# صبغ (ص-ب-غ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%BA
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D8%A8%D8%BA

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

صِبْغَةً boya ya da boyamak anlamındadır

- Harfler: ص - ب - غ
- Kur'an'da: 3 geçiş · 2 ayet · 3 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (3)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [صِبْغَةً](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%BA/siga/%D8%B5%D9%90%D8%A8%D9%92%D8%BA%D9%8E%D8%A9%D9%8B.md) | فِعْلَةً | Boyamak | 1 | 1 | [2:138](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%BA/ayet/2:138.md) |
| [صِبْغَةَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%BA/siga/%D8%B5%D9%90%D8%A8%D9%92%D8%BA%D9%8E%D8%A9%D9%8E.md) | فِعْلَةَ | Boyamak | 1 | 1 | [2:138](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%BA/ayet/2:138.md) |
| [وَصِبْغٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%BA/siga/%D9%88%D9%8E%D8%B5%D9%90%D8%A8%D9%92%D8%BA%D9%8D.md) | وَفِعْلٍ | Ve boya | 1 | 1 | [23:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%BA/ayet/23:20.md) |

## Mücavir kökler — 10 mücavir (14 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [سين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Tin incir demektir
2. [دهن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Duhn (he) : Yağ, kaygan madde demektir
3. [طور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Sina’da bir dağın adıdır
4. [نبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Bitki
5. [شجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Ağaç
6. [أكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%83%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ekel pas demektir
7. [خرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
8. [حسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Hüsn : Sıra dağların yan yana olan iki büyük dağın en…
9. [عبد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ana kapının önündeki bekçidir
10. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | صبغ |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [غمس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%85%D8%B3.md), [لون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D9%86.md), [طهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%87%D8%B1.md), [فطر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B7%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [نصل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D9%84.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir nesneyi bir sıvıya daldırarak rengini, tadını veya niteliğini onun içine bütünüyle nüfuz ettirme |
| Çekirdek Özet 2 | Allah'ın varlığa ve fıtrata kazandırdığı, dıştan yapay biçimde sürülen değil içten bütünü kapsayan ilahi aidiyet ve karakter dönüşümü |
| Çekirdek Özet 3 | Şekilsel ve ritüelistik arınma veya kimlik iddialarına karşı, insanın zihniyet ve ahlakça ilahi fıtrata ve hakikate boyanması |
| Kritik Hata Riski | Hristiyan vaftiz geleneğindeki şekli suya daldırma anlayışını esas alıp ayetteki kavramı salt dışsal bir ritüele indirgemek; içsel fıtratı ve ahlaki dönüşümü gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| صب | Bir şeyi yukarıdan aşağıya boşaltmak, akıtmak, dökmek veya bir nesneyi bir sıvının içine yöneltip batırmak (karşılaştır: [صبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%A8.md) su dökmek; [صبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%A3.md) bir dinden çıkıp başka yöne yönelmek; [صبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD.md) sabah ışığının karanlığın üzerine dökülmesi; [صبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1.md) tutmak, hapsetmek; [صبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B9.md) parmakla bir şeye batırmak veya işaret etmek; [صبو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D9%88.md) ve [صبي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D9%8A.md) meyil göstermek, akmak) | غ | Boşaltma ve daldırma eylemine sıvının nesneye bütünüyle nüfuz etmesi, rengini veya tadını ona kalıcı olarak geçirmesi ve nesnenin karakterini değiştirmesi anlamı eklenmiştir. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ص | olta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırma | Sıvının içine çekme, nesneyi yakalayıp sıvının etki alanına alma ve onu sarma hareketi |
| ب | ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Bir kabın, ortamın veya sıvının içine girme, derinliğinde bulunma ve içeriye nüfuz etme durumu |
| غ | çit, duvar (türetme yoğunlaşma); örtme, bürüme, karanlıkta bırakma | Üzerini tamamen kaplama, önceki görünüşü örterek yeni bir renk ve mahiyet ile bürüme eylemi |
| صبغ | yakalayarak içine çekme, içeriye alma ve bütünüyle bürüme | Bir nesneyi bir sıvı ortamın içine daldırıp özüne kadar işleterek dışını ve içini yeni bir nitelikle tamamen kaplama hareketi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir kumaşı boya sıvısına daldırıp rengini değiştirmek, deveden veya hayvandan bahisle dudaklarını suya daldırmak (صبغت الناقة مشافرها في الماء) ve ekmek lokmasını yağa veya sos gibi bir katığa batırmak |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken Arap şiirinde deve ve at tasvirlerinde dudakların veya burnun suya daldırılması ve atın kuyruk ucundaki beyazlığın boyanmış gibi durması (الأصبغ) anlamında kullanılmıştır. Lisān al-ʿArab'da nakledilen recez şahidinde devenin dudaklarını suya daldırması şöyle geçer: قد صَبَغَتْ مَشافِراً كالأَشْبارْ / تُرْبِي على ما قُدَّ يَفْرِيهِ الفَارْ |
| Erken Arapça kullanım | Yiyecek kültüründe ekmeğin banıldığı zeytinyağı, sirke ve sos gibi katıklara صِبْغ denilmiş; Hristiyanların çocukları arındırma iddiasıyla özel suya daldırma (vaftiz) eylemi de Arapçada غَمْس ve صَبْغ kelimeleriyle karşılanmıştır. |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Sami dillerinde صبغ kökü, temel olarak bir şeyi bir sıvıya batırmak, daldırmak ve bu yolla rengini değiştirmek veya boyamak anlam alanını temsil eder. İbranicede צבע (ṣāḇaʿ / ṣevaʿ) fiili ve ismi doğrudan boyamak, renk ve boyanmış kumaş anlamındadır (Tevrat'ta Hakimler [5:30](https://lisan.digital/tr/ayet/5:30.md) bağlamında renkli/boyalı kumaşlar için kullanılır). Süryanice ve Aramicede ܨܒܥ (ṣbaʿ) kökü hem boyamak hem de bir sıvının içine daldırmak, ıslatmak ve vaftiz etmek anlamlarını taşır. Arapçada kök, hem kumaş boyama ve renklendirme sanatı hem de ekmeği bir katığa daldırma ve devenin dudaklarını suya daldırması gibi somut eylemler üzerinden muhafaza edilmiştir. Kur'an'daki kullanımı, Arap yarımadasındaki Süryani-Hristiyan vaftiz terminolojisiyle açık bir polemik ve tashih ilişkisi taşır; dışsal bir suya daldırma eyleminin yerini varoluşsal ve fıtri bir boyanma almıştır.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith Syriac Dictionary, Lisān al-ʿArab, Jeffery (The Foreign Vocabulary of the Qur'an).

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Daldırma, ıslatma ve renk/tat verme | Kökün aslı bir nesneyi sıvıya batırmaktır; buradan boyama zanaatına (صباغة) ve ekmeğin katığa banılmasına (صبغ) geçmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice צבע (ṣ-b-ʿ), Süryanice ve Aramice ܨܒܥ (ṣ-b-ʿ) | Daldırma, renk verme ve dini bağlamda suya daldırarak arındırma/vaftiz anlamları ortak Sami zemininde mevcuttur. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik daldırma ve örtme kökleri | Sıvıya daldırma yoluyla renk değiştirme süreçlerini anlatan köklerle morfolojik yakınlıklar taşır. | Muhtemel |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| صبغ | Anlamlı | Boyamak, daldırmak, katık yapmak | Sıvıya batırarak renk veya tat geçirmek | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [صغب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%BA%D8%A8.md) | Anlamlı | Meyletmek, bükülmek, zayıf düşmek | Boynun veya dalın eğrilmesi, zayıflık hali | Müsta'mel; Kur'an'da geçmez |
| بصغ | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde ihmal edilmiş (mühmel) diziliş | Kitābü'l-ʿAyn ve Tahdhīb'de mühmel |
| بغص | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde ihmal edilmiş (mühmel) diziliş | Kitābü'l-ʿAyn ve Tahdhīb'de mühmel |
| [غصب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B5%D8%A8.md) | Anlamlı | Zorla almak, gasbetmek | Bir şeyi sahibinin rızası olmaksızın cebren ele geçirmek | Ters diziliş (kalb/permutasyon); Kur'an'da geçer (Kehf [18:79](https://lisan.digital/tr/ayet/18:79.md)) |
| [غبص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%A8%D8%B5.md) | Anlamlı | Göz kapağının şişmesi, çapaklanma | Gözde meydana gelen hafif bozukluk veya pislik | Müsta'mel; Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| صبغ | Merkez | Daldırarak renk ve nitelik kazandırma | Sıvıya batırılarak özüne kadar rengin veya tadın işletilmesi | Hem içe işleme hem de kalıcı renk/karakter verme eylemidir. |
| [غمس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%85%D8%B3.md) | Komşu | Sıvıya daldırma | Yalnızca sıvının içine sokup çıkarmayı anlatır; renk verme şartı yoktur | Maddi batırma eylemidir, kalıcı nitelik veya renk değişimi içermez. |
| [لون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D9%86.md) | Komşu | Renklendirme ve çeşitlilik | Nesnenin yüzeyindeki optik görünüşü ve tür çeşitliliğini ifade eder | Boyama eyleminin kendisinden ziyade ortaya çıkan görsel durumu belirtir. |
| [طهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%87%D8%B1.md) | Komşu | Arındırma, temizleme | Kirden, pastan veya günahtan temizlenme durumudur | صبغ kavramının vaftiz karşıtı bağlamında arınma amacını paylaşır. |
| [فطر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B7%D8%B1.md) | Komşu | Yaratılış, öz yapı | Varlığın mayasına konulan ilk yaratılış kıvamıdır | صبغة الله ifadesi müfessirlerce fıtrat olarak tefsir edilmiştir. |
| [نصل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D9%84.md) | Zıt | Boyanın çıkması, rengin solması | Boyanın veya rengin kumaştan akıp gitmesi, asıl renge dönmesi | Boyanın tutunamayıp ayrışmasını ve etkinin kaybolmasını ifade eder. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | صبغ | Daldırarak boyamak, katık | Maddenin içine işleyen boyama ve ekmeği batırma eylemi | Kesin |
| Latince | tingere, imbuere | Batırmak, boyamak, aşılamak | tingere fiziksel daldırma ve boyamayı; imbuere zihne ve ruha bir düşünceyi sindirmeyi tam karşılar | Güçlü |
| İngilizce | to dye, to steep, to imbue | Boyamak, içine işlemek, aşılamak | dye yüzeysel boyamayı da içerirken, imbue ve steep karakterin derinlemesine boyanmasını karşılar | Güçlü |
| Almanca | färben, tränken, prägen | Boyamak, emdirmek, iz bırakmak | färben renk vermeyi; tränken sıvıya doyurmayı; prägen karakter kazandırmayı ifade eder | Güçlü |
| Fransızca | teindre, imprégner | Boyamak, özüne işlemek | teindre renklendirmeyi; imprégner bir sıvının veya niteliğin dokuya bütünüyle sirayet etmesini anlatır | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Arabic-English Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| صِبْغَةَ اللَّهِ | İlahi fıtrat, tevhid inancı ve İslam boyası | Yahudi ve Hristiyanların soy veya şekli ritüel (vaftiz) yoluyla kurtuluş iddialarına karşı, Allah'ın insanın özüne yerleştirdiği fıtrat ve hak dine bürünme bağlamı (Bakara [2:138](https://lisan.digital/tr/ayet/2:138.md)). |
| وَصِبْغٍ لِلْآكِلِينَ | Ekmek banılan katık, zeytinyağı, sos | İnsana bahşedilen nimetlerin sayıldığı yerde zeytin ağacından çıkan, hem yağ hem de ekmeğe lezzet veren katık bağlamı (Mü'minûn [23:20](https://lisan.digital/tr/ayet/23:20.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Fıtrat ve iman mahiyeti | İmanın kulun fıtratıyla bütünleşmesi; صِبْغَةَ اللَّهِ ifadesinin cebrî mi yoksa ihtiyarî bir hidayet ve yaratılış nizamı mı olduğu tartışması | İmanın insanın bütün benliğine sinen bir ilahi renk ve hüviyet olması |
| Fıkıh | Taharet, gusül ve boyanma hükümleri | Kumaş boyamanın zekatı, abdestte boyanın su geçirmesi ve saç/sakal boyama fıkhı; vaftiz benzeri törenlerin İslam fıkhındaki geçersizliği | Maddi boyanın deriye sirayeti ve manevi necasetten arınmanın fıtri sınırları |
| Tefsir | İştikak ve bağlamsal mukabele | صِبْغَةَ اللَّهِ ayetinin Hristiyanların çocukları sarı boyalı suya daldırma (المعمودية) adetine red ve alternatif olarak nüzulü | Yapay ve dışsal vaftize karşı Allah'ın tevhid fıtratı ve kalbi arınma boyası |
| Hadis | Saç boyama ve yiyecek katığı | Hz. Peygamber'in saç boyamayı (صباغ) tavsiyesi ve zeytinyağını ekmeğe katık yapma (ائتدموا بالزيت واصطبغوا به) yönündeki sünneti | Hem fiziksel görünümde meşru tezyin hem de rızıkta zeytinin bereketi |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İnanç ve kimlik | Tevhid fıtratı | İçsel aidiyet ve karakter dönüşümü | Din, dışarıdan sürülen bir maske değil; ruhun ve ahlakın ilahi hakikatle boyanıp onun rengini almasıdır. | Kesin |
| İlmi | Özümseme ve epistemoloji | Derinlemesine nüfuz eden bilgi | Bilginin amele ve karaktere dönüşmesi | Bilginin ezber veya şekil olarak kalmayıp alimin ahlakına ve idrakine boya gibi sinmesi sürecidir. | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal kimlik ve yurttaşlık | Ortak kurucu değerler | Toplumu bir arada tutan ortak kültür ve ruh | Bireyleri şekilsel yasalardan öte, ortak bir zihniyet ve adalet ideali etrafında aynı ruha boyamak. | Güçlü |
| İktisadi | Tüketim ve katma değer | Temel gıda katığı ve zanaat | Hammaddenin dönüştürülmesi ve beslenmenin tamamlanması | Zeytinyağının katık olarak gıdayı tamamlaması ve boyacılık zanaatının tekstilde katma değer üretmesi. | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Difüzyon ve kılcallık (osmosis / kimyasal nüfuz) | Bir maddenin yoğun olduğu ortamdan başka bir maddenin içine moleküler düzeyde yayılarak onun homojen bir parçası haline gelmesi ve yapısını değiştirmesi hadisesiyle tam izomorfiktir. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sosyalleşme ve kültürlenme (enkültürasyon) | Bireyin içine doğduğu toplumun normlarını, dilini ve ahlaki kodlarını dışsal bir zorlama olmadan içselleştirerek o kültürün rengini ve kimliğini kazanması sürecidir. | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | صِبْغَةَ اللَّهِ kavramını ya salt Hristiyan teolojisine dönemsel bir polemik cevabı sayarak tarihselleştirmek ya da yalnızca kozmetik ve soyut bir renk metaforu olarak okumak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kavram, insanın varoluşsal fıtratını (Bakara [2:138](https://lisan.digital/tr/ayet/2:138.md)), tevhid ile ahlakın kişiliğe bütünüyle nüfuz etmesini ve aynı kökten gelen zeytinin insan biyolojisine şifa ve gıda oluşunu (Mü'minûn [23:20](https://lisan.digital/tr/ayet/23:20.md)) kapsayan bütüncül bir nüfuz ve karakter kazanımıdır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Dini sadece dışsal kurallar ve şekilsel merasimler bütünü olarak görüp ahlaki ve ontolojik içselleşmeyi ıskalamak; imanı davranışlara ve fıtrata sinen bir boya olmaktan çıkarıp kimlik kartı düzeyine düşürmek |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın şekilci, kabileci ve nesep temelli din algısını reddedip yerine insanın fıtratına ve amellerine bütünüyle sirayet eden canlı bir tevhid ahlakını (ilahi boyayı) nasıl ikame ettiğini anlamak için anahtar bir köktür. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Ehl-i Kitap ile yapılan inanç ve kimlik tartışmalarını içeren ayetlerde (özellikle Bakara suresi 135-141 arası) ve tabiat-insan-rızık dengesinin kurulduğu ayetlerde (Mü'minûn suresi) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Arınmanın veya dindarlığın suya batıp çıkmakla, kabileye mensubiyetle ya da dışsal yaftalarla kazanılabileceği zannını yıkar; gerçek arınmanın ancak Allah'ın fıtratı ve ahlakıyla bütünleşmekle mümkün olduğunu gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir nesnenin bir sıvıya bütünüyle daldırılarak sıvının renginin, kokusunun veya tadının nesnenin en derin dokularına kadar işlemesi ve onu dönüştürmesi hali.
- Soyut anlam: İlahi hakikatin, imanın ve fıtratın kulun zihnine, kalbine ve amellerine dışsal bir boya gibi değil, benliğin ayrılmaz bir karakteri olarak bütünüyle sirayet etmesi.
- Sistematik karşılık: Dini sistemde şekilsel ritüelcilikten fıtri ahlaka geçiş; iktisadi ve biyolojik sistemde ise gıdanın ve katığın insan bedenine ve kültürüne sağladığı temel besleyici nüfuz.
- LaTeX modeli: $$C(t) = C_0 e^{-kt} + C_\infty (1 - e^{-kt})$$
- LaTeX açıklaması: Formül, bir dokunun veya kabın içine boyanın ya da sıvının difüzyonla nüfuz etmesini modeller. Burada $C(t)$ zaman içindeki toplam nitelik durumunu, $C_0$ nesnenin dış etkilere maruz kalmadan önceki başlangıç durumunu, $C_\infty$ içine daldırıldığı ilahi kaynağın veya boyanın kalıcı doyum değerini, $k$ ise nüfuz ve teslimiyet katsayısını temsil eder; zaman ilerledikçe eski yapay durum sönümlenir ve nesne tamamen kaynağın rengine boyanır.

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D8%A8%D8%BA/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:138](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%BA/ayet/2:138.md) — صِبْغَةَ · صِبْغَةً

صِبْغَةَ اللَّهِ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ صِبْغَةً وَنَحْنُ لَهُ عَابِدُونَ

Meal (IK): Allah’ın boyası (ile boyandık) . Boyası Allah’tan daha güzel olan kimdir? Biz O’na kulluk edenleriz.

### [Müminun 23:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%BA/ayet/23:20.md) — وَصِبْغٍ

وَشَجَرَةً تَخْرُجُ مِنْ طُورِ سَيْنَاءَ تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ وَصِبْغٍ لِلْآكِلِينَ

Meal (IK): Tur-u Sina’da yetişen, yiyenlere yağ ve katık veren bir ağaç da var ettik

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

صِبْغَةً boya ya da boyamak anlamındadır.
صِبْغٍ ise ekmeği batırınca boyadığından dolayı yemeğin yanında kullanılan sosu ifade etmektedir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%BA/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الغين والصاد والباء معهما
غ ص ب، ص ب غ يستعملان فقط غصب: الغَصْبُ: أخذ الشيء ظلماً وقهراً.
صبغ: الصِّبْغُ والصِّباغُ ما يلون به الثيابُ.
والصَّبْغُ مصدره، والصِّباغة حِرْفةُ الصَّبْاغِ.
والصِّبْغُ والصِّباغُ: ما يُصْطَبَغُ في الأطعِمةِ ونحوها أي يُؤتَدَمُ، قال تعالى: "وصبعٍ للآكلين".
وصِبْغةٌ الله: الملةُ التي يمل بها المسلمون أي يدينون بها.
والأصبَغُ من الطير: ما أبيض ذنبه، والأسمُ الصِّبْغةُ.
وصَبَغَتِ الناقة لغة في سَبَغَت يعني: جاءَتْ بَولَدِها تامّاً والمَصْبَغُ: المكان الذي يُصْبَغُ فيه، والمصدر المَصْبَغُ أيضاً، يقال: صَبَغْتُه مَصْبَغاً.

