِيُّ**: bir muhaddistir; musannif için **سنس**’te geçti. Ve denilir: Ona yemek yaklaştırıldı da onda **صَبَعَ** etmedi; yani onda parmağını sokmadı; hemzede geçti. Ve insan, güçlü, yükünü tek başına taşıyan adama nispetle zor işte der ki: Şüphesiz o, onun üzerine bir **إصبَعٍ** ile gelir. Ve yine: Şüphesiz ona, parmaklarının küçüğüyle yeter.
