# صبع — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B9/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D8%A8%D8%B9/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [صبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B9.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: صبع

الأَصْبَعُ: واحدة الأَصابِع، تذكر وتؤنث، وفيه لغات: الإِصْبَعُ والأُصْبَعُ، بكسر الهمزة وضمها والباء مفتوحة، والأَصْبُعُ والأُصْبِعُ والأَصْبِعُ والإِصْبِعُ مثال اضْرِبْ، والأُصْبُعُ: بضم الهمزة والباء، والإِصْبُعُ نادِرٌ، والأُصْبُوعُ: الأُنملة مؤنثة في كل ذلك؛ حكى ذلك اللحياني عن يونس؛ روي عن النبي، صلى الله عليه وسلم، أَنه دَمِيَتْ إِصْبَعُه في حَفْر الخَنْدَق فقال:
هَلْ أَنْتِ إِلاَّ إِصْبَعٌ دَمِيتِ،
وفي سَبِيلِ اللهِ ما لَقِيتِ
فأَما ما حكاه سيبويه من قولهم ذهبتْ بعض أَصابِعه فإِنه أَنث البعض لأَنه إِصبع في المعنى، وإِن ذَكَّرَ الإِصبعَ مُذَكِّر جاز لأَنه ليس فيها علامة التأْنيث. وقال أَبو حنيفة: أَصابع البُنَيّاتِ
(* «اصابع البنيات
في القاموس اصابع الفتيات، قال شارحه: كذا في العباب والتكملة، وفي المنهاج لابن جزلة اصابع الفتيان وفي اللسان اصابع البنيات.) نبات يَنْبُت بأَرض العرب من أَطراف اليمن وهو الذي يسمى الفَرَنْجَمُشْكَ، قال: وأَصابِعُ العذارَى أَيضاً صنف من العنب أَسود طِوال كأَنه البَلُّوطُ، يشبّه بأَصابِع العذارَى المُخَضَّبةِ، وعُنْقُودُه نحو الذراع متداخِسُ الحب وله زبيب جيِّد ومَنابِتُه الشّراةُ. والإِصْبَعُ: الأَثَر الحسَنُ، يقال: فلان من الله عليه إِصْبَعٌ حسَنة أَي أَثَرٌ نعمة حسنة ؛ وعليك منك اصْبَعٌ خسَنة أَي أتَرٌ حسَن؛ قال لبيد:
مَنْ يَجْعَلِ اللهُ إِصْبَعا،
في الخَيْرِ أَو في الشّرِّ، يَلْقاهُ مَعا
وإِنما قيل للأَثر الحسن إِصبع لإِشارة الناس إِليه بالإِصبع. ابن الأَعرابي: إِنه لحسنُ الإِصْبَعِ في ماله وحسَنُ المَسِّ في ماله أَي حسَن الأَثر؛ وأَنشد:
أَورَدَها راعٍ مَرِيءِ الإِصْبَعِ،
لم تَنْتَشِرْ عنه ولم تَصَدَّعِ
وفلانٌ مُغِلُّ الإِصْبَع إِذا كان خائناً؛ قال الشاعر:
حَدَّثْتَ نَفْسَكَ بالوَفاءِ، ولم تَكُنْ
للغَدْرِ خائِنةً مُغِلَّ الإِصْبَعِ
وفي الحديث: قَلْبُ المؤمِن بين إِصْبَعَيْنِ من أَصابِع الله يُقَلّبُه كيف يشاء، وفي بعض الروايات: قلوب العباد بين إِصبعين؛ معناه أَن تقلب القلوب بين حسن آثاره وصُنْعِه تبارك وتعالى. قال ابن الأَثير: الإِصبع من صفات الأَجسام،تعالى الله عن ذلك وتقدّس، وإِطلاقها عليه مجاز كإِطلاق اليد واليمين والعين والسمع، وهو جار مجرى التمثيل والكناية عن سرعة تقلب القلوب، وإِن ذلك أَمر معقود بمشيئة الله سبحانه وتعالى، وتخصيص ذكر الأَصابع كناية عن أَجزاء القدرة والبطش لأَن ذلك باليد والأَصابع أَجزاؤها. ويقال: للراعي على ماشيته إِصبع أَي أَثر حسن، وعلى الإِبل من راعيها إِصبع مثله، وذلك إِذا أَحسن القيام عليها فتبين أَثره فيها؛ قال الراعي يصف راعياً:
ضَعِيفُ العَصا بادِي العُروقِ، تَرَى له
عليها، إِذا ما أَجْدَبَ الناسُ، إِصْبَعا
ضَعِيفُ العَصا أَي حاذِقُ الرَّعْيةِ لا يضرب ضرباً شديداً، يصفه بحسن قيامه على إِبله في الجدب.
وصَبَعَ به وعليه يَصْبَعُ صَبْعاً: أَشار نحوَه بإِصْبَعِه واغتابه أَو أَراده بشَرٍّ والآخر غافل لا يُشْعُر. وصَبَعَ الإِناء يَصْبَعُه صَبْعاً إِذا كان فيه شَرابٌ وقابَلَ بين إِصْبَعَيْهِ ثم أَرسل ما فيه في شيء ضَيِّقِ الرأْس، وقيل: هو إِذا قابل بين إِصبعيه ثم أَرسل ما فيه في إِناء آخَرَ أَيَّ ضَرْبٍ من الآنيةِ كان، وقيل: وضَعْتَ على الإِناءِ إِصْبَعَك حتى سال عليه ما في إِناء آخر غيره؛ قال الأَزهري: وصَبْعُ الإِناء أَن يُرْسَل الشَّرابُ الذي فيه بين طرفي الإِبهامين أَو السبَّابتين لئلا ينتشر فيندفق، وهذا كله مأْخوذ من الإِصبع لأَن الإِنسان إِذا اغتاب إِنساناً أَشار إِليه بإِصبعه، وإِذا دل إِنساناً على طريق أَو شيء خفي أَشار إِليه بالإِصبع. ورجل مَصْبُوعٌ إِذا كان متكبراً. والصَّبْعُ: الكِبْر التامُّ. وصَبَعَ فلاناً على فلان: دَلَّه عليه بالإِشارة. وصَبَعَ بين القوم يَصْبَعُ صَبْعاً: دل عليهم غيرهم. وما صَبَعَك علينا أَي ما دَلَّك. وصَبَع على القوم يَصْبَعُ صَبْعاً: طلع عليهم، وقيل: إِنما أَصله صَبَأَ عليهم صَبْأً فأَبْدَلُوا العين من الهمزة. وإِصْبَعٌ: اسم جبل بعينه.