##### Türkçe

باب **الغين** و**الصاد** و**الباء** معهما

**غ ص ب**، **ص ب غ** yalnızca ikisi kullanılır: **غصب**: **الغَصْبُ**: bir şeyi zulümle ve zorla almak.

**صبغ**: **الصِّبْغُ** ve **الصِّباغُ** elbiselerin onunla renklendirildiği şeydir.

Ve **الصَّبْغُ** onun mastarıdır; **الصِّباغة** ise **الصَّبَّاغِ**ın mesleğidir.

Ve **الصِّبْغُ** ve **الصِّباغُ**: yiyeceklerde ve benzerlerinde kendisiyle **يُصْطَبَغُ** olunan şeydir; yani katık edinilir; Yüce Allah dedi ki: "و**صبغٍ** للآكلين".

Ve **صِبْغةٌ الله**: Müslümanların onunla **يمل** oldukları, yani onunla din edindikleri millettir.

Ve kuşlardan **الأصبَغُ**: kuyruğu beyaz olan; isim ise **الصِّبْغةُ**dur.

Ve **صَبَغَتِ** deve, **سَبَغَت** hakkında bir lugattır; yani: yavrusunu tam olarak getirdi. Ve **المَصْبَغُ**: içinde boyama yapılan yer; mastar da **المَصْبَغُ**dur ayrıca; denir ki: onu **مَصْبَغاً** boyadım.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%BA/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الصِبْغُ والصِبْغَةُ: ما يُصْبَغُ به، والجمع أَصْباغٌ. والصِبْغُ أيضاً: ما يُصْطَبَغُ به من الإدام. ومنه قوله تعالى: "وصِبْغٍ للآكِلينَ" والجمع صِباغٌ. وصَبَغْت الثوب أَصْبَغُهُ وأَصْبُغُهُ صَبْغاً. وثيباٌ مُصَبَّغَةٌ، شُدِّدَ للكثرة. وصَبْغَةُ الله: دِينُهُ. والأَصْبَغُ من الخيل: الذي ابيضَّتْ ناصيتُه أو ابيضَّتْ أطرافُ ذَنَبِه. والأصْبَغُ من الطير: الذي ابيضَّ ذَنَبه. والصَبْغاءُ من الشاءِ: التي ابيضَّ طرفُ ذَنَبها. وصَبَّغَتِ الرُطَبَةُ، مثل ذَنَّبَتْ.

##### Türkçe

**الصِبْغُ** ve **الصِبْغَةُ**: kendisiyle boyanan şey; çoğulu **أَصْباغٌ**’dur. Ve **الصِبْغُ** ayrıca: katıktan kendisiyle katık yapılan şey. Ondandır ki Yüce Allah’ın sözü: “ve yiyenler için **وصِبْغٍ**”; çoğulu **صِباغٌ**’dur. Ve “elbiseyi boyadım”: **وصَبَغْت الثوب أَصْبَغُهُ وأَصْبُغُهُ صَبْغاً**. Ve “boyanmış elbise”: **وثيباٌ مُصَبَّغَةٌ**; çokluk için şeddelendi. Ve **وصَبْغَةُ الله**: O’nun dini. Ve atlardan **الأَصْبَغُ**: perçemi beyazlayan yahut kuyruğunun uçları beyazlayan. Ve kuşlardan **الأصْبَغُ**: kuyruğu beyazlayan. Ve koyunlardan **الصَبْغاءُ**: kuyruğunun ucu beyazlayan. Ve **وصَبَّغَتِ الرُطَبَةُ**; **ذَنَّبَتْ** gibi.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%BA/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

غ ص ب
غصب ، غبص ، صبغ ، صغب : ( مستعملة ) .
غبص : قلت : لم أجد في حَرْفِ غبص غيرَ مَا وَجَدْتُهُ في ( نوادر الأعرابِ ) أخَذْتُهُ مُغَابَصةً ومُغافَصَةً : أي : مُعَازَّةً .
غصب : قال الليث : الْغَصْبُ أخْذُ الشيء ظلماً وقهراً ، قلت : وسمعتُ العرب تقول : غَصَبْتُ الْجِلْدَ غَصْباً إذا كَدَدْتَ عنه شعره أو وبرَه قَسْراً ولم تعطنه حتى يسترخي عنه شعرُه أو صُوفهُ فَيُمْرَطَ ، وإذا أرادوا ذلك بَلُّوا الجِلْدَ بالماء وأبوال الإبل ، ثم أعملوه وهو مدرج مَطْوِيّ فيسترخي عنه شعره .
ويقال : اغتَصَبَ فلانٌ فلاناً مَالَهُ اغتِصاباً .
صغب : أهْمَلَهُ الليث .
وقال أبو تراب : سمعت الباهِليَّ يقول : يقال لِبيْضَةِ القَمْلَةِ صُغَابٌ وصُؤَابٌ .
ويقال للجائع سَاغِبٌ وسَغْبانُ وصَغبانُ .
صبغ : قال الليث : الصِّبغُ والصِّباغُ ما يلوَّنُ به الثِّيابُ والصَّبْغُ المصدَرُ ، والصِّبَاغَةُ حِرْفَةُ الصَّبَّاغِ .
قال : والصِّبغُ والصِّباغُ ما يُصْطَبَغُ به من الأُدْمِ .
قال الله جلَّ وعز في الزَّيْتُونِ : ( وَصِبْغٍ لِّلأَكِلِيِنَ ) ( المؤمنون : 20 ) ، يعني : دُهْنَه .
وقال الفراء : يقول الآكلونَ يَصْطَبِغُونَ بالزَّيتِ ، فجعل الصِّبْغَ الزَّيتَ نفسه .
وقال الزجاج : أراد بالصِّبغِ الزَّيتونَ في قول اللَّهِ : ( وَصِبْغٍ لِّلأَكِلِيِنَ ( قلت : وهذا أجوَدُ القَوليْنَ ، لأنه قد ذكر الدُّهْنَ قبله قال : وقوله : ( تَنبُتُ بِالدُّهْنِ ) ( المؤمنون : 20 ) أي : تَنْبُتُ وفيها الدُّهنُ أو ومعها دُهنُ كَقَوْلِكَ : جَاءَني زيد بالسَّيفِ ، أي : جاءني ومعه السَّيْفُ .
وقال غيره : صَبِيغٌ : اسم رجل كان يَتَعَنَّتُ الناس بسُؤالاتٍ مشكلةٍ من القرآن فأمر عمر بن الخطاب بِتَأدِيبِه ونَفْيِهِ إلى البصرةِ وكتَبَ إلى أبي موسى أَنْ ينهى الناس عن مُجالَسَتِهِ .
وقال الليث : والأَصْبَغُ من الطير ما ابْيضَّ أَعلى ذَنبه .
وقال أبو عبيدة : إذا شابت ناصِيةُ الفَرَسِ فهو أسْعَفُ ، فإِذا ابْيَضَّتْ كلها فهو أصبغُ قال : والشَّعَلُ : بَيَاضٌ في عُرضِ الذَّنَبِ فإِن ابيض كلُّه أو أطْرَافه فهو أصبغ قال : والْكَسَع أن تَبْيَضَّ أطراف الثُّنَنِ فإِن ابيَضَّتِ الثُّنَنُ كلها في يَدٍ أو رجْلٍ ولم تَتَّصِلْ بِبَياض التَّحْجيِل فهو أصبغُ أيضاً .
أبو عبيدة عن أبي زَيدٍ قال : إذا ابيَضَّ طَرَف ذَنَبِ النّعْجَةِ فهي صَبْغاءُ ، قلت : والصَّبغاءُ نَبْتٌ معروفٌ .
وجاء في الحديث : ( هل رأيتم الصَّبغاءَ ، ما يلي الظِّل منها أصفَرُ أو أبيض ) ، وذلك أن الطاقَةَ الغضَّةَ من الصَّبغاء حين تطلع الشمس يكون ما يَلي الشمس من أعاليها أبْيضَ وما يلي الظِّلَّ أخْضَرَ كأنَّها شُبِّهَتْ بالنَّعجةِ الصَّبْغاءِ .
وفي الحديث أنهُ قال : ( فَيَنْبتون كما تَنْبتُ الحبَّة في حَمِيل السَّيْلِ ألم ترَوها ما يلي الظِّل منها أصيْفرٌ أو أبيض وما يلي الشمس منها أخَيضِرُ ، وإذا كانت كذلك فهي صبغاء ، قال ابن قتَيبَة : شَبَّهَ نَباتَ لحومهم بعدَ إحْراقِها بِنَبات الطاقة من النَّبتِ حين تطلع وذلك أنها حين تطلع تكون صبغاءَ ، فما يلي الشمس من أعاليها أخضر وما يلي الظِّل أَبيض .
وقال ابن الأنباري في قولهم : قد صَبَغوني في عيْنِك .
قال : معناه : غيرُونِي عندَك وأخبرُوا أني قد تغيّرْتُ عما كنتُ عليه .
قال : والصَّبْغُ في كلام العرب التغييرُ ، ومنه صُبغَ الثوبُ إذا غُيِّرَ لونه وأُزيل عنْ حاله إلى حال سوادٍ أو حمرة أو صُفرة ، قالَ : وقيل : هو مأخوذ مِن قولهم : صَبغوني في عينِك وصَبغوني عندك ، أي أشارُوا إليكَ بأني موْضعٌ لما قصدتني به من قول العرب صَبَغْتُ الرجل بعيني ويدِي أي أشرتُ إليه .
قال الأزهري هذا غَلَطٌ ، إذا أرادَتِ
العربُ الإِشارة بعَيْب أو غيره قالوا : صَبَعْتُ بالعين ، قاله أبو زيد ، قال أبو بكر : وقال أَبو العباس : قال الفراءُ : صَبَغتُ الثوب أصْبُغُه وأصْبَغُهُ وأصبِغه ثلاث لغاتٍ ويقال : ناقةٌ صابِغٌ إذا امتلأ ضَرْعُهَا وحَسَنَ لونهُ ، وقد صَبُغَ ضَرْعُها صُبُوغاً وهي أجودها محلبةً وأحبها إلى الناس ، وصَبَغَتْ عضلَةُ فلان إذا طالت تَصْبُغُ وبالسين أيضاً ، وصَبَغَت الإبلُ في الرعي تَصْبُغُ فهي صَابِغة قال جَنْدَلٌ الطهوي يصفُ إبلاً :
قطَعْتها بِرُجَّع أبْلاءِ
إذا اغْتَمسْنَ مَلَثَ الظُّلماءِ
بالقوم لم يصبُغْن في عَشاءِ
ويروى : لم يصبُؤونَ في عَشاء يقال : صَبأ في الطعام إذا وضَعَ فيه رأسَه .
وقال أبو حاتم : سمعتُ الأصمعيَّ وأبا زيد يقولانِ : صبغتُ الثوْبَ أصبُغه وأصبَغه صِبَغاً حسناً ، الصادُ مكسورةٌ والباءُ متحركة ، والذي يُصبغُ به الصبغُ بسكونِ الباء مثلُ الشِّبَع والشِّبْع .
وأنشد :
واصْبغ ثيابي صِبَغاً تحقيقاً
مِن جيِّد العُصْفُر لا تشرِيقا
والتشرِيقُ : الصَّبْغُ الخفيفُ .
وقال الله تعالى : ( صِبْغَةَ اللَّهِ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ صِبْغَةً ) ( البقرة : 138 ) .
قال الفراء : إنما قيلَ : صبغةً لأن بعضَ النصارى كانوا إذا وُلدَ المولودُ جعلوه في ماءٍ لهم كالتطهير فيقولون هذا تَطهِيرٌ له كالختانةِ فقال اللَّهُ جل وعزّ : قل ) صِبْغَةَ اللَّهِ ( يأمرُ بها محمداً ( صلى الله عليه وسلم ) وهي الختانَةُ اخْتَتنَ إبراهيم وهي الصِّبغةُ ، فجرتِ الصِّبْغة على الخِتانة لصَبغهمُ الغلمانَ في الماء ونصبَ ) صِبْغَةَ اللَّهِ ( لأنه ردَّها على قوله : بل نتبعُ ملة إبراهيمَ ونتبعُ صبغةَ الله .
وقال غيرُ الفراء : أضمرَ لها فعلاً اعرِفوا صبغةَ الله وتدبَّرُوا صبغة الله وشِبه ذلك ، ويقال : صَبَغَتِ الناقة مشافِرَها في الماء إذا غَمَستها ، وصبغَ يدُه في الماء .
وقال الراجز :
قد صَبَغَتْ مشافِراً كالأشبار
تُرْبى عَلَى ما قُدَّ يفريه الفارْ
مَسْكَ شَبُوبَين لها بأَصبار
قلت : فَسَمَّت النصارى غَمْسَهم أولادَهم في ماء فيه صِبغٌ صَبغاً لغمْسِهم إياهمْ فيه ، والصَّبغُ الغمْسُ .
وقال اللحيانيُّ : تَصَّبَغُ فلانٌ في الدِّينِ تصبُّغاً وصِبْغةً حسنة .
وقال أبو عمرو : كلُّ مَا تُقرِّب به إلى الله فهوَ الصِّبغةُ .
أبو عبيد عن الأصمعي : إذا ألقتِ الناقةُ ولدَها وقد أشعرَ قيلَ : سبّغتْ فهي مُسَبِّغ .
قلتُ : ومن العَربِ من يقول : صَبَّغتْ بالصاد فهيَ مُصَبِّغٌ ، والسينُ أكثرُ ، ويقال : أصبغتِ النخلةُ فهي مُصْبغ ، إذا ظهر في بُسرِها النضجُ ، والبسْرَةُ التي قد نضجَ بعضُها هي الصُّبغةُ تقول : نزعْتُ منها صُبغة أو صُبْغتين .
وقال أبو زيد : يقال : ما تركتُه بصِبْغ الثمن ، أيْ لم أتركهُ بثمنِه الذي هو ثمنُه ، ويقال : ما أخذتُه بصبْغ الثمنِ ، أي لمْ آخذْه بثمنِه الذي هو ثمنه ، ولكني أخذْتُه بِغلاءٍ .

##### Türkçe

غ ص ب
**غصب** ، **غبص** ، **صبغ** ، **صغب** : (kullanılan) .
**غبص** : Dedim ki: **غبص** harfinde, **( نوادر الأعرابِ )**’da bulduğumdan başka bir şey bulmadım; onu **مُغَابَصةً** ve **مُغافَصَةً** olarak aldım: yani: **مُعَازَّةً**.
**غصب** : Leys dedi: **الْغَصْبُ** bir şeyi zulümle ve zorla almaktır. Dedim ki: Arapların şöyle dediğini işittim: **غَصَبْتُ الْجِلْدَ غَصْباً**; eğer onun tüyünü veya yününü zorla kazıdıysan ve ona (deriye) tüyü veya yünü gevşeyip de dökülsün diye yumuşatıncaya kadar (bir şey) vermediysen. Ve eğer bunu istedilerse deriyi su ve deve idrarlarıyla ıslatırlar, sonra onu, dürülmüş katlanmış hâlde iken işlerler; böylece tüyü ondan gevşer.
Ve denilir: Falan, falanın malını **اغتِصاباً** olarak **اغتَصَبَ** etti.
**صغب** : Leys onu ihmal etti.
Ebu Turab dedi: Bahilî’nin şöyle dediğini işittim: Bit yumurtasına **صُغَابٌ** ve **صُؤَابٌ** denilir.
Ve denilir: Aç olana **سَاغِبٌ** ve **سَغْبانُ** ve **صَغبانُ**.
**صبغ** : Leys dedi: **الصِّبغُ** ve **الصِّباغُ** elbiselerin onunla renklendirildiği şeydir; **الصَّبْغُ** mastardır; **الصِّبَاغَةُ** ise boyacının mesleğidir.
Dedi: **الصِّبغُ** ve **الصِّباغُ** derilerden onunla boyanılan şeydir.
Allah جلَّ وعز zeytin hakkında dedi ki: **( وَصِبْغٍ لِّلأَكِلِيِنَ )** (المؤمنون: 20); yani: onun yağı.
Farra dedi: Yiyenler zeytinyağıyla **يَصْطَبِغُونَ** der; böylece **الصِّبْغَ**ı bizzat yağın kendisi kıldı.
Zeccac dedi: Allah’ın şu sözünde **الصِّبغِ** ile zeytini kastetti: **( وَصِبْغٍ لِّلأَكِلِيِنَ )**. (Dedim ki: Bu, iki sözün daha iyisidir; çünkü ondan önce yağı zikretmiştir; dedi ki: Ve O’nun sözü: **( تَنبُتُ بِالدُّهْنِ )** (المؤمنون: 20), yani: içinde yağ olarak biter yahut onunla birlikte yağ (olarak biter); senin “Zeyd bana kılıçla geldi” sözün gibi; yani: bana geldi ve onunla birlikte kılıç vardı.)
Ve başkası dedi: **صَبِيغٌ**: Kur’an’dan müşkil sorularla insanları zorlayan bir adamın adıdır; Ömer b. el-Hattab onun terbiye edilmesini ve Basra’ya sürülmesini emretti ve Ebu Musa’ya, insanların onunla oturmasını yasaklamasını yazdı.
Leys dedi: Kuşlardan **الأَصْبَغُ**, kuyruğunun üstü beyazlaşmış olandır.
Ebu Ubeyde dedi: Atın perçemi ağarırsa o **أسْعَفُ**tur; hepsi beyazlaşırsa o **أصبغُ**tur. Dedi: **الشَّعَلُ**: kuyruğun eninde bir beyazlıktır; eğer hepsi yahut uçları beyazlaşırsa o **أصبغُ**tur. Dedi: **الْكَسَع**: **الثُّنَنِ** uçlarının beyazlaşmasıdır; eğer **الثُّنَنُ**’in hepsi bir elde veya ayakta beyazlaşır ve **بَياض التَّحْجيِل**’e bitişmezse o da **أصبغُ**tur.
Ebu Ubeyde, Ebu Zeyd’den: Dedi ki: Koyunun kuyruğunun ucu beyazlaşırsa o **صَبْغاءُ**dır. Dedim ki: **الصَّبغاءُ** bilinen bir bitkidir.
Hadiste geldi: **( هل رأيتم الصَّبغاءَ ، ما يلي الظِّل منها أصفَرُ أو أبيض )**; bu, **الصَّبغاء**’dan taze filizin, güneş doğduğunda, güneşe bakan üst taraflarının daha beyaz, gölgeye bakan tarafının daha yeşil olması sebebiyledir; sanki o, **النَّعجةِ الصَّبْغاءِ**a benzetilmiştir.
Ve hadiste, onun şöyle dediği (rivayet edilmiştir): **( فَيَنْبتون كما تَنْبتُ الحبَّة في حَمِيل السَّيْلِ ألم ترَوها ما يلي الظِّل منها أصيْفرٌ أو أبيض وما يلي الشمس منها أخَيضِرُ ، وإذا كانت كذلك فهي صبغاء )**. İbn Kuteybe dedi: Etlerinin, yakılmalarından sonra bitmesini, güneş doğduğunda bitkiden filizin bitmesine benzetti; çünkü o, doğduğunda **صبغاءَ** olur; güneşe bakan üst tarafları yeşil, gölgeye bakan tarafı beyaz olur.
İbnü’l-Enbârî, onların “**قد صَبَغوني في عيْنِك**” sözünde dedi ki:
Dedi: Manası: Senin yanında beni değiştirdiler ve benim, üzerinde bulunduğum hâlden değiştiğimi haber verdiler.
Dedi: Arapların كلامında **الصَّبْغُ** değişikliktir; ondan: elbise **صُبغَ** edildi; eğer rengi değiştirildi ve bir hâlden siyahlık yahut kızıllık yahut sarılığa bir hâle kaldırıldıysa. Dedi: Ve denildi ki: O, onların “**صَبغوني في عينِك**” ve “**صبغوني عندك**” sözünden alınmıştır; yani: Arapların “**صَبَغْتُ الرجل بعيني ويدِي**” sözünden, yani: ona işaret ettim; (manasında) sana, benim, Arapların sözünden, bana yönelttiğin sözden dolayı bir mevki olduğumu işaret ettiler.
Ezherî dedi: Bu bir hatadır; Araplar ayıpla veya başkasıyla işaret etmek istediklerinde “**صَبَعْتُ بالعين**” derler; bunu Ebu Zeyd söyledi. Ebu Bekir dedi: Ve Ebu’l-Abbas dedi: Farra dedi: “**صَبَغتُ** elbiseyi: **أصْبُغُه** ve **أصْبَغُهُ** ve **أصبِغه**” üç lugattır. Ve denilir: Memesi dolup rengi güzelleşirse deve **صابِغٌ**dur; onun memesi **صُبُوغاً** olarak **صَبُغَ** olmuştur; o, onların en iyi sağılırı ve insanlara en sevimlisidir. Ve falanın kası uzarsa **صَبَغَتْ**; **تَصْبُغُ**; ve **بالسين** ile de (böyledir). Ve develer otlamada **صَبَغَت**; **تَصْبُغُ**; böylece onlar **صَابِغة**dir. Cendel et-Tahavî develeri vasfederek dedi ki:
قطَعْتها بِرُجَّع أبْلاءِ
إذا اغْتَمسْنَ مَلَثَ الظُّلماءِ
بالقوم لم يصبُغْن في عَشاءِ
Ve şöyle de rivayet edilir: “**لم يصبُؤونَ في عَشاء**”. Denilir: Yemeğe **صَبأ** etti; eğer başını onun içine koyduysa.
Ebu Hâtim dedi: Asmaî ve Ebu Zeyd’in şöyle dediklerini işittim: Elbiseyi **صبغتُ**; **أصبُغه** ve **أصبَغه**; güzel bir **صِبَغاً** ile; **الصادُ** kesrelidir ve **الباءُ** harekelidir. Ve onunla boyanılan şey, **الصبغُ**dur; **الباء**’nın sükûnu ile; **الشِّبَع** ve **الشِّبْع** gibi.
Ve inşad etti:
واصْبغ ثيابي صِبَغاً تحقيقاً
مِن جيِّد العُصْفُر لا تشرِيقا
Ve **التشرِيقُ**: hafif boyamadır.
Allah تعالى dedi: **( صِبْغَةَ اللَّهِ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ صِبْغَةً )** (البقرة: 138).
Farra dedi: Ancak **صبغةً** denildi; çünkü Hristiyanların bazısı, çocuk doğduğunda onu, kendilerinde olan bir suya, arındırma gibi, koyarlardı; sonra “bu, ona bir arındırmadır; sünnet gibi” derlerdi. Bunun üzerine Allah جل وعز dedi: “De ki: **( صِبْغَةَ اللَّهِ )**”; onunla Muhammed’e (صلى الله عليه وسلم) emrediyor; o da sünnettir; İbrahim sünnet oldu; o **الصِّبغةُ**dır. Böylece **الصِّبْغة** onların oğlan çocuklarını suda boyamalarından dolayı sünnete yürüdü. Ve **( صِبْغَةَ اللَّهِ )**’ı nasbetti; çünkü onu, “Bilakis İbrahim’in milletine uyarız ve Allah’ın boyasına uyarız” sözüne reddetti.
Farra’dan başkası dedi: Ona bir fiil gizledi: “Allah’ın boyasını biliniz” ve “Allah’ın boyasını tefekkür ediniz” ve bunun benzeri. Ve denilir: Deve dudaklarını suda **صَبَغَت**; eğer onları daldırdıysa; ve onun eli suda **صبغَ**.
Ve recez söyleyen dedi ki:
قد صَبَغَتْ مشافِراً كالأشبار
تُرْبى عَلَى ما قُدَّ يفريه الفارْ
مَسْكَ شَبُوبَين لها بأَصبار
Dedim ki: Hristiyanlar, içinde **صِبغٌ** bulunan bir suda çocuklarını daldırmalarını, onları onun içinde daldırmalarından dolayı **صبغاً** diye adlandırdılar; ve **الصَّبغُ** daldırmadır.
Lihyânî dedi: Falan dinde **تَصَّبَغُ** etti; **تصبُّغاً** ve güzel bir **صِبْغةً** (ile).
Ebu Amr dedi: Allah’a onunla yaklaştığın her şey, o **الصِّبغةُ**dır.
Ebu Ubeyd, Asmaî’den: Deve yavrusunu atar da (yavru) kıllanmış olarak (doğmuş) olursa: **سبّغتْ** denilir; böylece o **مُسَبِّغ**dir.
Dedim ki: Araplardan kimi **صَبَّغتْ** der; **بالصاد**; böylece o **مُصَبِّغٌ**dur; **السين** daha çoktur. Ve denilir: Hurma ağacı **أصبغتِ**; böylece o **مُصْبغ**dir; eğer onun **بُسر**’ünde olgunluk ortaya çıkarsa. Ve bir kısmı olgunlaşmış olan **البسْرَةُ**, o **الصُّبغةُ**dır; dersin ki: Ondan bir **صُبغة** yahut iki **صُبْغتين** kopardım.
Ebu Zeyd dedi: Denilir: Onu, fiyatın **بصِبْغ**’ı ile bırakmadım; yani: onu, onun fiyatı olan fiyatıyla bırakmadım. Ve denilir: Onu, fiyatın **بصبْغ**’ı ile almadım; yani: onu, onun fiyatı olan fiyatıyla almadım; fakat onu pahalılıkla aldım.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%BA/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الصاد والباء وما يثلثهما)
(صبح) الصاد والباء والحاء أصلٌ واحدٌ مطّرد. وهو لونٌ من الألوان قالوا أصله الحُمْرة. قالوا: وسمِّيَ الصُّبْحُ صُبْحاً لحُمْرَته، كما سمِّيَ المِصْباح مِصباحاً لحُمْرَته. قالوا: ولذلك يقال وجهٌ صَبيحٌ. والصَّباح: نُورُ النَّهارِ. وهذا هو الأصل ثمُ يُفَرَّع. فقالوا: لِشُرْب الغَداة الصَّبوح، وقد اصطَبَحَ، وتلك هي الجاشِرِيَّة. قال:
إِذا ما اصطبحنا الجاشريّة لم نُبَلْ *** أميراً وإن كان* الأميرُ من الأَزْدِ([1])ويقال: "أكذَبُ من الأخيذ الصَّبْحَان"، يعنون الأسير المصطَبِح، وأصله أنَّ قوماً أسرُوا رجلاً فسألوه عن حَيِّه فكَذَبَهُمْ وأومَأَ إلى شُقَّةٍ بعيدة، فطعنوهُ فسَبقَ اللّبَنُ الذي كان اصطبحه الدّمَ، فقالوا: "أكذَبُ من الأخيذ الصَّبْحَان". والمِصباح: الناقة تَبْرُك في معرَّسِها فلا تَنْبَعِثُ حتى تُصْبِح. والتَّصَبُّح: النَّوْم بالغداة. ويوم الصَّباح: يوم الغَارة. قال الأعشى:
به تَرْعُفُ الألفَ إِذ أُرْسِلَتْ  *** غَدَاةَ الصَّبَاحِ إِذا النَّقْعُ ثارا([2])ويقال أتيتهُ أصبوحةَ كلِّ يومٍ، ولقيتُهُ ذا صَبوح. والمصابيح: الأقداح التي يُصطَبَح بها. ويقال أتانا لصُبْح خامسةٍ وصِبْحِ خامسة.
ومن الكلمة الأولى: الصَّبَح: شدَّة حُمرةٍ في الشعَر؛ يقال أسدٌ أصبَحُ.
(صبر) الصاد والباء والراء أصولٌ ثلاثة، الأول الحَبْس، والثاني أعالي الشيء، والثالث جنسٌ من الحجارة.
فالأول: الصَّبْر، وهو الحَبْس. يقال صَبَرْتُ نفسي على ذلك الأمر، أي حَبَسْتُها. قال:
فَصَبَرْتُ عارفةً لذلك حُرَّةً *** ترسُو إذا نَفْسُ الجَبانِ تَطَلَّعُ([3])والمصبورة([4]) المحبوسة على الموت. ونَهَى رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم عن قتل شيءٍ من الدوابّ صَبْراً.
ومن الباب: الصَّبِير، هو الكَفِيل، وإنِّما سمِّي بذلك لأنَّهُ يَصبر على الغرم. يقال صَبَرْتُ نفسي به أَصبُر صَبْراً، إذا كَفَلْتَ([5]) به، فأنا به صبير. وصبرتُ الإنسانَ، إذا حلَّفْتُهُ بالله جَهْدَ القَسَم.
وأمَّا الثاني فقالوا: صُبْر كلِّ شيءٍ: أعلاه. قالوا: وأصبار الإناء: نواحيه، والواحد صُبْر. وقال:
* فملأتها عَلَقاً إلى أصبارِهَا *
وأمَّا الأصل الثالث فالصُّبْرة من الحجارة: ما اشتدَّ وغلُظ، والجمع صِبَارٌ، وفي كتاب ابن دريد([6]): "الصُّبَّارة: قطعةٌ من حديدٍ أو حجر" في قول الأعشى([7]):
منْ مَبْلغ عَمْرَاً بأنَّ المرءَ لم يخْلَق صُبَارَه.
قال ابنُ دُريد: وروى البغداديُّون: "صَبارهْ"، وما أدري ما أرادوا بهذا. قلنا: والذي أراده البغداديُّون ما رُوِيَ أنَّ الصِّبَار ما اشتدَّ وغلُظ. وهو في قول الأعشى:
* قُبيلَ الصُّبح أصواتُ الصِّبَارِ([8]) *
فالذي أراده البغداديون هذا، وتكون الهاء داخلةً عليه للجمع.
قال أبو عُبيد: الصُّبْـرُ: الأرض التي فيها حصباءُ وليست بغليظة، ومنه قيل للحرّة: أمُّ صَبَّار.
ومما حُمِلَ على هذا قول العرب: وقعَ القومُ في أمّ صَبُّور، إذا وقعوا في أمر عظيم.
(صبع) الصاد والباء والعين أصل واحد، ثم يستعار، فالأصل إصبع الإنسان، واحدةُ أصابعه. قالوا: هي مؤنّثة.وقالوا: قد يذكَّر. وروي عن النبي صلى الله عليه وآله وسلم أنَّه قال: "هل أنت إلاّ إصبعٌ دميتِ، وفي سبيل الله ما لقيتِ([9])" هكذا على التأنيث . ويقال: صَبَعَ فلان بفلانٍ، إذا أشار نحوه بإصبعه، مُغتاباً له.
والإصبع: الأثر الحسَن، وهذا مستعارٌ. ومثلٌ يقال: لفلانٍ في ماله إِصبَع، أي أثَرٌ جميل. ويقال للرَّاعي الحسنِ الرِّعْيَة للإِبل، الجميلِ الأَثَر فيها: إن له عليها إصبعاً. قال الرَّاعي يَصِفُ راعياً:
ضعيف العَصَا بادِي العُروقِ ترى لـه ** عليها إِذا ما أجدَبَ النَّاسُ إِصبعا([10])والصَّبْع: إِراقتُك ما في الإناء من بين إصبعَيك.
(صبغ) الصاد والباء والغين، أصلٌ واحدٌ، وهو تلوين الشَّيء بلونٍ ما. تقول: صبغته أصبغه([11]). ويُقال للرُّطَبة: قد صَبَّغَتْ. فأمَّا قولُه تعالى: صِبْغَةَ الله [البقرة 138] فقال قوم: هي فِطرتُهُ لخلْقِهِ. وقال آخرون: كلُّ ما تُقُرِّب به إلى الله تعالى صِبغة. والأصبغ: الفرس في طرف ذَنَبِه بياض. وذلك دون الأشكل([12])، والأوَّل مشبَّه بالشيء يُصْبَغ طرَفُهُ.
(صبي) الصاد والباء والحرف المعتلّ ثلاثةُ أصولٍ صحيحة: الأول يدلُّ على صغر السّنّ،  والثاني ريحٌ من الرياح، والثالث [الإِمالة([13])].
فالأوّل واحد الصِّبْيةَ والصِّبيان. ورأيته في صباه، أي صغره. والمصْبي: الكثير الصِّبيان. والصَّباء، ممدود الصِّبا، ويمدُّ مع الفتح([14]). أنشد أبو عمرو:
أصبحتُ لا يَحمِلُ بعضي بعضَا *** كأنما كانَ صَبَائي قَرْضَا([15])ومن الباب: صبا إلى الشّيء يصبُو؛ إذا مال قلبُهُ إليه. والاشتقاق واحد، والاسم الصَّبْوة. وقال العجَّاج في الصِّبا:
* وإنما يأتي الصِّبا الصَّبيُّ([16]) *
والثاني: ريح الصَّبَا، وهيَ التي تستقبل القبلة. يقال صبَتْ تصبُو.
الثالث: قول العرب: صَابيْتُ الرُّمح([17]).
فأمَّا المهموز فهو يدلُّ على خروجٍ وبروز. يقال صبأٍ من دينٍ إلى دين، أي خرج. وهو قولهم: صبأ نابُ البعير، إذا طلعَ. والخارجُ من دينٍ إلى دين صابئٍ، والجمع صابئون وصُبَّاءٌ.
--------------ــــ
([1]) للفرزدق في اللسان (جشر). وليس في ديوانه.
([2]) ديوان الأعشى 40. وقد سبق مع تخريجه في (رعف).
([3]) البيت لعنترة في ديوانه 158 واللسان (صبر).
([4]) في الأصل: "والصبورة"، صوابه في المجمل واللسان.
([5]) في الأصل: " كلفت به"، صوابه في المجمل. وأول العبارة في المجمل: "صبرت بفلان أصبر به صبرا".
([6]) في الجمهرة (1: 260).
([7]) الذي في الجمهرة أنه عمرو بن ملقط الطائي. وكذا صحح نسبة الشعر ابن بري، كما في اللسان. وانظر ديوان الأعشى 111 حيث قصيدة البيت  ولم يرو فيها.
([8]) صدره كما في ديوان الأعشى 244 واللسان (صبر):
* كأن ترنم الهاجات فيها *
([9]) هذا من الحديث الذي وافق وزن الشعر، وليس به.
([10]) أنشده في اللسان (صبع) وقال: "أي حاذق الرعية لا يضرب ضرباً شديداً".
([11]) في الأصل: "يقول لصبغه". ومُضارعه يقال بفتح الباء وكسرها وضمها.
([12]) الأشعل، بالعين المهملة. وفي الأصل: "الأشغل"، تحريف.
([13]) هذه الكلمة مبيض لها في الأصل. والكلام بعد يقتضيها أو يقتضي شبيهها.
([14]) أي إذا مد كان مفتوح الصاد.
([15]) أنشده في المجمل أيضاً، وقال: "وهذا لو قصر لم يضر".
([16]) ديوان العجاج 66. وأنشده في اللسان (19: 173) بدون نسبة.
([17]) فسره في المجمل بقوله: "هيأته للطعن". وفي اللسان: "أملته للطعن".

ـ

##### Türkçe

(باب **الصاد** ve **الباء** ve ikisini üçleyen şey)

(**صبح**) **الصاد** ve **الباء** ve **الحاء** tek bir asıldır, düzenli. Ve o, renklerden bir renktir; “aslı kızıllıktır” dediler. Dediler: ve **الصُّبْحُ** kızıllığı sebebiyle **صُبْحاً** diye adlandırıldı; tıpkı **المِصْباح** kızıllığı sebebiyle **مِصباحاً** diye adlandırıldığı gibi. Dediler: bundan dolayı **وجهٌ صَبيحٌ** denir. Ve **الصَّباح**: gündüzün nurudur. Bu asıldır, sonra dallandırılır. Dediler ki: sabah içkisi için **الصَّبوح**; ve **اصطَبَحَ** etmiştir; ve o **الجاشِرِيَّة**’dir. Dedi ki:
Eğer **الجاشريّة** ile sabahlarsak aldırmayız *** bir emire; isterse emir **الأَزْدِ**’den olsun([1])
Ve denir: “**أكذَبُ من الأخيذ الصَّبْحَان**”; **المصطَبِح** esiri kastediyorlar. Aslı şudur: bir kavim bir adamı esir aldı da ona mahallesini sordular; onları yalanladı ve uzak bir tarafa işaret etti; onu mızrakladılar da sabahladığı süt kana geçti; bunun üzerine: “**أكذَبُ من الأخيذ الصَّبْحَان**” dediler. Ve **المِصباح**: devedir; konakladığı yerde çöker de sabahlamadıkça kalkıp harekete geçmez. Ve **التَّصَبُّح**: sabah vakti uyumaktır. Ve **يوم الصَّباح**: baskın günüdür. **الأعشى** dedi:
Onunla bin(ler) kanar, gönderildiği vakit *** **غَدَاةَ الصَّبَاحِ**; toz kalktığı zaman([2])
Ve denir: ona her günün **أصبوحةَ**’sında geldim; ve ona **ذا صَبوح** iken rastladım. Ve **المصابيح**: kendisiyle sabah içkisi içilen kadehlerdir. Ve denir: bize beşincinin **لصُبْح**’unda ve beşincinin **صِبْح**’inde geldi.

Ve ilk kelimeden: **الصَّبَح**: saçta kızıllığın şiddeti; denir: **أسدٌ أصبَحُ**.

(**صبر**) **الصاد** ve **الباء** ve **الراء** üç asıldır: birincisi hapsetme, ikincisi şeyin üst kısımları, üçüncüsü taşlardan bir cins.

Birincisi: **الصَّبْر**; o hapsetmedir. Denir: şu iş üzerine nefsimi **صَبَرْتُ**, yani onu hapsettim. Dedi:
Bunun için hür bir (kadını) bilen olarak sabrettim *** korkağın nefsi uzanıp baktığı vakit demir atar([3])
Ve **المصبورة**([4]): ölüm üzerine hapsedilmiş olan. Ve Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم, hayvanlardan bir şeyi **صَبْراً** öldürmeyi yasakladı.

Ve babdan: **الصَّبِير**; o kefildir. Ancak ona bu ad verildi; çünkü borç üzerinde sabreder. Denir: onunla nefsimi **صَبَرْتُ**; **أَصبُر** **صَبْراً**; eğer onunla kefil olduysan([5]); ben de onunla **صبير**im. Ve insanı **صبرتُ**; eğer onu Allah ile yemin ettirdiysen, yeminin gayretiyle.

İkinciye gelince: dediler: her şeyin **صُبْر**’ü: onun en üstüdür. Dediler: kabın **أصبار**’ı: yanlarıdır; tekili **صُبْر**. Ve dedi:
* Onu, onun **أصبارِهَا**’sına kadar pıhtı ile doldurdum *

Üçüncü asla gelince: taşlardan **الصُّبْرة**: sertleşip kalınlaşan şeydir; çoğulu **صِبَارٌ**. Ve İbn Düreyd’in kitabında([6]): “**الصُّبَّارة**: demirden veya taştan bir parçadır” **الأعشى**’nın([7]) sözü hakkında:
Kim ulaştırır **عَمْر**’a: kişinin **صُبَارَه** olarak yaratılmadığını.
İbn Düreyd dedi: Bağdatlılar “**صَبارهْ**” rivayet ettiler; bununla ne murat ettiler bilmiyorum. Biz dedik: Bağdatlıların murat ettiği, **الصِّبَار**’ın sertleşip kalınlaşan şey olduğuna dair rivayet edilendir. Ve o, **الأعشى**’nın sözündedir:
* **قُبيلَ الصُّبح** **أصواتُ الصِّبَارِ**([8]) *
Bağdatlıların murat ettiği budur; ve **الهاء** ona çoğul için dâhil olur.

Ebû Ubeyd dedi: **الصُّبْـرُ**: içinde çakıl bulunan ve kalın olmayan topraktır; bundan dolayı **الحرّة**’ye **أمُّ صَبَّار** denmiştir.

Ve buna hamledilen şeylerdendir Arapların sözü: kavim **أمّ صَبُّور**’a düştü; eğer büyük bir işe düştülerse.