### Türkçe

**الأَصْبَعُ**: **الأَصابِع**’in bir tanesi; müzekker de gelir müennes de; onda lugatlar vardır: **الإِصْبَعُ** ve **الأُصْبَعُ**, hemzenin kesresi ve dammesiyle, **الباء** ise fethalı; ve **الأَصْبُعُ** ve **الأُصْبِعُ** ve **الأَصْبِعُ** ve **الإِصْبِعُ** ( **اضْرِبْ** misali); ve **الأُصْبُعُ**: hemzenin ve **الباء**’nın dammesiyle; ve **الإِصْبُعُ** nâdirdir; ve **الأُصْبُوعُ**: **الأُنملة**’dir; bunların hepsinde müennestir; bunu **اللحياني** **يونس**’tan hikâye etti; Peygamber’den, صلى الله عليه وسلم, rivayet olundu: hendek kazısında **إِصْبَعُه** kanadı da dedi ki:

هَلْ أَنْتِ إِلاَّ إِصْبَعٌ دَمِيتِ،
وفي سَبِيلِ اللهِ ما لَقِيتِ

**سيبويه**’nin onların “**ذهبتْ بعض أَصابِعه**” sözünden hikâye ettiği şeye gelince: o, **البعض**’ı müennes yaptı; çünkü mânâda o **إِصبع**’dır; **الإِصبع**’ı müzekker yapan kimse onu müzekker yaparsa câiz olur; çünkü onda te’nîs alâmeti yoktur. **أَبو حنيفة** dedi: **أَصابع البُنَيّاتِ**
(* «اصابع البنيات في القاموس اصابع الفتيات، قال شارحه: كذا في العباب والتكملة، وفي المنهاج لابن جزلة اصابع الفتيان وفي اللسان اصابع البنيات.) Arap diyarında Yemen’in uç taraflarından biten bir bitkidir; o, **الفَرَنْجَمُشْكَ** diye adlandırılan şeydir; dedi ki:
Ve **أَصابِعُ العذارَى** da ayrıca siyah, uzun bir üzüm nev’idir; sanki o **البَلُّوطُ**’tur; **أَصابِع العذارَى المُخَضَّبةِ**’ye benzetilir; salkımı kol (zira’) kadar, taneleri iç içe sıkışıktır; onun iyi bir kuru üzümü vardır; bitiş yerleri **الشّراةُ**’dır.