(**صبع**) **الصاد** ve **الباء** ve **العين** tek bir asıldır; sonra ödünç alınır. Asıl, insanın **إصبع**’ıdır; parmaklarından bir tanesi. Dediler: o müennestir. Dediler: müzekker de yapılabilir. Nebî صلى الله عليه وآله وسلم’den rivayet edildi: “Sen ancak bir **إصبع**’sın; kanadın; ve Allah yolunda ne çektiysen çektin([9])” işte böyle, müennes üzere. Ve denir: falan, falana **صَبَعَ** etti; eğer ona doğru parmağıyla işaret ettiyse, onu gıybet ederek.

Ve **الإصبع**: güzel izdir; bu ödünç alınmıştır. Ve bir mesel denir: falanın malında bir **إِصبَع** vardır; yani güzel bir iz. Ve develere güzel otlatan, onda güzel iz bırakan çobana denir: onun üzerinde bir **إصبع**’ı vardır. **الرَّاعي**, bir çobanı vasfederek dedi:
Zayıf değnekli, damarları belirgin; görürsün onun *** üzerinde, insanlar kıtlığa düştüğünde, bir **إِصبعا**’sı vardır([10])
Ve **الصَّبْع**: iki parmağın arasından kaptaki şeyi dökmen.

(**صبغ**) **الصاد** ve **الباء** ve **الغين** tek bir asıldır; o, bir şeyi bir renkle boyamaktır. Dersin: onu **صبغته**; onu **أصبغه**([11]). Ve taze hurmaya denir: **صَبَّغَتْ**. Allah تعالى’nın sözüne gelince: **صِبْغَةَ الله** [البقرة 138]; bir kavim dedi: o, yaratıkları için olan fıtratıdır. Başkaları dedi: Allah تعالى’ya kendisiyle yakınlık kurulan her şey **صِبغة**’dir. Ve **الأصبغ**: kuyruğunun ucunda beyazlık bulunan attır. Bu, **الأشكل**([12])’den aşağıdır; ve birincisi, ucu boyanan şeye benzetilmiştir.

(**صبي**) **الصاد** ve **الباء** ve illetli harf üç sahih asıldır: birincisi yaş küçüklüğüne delalet eder, ikincisi rüzgârlardan bir rüzgâr, üçüncüsü [**الإِمالة**([13])].

Birincisi: **الصِّبْيةَ** ve **الصِّبيان**’ın biridir. Onu **صباه**’ında gördüm; yani küçüklüğünde. Ve **المصْبي**: çocukları çok olan. Ve **الصَّباء**; **الصِّبا**’nın uzatılmışıdır; ve fetha ile uzatılır([14]). Ebû Amr inşad etti:
Sabahladım; bir kısmım bir kısmımı taşımaz oldu *** sanki **صَبَائي** kırpıntıymış([15])
Ve babdandır: şeye **صبا** eder; **يصبُو**; eğer kalbi ona meylettiyse. Türetim birdir; isim **الصَّبْوة**’dir. **العجَّاج**, **الصِّبا** hakkında dedi:
* **الصِّبا** ancak **الصَّبيُّ**’ye gelir([16]) *

İkincisi: **ريح الصَّبَا**; o, kıbleyi karşılayan rüzgârdır. Denir: **صبَتْ**; **تصبُو**.

Üçüncüsü: Arapların sözü: **صَابيْتُ الرُّمح**([17]).

Hemzeli olana gelince: o, çıkış ve belirmeye delalet eder. Denir: bir dinden bir dine **صبأٍ** etti; yani çıktı. Ve onların sözü: devenin dişi **صبأ** etti; eğer çıktıysa. Bir dinden bir dine çıkan **صابئٍ**’dir; çoğulu **صابئون** ve **صُبَّاءٌ**.

--------------ــــ
([1]) Ferazdak’ındır; Lisân’da (**جشر**). Divanında yoktur.
([2]) **الأعشى** divanı 40. Tahriciyle birlikte (**رعف**)’ta geçti.
([3]) Beyit, **عنترة**’nindir; divanında 158 ve Lisân (**صبر**).
([4]) Asılda: “**والصبورة**”; doğrusu **المجمل** ve Lisân’dadır.
([5]) Asılda: “**كلفت به**”; doğrusu **المجمل**’dedir. Ve ibarenin başı **المجمل**’de: “**صبرت بفلان أصبر به صبرا**”.
([6]) **الجمهرة**’de (1: 260).
([7]) **الجمهرة**’de olan: onun **عمرو بن ملقط الطائي** olduğudur. Şiirin nisbetini İbn Berrî de böyle tashih etti; Lisân’da olduğu gibi. Ve **الأعشى** divanı 111’e bak; beytin kasidesi oradadır; onda rivayet edilmemiştir.
([8]) Sadrı, **الأعشى** divanı 244 ve Lisân (**صبر**)’da olduğu gibi:
* **كأن ترنم الهاجات فيها** *
([9]) Bu, şiir veznine uyan hadistendir; ondan değildir.
([10]) Lisân (**صبع**)’da inşad etti ve dedi: “yani sürüye hâkim; şiddetli vurmaz.”
([11]) Asılda: “**يقول لصبغه**”. Muzâri‘i, **الباء**’nın fethasıyla, kesresiyle ve zammıyla söylenir.
([12]) **الأشعل**; noktasız **العين** ile. Asılda: “**الأشغل**”; tahriftir.
([13]) Bu kelime asılda boş bırakılmıştır. Sonraki söz onu veya benzerini gerektirir.
([14]) Yani uzatılırsa **الصاد** fethalı olur.
([15]) **المجمل**’de de inşad etti ve dedi: “bunu kısaltsa da zarar vermez.”
([16]) **العجاج** divanı 66. Lisân’da (19: 173) nisbet olmaksızın inşad etti.
([17]) **المجمل**’de şu sözüyle tefsir etti: “onu mızraklamaya hazırladım.” Lisân’da: “onu mızraklamaya meylettirdim.”

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%BA/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الصبغ: مصدر صبغت، والصبغ: المصبوغ، وقوله تعالى: ﴿صبغة الله﴾ [البقرة/138]، إشارة إلى ماأوجده الله تعالى في الناس من العقل المتميز به عن البهائم كالفطرة، وكانت النصارى إذا ولد لهم ولد غمسوه بعد السابع في ماء عمودية يزعمون أن ذلك صبغة، فقال تعالى له ذلك، وقال: ﴿ومن أحسن من الله صبغة﴾ [البقرة/138]، وقال: ﴿وصبغ للآكلين﴾ [المؤمنون/20]، أي: أدم لهم، وذلك من قولهم: اصطبغت بالخل (قال الزمخشري: ومن المجاز: نعم الصبغ والصباغ الخل؛ لأن الخبز يغمس فيه ويتلون به. انظر: أساس البلاغة ص 248).

##### Türkçe

- **الصبغ**: **صبغت**’in mastarıdır; **الصبغ**: boyanmış olan (şey)dir. Yüce Allah’ın sözü: ﴿صبغة الله﴾ [البقرة/138]; bu, Yüce Allah’ın insanlarda, fıtrat gibi, onları hayvanlardan ayıran aklı var etmesine bir işarettir. Hristiyanlar, kendilerine bir çocuk doğduğunda, yedinciden sonra onu vaftiz suyuna daldırırlardı; bunun bir **صبغة** olduğunu iddia ederlerdi; bunun üzerine Yüce Allah ona (buna) dedi ve dedi ki: ﴿ومن أحسن من الله صبغة﴾ [البقرة/138]. Ve dedi ki: ﴿وصبغ للآكلين﴾ [المؤمنون/20], yani: onlar için katık (yaptı). Bu, onların şu sözündendir: **اصطبغت بالخل** (Zemahşerî dedi ki: Mecazdan olarak: **نعم الصبغ والصباغ الخل**; çünkü ekmek ona batırılır ve onunla renklenir. Bkz.: **أساس البلاغة** s. 248).

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%BA/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ص ب غ
صبغ الثوب بصباغ حسن وصبغ وهو ما يصبغ به‏.‏
وطائر أصبغ وعنز صبغاء وهو أن يبيض طرف الذنب أو يكون على لون يخالف لون الجسد‏.‏
ومن المجاز‏:‏ نعم الصبغ والصباغ الخل لأن الخبز يغمس فيه ويتلون به‏.‏
واصطبغ بكذا‏.‏
وكثرت الأصبغة على مائدته‏.‏
وصبغ يده بالعمل وبفن من العلم‏.‏
وقال الله تعالى ‏"‏ صبغة الله ومن أحسن من الله صبغة ‏"‏ وتصبغ فلان في الدين إذا حسن دينه وتمكن فيه‏.‏
وذنبت الرطبة وصبغت كما تقول‏:‏ لونت‏.‏
وصبغت الإبل مشافرها في الماء‏:‏ غستها‏.‏
وصبغت يدي فيه‏.‏
قال‏:‏ وقد صبغوني في عينك‏:‏ غيروني عندك بإساءة قولهم فيّ‏.‏
قال‏:‏ دع الشر وانزل بالنجاة تحرزاً إذا أنت لم يصبغك في الشر صابغ ولكن إذا ما الشر أرخى قناعه عليك فجود دبغ ما أنت دابغ أي إذا لم يدخلك فيه مدخل ولم يغمسك غامس‏.‏
ويقال‏:‏ انفلت وهو أصبغ أي لثق الذنب من الفزع ومعناه أنه أحدث فزعاً فصبغ الحدث ذنبه بلون يخالف جسده فهو أصبغ لذلك من قولهم‏:‏ طائر أصبغ‏.‏

##### Türkçe

ص ب غ
**صبغ** elbiseyi güzel bir **صباغ** ile boyadı; ve **صبغ**: onunla boyama yapılan şeydir.‏
Ve **أصبغ** bir kuş ve **صبغاء** bir keçi: o, kuyruğun ucunun beyazlaması yahut bedenin renginden farklı bir renk üzere olmasıdır.‏
Mecazdan: **الصبغ** ve **الصباغ** ne güzel; **الخل** (sirke)dir; çünkü ekmek ona batırılır ve onunla renklenir.‏
Ve **اصطبغ** bununla.‏
Ve sofrası üzerinde **الأصبغة** çoğaldı.‏
Ve elini işle ve ilmin bir sanatıyla **صبغ** etti.‏
Ve Allah Teâlâ dedi: " **صبغة الله ومن أحسن من الله صبغة** " ; ve falan kimse dinde **تَصَبَّغَ** etti: dini güzel olduğunda ve onda sağlamlaştığında.‏
Ve taze hurma salkımının ucu çıktı ve **صبغت**; senin dediğin gibi: **لونت** (renkledi).‏
Ve develer dudaklarını suda **صبغت**: onları yıkadı.‏
Ve elimı onda **صبغت**.‏
Dedi: Ve beni senin gözünde **صبغوني**: benim hakkımda sözlerinin kötülüğüyle beni senin yanında değiştirdiler.‏
Dedi: Şerri bırak ve kurtuluşla in; sakınarak; eğer seni şerde bir **صابغ** **يصبغك** etmediyse; fakat şer, örtüsünü senin üzerine salıverdiği vakit, cömertçe tabakla; senin tabaklayacağın şeyi; yani eğer seni ona bir sokucu sokmadı ve bir batırıcı batırmadıysa.‏
Ve denilir: kaçtı ve o **أصبغ**dır; yani korkudan kuyruğu yapışkanlaştı; ve manası: bir korku meydana getirdi de hades (dışkı) onun kuyruğunu bedenine muhalif bir renkle **صبغ** etti; bu yüzden o **أصبغ**dır; onların sözünden: **طائر أصبغ**.‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%BA/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الصَّبْغُ والصِّباغُ: ما يُصْطَبَغُ به من الإِدامِ؛ ومنه قوله تعالى في الزَّيْتُون: تَنْبَتُ بالدُّهْنِ وصِبْغٍ للآكِلِين، يعني دُهْنَه؛ وقال الفراء: يقول الآكلونَ يَصْطَبِغُون بالزَّيت فجعل الصِّبْغَ الزيت نفسَه، وقال الزجاج: أَراد بالصَّبْغ الزيتونَ، قال الأَزهري: وهذا أَجود القولين لأَنه قد ذكر الدُّهن قبله، قال: وقوله تَنْبُتُ بالدُّهْن أَي تنبت وفيها دُهْن ومعها دُهْن كقولك جاءني زيد بالسيف أَي جاءني ومعه السيف. وصَبَغَ اللقمةَ يَصْبُغُها صَبْغاً: دَهَنها وغمَسها، وكلُّ ما غُمِسَ، فقد صُبِغَ، والجمع صِباغٌ؛ قال الراجز:
تَزَجَّ مِنْ دُنْياكَ باليَلاغِ،
وباكِرِ المِعْدَةَ بالدِّباغِ
بالمِلْحِ ، أَو ما خَفَّ من صِباغِ
ويقال: صَبَغَتِ الناقةُ مَشافِرَها في الماء إذا غَمَسَتْها، وصَبَغَ يدَه في الماء؛ قال الراجز:
قد صَبَغَتْ مَشافِراً كالأَشْبارْ،
تُرْبِي على ما قُدَّ يَفْرِيهِ الفَارْ،
مَسْكَ شَبُوبَينِ لها بأَصْبارْ
قال الأَزهري: وسمَّتِ النصارى غَمْسَهم أَوْلادَهم في الماء صَبْغاً لغَمْسِهم إياهم فيه. والصَّبْغُ: الغَمْسُ. وصَبَغَ الثوبَ والشَّيْبَ ونحوَهما يَصْبَغُه ويَصْبُغُه ويَصْبِغُه ثلاتُ لغاتٍ؛ الكسر عن اللحياني، صَبْغاً وصِبْغاً وصِبَغةً؛ التثقيل عن أَبي حنيفة. قال أَبو حاتم: سمعت الأَصمعي وأَبا زيد يقولان صَبَغْتُ الثوبَ أَصْبَغُه وأَصْبُغُه صِبَغاً حسناً، الصاد مكسورة والباء متحركة، والذي يصبغ به الصِّبْغُ، بسكون الباء، مثل الشِّبَعِ والشِّبْع؛ وأَنشد:
واصْبَغْ ثِيابي صِبَغاً تَحْقِيقا،
مِن جَيِّدِ العُصْفُرِ لا تَشْرِيقا
قال: والتَّشْرِيقُ الصَّبْغُ الخفيفُ. والصِّبْغُ والصِّباغُ والصِّبْغةُ: ما يُصْبَغُ به وتُلَوَّنُ به الثياب، والصَّبْغُ المصدر، والجمع أَصْباغٌ وأَصْبِغةٌ.
واصْطَبَغَ: اتَّخَذَ الصِّبْغَ، والصِّباغُ: مُعالِجُ الصّبْغِ، وحِرْفته الصِّباغةُ. وثيابٌ مُصَبَّغةٌ إِذا صُبِغَتْ، شُدِّدَ للكثرة. وفي حديث علي في الحج: فوجَد فاطمة لَبِسَتْ ثياباً صَبِيغاً أَي مَصْبوغة غير بيض، وهي فَعِيل بمعنى مَفْعول. وفي الحديث: فَيُصْبَغُ في النار صَبْغةً أَي يُغْمَسُ كما يُغْمَسُ الثوبُ في الصِّبْغ. وفي حديث آخر: اصْبُغُوه في النار. وفي الحديث: أَكْذَبُ الناسِ الصبّاغُون والصَّوّاغُون؛ هم صَبّاغو الثياب وصاغةُ الحُلِيِّ لأَنهم يَمْطُلُون بالمَواعِيد، وأَصله الصَّبْغُ التغيير. وفي حديث أَبي هريرة: رأَى قوماً يَتَعادَوْنَ فقال: ما لهم؟ فقالوا: خرج الدَّجّالُ، فقال: كَذِبةٌ كَذَبَها الصّباغُون، وروي الصوَّاغون. وقولهم: قد صَبَغُوني في عَيْنِكَ، يقال: معناه غَيَّروني عندك وأَخبروا أَني قد تغيرت عما كنت عليه. قال: والصَّبْغُ في كلام العرب التَّغْيِيرُ، ومنه صُبِغَ الثوبُ إذا غُيِّرَ لَونُه وأُزِيلَ عن حاله إلى حالِ سَوادٍ أَو حُمْرةٍ أَو صُفْرةٍ، قال: وقيل هو مأْخوذ من قولهم صَبَغُوني في عينك وصَبغوني عندك أَي أَشارُوا إليك بأَني موضع لما قَصَدْتَني به، من قوْلِ العرب صَبَغْتُ الرجلَ بعيني ويدي أَي أَشَرْتُ إليه؛ قال الأَزهري: هذا غلط إذا أَرادت بإشارةٍ أَو غيرها قالوا صَبَعْت، بالعين المهملة؛ قال أَبو زيد.
وصِبْغةُ الله: دِينُه، ويقال أَصلُه. والصِّبغةُ: الشرِيعةُ والخِلقةُ، وقيل: هي كل ما تُقُرِّبَ به. وفي التنزيل: صِبْغةَ الله ومَنْ أَحْسَنُ من اللهِ صِبْغةً؛ وهي مشتقٌّ من ذلك، ومنه صَبْغُ النصارى أَولادهم في ماء لهم؛ قال الفراء: إنما قيل صِبْغةَ لأَن بعض النصارى كانوا إذا وُلِدَ المولود جعلوه في ماءٍ لهم كالتطهير فيقولون هذا تطهير له كالخِتانة. قال الله عز وجل: قل صبغة الله، يأْمر بها محمداً، صلى الله عليه وسلم، وهي الخِتانةُ اخْتَتَنَ إِبراهيم، وهي الصِّبْغَةُ فجرت الصِّبْغة على الخِتانة لصَبْغهم الغِلْمانَ في الماء، ونصب صبغةَ الله لأَنه رَدَّها على قوله بل مِلَّةَ إبراهيم أَي بل نَتَّبِع مِلَّة إبراعهيم ونتَّبِع صبغةَ الله، وقال غير الفراء: أَضمر لها فعلاً اعْرِفُوا صِبْغة الله وتدبَّرُوا صبغة الله وشبه ذلك. ويقال: صبغةُ الله دِينُ الله وفِطْرته. وحكي عن أَبي عمرو أَنه قال: كل ما تُقُرِّبَ به إلى الله فهو الصبغة. وتَصَبَّغَ فلان في الدين تَصَبُّغاً وصِبغةً حَسَنةً؛ عن اللحياني. وصَبَغَ الذَّمِّيُّ ولدَه في اليهوديّة أَو النصرانية صِبْغةً قبيحة: أَدخلها فيها. وقال بعضهم: كانت النصارى تَغْمِسُ أَبناءها في ماء يُنَصِّرونهم بذلك، قال: وهذا ضعيف.
والصَّبَغُ في الفرس: أَن تَبْيَضَّ الثُّنّةُ كلُّها ولا يَتَّصلَ بياضُها ببَياضِ التَّحْجِِيلِ. والصَّبَغُ أَيضاً: أَن يَبْيَضَّ الذنَبُ كله والناصيةُ كلها، وهو أَصْبَغُ. والصَّبَغُ أَيضاً: أَخَفُّ من الشَّعَل، وهو أَن تكون في طرَف ذنَبه شَعرات بِيض، يقال من ذلك فرس أَصْبَغُ. قال أَبو عبيدة: إذا شابت ناصية الفرس فهو أَسْعَفُ، فإِذا ابيضت كلها فهو أَصْبَغُ، قال: والشَّعَلُ بَياض في عُرْضِ الذنَب، فإِن ابيض كله أَو أَطْرافُه فهو أَصْبَغُ، قال: والكَسَعُ أَن تبيضَّ أَطْرافُ الثُّنَنِ، فإِن ابيضت الثنن كلها في يد أَو رجل ولم تتصل ببياض التحجيل فهو أَصْبَغُ.والصَّبْغاءُ من الضأْن: البيضاءُ طرَفِ الذنب وسائرُها أَسود، والاسم الصُّبْغةُ. أَبو زيد: إِذا ابيض طَرَفُ ذنَب النعجةِ فهي صَبْغاء، وقيل: الأَصبغُ من الخيل الذي ابيضت ناصِيته أَو ابيضت أَطراف ذنبه، والأَصْبَغُ من الطير ما ابيض أَعلى ذنبه، وقيل ما ابيض ذنَبُه. وفي حديث أَبي قتادة: قال أَبو بكر كلاَّ لا يُعْطِيهِ أُصَيْبِغَ قُريش، يصفه بالعَجْزِ والضَّعْفِ والهَوان، فشبه بالأَصبغ وهو نوع من الطيور ضعيف، وقيل شَبَّهه بالصَّبْغاءِ النَّباتِ، وسيجيء، ويروى بالضاد المعجمة والعين المهملة تصغير ضَبُع على غير قياس تَحْقيراً له.
وصَبَغَ الثوبُ يَصْبُغُ صُبوغاً: اتَّسَعَ وطالَ لغة في سَبَغَ. وصَبَّغَتِ الناقةُ: أَلْقَتْ ولدَها لغة في سَبَّغَتْ. الأَصمعي: إذا أَلقت الناقةُ ولدَها وقد أَشْعَرَ قيل: سَبَّغْتْ، فهي مُسبِّغٌ؛ قال الأَزهري: ومن العرب من يقول صَبَّغَتْ فهي مُصَبِّغٌ، بالصاد، والسينُ أَكثر. ويقال: ناقة صابِغٌ إذا امْتَلأَ ضَرْعُها وحَسُنَ لونه، وقد صَبُغَ ضَرعُها صُبوغاً، وهي أَجْوَدُها مَحْلبة وأَحَبُّها إلى الناسِ. وصَبَغَتْ عَضَلةُ فلان أَي طالتْ تَصْبُغ، وبالسين أَيضاً. وصَبَغَتِ الإِبلُ في الرعْي تَصْبُغُ، فهي صابغةٌ؛ وقال جندل يصف إِبلاً:
قَطَعْتُها بِرُجَّعٍ أَبْلاءِ ،
إذا اغْتَمَسْنَ مَلَثَ الظَّلْماءِ
بالقَوْمِ ، لم يَصْبُغْنَ في عَشاءِ
ويروى: لم يَصْبُؤْنَ في عَشاء. يقال: صَبأَ في الطعام إذا وضَعَ فيه رأْسَه. وقال أَبو زيد: يقال ما تَرَكْتُه بِصِبْغ الثَّمَنِ أَي لم أَتركه بثَمَنِه الذي هو ثمنه، وما أَخذته بِصِبْغ الثمن أَي لم آخذه بثمنه الذي هو ثمنه، ولكني أَخذته بِغلاَءٍ.
ويقال: أَصْبَغَتِ النخلةُ فهي مُصْبِغٌ إذا ظَهر في بُسْرِها النُّضْجُ، والبُسْرةُ التي قد نَضِجَ بعضها هي الصُّبْغةُ، تقول: نَزَعْتُ منها صُبْغةً أَو صُبْغَتَينِ، والصاد في هذا أَكثر. وصَبَّغَت الرُّطَبةُ: مثل ذنَّبَتْ. والصَّبْغاءُ: ضَرْبٌ من نبات القُفِّ. وقال أَبو حنيفة: الصَّبْغاء شجرة شبيهة بالضَّعةِ تأْلَفُها الظِّباء بيضاء الثمرة، قال: وعن الأَعراب الصَّبْغاءُ مثل الثُّمامِ. قال الأَزهري: الصَّبْغاءُ نبت معروف. وجاء في الحديث: هل رأَيتم الصَّبْغاء ما يَلي الظلَّ منها أَصفرُ وأَبيضُ؟ وروي عن عطاء بن يسار عن أَبي سعيد الخُدْري أَن رسول الله، صلى الله عليه وسلم، قال فَيَنْبُتُونَ كما تَنْبُتُُ الحِبَّةُ في حَمِيل السيْلِ، أَلم تَرَوْها ما يَلِي الظلَّ منها أُصَيْفِرُ أَو أَبيضُ، وما يلي الشمسَ منها أُخَيْضِرُ؟ وإذا كانت كذلك فهي صَبْغاءُ؛ وقال: إِنَّ الطاقَةَ الغَضَّةَ من الصبْغاء حين تَطْلُعُ الشمسُ يكون ما يلي الشمسَ من أَعالِيها أَبيضَ وما يلي الظلَّ أَخضر كأَنها شبهت بالنعجة الصبغاء؛ قال ابن قتيبة: شَبَّه نَباتَ لحومهم بعد إحْراقِها بنبات الطاقة من النبت حين تطلُع، وذلك أَنها حين تطلُع تكون صَبْغاء، فما يلي الشمسَ من أَعالِيها أَخضرُ، وما يلي الظلَّ أَبيضُ.
وبنو صَبْغاء: قوم. وقال أَبو نصر: الصَّبْغاء شجرة بيضاء الثمرةِ. وصُبَيْغٌ وأَصْبَغُ وصبِيغٌ: أَسماء. وصِبْغٌ: اسم رجل كان يَتَعَنَّتُ الناسَ بسُؤالات في مُشْكِل القرآن فأَمر عمر بن الخطاب، رضي الله عنه، بضربه ونفاه إلى البَصرة ونَهى عن مُجالَسَتِه.

##### Türkçe

**الصَّبْغُ** ve **الصِّباغُ**: katıktan kendisiyle boyanılan şey; bundan, Yüce Allah’ın zeytin hakkında sözü: **تَنْبَتُ بالدُّهْنِ وصِبْغٍ للآكِلِين**; yani onun yağı. Fera dedi ki: yiyenler zeytinyağı ile boyanırlar, böylece **الصِّبْغَ**ı yağın kendisi kıldı. Zeccâc dedi ki: **الصَّبْغ** ile zeytini murad etti. Ezherî dedi ki: bu, iki sözün daha iyisidir; çünkü ondan önce **الدُّهْن**’ü zikretmiştir. Dedi ki: ve onun sözü **تَنْبُتُ بالدُّهْن** yani: içinde yağ olarak biter ve onunla beraber yağ (olarak biter); senin “Zeyd bana kılıçla geldi” demen gibi; yani bana geldi ve onunla beraber kılıç vardı. Ve **صَبَغَ** lokmayı, onu **يَصْبُغُها** **صَبْغاً**: onu yağladı ve onu batırdı; ve her ne batırıldıysa, artık boyanmıştır; çoğulu **صِباغٌ**’dır; râciz dedi ki:
Dünyandan **باليَلاغِ** ile azık edin,
ve mideyi **بالدِّباغِ** ile erkenden (hazırla),
tuz ile, yahut **صِباغِ**dan hafif olanla.

Ve denir: deve, dudaklarını suda **صَبَغَتِ**; onları batırdığı zaman. Ve elini suda **صَبَغَ**; râciz dedi ki:
Dudaklar boyadı, **كالأَشْبارْ** gibi,
fare onu yarıp biçtiği şeye üstün gelir,
ona iki **شَبُوبَينِ**i **بأَصْبارْ** ile tutuş.

Ezherî dedi ki: Hristiyanlar, çocuklarını suda batırmalarına, onları onda batırmalarından dolayı **صَبْغاً** adını verdiler. Ve **الصَّبْغُ**: batırmadır. Ve elbiseyi ve ak saç(ı) ve benzerlerini **صَبَغَ**; onu **يَصْبَغُه** ve **يَصْبُغُه** ve **يَصْبِغُه**: üç lehçedir; kesreli olan Lihyânî’dendir; **صَبْغاً** ve **صِبْغاً** ve **صِبَغةً**; şeddeli (tathqîl) olan Ebû Hanîfe’dendir. Ebû Hâtim dedi ki: Asmaî ve Ebû Zeyd’i “**صَبَغْتُ** elbiseyi, onu **أَصْبَغُه** ve **أَصْبُغُه** güzel bir **صِبَغاً** (ile)” derlerken işittim; **الصاد** kesrelidir ve **الباء** harekelidir. Ve kendisiyle boyanan şey **الصِّبْغُ**’dur; **الباء** sâkindir; **الشِّبَعِ** ve **الشِّبْع** gibi. Ve şu beyiti okudu:
Elbiselerimi gerçek bir **صِبَغاً** ile boya,
iyi **العُصْفُرِ**den, **تَشْرِيقا** değil.

Dedi ki: **التَّشْرِيقُ** hafif boyadır. Ve **الصِّبْغُ** ve **الصِّباغُ** ve **الصِّبْغةُ**: kendisiyle boyanan ve elbiselerin kendisiyle renklendirildiği şeydir. Ve **الصَّبْغُ** mastardır. Çoğulu **أَصْباغٌ** ve **أَصْبِغةٌ**’dir.

Ve **اصْطَبَغَ**: boyayı edindi. Ve **الصِّباغُ**: boyayı işleyen (kimse)dir; mesleği **الصِّباغةُ**’dır. Ve **ثيابٌ مُصَبَّغةٌ**: boyandığı zaman; çokluk için şeddelendi. Hacda Ali hadîsinde: “Fâtıma’yı **ثياباً صَبِيغاً** giymiş buldu” yani: beyaz olmayan boyalı (elbiseler); o, **فَعِيل** vezninde **مَفْعول** manasındadır. Hadîste: “ateşte bir **صَبْغةً** ile boyanır” yani: elbisenin **الصِّبْغ**a batırıldığı gibi batırılır. Başka bir hadîste: “Onu ateşte **اصْبُغُوه**.” Hadîste: “İnsanların en yalancısı **الصبّاغُون** ve **الصَّوّاغُون**’dur”; onlar elbise boyacıları ve süs eşyası kuyumcularıdır; çünkü vaatlerde oyalayıp geciktirirler; aslı, **الصَّبْغُ** değişikliktir. Ebû Hureyre hadîsinde: bir kavmi birbirine koşar hâlde gördü de dedi ki: “Onlara ne oluyor?” Dediler ki: “Deccâl çıktı.” Dedi ki: “Boyacıların uydurduğu bir yalan, **كَذِبةٌ**.” Ve **الصوَّاغون** diye de rivayet edilmiştir. Ve onların sözü: “Siz beni senin gözünde **صَبَغُوني**”; denir ki manası: beni senin yanında değiştirdiler ve benim, üzerinde bulunduğum hâlden değiştiğimi haber verdiler. Dedi ki: Arapların كلامında **الصَّبْغُ** değişikliktir; bundan: elbise **صُبِغَ**; rengi değiştirildiği ve hâlinden siyahlık yahut kızıllık yahut sarılığa bir hâle kaldırıldığı zaman. Dedi ki: ve denildi ki: “Senin gözünde beni **صَبَغُوني** ve senin yanında beni **صَبغوني**” sözlerinden alınmıştır; yani sana, benim, senin beni kastettiğin şeye mahal olduğumu işaret ettiler; Arapların “adamı gözümle ve elimle **صَبَغْتُ**” sözünden; yani ona işaret ettim. Ezherî dedi ki: bu yanlıştır; işaretle yahut başkasıyla murad ettiklerinde **صَبَعْت** derler; **بالعين المهملة** ile. Ebû Zeyd dedi.

Ve **صِبْغةُ الله**: O’nun dinidir; ve denir: onun aslıdır. Ve **الصِّبغةُ**: şeriat ve yaratılıştır; ve denildi ki: kendisiyle yakınlık aranan her şeydir. Tenzîlde: **صِبْغةَ الله ومَنْ أَحْسَنُ من اللهِ صِبْغةً**; o, bundan türemiştir; bundan: Hristiyanların çocuklarını kendilerine ait bir suda boyamaları. Fera dedi ki: ancak **صِبْغةَ** denildi; çünkü Hristiyanların bazısı, çocuk doğduğu zaman onu kendilerine ait bir suya, arındırma gibi, koyarlardı; sonra “bu, ona arındırmadır; sünnet gibi” derlerdi. Aziz ve Celil Allah dedi ki: “Allah’ın boyası”; onunla Muhammed’e, صلى الله عليه وسلم, emreder; o, sünnettir; İbrahim sünnet oldu; o, **الصِّبْغَةُ**’dır. Böylece **الصِّبْغة** onların oğlan çocuklarını suda boyamalarından dolayı sünnete yürüdü. Ve **صبغةَ الله**’ı nasb etti; çünkü onu “bilakis İbrahim’in milleti” sözüne döndürdü; yani: bilakis İbrahim’in milletine uyarız ve Allah’ın boyasına uyarız. Fera’dan başkası dedi ki: onun için bir fiil gizledi: “Allah’ın boyasını tanıyın” ve “Allah’ın boyasını düşünün” ve bunun benzeri. Ve denir: **صبغةُ الله** Allah’ın dini ve fıtratıdır. Ebû Amr’dan nakledildi: Allah’a kendisiyle yakınlık aranan her şey, o boyadır.

Falanca, dinde **تَصَبَّغَ**; **تَصَبُّغاً** ve güzel bir **صِبغةً**; Lihyânî’den. Ve zimmî, çocuğunu Yahudilikte yahut Hristiyanlıkta çirkin bir **صِبْغةً** ile **صَبَغَ**: onu ona soktu. Bazıları dedi ki: Hristiyanlar, çocuklarını bir suya batırırlardı; onunla onları Hristiyanlaştırırlardı. Dedi ki: bu zayıftır.

Ve atta **الصَّبَغُ**: **الثُّنّةُ**’nin tamamının beyazlaması ve onun beyazlığının **التَّحْجِِيلِ** beyazlığına bitişmemesidir. Ve **الصَّبَغُ** ayrıca: kuyruğun tamamının ve perçemin tamamının beyazlamasıdır; o, **أَصْبَغُ**’dur. Ve **الصَّبَغُ** ayrıca: **الشَّعَل**’dan daha hafiftir; o, kuyruğunun ucunda beyaz kılların olmasıdır; bundan “**فرس أَصْبَغُ**” denir. Ebû Ubeyde dedi ki: atın perçemi ağardığı zaman o **أَسْعَفُ**’tur; tamamı beyazladığı zaman o **أَصْبَغُ**’dur. Dedi ki: **الشَّعَلُ** kuyruğun eninde bir beyazlıktır; eğer tamamı yahut uçları beyazlarsa o **أَصْبَغُ**’dur. Dedi ki: **الكَسَعُ** **الثُّنَنِ** uçlarının beyazlamasıdır; eğer **الثنن**’in tamamı bir elde yahut ayakta beyazlar ve **التحجيل** beyazlığına bitişmezse o **أَصْبَغُ**’dur. Ve koyundan **الصَّبْغاءُ**: kuyruğunun ucu beyaz, geri kalanı siyah olandır; adı **الصُّبْغةُ**’dır. Ebû Zeyd: koyunun kuyruğunun ucu beyazlarsa o **صَبْغاء**’dır. Ve denildi ki: atlardan **الأَصبغُ**, perçemi beyazlayan yahut kuyruğunun uçları beyazlayan olandır. Ve kuşlardan **الأَصْبَغُ**, kuyruğunun üstü beyazlayan; ve denildi ki: kuyruğu beyazlayan. Ebû Katâde hadîsinde: Ebû Bekir dedi ki: “Hayır; Kureyş’in **أُصَيْبِغَ**’ine onu vermeyeceğim”; onu acz, zayıflık ve horlukla vasfeder; böylece **الأَصبغ** ile benzetti; o, kuşlardan zayıf bir türdür. Ve denildi ki: onu bitkiden **الصَّبْغاءِ** ile benzetti; ileride gelecek. Ve **بالضاد المعجمة والعين المهملة** ile rivayet edilir: kıyas dışı olarak **ضَبُع**’ın küçültmesi; onu tahkir için.

Ve elbise **صَبَغَ**; **يَصْبُغُ** **صُبوغاً**: genişledi ve uzadı; **سَبَغَ**’da bir lehçedir. Ve deve **صَبَّغَتِ**: yavrusunu attı; **سَبَّغَتْ**’te bir lehçedir. Asmaî: deve yavrusunu attığında ve (yavru) kıllanmış olduğunda “**سَبَّغْتْ**” denir; o, **مُسبِّغٌ**’dir. Ezherî dedi ki: Araplardan kimi “**صَبَّغَتْ**” der; o, **مُصَبِّغٌ**’dir; **بالصاد**; **السين** daha çoktur. Ve denir: memesi dolduğunda ve rengi güzelleştiğinde deve **صابِغٌ**’dir; memesi **صَبُغَ** **صُبوغاً**; o, onların sağımı en iyi olanı ve insanlara en sevimli olanıdır. Ve falancanın kası **صَبَغَتْ**; yani uzadı; **تَصْبُغ**; **بالسين** de. Ve develer otlamada **صَبَغَتِ**; **تَصْبُغُ**; o hâlde onlar **صابغةٌ**’dir. Cündel, develeri vasfederek dedi ki:
Onları, geri dönen, yıpranmışlarla kestim,
karanlığın örtüsüne daldıkları zaman,
kavimle birlikte, akşam yemeğinde **يَصْبُغْنَ** etmediler.

Ve “akşam yemeğinde **يَصْبُؤْنَ** etmediler” diye rivayet edilir. Denir: yemekte **صَبَأَ**; içine başını koyduğu zaman. Ebû Zeyd dedi ki: “Onu, fiyatın **بِصِبْغ الثَّمَنِ**’iyle bırakmadım” denir; yani onun fiyatı olan fiyatıyla bırakmadım. Ve “onu, fiyatın **بِصِبْغ الثمنِ**’iyle almadım” yani onun fiyatı olan fiyatıyla almadım; fakat onu pahalılıkla aldım.

Ve denir: hurma ağacı **أَصْبَغَتِ**; o hâlde o **مُصْبِغٌ**’dir; onun **بُسْرِ**’inde olgunluk göründüğü zaman. Ve bir kısmı olgunlaşmış **البُسْرةُ**, **الصُّبْغةُ**’dır. “Ondan bir **صُبْغةً** yahut iki **صُبْغَتَينِ** kopardım” dersin. Bu hususta **الصاد** daha çoktur. Ve **صَبَّغَت** taze hurma: **ذنَّبَتْ** gibidir. Ve **الصَّبْغاءُ**: **القُفِّ** bitkisinden bir türdür. Ebû Hanîfe dedi ki: **الصَّبْغاء** **الضَّعةِ**’ye benzeyen bir ağaçtır; ceylanlar ona alışır; meyvesi beyazdır. Dedi ki: bedevilerden: **الصَّبْغاءُ** **الثُّمامِ** gibidir. Ezherî dedi ki: **الصَّبْغاءُ** bilinen bir bitkidir. Hadîste geldi: “**الصَّبْغاء**’yı gördünüz mü; gölgeye yakın olanı sarı ve beyazdır?” Atâ b. Yesâr’dan, Ebû Saîd el-Hudrî’den rivayet edildi: Resûlullah, صلى الله عليه وسلم, dedi ki: “Selin taşıdığı çamurda tanenin bitmesi gibi biterler. Onu görmüyor musunuz: gölgeye yakın olanı **أُصَيْفِرُ** yahut beyazdır; güneşe yakın olanı **أُخَيْضِرُ**’dür?” Böyle olunca o **صَبْغاءُ**’dır. Dedi ki: **الصبْغاء**’dan taze bir filiz, güneş doğduğu zaman, güneşe yakın olan üst tarafları beyaz olur; gölgeye yakın olanı yeşil olur; sanki **النعجة الصبغاء** ile benzetildi. İbn Kuteybe dedi ki: onların etlerinin, yakıldıktan sonra bitmesini, bitkiden filizin doğduğu zamanki bitişine benzetti; bu, onun doğduğu zaman **صَبْغاء** olmasındandır: güneşe yakın olan üst tarafları yeşildir; gölgeye yakın olanı beyazdır.