**الإِصْبَعُ**: güzel izdir; denir ki: “falana Allah tarafından güzel bir **إِصْبَعٌ** ihsan olunmuştur” yani güzel bir nimet izi; ve “senin üzerinde senden bir **اصْبَعٌ** خسَنة vardır” yani güzel bir iz; **لبيد** dedi:

مَنْ يَجْعَلِ اللهُ إِصْبَعا،
في الخَيْرِ أَو في الشّرِّ، يَلْقاهُ مَعا

Güzel ize **إِصبع** denmesi ancak, insanların ona **الإِصبع** ile işaret etmelerindendir. **ابن الأَعرابي**: “Şüphesiz o, malında **حسنُ الإِصْبَعِ**’dır ve malında **حسَنُ المَسِّ**’dir” yani güzel iz sahibidir; ve şu beyti okudu:

أَورَدَها راعٍ مَرِيءِ الإِصْبَعِ،
لم تَنْتَشِرْ عنه ولم تَصَدَّعِ

Ve falan, hain olduğu zaman **مُغِلُّ الإِصْبَع**’dır; şair dedi ki:

حَدَّثْتَ نَفْسَكَ بالوَفاءِ، ولم تَكُنْ
للغَدْرِ خائِنةً مُغِلَّ الإِصْبَعِ

Hadiste: “Müminin kalbi, Allah’ın **أَصابِع**’inden iki **إِصْبَعَيْنِ** arasındadır; onu dilediği gibi çevirir”; bazı rivayetlerde: “kulların kalpleri iki **إِصبعين** arasındadır”; mânâsı: kalplerin dönüp durması, O’nun—tebâreke ve teâlâ—güzel izleri ve sanatı arasındadır. **ابن الأَثير** dedi: **الإِصبع** cisimlerin sıfatlarındandır; Allah bundan yücedir ve mukaddestir; onu O’na nispet etmek mecazdır; el, sağ el, göz ve işitmenin nispet edilmesi gibi; bu, temsîl ve kinaye yolundadır: kalplerin çabuk dönüp durmasına; ve bunun Allah’ın—subhânehu ve teâlâ—meşîetine bağlı bir iş olduğuna; **الأَصابع**’ın zikrinin tahsisi, kudret ve yakalamanın parçalarına kinayedir; çünkü bu, el ile olur ve **الأَصابع** onun parçalarıdır.

Ve denir ki: çobanın hayvanı üzerinde bir **إِصبع**’ı vardır; yani güzel bir iz; ve develer üzerinde çobanlarından bunun gibi bir **إِصبع** vardır; bu, onların bakımını güzel yaptığı zaman, izinin onlarda belirginleşmesidir; **الراعي** bir çobanı vasfederek dedi ki:

ضَعِيفُ العَصا بادِي العُروقِ، تَرَى له
عليها، إِذا ما أَجْدَبَ الناسُ، إِصْبَعا

**ضَعِيفُ العَصا** yani sürü gütmede mahir; şiddetli bir vuruşla vurmaz; kıtlıkta develerinin başında iyi duruşunu vasfeder.

Ve **صَبَعَ** onunla ve onun üzerine, **يَصْبَعُ صَبْعاً**: **إِصْبَعِه** ile ona doğru işaret etti ve gıybet etti; yahut onu bir şer ile kastetti; öteki ise gâfil, fark etmez. Ve **صَبَعَ الإِناء** **يَصْبَعُه صَبْعاً**: içinde içecek olduğu zaman ve iki **إِصْبَعَيْهِ**’ni karşı karşıya getirip sonra içindekini başı dar bir şeye akıttığı vakit; ve denildi ki: iki **إِصبعيه**’ni karşı karşıya getirip sonra içindekini başka bir kaba—kaplardan hangi tür olursa olsun—akıttığı vakittir; ve denildi ki: kabın üzerine **إِصْبَعَك**’ı koyarsın da, başka bir kaptaki içindekiler onun üzerine akar; **الأَزهري** dedi: **وصَبْعُ الإِناء**: içindeki içeceğin, iki **الإِبهامين**’in yahut iki **السبَّابتين**’in uçları arasından salıverilmesidir; yayılıp dökülmesin diye; bu bütününün hepsi **الإِصبع**’dan alınmıştır; çünkü insan birini gıybet ettiği zaman ona **إِصبعه** ile işaret eder; ve bir insana bir yol yahut gizli bir şey gösterdiği zaman ona **الإِصبع** ile işaret eder. Ve kibirli olduğu zaman adam **مَصْبُوعٌ**’dur. Ve **الصَّبْعُ**: tam kibirdir. Ve “falanı falana karşı **صَبَعَ**”: ona işaretle onu gösterdi. Ve kavmin arasında **صَبَعَ** **يَصْبَعُ صَبْعاً**: başkalarına onları gösterdi. Ve “bize karşı seni ne **صَبَعَ**?” yani bize seni ne delâlet etti? Ve kavmin üzerine **صَبَع** **يَصْبَعُ صَبْعاً**: onların üzerine çıktı; ve denildi ki: aslı “onların üzerine **صَبَأَ** **صَبْأً**” idi de **العين**’i hemzeden بدل ettiler. Ve **إِصْبَعٌ**: bizzat bir dağın adıdır.