Ve **بنو صَبْغاء**: bir kavimdir. Ebû Nasr dedi ki: **الصَّبْغاء** beyaz meyveli bir ağaçtır. Ve **صُبَيْغٌ** ve **أَصْبَغُ** ve **صبِيغٌ**: isimlerdir. Ve **صِبْغٌ**: Kur’an’ın müşkilinde sorularla insanları zorlayan bir adamın adıdır; Ömer b. el-Hattâb, رضي الله عنه, onun dövülmesini emretti ve onu Basra’ya sürdü ve onunla oturup kalkmayı yasakladı.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%BA/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ص ب غ * * الصِّبْغُ * و * الصَّبْغُ * و * الصِّبْغَةُ * ما يصبغ به وجمع الصبغ * أصْباغٌ * و * الصِْغُ * أيضا ما يصبغ به من الإدام ومنه قوله تعالى ﴿وصبغ للآكلين﴾ والجمع * صِباغٌ * قال الزاجر تزج من دنياك بالبلاغ وباكر المعدة بالدباغ بكسرة لينة المضاغ بالملح أو ما خف من صباغ و * صَبَغَ * الثوب من باب قطع ونصر و * صِبْغةُ * الله دينه وقيل أصله من * صَبْغِ * النصارى أولادهم في ماء لهم

##### Türkçe

* ص ب غ * * **الصِّبْغُ** * ve * **الصَّبْغُ** * ve * **الصِّبْغَةُ** *: kendisiyle boyanan şeydir; **الصبغ**’ın çoğulu * **أصْباغٌ** *’dır. Ve * **الصِْغُ** * da: ayrıca, katıktan kendisiyle boyanan şeydir; ondan da Yüce Allah’ın sözü: ﴿**وصبغ للآكلين**﴾; çoğulu * **صِباغٌ** *’dır. **الزاجر** dedi ki:

تزج من دنياك بالبلاغ
وباكر المعدة بالدباغ
بكسرة لينة المضاغ
بالملح أو ما خف من صباغ

Ve * **صَبَغَ** *: elbiseyi boyadı; **قطع** ve **نصر** bâbından. Ve * **صِبْغةُ** * Allah’ın: dini; ve denildi ki: aslı, Hristiyanların çocuklarını kendilerine ait bir suda * **صَبْغِ** * etmelerindendir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%BA/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الصبغ، بالكسر، وبهاء، والصبغ، كعنب، مثل: شبع وشبع والصباغ: مثل كتاب، كدبغ ودباغ، ولبس ولباس: ما يصبغ به، وتلون به الثياب.
 وقال أبو زيد: يقال: ما أخذه بصبغ ثمنه، أي: لم يأخذه بثمنه، بل بغلاء، وما تركه بصبغ الثمن، أي: لم يتركه بثمنه الذي هو ثمنه.
 ويقال للجارية أول ما يتسرى بها، أو يعرس بها: إنها لحديثة الصبغ، بالكسر أي: أول ما تزوج بها.

  وأبو بكر أحمد بن أبي يعقوب إسحاق بن أيوب بن يزيد الصبغي، بالكسر: من الفقهاء، وهو شيخ الحاكم، وأخوه أبو العباس محمد وابن عمهما علي بن محمد بن أيوب، سمع ابن الضريس، وأبا خليفة وغيرهما، وروى أبو شيخ الحاكم وهو أبو يعقوب إسحاق بن أيوب عن الذهلي، وابن وارة وغيرهما مات في شعبان سنة 271.
 وفاته من هذه النسبة جماعة اشتهروا بها، مثل: محمد بن القاسم بن عبد الرحمن الصبغي، عن تميم بن طمغاج.
 وأبو بكر محمد بن عبد الله بن محمد بن الحسين الصبغي عن أبي حامد بن الشرقي.
 ومحمد بن أحمد بن علي الصبغي، عن ابن خزيمة، ومات 384.
 وعبد الله بن محمد الصبغي: شيخ لابن المقرئ.
 وأبو الحسن علي بن الحسن الصبغي، روى عن أبي العباس السراج.
 وغير هؤلاء، ولعلهم نسبوا إلى الصبغ: الذي تلون به الثياب.
 وصبغه أي: الثوب والشيب ونحوهما بها، هكذا في سائر النسخ، وهو غير محتاج إليه، وإن كان ولا بد فتذكير الضمير أولى، أي: بالصبغ، كمنعه، وضربه، ونصره، الثاني عن اللحياني كما في اللسان، ونسبه في التكملة إلى الفراء صبغا، بالفتح، وصبغا، كعنب، إذا لونه، وقال أبو حاتم: سمعت الأصمعي وأبا زيد يقولان: صبغت الثوب أصبغه وأصبغه صبغا حسنا، الصاد مكسورة، والباء متحركة، و الذي يصبغ به الصبغ بسكون الباء، كالشبع والشبع، وأنشد:
  واصبغ ثيابي صبغا تحقيقا
  من جيد العصفر لا تشريقا قال: والتشريق: الصبغ الخفيف.
 قلت: وهو قول عذافر الكندي.
 ومن المجاز: صبغ يده بالماء وفي الماء: إذا غمسها فيه قاله الأصمعي.
 قال الأزهري: وقد سمت النصارى غمسهم أولادهم في الماء صبغا، لغمسهم إياهم فيه، والصبغ: الغمس.
 ومن المجاز: صبغ ضرعها، أي: الناقةأأكبنتسي صبوغا بالضم: امتلأ وحسن لونه، وهي ناقة صابغ، بغير هاء: إذا كان ضرعها كذلك، وهي أجودها محلبة، وأحبها إلى الناس.
 وصبغت عضلته: طالت تصبغ صبوغا وبالسين أيضا كما تقدم.
 يقال: صبغ فلانا عند فلان، أو صبغوه في عينه: إذا أشار إليه بأنه موضع لما قصدته به، وهو من قول العرب: صبغ فلانا بعينه: إذا أشار إليه، هكذا نقلوه، أو هي بالمهملة، نبه عليه الأزهري، وقال: هو غلط، إذا أرادت العرب بإشارة أو غيرها قالوا: صبعت، بالعين المهملة قاله أبو زيد وقد تقدم في موضعه.
 والصبغة، بالكسر: الدين، قاله أبو عمرو، وحكي عن أبي عمرو أيضا أنه قال: كل ما تقرب به إلى الله فهو الصبغة.
 وقيل: الملة، والشريعة، وفي التنزيل: صبغة الله ومن أحسن من الله صبغة، يقال: هي فطرة الله تعالى، أو: هي التي أمر الله تعالى بها محمدا صلى الله عليه وسلم وهي الختانة اختتن إبراهيم صلوات الله عليه، فهي الصبغة، فجرت الصبغة على الختانة.
 وصبغ الذمي ولده في اليهودية أو النصرانية صبغة قبيحة: أدخله فيها، وقال بعضهم: كانت النصارى تغمس أبناءها في ماء المعمودية، ينصرونهم بذلك نقله الراغب وغيره، وهو ضعيف.
 والأصبغ: أعظم السيول، نقله ابن عباد.

  ومن أحدث في ثيابه إذا ضرب فهو أصبغ، وكذا إذا فزع، وهو مجاز، نقله الزمخشري.
 وأما قول رؤبة:
  يعطين من فضل الإله الأسبغ
  سيبا ودفاعا كسيل الأصبـغ قال أبو إسحاق: لا أدري ما سيل الأصبغ، وقال الصاغاني: هو واد بالبحرين.
 ومن المجاز: الأصبغ من الطير: المبيض الذنب، قد صبغ الزرق ذنبه بلون يخالف جسده وقرأت في غريب الحمام للحسن بن عبد الله الأصبهاني الكاتب ما نصه: فإذا ابيض الرأس كله فهو الأصبغ عندنا، فأما عند أصحاب الحمام فهو الأبيض الذنب، فإذا كان البياض في الذنب فهو أشعل، ويسميه أصحاب الحمام الأصبغ.
 والأصبغ من الخيل: المبيض الناصية أو أطراف الأذن، وأما إذا كان البياض في الذنب فهو الأشعل، قال أبو عبيدة: إذا شابت ناصية الفرس فهو أسعف، فإذا ابيضت كلها فهو أصبغ، قال: والشعل: بياض في عرض الذنب، فإن ابيض كله أو أطرافه، فهو أصبغ.
 وأصبغ بن غياث: قيل: صحابي.
 وأصبغ بن نباتة، بضم النون، الحنظلي الكوفي: تابعي، عن علي، وعنه رزين بن حبيب الجهني، وزياد بن المنذر الهمداني، قال الذهبي: ضعيف بمرة.
 وأصبغ بن الفرج المصري: أعلم الخلق برأي الإمام مالك، رحمه الله تعالى، وأقواله في المذهب معروفة، روى عنه الربيع بن سليمان الجيزي.
 وأصبغ بن زيد الجهني، الواسطي، الوراق: محدث قد وثق.
 وأصبغ: مولى لعمرو بن حريث قال الذهبي: يقال: إنه تغير.
 ومما بقي عليه: أصبغ بن سفيان الكلبي.
 وأصبغ بن عبد العزيز الليثي.
 وأصبغ بن دحية.
 وأصبغ أبو بكر الشيباني.
 وأبو الأصبغ: عبد العزيز بن يحيى الحراني: محدثون.
 والصبغاء من الشاء: المبيض طرف ذنبها وسائرها أسود، والاسم الصبغة بالضم وقال أبو زيد: إذا ابيض طرف ذنب النعجة فهي صبغاء.
 والصبغاء: شجرة كالثمام والضعة أعظم ورقا، وأنضر خضرة، قال أبو نصر: بيضاء الثمر وقال أبو زياد: رملية وهي من مساكن الظباء في الصيف يحتفرن في أصولها الكنس، وقد جاء في الحديث: هل رأيتم الصبغاء.
 وقيل: الصبغاء: الطاقة من النبت إذا طلعت كان ما يلي الشمس من أعاليها أخضر، وما يلي الظل أبيض، كأنها سميت بالنعجة الصبغاء. قلت:و الحديث المذكور رواه عطاء بن يسار عن أبي سعيد الخدري رضي الله عنه، رفعه: أنه ذكر قوما يخرجون من النار ضبائر فيطرحون على نهر من أنهار الجنة فينبتون كما تنبت الحبة في حميل السيل، قال صلى الله عليه وسلم: هل رأيتم الصبغاء، وفي رواية: ألم تروها ما يلي الظل منها أصيفر أو أبيض، وما يلي الشمس منها أخيضر، قال ابن قتيبة: شبه نبات لحومهم بعد إحراقها بنبات الطاقة من النبت حين تطلع وذلك أنها حين تطلع تكون صبغاء.
 والصباغ كشداد: من يصبغ أي: يلون الثياب، وفي اللسان: معالج الصبغ.

  والصباغ: الكذاب ومنه الحديث: كذبة كذبها الصباغون ويروى الصياغون ويروى الصواغون وهو الذي يلون الحديث ويصبغه ويغيره وعن أبي هريرة رضي الله عنه رفعه: أكذب الناس الصباغون والصواغون: قال الخطابي: معنى هذا الكلام أن أهل هاتين الصناعتين تكثر منهم المواعيد في رد المتاع، وضرب المواقيت فيه، وربما وقع فيه الخلف فقيل على هذا: إنهم من أكذب الناس، قال: وليس المعنى أن كل صائغ وصباغ كاذب، ولكنه لما فشا هذا الصنيع من بعضهم أطلق على عامتهم ذلك، إذ كان كل واحد منهم برصد أن يوجد ذلك منه، قال: وقيل: إن المراد به صياغة الكلام وصبغته وتلوينه بالباطل، كما يقال: فلان يصوغ الكلام ويزخرفه، ونحو ذلك من القول.
 وابن الصباغ صاحب الشامل هو: أبو نصر عبد السيد بن محمد، الفقيه الشافعي المشهور.
 والصبغة بالضم: البسرة قد نضج بعضها تقول: قد نزعت من النخلة صبغة أو صبغتين، وهو بالصاد أكثر.
 وكأمير: صبيغ بن عسيل، هكذا عسيل في سائر النسخ، ففي بعضها كزبير، وفي بعضها كأمير، وكلاهما خطأ، والصواب عسل بكسر العين كما ضبطه الحافظ في التبصير: وسيأتي للمصنف ذلك في اللام، حدث عنه ابن أخيه عسل بن عبد الله بن عسل، وقال ابن معين: بل هو صبيغ بن شريك، قال الحافظ: القولان صحيحان، وهو صبيغ بن شريك بن المنذر بن قطن بن قشع بن عسل بن عمرو بن يربوع التميمي، فمن قال: صبيغ بن عسل فقد نسبه إلى جده الأعلى وله أخ اسمه ربيعة، شهد الجمل، وهو الذي كان يعنت الناس بالغوامض والسؤالات من متشابه القرآن، فنفاه عمر رضي الله عنه، إلى البصرة بعد ضربه، وكتب إلى واليها ألا يؤويه تأديبا، ونهى عن مجالسته.
 وصبيغ، كزبير: ماء لبني منقذ بن أعيا، من بني أسد بن خزيمة.
 وصبيغاء، كحميراء: ع، قرب طلح من الرمل، وقد سبق في الحاء أن طلحا بالتحريك: موضع دون الطائف، وبالإسكان: بين بدر والمدينة، والمراد هنا هو الأخير، ووجدت في المعجم لأبي عبيد وغيره ما نصه: صبغاء، كحمراء: ناحية بالحجاز، وناحية باليمامة، وقال في طلح بالإسكان أيضا: إنه موضع بين مكة واليمامة، ولكن الصاغاني ضبطه بالتصغير، وإياه قلد المصنف وبها عرفت أن الصواب في الموضع صبغاء، كحمراء فتأمل.
 وأصبغ عليه النعمة: لغة في أسبغها بالسين.
 ومن المجاز: أصبغت النخلة: إذا ظهر في بسرها النضج، فهي مصبغ.
 وأصبغت الناقة: إذا ألقت ولدها وقد أشعر، كصبغت تصبيغا فيهما، أي: في الناقة والنخلة، قال الأزهري: ومن العرب من يقول: صبغت الناقة، وهي مصبغ بالصاد، والسين أكثر وقد تقدم عن الأصمعي. وأما التصبيغ في النخلة فلم يعرف، و الذي ذكره الصاغاني والزمخشري وصاحب اللسان: صبغت البسرة تصبيغا: مثل ذنبت، وعبارة الأساس: صبغت الرطبة: مثل تلونت وبهذا تعرف ما في كلام المصنف من المخالفة لنصوص الأئمة، زاد الزمخشري: وهو مجاز.

  ومن المجاز أيضا: اصطبغ فلان بالصبغ، أطلقه فأوهم الفتح، وليس كذلك، بل هو بالكسر، ثم إنه ذكره ولم يسبق له تفسيره، فظاهره أنه الذي تلون به الثياب، وليس كذلك، بل المراد به الخل والزيت ونحوهما من الإدام، كما سيأتي أي: ائتدم به، ولون.
 وقال اللحياني: تصبغ في الدين تصبغا، من الصبغة، وكذا تصبغ صبغة حسنة، وفسره الزمخشري فقال: أي حسن حاله.
 ومما يستدرك عليه: الصبغ، والصباغ، بالكسر: ما يصطبغ به من الإدام، وقد ذكر الجوهري الصبغ بهذا المعنى، ومنه قوله تعالى في الزيتون: تنبت بالدهن وصبغ للآكلين، يعني دهنه، وقال الفراء: يقول: الآكلون يصطبغون بالزيت، وقال الزجاج: أراد بالصبغ الزيتون، قال الأزهري: وهذا أجود القولين.
 وصبغ اللقمة يصبغها صبغا: دهنها وغمسها، وكل ما غمس فقد صبغ.
 ويطلق الصبغ والصباغ أيضا على الخل، لأن الخبز يغمس به، ومنه قولهم: نعم الصبغ الخل.
 وجمع الصباغ: أصبغة، يقال: كثرت الأصبغة على مائدته، وهو مجاز.
 ويقال: إن الصباغ جمع صبغ، ومنه قول الراجز:
  بالملح أو ما خف من صباغ واصطبغ بكذا: تلون به، وهو مجاز.
 ويقال: صبغت الناقة مشافرها بالماء: إذا غمستها فيه، وأنشد الأصمعي قول الراجز:
  قد صبغت مشافرا كالأشبار
  تربي على ما قد يفريه الفار
  مسك شبوبين لها بأصـبـار وصبغه يصبغه، من حد نصر: لغة في صبغ، كضرب ومنع، نقله الصاغاني وصاحب اللسان، ففيه التثليث صبغا، وصبغة كعنبة، الأخير عن أبي حنيفة.
 والصبغ، بالفتح: المصدر، وجمعه: أصباغ، وجمع الصباغ: أصبغة، وجمع الجمع: أصابيغ.
 واصطبغ: اتخذ الصبغ.
 والصباغة، بالكسر: حرفة الصباغ.
 وثياب مصبغة، شدد للكثرة قال رؤبة:
  قد عجبت لباسة المصبغ وثوب صبيغ، وثياب صبيغ، أي: مصبوغ، فعيل بمعنى مفعول.
 ويقال: صبغوه في عينه، أي: غيروه عنده، وأخبروه أنه قد تغير عما كان عليه، وأصل الصبغ في كلام العرب: التغيير، ومنه صبغ الثوب: إذا غير لونه، وأزيل عن حاله إلى حال سواد، أو حمرة، أو صفرة.
 والصبغ في الفرس، محركة: أن تبيض الثنة كلها، ولا يتصل بياضها ببياض التحجيل.
 والأصبغ: نوع من الطيور ضعيف.
 وصبغ الثوب صبوغا: طال واتسع، لغة في سبغ.
 وصبغت الإبل في الرعي، تصبغ، فهي صابغة، وصبغت فيه، رأسها وكذلك صبأت بالهمز، قال جندل يصف إبلا:
  قطعتها برجـع أبـلاء
  إذا اغتمسن ملث الظلماء والصبغاء: موضع بالحجاز.
 وبنو صبغاء: حي من العرب.
 وقد سموا صبغا بالكسر، وصبيغا كزبير.
 وصبغ يده بالعمل، وبفن من العلم، وهو مجاز.
 وخالد بن يزيد: مولى أبي الصبيغ، مصري فقيه، حدث عنه مفضل بن فضالة، وابنه عبد الرحيم الفقيه، من أصحاب مالك.
 ونجبة بن صبيغ، عن أبي هريرة.
 وأبو الصبيغ مولى خالد من فوق، هو مولى عمير بن وهب الجمحي من أسفل، ومن مواليه، سعيد بن الحكم بن أبي مريم، مولى أبي فاطمة، مولى أبي الصبيغ، مولى بني جمح، مشهور.

##### Türkçe

**الصبغ**; kesre ile, ve **هاء** ile; ve **الصبغ**, **عنب** gibi; misal: **شبع** ve **شبع**. Ve **الصباغ**: **كتاب** gibi; **دبغ** ve **دباغ**, ve **لبس** ve **لباس** gibi: kendisiyle boyanan şey; ve onunla elbiseler renklenir.

Ebu Zeyd dedi: denilir: “Onu, fiyatının **صبغ**’i ile aldı”; yani: onu kendi fiyatıyla almadı, bilakis pahalılıkla (aldı). Ve “Onu, fiyatın **صبغ**’i ile bırakmadı”; yani: onu, kendi fiyatı olan fiyatla bırakmadı.

Ve cariyeye, onunla ilk defa cariyelik (birliktelik) yapıldığı vakit, yahut onunla gerdeğe girildiği vakit denilir: “O, **حديثة الصبغ**’dir”; kesre ile; yani: onunla ilk defa evlendiği vakit.

Ve Ebu Bekir Ahmed b. Ebi Ya‘kub İshak b. Eyyub b. Yezid **الصبغي**; kesre ile: fakihlerdendir; ve o, Hâkim’in şeyhidir. Ve kardeşi Ebu’l-Abbas Muhammed ve ikisinin amcaoğlu Ali b. Muhammed b. Eyyub; İbnü’d-Durays’i ve Ebu Halife’yi ve başkalarını dinledi. Ve Hâkim’in Ebu Şeyh’i—ki o Ebu Ya‘kub İshak b. Eyyub’dur—Zühelî’den ve İbn Vâre’den ve başkalarından rivayet etti; Şa‘ban ayında, 271 senesinde öldü.

Bu nisbeden, onunla meşhur olmuş bir cemaat vefat etmiştir; misal: Muhammed b. el-Kasım b. Abdirrahman **الصبغي**, Temim b. Tımğac’dan.

Ve Ebu Bekir Muhammed b. Abdullah b. Muhammed b. el-Hüseyin **الصبغي**, Ebu Hâmid b. eş-Şarkî’den.

Ve Muhammed b. Ahmed b. Ali **الصبغي**, İbn Huzeyme’den; ve 384’te öldü.

Ve Abdullah b. Muhammed **الصبغي**: İbnü’l-Mukri’ için bir şeyhtir.

Ve Ebu’l-Hasen Ali b. el-Hasen **الصبغي**, Ebu’l-Abbas es-Serrâc’dan rivayet etti.

Ve bunlardan başkaları; ve belki de **الصبغ**’e nisbet edildiler: elbiselerin onunla renklendiği şeye.

Ve “**صبغه**” yani: elbiseyi ve ak saç(ı) ve benzerlerini onunla (boyadı); bütün nüshalarda böyledir; ve buna ihtiyaç yoktur. Eğer mutlaka (olacaksa), zamirin müzekker kılınması daha evlâdır; yani: **بالصبغ** ile. **كمنعه** ve **ضربه** ve **نصره** gibi; ikincisi, Lisân’da olduğu üzere Lihyânî’dendir. Tekmile’de onu Ferrâ’ya nisbet etti: **صبغا** fetha ile; ve **صبغا**, **عنب** gibi; “onu renklendirdi” (manasında). Ebu Hâtim dedi: Asma‘î’yi ve Ebu Zeyd’i şöyle derken işittim: “**صبغت الثوب**; onu boyarım: **أصبغه** ve **أصبغه**; güzel bir **صبغا** (ile)”; **الصاد** kesrelidir, **الباء** harekelidir. Ve kendisiyle boyanan şey **الصبغ**’dir; **الباء** sükûn ile; **الشبع** ve **الشبع** gibi. Ve şu beyti okudu:
“Ve elbiselerimi, tahkik edilmiş bir **صبغا** ile boya;
iyi **العصفر**’dan; **تشريقا** değil.”
Dedi: **التشريق**: hafif boyadır.

Dedim: Bu, ‘Uzâfir el-Kindî’nin sözüdür.

Mecazdan: “Elini suyla ve suda **صبغ** etti”: onu içine daldırdı; Asma‘î söyledi.

Ezherî dedi: Nasârâ, çocuklarını suya daldırmalarına **صبغا** adını vermiştir; onları onun içine daldırmalarından dolayı. Ve **الصبغ**: daldırmadır.

Mecazdan: “Onun memesini **صبغ** etti”; yani: deve—**صبوغا** (zamme ile)—doldu ve rengi güzelleşti. Ve o, **صابغ** (هاء’sız) bir devedir: memesi böyle olduğu vakit. Ve o, onların en iyi süt sağdıranı ve insanlara en sevimli olanıdır.

Ve “Kasını **صبغت**”: uzadı; **صبوغا** olarak **تتصبغ** eder; ve **بالسين** ile de, daha önce geçtiği üzere.

Denilir: “Falancayı, falancanın yanında **صبغ** etti”; yahut “Onu, onun gözünde **صبغ** ettiler”: ona, kendisiyle kastettiğin şeye bir yer (hedef) olduğunu işaret ettiğin vakit. Bu, Arapların sözündendir: “Falancayı gözüyle **صبغ** etti”: ona işaret etti; böyle naklettiler. Yahut o, noktasız harf ile (yani **صبعت**)dir; Ezherî buna dikkat çekti ve dedi: Bu bir yanlıştır. Araplar, işaretle yahut başkasıyla (birini kastettiklerinde) “**صبعت**” derler; noktasız **العين** ile; Ebu Zeyd söyledi; ve yerinde daha önce geçti.

Ve **الصبغة**, kesre ile: din; Ebu Amr söyledi. Ebu Amr’dan ayrıca şu da nakledildi: Allah’a kendisiyle yakınlık aranan her şey, o **الصبغة**’dir.

Ve denildi: millet ve şeriat. Ve tenzilde: “**صبغة الله ومن أحسن من الله صبغة**”. Denilir: o, Allah Teâlâ’nın fıtratıdır; yahut: Allah Teâlâ’nın Muhammed’e صلى الله عليه وسلم emrettiği şeydir; o da sünnet olmaktır. İbrahim—Allah’ın salâtları onun üzerine olsun—sünnet oldu; işte o **الصبغة**’dir; böylece **الصبغة**, sünnet olmaya yürüdü (kullanıldı).

Ve zimmî, çocuğunu Yahudilikte yahut Hristiyanlıkta çirkin bir **صبغة** ile **صبغ** etti: onu onun içine soktu. Bazıları dedi: Nasârâ, çocuklarını vaftiz suyuna daldırırdı; bununla onları Hristiyan yaparlardı; Râgıb ve başkaları nakletti; ve o zayıftır.

Ve **الأصبغ**: sellerin en büyüğüdür; İbn Abbâd nakletti.

Ve elbiselerinde yeni olan kimse, vurulduğu vakit **أصبغ**’dır; ve aynı şekilde korktuğu vakit de; bu mecazdır; Zemahşerî nakletti.

Rü’be’nin sözüne gelince:
“Onlar, ilâhın fazlından **الأسبغ**’i verirler;
bir bağış ve bir savma; **الأصبـغ** seli gibi.”
Ebu İshak dedi: **سيل الأصبغ**’in ne olduğunu bilmiyorum. Sâğânî dedi: O, Bahreyn’de bir vadidir.

Mecazdan: Kuşlardan **الأصبغ**: kuyruğu beyaz olan; mavi (renk), onun kuyruğunu bedenine muhalif bir renkle **صبغ** etmiştir. Ve Hasan b. Abdullah el-İsfahânî kâtibin “Güvercinin garîbi”nde şu lafzı okudum: “Başın tamamı beyaz olursa, o bizde **الأصبغ**’dir. Güvercin sahiplerine göre ise o, kuyruğu beyaz olandır. Beyazlık kuyrukta olursa o **أشعل**’dir; güvercin sahipleri ona **الأصبغ** adını verir.”

Ve atlardan **الأصبغ**: perçemi yahut kulağın uçları beyaz olan. Kuyrukta beyazlık olursa o **الأشعل**’dir. Ebu Ubeyde dedi: Atın perçemi ağarırsa o **أسعف**’tır; tamamı beyaz olursa o **أصبغ**’dır. Dedi: **الشعل**: kuyruğun eninde bir beyazlıktır; tamamı yahut uçları beyaz olursa, o **أصبغ**’dır.

Ve **أصبغ بن غياث**: denildi ki sahabîdir.

Ve **أصبغ بن نباتة**, **النون** zamme ile; el-Hanzalî el-Kûfî: tâbiîdir; Ali’den (rivayet eder); ondan da Rezin b. Habib el-Cühenî ve Ziyad b. el-Münzir el-Hemdânî (rivayet etti). Zehebî dedi: pek zayıftır.

Ve **أصبغ بن الفرج** el-Mısrî: imam Mâlik’in—Allah Teâlâ ona rahmet etsin—görüşünü en iyi bilen halktır; mezhepteki sözleri meşhurdur. Ondan er-Rabî‘ b. Süleyman el-Cîzî rivayet etti.

Ve **أصبغ بن زيد** el-Cühenî, el-Vâsıtî, el-Verrâk: hadisçidir; tevsik edilmiştir.

Ve **أصبغ**: Amr b. Harîs’in mevlâsı. Zehebî dedi: denilir ki değişti.

Ondan geriye kalanlardandır: **أصبغ بن سفيان** el-Kelbî.

Ve **أصبغ بن عبد العزيز** el-Leysî.

Ve **أصبغ بن دحية**.

Ve **أصبغ** Ebu Bekir eş-Şeybânî.

Ve **أبو الأصبغ**: Abdülaziz b. Yahyâ el-Harrânî: hadisçilerdir.

Ve koyunlardan **الصبغاء**: kuyruğunun ucunu beyazlatmış olan; geri kalanı siyahtır. İsim **الصبغة**’dir; zamme ile. Ebu Zeyd dedi: Koyunun kuyruğunun ucu beyaz olursa o **صبغاء**’dır.

Ve **الصبغاء**: **الثمام** ve **الضعة** gibi bir ağaçtır; yaprakça daha büyüktür ve yeşillikçe daha tazedir. Ebu Nasr dedi: meyvesi beyazdır. Ebu Ziyad dedi: kumluktur; ve o, yazın ceylanların meskenlerindendir; köklerinde inleri kazarlar. Hadiste gelmiştir: “**هل رأيتم الصبغاء**”.

Ve denildi: **الصبغاء**: bitkiden bir demettir; çıktığı vakit, üstlerinin güneşe bakan tarafı yeşil, gölgeye bakan tarafı beyaz olur; sanki **النعجة الصبغاء** ile adlandırılmıştır. Dedim: zikredilen hadis, Atâ b. Yesâr’ın Ebu Saîd el-Hudrî رضي الله عنه’dan rivayetidir; onu merfû‘ olarak (şöyle): “O, ateşten çıkan bir kavmi zikretti; demetler halinde çıkarlar; cennetin ırmaklarından bir ırmağa atılırlar; selin taşıdığı çamurda tanenin bitmesi gibi biterler.” Peygamber صلى الله عليه وسلم dedi: “**هل رأيتم الصبغاء**”. Bir rivayette: “Onu görmediniz mi? Gölgeye bakan tarafı sarımsı yahut beyaz; güneşe bakan tarafı yeşilimsi.” İbn Kuteybe dedi: Etlerinin, yakıldıktan sonra bitmesini; bitkiden demetin, çıktığı vakit bitmesine benzetti; çünkü o, çıktığı vakit **صبغاء** olur.

Ve **الصباغ**, **شداد** gibi: boyayan; yani: elbiseleri renklendiren. Lisân’da: boyayı işleyen (kimse).

Ve **الصباغ**: yalancı; ondan hadis: “**كذبة**: **كذبها الصباغون**”; ve **الصياغون** diye rivayet edilir, ve **الصواغون** diye rivayet edilir; o, hadisi renklendiren, onu **يصبغه** ve onu değiştiren kimsedir. Ebû Hureyre’den (Allah ondan razı olsun) onu merfû olarak: “İnsanların en yalancısı **الصباغون** ve **الصواغون**dur.” **الخطابي** dedi ki: Bu sözün manası, bu iki sanatın ehlinin, metaı geri vermede vaatlerin onlardan çok olması, onda vakitler belirlemeleri, ve belki onda sözden dönmenin vuku bulmasıdır; bunun üzerine şöyle denildi: “Onlar insanların en yalancılarındandır.” Dedi ki: Mana, her **صائغ** ve **صباغ**ın yalancı olması değildir; fakat bu iş onların bazısından yaygınlaşınca, her birinin ondan bulunması gözetimde olduğundan, onların umumuna bu (hüküm) salıverildi. Dedi ki: Ve denildi ki: Murad, sözün **صياغة**si ve onun **صبغته**si ve onu bâtıl ile renklendirmektir; nitekim denilir: “Falan sözü **يصوغ** eder ve onu **يزخرفه** eder”; ve sözden bunun benzeri.

Ve **ابن الصباغ** “**الشامل**”in sahibi odur: Ebû Nasr Abdüssayyid b. Muhammed, meşhur Şâfiî fakihi.

Ve **الصبغة** (zamme ile): bir kısmı olgunlaşmış **البسرة**; dersin ki: “Hurmadan bir **صبغة** yahut iki **صبغة** kopardım”; ve o, **الصاد** ile daha çoktur.

Ve “**كأمير**”: **صبيغ** b. **عسيل**; işte böyle, **عسيل** diğer bütün nüshalarda; bazısında “**كزبير**” gibi, bazısında “**كأمير**” gibi; ikisi de hatadır. Doğrusu, hâfızın **التبصير**’de ضبط ettiği üzere, **العين**’in kesresiyle **عسل**’dır. Musannif için bu, **اللام**’da gelecektir. Ondan, kardeşinin oğlu **عسل** b. Abdullah b. **عسل** rivayet etti. İbn Maîn dedi ki: Bilakis o, **صبيغ** b. **شريك**’tir. Hâfız dedi ki: İki söz de doğrudur; o, **صبيغ** b. **شريك** b. el-Münzir b. Katan b. Kaş‘ b. **عسل** b. Amr b. Yerbû‘ et-Temîmî’dir. Kim “**صبيغ** b. **عسل**” derse, onu en yüce dedesine nisbet etmiştir. Onun **ربيعة** adlı bir kardeşi vardır; **الجمل**’e şahit oldu. O, insanları Kur’ân’ın müteşâbihinden kapalı şeylerle ve sorularla sıkıntıya sokardı; bunun üzerine Ömer (Allah ondan razı olsun) onu dövdükten sonra Basra’ya sürdü; ve onun valisine, terbiye olarak onu barındırmamasını yazdı; ve onunla oturmayı yasakladı.

Ve **صبيغ** “**كزبير**”: Benî Münkız b. A‘yâ için bir su(yer)i; Benî Esed b. Huzeyme’dendir.

Ve **صبيغاء** “**كحميراء**”: bir yer; kumdan **طلح** yakınında. Daha önce **الحاء**’da, harekeli olarak **طلحا**: Tâif’in aşağısında bir yer; sâkin olarak: Bedir ile Medine arasında (bir yer) olduğu geçti. Burada murad, sonuncusudur. Ebû Ubeyd ve başkalarının **المعجم**’inde, nassı şu olanı buldum: “**صبغاء** ‘**كحمراء**’: Hicaz’da bir nâhiye, ve Yemâme’de bir nâhiye.” Ve **طلح** hakkında, sâkin olarak da dedi ki: “O, Mekke ile Yemâme arasında bir yerdir.” Lâkin **الصاغاني** onu tasğîr ile ضبط etti; musannif de onu taklit etti. Bununla, mevzide doğrunun “**صبغاء** ‘**كحمراء**’” olduğunu bildim; öyleyse düşün.

Ve “**أصبغ عليه النعمة**”: **السين** ile “**أسبغها**”da bir lugat.

Ve mecazdan: “**أصبغت النخلة**”: **بسر**’ında olgunluk göründüğü zaman; o hâlde o, **مصبغ**’dır.

Ve “**أصبغت الناقة**”: yavrusunu, tüylenmiş olarak attığı zaman; ikisinde de “**صبغت تصبيغا**” gibi; yani: devede ve hurma ağacında. **الأزهري** dedi ki: Araplardan, **الصاد** ile “**صبغت الناقة**” diyen vardır; ve o, **مصبغ**’dır; **السين** daha çoktur; daha önce **الأصمعي**’den geçti. Hurma ağacında **التصبيغ** ise bilinmedi. **الصاغاني**’nin, **الزمخشري**’nin ve **صاحب اللسان**’ın zikrettiği: “**صبغت البسرة تصبيغا**: **ذنبت** gibi.” **الأساس**’ın ibaresi: “**صبغت الرطبة**: **تلونت** gibi.” Bununla, musannifin sözündeki imamların nasslarına muhalefeti bilirsin. **الزمخشري** artırdı: “Ve o, mecazdır.”

Ve yine mecazdan: “**اصطبغ فلان بالصبغ**”; onu salıverdi de fethi vehmettirdi; öyle değildir; bilakis o, kesre iledir. Sonra, onu zikretti ve onun tefsiri daha önce geçmedi; zahiri, elbiselerin onunla renklendiği şeydir; öyle değildir; bilakis murad, sirke, yağ ve bunların benzeri katıklardandır; geleceği üzere; yani: onunla katık edinmek ve renklendirmek.

**اللحياني** dedi ki: “Dinde **تَصَبَّغَ** eder, **تَصَبُّغًا**; **الصبغة**’dendir.” Ve yine: “Güzel bir **صبغة** ile **تَصَبَّغَ** eder.” **الزمخشري** onu tefsir etti ve dedi ki: yani hâli güzelleşti.

Ona istidrâk edilenlerdendir: **الصبغ** ve **الصباغ** (kesre ile): katıklardan, onunla **يصطبغ** olunan şey. **الجوهري** **الصبغ**’ı bu manayla zikretti. Ondan, zeytin hakkında Allah Teâlâ’nın sözü: “**تنبت بالدهن وصبغ للآكلين**”; yani onun yağı. **الفراء** dedi ki: “Der ki: yiyenler zeytinle **يصطبغون** ederler.” **الزجاج** dedi ki: “**الصبغ** ile zeytini murad etti.” **الأزهري** dedi ki: “Bu, iki sözün daha iyisidir.”

Ve “**صبغ اللقمة يصبغها صبغا**”: onu yağladı ve onu batırdı; batırılan her şey **صبغ** edilmiştir.

Ve **الصبغ** ve **الصباغ** ayrıca sirkeye de ıtlak olunur; çünkü ekmek onunla batırılır. Ondan onların sözü: “**نعم الصبغ الخل**.”

Ve **الصباغ**’ın cemi: **أصبغة**; denilir: “Sofrasında **الأصبغة** çoğaldı”; ve o, mecazdır.

Ve denilir: **الصباغ** **صبغ**’ın cemidir. Ondan, **الراجز**’in sözü:
بالملح أو ما خف من صباغ
Ve “**اصطبغ بكذا**”: onunla renklendi; ve o, mecazdır.

Ve denilir: “**صبغت الناقة مشافرها بالماء**”: onları onda batırdığı zaman. **الأصمعي** **الراجز**’in sözünü inşad etti:
قد صبغت مشافرا كالأشبار
تربي على ما قد يفريه الفار
مسك شبوبين لها بأصـبـار
Ve “**صبغه يصبغه**”, **حد نصر** babından: **صبغ**’da bir lugat; **ضرب** ve **منع** gibi. Onu **الصاغاني** ve **صاحب اللسان** nakletti. Onda, **صبغا**’da ve “**صبغة**”de ( **عنبة** gibi) teslîs vardır; sonuncusu Ebû Hanîfe’dendir.

Ve **الصبغ** (fetha ile): masdar; onun cemi: **أصباغ**. Ve **الصباغ**’ın cemi: **أصبغة**. Ve cem‘in cemi: **أصابيغ**.

Ve “**اصطبغ**”: **الصبغ** edindi.

Ve **الصباغة** (kesre ile): **الصباغ**’ın mesleği.

Ve “**ثياب مصبغة**”: çokluk için şeddelendi. **رؤبة** dedi ki:
قد عجبت لباسة المصبغ
Ve “**ثوب صبيغ**” ve “**ثياب صبيغ**”: yani boyanmış; **فعيل** mânâca **مفعول** demektir.

Ve denilir: “**صبغوه في عينه**”: yani onun yanında onu değiştirdiler; ve ona, olduğu hâlden değiştiğini haber verdiler. Arapların sözünde **الصبغ**’ın aslı: değiştirmedir. Ondan “**صبغ الثوب**”: rengini değiştirdiği zaman; ve onu bir hâlden, siyahlık yahut kızıllık yahut sarılık hâline kaldırıp (başka) bir hâle (geçirdiği zaman).

Ve atta **الصبغ**, harekeli olarak: **الثنة**’nin tamamının beyazlaması; ve onun beyazlığının **التحجيل** beyazlığına bitişmemesi.

Ve **الأصبغ**: zayıf bir kuş türü.

Ve “**صبغ الثوب صبوغا**”: uzadı ve genişledi; **سبغ**’da bir lugat.

Ve “**صبغت الإبل في الرعي**”, **تَصْبَغُ**: o hâlde o, **صابغة**’dir. Ve “**صبغت فيه**”: başını (ona soktu). Ve yine hemze ile “**صبأت**” gibi. **جندل** develeri vasfederek dedi ki:
قطعتها برجـع أبـلاء
إذا اغتمسن ملث الظلماء
Ve **الصبغاء**: Hicaz’da bir yer.

Ve **بنو صبغاء**: Araplardan bir kabile.

Ve onları **صبغا** (kesre ile) diye adlandırdılar; ve **صبيغا** “**كزبير**” diye.

Ve “**صبغ يده بالعمل**” ve “Bir ilim fenn(i) ile”: ve o, mecazdır.

Ve Hâlid b. Yezîd: Ebû **الصبيغ**’in mevlâsı; Mısırlı bir fakih. Ondan Mufaddal b. Fudâle rivayet etti; ve oğlu Abdurrahîm el-fakih; Mâlik’in ashabındandır.

Ve Nucbe b. **صبيغ**, Ebû Hureyre’den.

Ve Ebû **الصبيغ**, Hâlid’in yukarıdan mevlâsıdır; aşağıdan ise Cumahî Umeyr b. Vehb’in mevlâsıdır. Ve onun mevlâlarından: Saîd b. el-Hakem b. Ebî Meryem; Ebû Fâtıma’nın mevlâsı; Ebû **الصبيغ**’in mevlâsı; Benî Cumah’ın mevlâsı; meşhur.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%BA/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

صَبَغَهُ
1 صَبَغَهُ ذ aor. صَبُغَ and صَبَغَ (S, O, Msb, K, the former not in the copy of the K used by SM) and صَبِغَ , (Fr, O, Msb, K,) inf. n. صَبْغٌ (S, O, Msb, K) and صِبَغٌ (As, O, K) and صِبَغَةٌ, (AHn, TA,) [of which last, صِبْغَةٌ (q. v.), also said to be an inf. n., is perhaps a contraction, or, as is said in the Ksh ii. 132, it means a mode, or manner, of صَبْغ,] He dyed it, or coloured it; (K TA;) namely, a garment, or piece of cloth; (S, O, Msb, TA;) and white, or hoary, hair, and the like. (TA.) [It is said that] the primary meaning of الصَّبْغُ in the language of the Arabs is The altering [a thing]: and hence صُبِغَ الثَّوْبُ, meaning The garment, or piece of cloth, was altered in colour to blackness or redness or yellowness [&c.]. (TA.) ― -b2- [Hence,] صَبَغَ اللُّقْمَةَ, aor. صَبُغَ , inf. n. صَبْغٌ, (assumed tropical:) He moistened the mouthful with oil or grease [or any kind of صِبْغ i. e. sauce & c.]; and he dipped it, or immersed it; and in like manner any other thing. (TA.) [Thus] one says, صَبَغَ يَدَهُ بِالمَآءِ (As, O, K) and فِى المَآءِ (TA) (tropical:) He dipped, or immersed, his hand, or arm, in the water. (As, O, K, TA.) And صَبَغَتِ النَّاقَةُ مَشَافِرَهَا فِى المَآءِ (As, O) or بِالمَآءِ (TA) (assumed tropical:) The she-camel dipped her lips in the water. (As, O, TA.) ― -b3- [Hence also,] the term صَبْغٌ is used by the Christians as meaning (assumed tropical:) The dipping, or immersing, of their children, [i. e. baptizing them,] in water. (Az, S, * TA.) One says, صَبَغَ وَلَدَهُ فِى النَّصْرَانِيَّةِ, inf. n. [صَبْغٌ (as shown in the next preceding sentence) and] صِبْغَةٌ, (assumed tropical:) He introduced his child into the Christian communion, it is said, by dipping, or immersing, him in the water of baptism. (TA.) And صَبَغَ وَلَدَهُ فِى اليَهُودِيَّةِ (assumed tropical:) He introduced his child into the Jewish communion [probably by baptism combined with circumcision: but see صِبْغَةٌ, an explanation of which seems to indicated that circumcision alone is meant in this case]. (TA.) ― -b4- And يَصْبُغُونَ الحَدِيثَ (assumed tropical:) They colour and alter information, or discourse. (O.) ― -b5- And صَبَغُوهُ فِى عَيْنِهِ (assumed tropical:) They altered him in his estimation; and informed him that he had become altered from the state in which he was. (TA.) And it is said that صَبَغُونِى فِى عَيْنِكَ and صَبَغُونِى عِنْدَكَ mean They pointed me out to thee as one who would accomplish what thou desiredst of me; from the saying of the Arabs, صَبَغْتُ الرَّجُلَ بِعَيْنِى and بِيَدِى I pointed at the man with my eye and with my hand: (O, K: *) but Az says that this is a mistake; that the Arabs when they mean thus say صَبَعْتُ, with the unpointed ع. (O.) ― -b6- One says also, صَبَغَ يَدَهُ بِالعِلْمِ, (Msb,) or بِفَنٍّ مِنَ العِلْمِ, and بِالعَمَلِ, (TA,) (tropical:) He laboured in science, [or in a species of science or knowledge, and in work,] and became notable therein [or thereby]. (Msb.) -A2- صَبَغَ ضَرْعُهَا, inf. n. صُبُوغٌ, (tropical:) Her udder became full, and goodly in colour: (O, K, TA:) said of a camel. (O, TA.) ― -b2- And صَبَغَتْ عَضَلَتُهُ, (O, K,) aor. صَبُغَ , (O, TA,) inf. n. صُبُوغٌ, (TA,) said of a man, (O,) His عضلة [or muscle] became long: (O, K:) like سَبَغَتْ. (O, TA.) And صَبَغَ الثَّوْبُ, inf. n. صُبُوغٌ, The garment, or piece of cloth, was long and ample: a dial. var. of سَبَغَ. (TA.) -A3- And صَبَغَ فِى الطَّعَامِ, aor. صَبُغَ , He [app. a camel] put his head into the food: as also صَبَأَ. (O.) And صَبَغَتِ الاـِبِلُ فِى الرِّعْىِ [The camels put their heads into the pasture, or herbage]. (O, TA.) And صَبَغَتْ فِيهَا رَأْسَهَا [or فِيهِ, She put her head into it]; like صَبَأَتْ. (TA.)

صبّغت ثِيَابَهَا
2 صبّغت ثِيَابَهَا ذ She (a woman) dyed her garments much. (O.) -A2- صبّغت الرُّطَبَةُ, (S, A, TA,) or البُسْرَةُ, (O, L, TA,) inf. n. تَصْبِيغٌ, (L, TA,) i. q. ذَنَّبَت (tropical:) [i. e. The ripening date, or the full-grown unripe date, began to ripen, or showed ripening, or became speckled by reason of ripening, or ripened, at the part next the base and stalk]: (S, O, L, TA:) or became coloured. (A, TA.) And النَّخْلَةُ ↓ اصبغت (tropical:) The palm-tree showed ripening in its dates; (O, K, TA;) as also صبّغت, inf. n. as above: (K:) or, accord. to Az, تصبيغ in relation to the palm-tree [itself] is not known. (TA.) ― -b2- And صبّغت النَّاقَةُ, (Az, O, K,) inf. n. as above, (assumed tropical:) The she-camel cast her young one when its hair had grown; as also ↓ اصبغت: (O, K:) but سبّعت, with س, which means the same, is more commonly used. (Az, O, TA.)

4 أَصْبَغَ see 2, in two places. ― -b2- أَصْبَغَ اللّٰهُ عَلَيْهِ النِّعَمَ is a dial. var. of أَسْبَغَهَا, (O, K, *) meaning God rendered benefits, or boons, complete, full, or ample, to him. (O.)

تصبّغ فِى الدِّينِ
5 تصبّغ فِى الدِّينِ ذ is from الصِّبْغَةُ, (Lh, O, K,) and means (assumed tropical:) He became settled, or established, in religion: (TK:) and so تصبّغ صِبْغَةً حَسَنَةً; expl. by Z as meaning (assumed tropical:) He was, or became, in a good state [in respect of religion]. (TA.)

اصطبغ بِكَذَا
8 اصطبغ بِكَذَا ذ It was, or became, dyed, or coloured, with such a thing. (TA. [There said to be tropical; but this I doubt.]) ― -b2- And اصطبغ بِالصِّبْغِ, (S, * O, K,) or بِالخَلِّ, (El-Fلrلbee, Mgh, Msb,) and the like, and, as some say, مِنَ الخَلِّ, (Msb,) or فِى الخَلِّ, (Mgh, [so in my copy, but app. a mistranscription]) (tropical:) He made use of what is termed صِبْغ [or sauce, & c.], (O, K, TA,) or vinegar, (TA,) to render his bread savoury; (O, K, TA;) الصِّبْغ including olive-oil, as well as vinegar, and similar seasonings. (TA.) One may not say, اصطبغ الخُبْزَ بِخَلٍّ. (Mgh, Msb.) ― -b3- اصطبغ also signifies (assumed tropical:) He made, or prepared, what is termed صِبْغ [i. e. sauce, & c.]. (TA.)

صبْغٌ
صبْغٌ ذ (AZ, As, S, Mgh, O, Msb, K) and ↓ صِبْغَةٌ (S, O, Msb, K) and ↓ صِبَغٌ, (O, K,) or this is an inf. n., differing from صِبْغٌ, (AZ, As, L,) and ↓ صِبَاغٌ, (Mgh, O, Msb, K,) as some say, (O,) or this last is a pl. of the first, (O, * Msb,) [or] the pl. of صِبْغٌ is أَصْبَاغٌ, (S,) A dye; (AZ, As, S, Mgh, O, Msb, K;) used for colouring clothes [& c.]: (TA:) the pl. of ↓ صِبَاغٌ is أَصْبِغَةٌ; and أَصَابِيغُ is a pl. pl. [i. e. pl. of أَصْبَاغٌ]. (TA.) ― -b2- [Hence, app.,] one says of a girl, or young woman, when one first takes her as a concubine, or when he first has her conducted to him as a bridge, (AZ, O,) or when one first marries her, (K,) اـِنَّهَا لَحَدِيثَةُ الصِبْغِ (assumed tropical:) [Verily she is one newly taken as a concubine, or a bride: app. alluding to the recent application of the dye of the hinnà]. (AZ, O, K.) And one says also, مَا أَخَذْتُهُ بِصِبْغِ الثَّمَنِ, (AZ, O,) or مَا أَخَذَهُ بِصِبْغِ ثَمَنِهِ, (K,) i. e. [I did not, or he did not, take it, or acquire it,] for its proper price, [app. meaning its cost-price, or prime-cost,] but for a high [or raised] price. (AZ, O, K. *) ― -b3- صِبْغٌ also signifies, (S, Mgh, O, Msb, TA,) and so does ↓ صِبَاغٌ, (Mgh, TA,) or the latter is pl. of the former, (S, O, TA,) (tropical:) A seasoning, or condiment, for bread, to render it savoury; (S, Mgh, O, Msb, TA;) particularly (Msb) such as is fluid, (Mgh in art. ادم, and Msb,) as vinegar, (Mgh, Msb, TA,) and olive-oil, (Mgh, TA,) and the like, (Msb, TA,) [i. e. any sauce,] in which the bread is dipped: (Msb:) so called because the bread is dipped in it, (Mgh, TA,) and coloured thereby: (Mgh:) the pl. of ↓ صِبَاغٌ is أَصْبِغَةٌ: one says, كَثُرَتِ الأَصْبِغَةُ عَلَى المَائِدَةِ (tropical:) (tropical:) The sauces, or fluid seasonings, were abundant upon the table.] (TA.) صِبْغٌ is used in this sense, but not explained, in the K. (TA.) Hence, in the Kur [xxiii. 20], وَصِبْغٍ لِلْآكِلِينَ (assumed tropical:) [And a sauce for those that eat]; (S, O, Msb, TA;) where it means, accord. to Fr, olive-oil; but accord. to Zj, the olive [itself]; and Az prefers the latter explanation: (TA:) some read ↓ وَصِبَاغٍ. (Bd.)

صَبَغٌ
صَبَغٌ ذ , in a horse, The having the whole of the fetlock white, without its whiteness conjoining with that of what is termed التَّحْجِيل [q. v.]. (TA.)

صِبَغٌ
صِبَغٌ ذ : see صِبْغٌ, first sentence.

صُبْغَةٌ
صُبْغَةٌ ذ , in a sheep or goat, or in a ewe, (assumed tropical:) Whiteness of the extremity of the tail; the quality denoted by the epithet صَبْغَآءُ. (TA.) ― -b2- Also (assumed tropical:) A date that has become partly ripe, i. e. ripe in a part thereof. (O, K.)

صِبْغَةٌ
صِبْغَةٌ ذ : see صِبْغٌ, first sentence. ― -b2- It also means (assumed tropical:) Religion, syn. دِين, (AA, O, K,) and مِلَّة; (K;) and the religious law, syn. شَرِيعَة; (TA;) and anything whereby one advances himself in the favour of God: (AA, TA:) [thus,] in the Kur [ii. 132], (O, TA,) صِبْغَةَ اللّٰهِ means the religion of God, syn. فِطْرَةَ اللّٰهِ, (O, Msb, K,) or دِينَ اللّٰهِ, (S, Msb,) which is the meaning of فِطْرَةَ اللّٰهِ; (Msb;) the religion of God, with an adaptation to which mankind are created; because its effect appears in him who has it like the dye in the garment; (Bd, Jel;) or because it intermingles in the heart like the dye in the garment; (Bd;) and it is said to be from the Christians' صَبْغ [or صَبْغَة i. e. baptism] of their children in a sort of water that they have; (S; [and the like is said in the O, and Ksh, & c.;]) صبغة being in this instance in the accus. case as an objective complement; (Msb;) for the meaning is “ follow ye the religion of God; ” (O, Msb;) or “ we will follow the religion of God: ” (O:) or it means that which God has prescribed to Mohammad; i. e. circumcision: (O, K:) or صبغة is in this instance an inf. n., (Ksh, Bd, Jel,) signifying a mode, or manner of, صَبْغ [i. e. of baptism], (Ksh,) relating to the baptism of the Christians, (Ksh, Bd,) a corroborative of the saying آمَنَّا [in verse 130], as such put in the accusative case, (Ksh, Bd, Jel,) by reason of a verb understood, (Jel,) the meaning being صَبَغَنَا اللّٰهُ صِبْغَتَهُ [God hath baptized us with his baptism]; (Ksh, Bd, Jel; *) [so that صِبْغَةَ اللّٰهِ signifies the baptism of God, and may here be rendered We have received the baptism of God;;] the Muslims being hereby commanded to say to the Christians, “ Say ye, God hath baptized us (صَبَغَنَا) with the faith, with a baptism (صَبْغَة) not like ours [i. e. not like our Christian baptism], and purified us with a purifying not like ours; ” or the Muslims being hereby commanded to say [of themselves], “ God hath baptized us (صَبَغَنَا) with the faith, as a baptism (صِبْغَةً), and we have not been baptized with your baptism (لَمْ نُصْبَغْ صِبْغَتَكُمْ). ” (Ksh.)

صِبْغِىٌّ
صِبْغِىٌّ ذ a rel. n. from صِبْغٌ. (Msb.) ― -b2- [A seller of dyes. (Golius, on the authority of Meyd.)]

صِبَاغٌ
صِبَاغٌ ذ : see صِبْغٌ, in five places.

صَبِيغٌ
صَبِيغٌ ذ i. q. ↓ مَصْبُوغٌ [i. e. Dyed]; applied to a garment, or piece of cloth: and also used as a pl., applied to garments, or pieces of cloth. (L, TA.) [See also مُصَبَّغٌ.]

صِبَاغَةٌ
صِبَاغَةٌ ذ The craft, or art, of the dyer. (O.)

صَبَّاغٌ
صَبَّاغٌ ذ A dyer (O, L, K) of garments. (O, K.) ― -b2- And [hence,] (tropical:) A liar: (K:) one who colours and alters information, or discourse. (O, K. *) The Prophet is related to have said, أَكْذَبُ النَّاسِ الصَّبَّاغُونَ وَالصَّوَّاغُونَ or مِنْ أَكْذَبِ النَّاسِ الخ [Which may mean The most lying of men, or of the most lying of men, are the dyers and the goldsmiths; or (assumed tropical:) those who colour, and those who transform, information, or discourse]: El-Khat- tلbee says, the meaning is, that the persons who practise the two crafts to which these words relate make many promises as to returning the goods, and often break their promises; wherefore they are said to be of the most lying of men; not that every one of them is one who lies: but he adds that it has been said to mean the moulding and colouring of speech with falsehood. (O.)

نَاقَةٌ صَابِغٌ
نَاقَةٌ صَابِغٌ ذ , (O, K,) without ة, (O,) A she-camel having her udder full, and goodly in colour. (O, K.) ― -b2- And اـِبِلٌ صَابِغَةٌ فِى الرِّعْىِ [meaning Camels putting their heads into the pasture], with ة. (O. [See 1, last sentence but one.])

أَصْبَغُ
أَصْبَغُ ذ (assumed tropical:) A horse white in the forelock, (AO, S, Mgh, O, K,) all of it: (AO, Mgh: [see also أَسْعَفُ:]) or white in the extremities of his tail: (S, O:) or white in the extremities of the ear: (K:) when the whiteness is in his tail, he is termed أَشْعَل: or, accord. to AO, it signifies also white in the whole of the tail, including its extremities. (TA.) And (tropical:) A bird white in the tail: (S, O, K, TA:) or, accord. to the book entitled “ Ghareeb el-Hamلm ” by El-Hasan Ibn-' Abd-Allah ElIsbahلnee El-Kلtib, white in the whole of the head; but used in the former sense by the keepers of pigeons. (TA.) And [the fem.] صَبْغَآءُ (assumed tropical:) A sheep or goat (شَاة, S, O, K) or a ewe (AZ, TA) white in the extremity of its tail, (AZ, S, O, K, TA,) the rest of it (i. e. of the animal) being black. (TA.) ― -b2- Also (assumed tropical:) A species of weak birds. (TA.) ― -b3- Also, (applied to a man, O,) (tropical:) One who voids his excrement (O, K, TA) in his clothes (K, TA) when he is beaten (O, K, TA) and when he is frightened: mentioned by Z. (TA.) ― -b4- And صَبْغَآءُ, (assumed tropical:) A certain tree, or plant, (شَجَرَة,) like the ثُمَام [which is applied to several species of panic grass], having a white fruit, growing in sands: (K:) [but this seems to have been taken from three different explanations, here following:] accord. to Aboo-Ziyلd, a certain tree, or plant, that grows in the sands, resembling the ضَعَة [which is applied to a species of the ثُمَام], which is one of the abodes of the gazelles in the hot season, lurking-places being excavated by them at its roots: accord. to another, of the Arabs of the desert, it is like the ثُمَام, but the ضَعَة is larger in the leaves, and of a brighter green: accord. to Aboo-Nasr, a certain tree, or plant, having a white fruit. (O.) And, (O, K,) as some say, (O,) (assumed tropical:) A bunch of herbage, of which, when it comes up, the upper portions are green on the side next the sun, and white on the side next the shade. (O, K.) -A2- Also (i. e. أَصْبَغ) The greatest of torrents. (Ibn-' Abbلd, O, K.) [In this sense, though used as a subst., it seems to be, as in other senses, imperfectly decl., being originally an epithet: if not originally an epithet, it might, accord. to some authorities, be perfectly decl.]

مُصْبِغٌ
مُصْبِغٌ ذ [without ة] (tropical:) A palm-tree (نَخْلَةٌ) showing ripening in its dates. (O, TA.)

مَصْبَغَةٌ
[ مَصْبَغَةٌ ذ A dye-house: so in the language of the present day.]

مُصَبِّغٌ
مُصَبِّغٌ ذ Dyed much. (O.) In the phrase ثِيَابٌ مُصَبَّغَةٌ, [it is said that] the epithet is with teshdeed لِلْكَثْرَةِ [which means to denote muchness, and also to denote application to many objects, so that it may be rendered either Garments much dyed, or simply dyed garments]. (S.)

مُصَبِّغٌ
مُصَبِّغٌ ذ , like مُسَبِّغٌ, which is the more commonly used, [each without ة,] applied to a she-camel, (assumed tropical:) Casting her young one when its hair has grown. (Az, TA.)

مَصْبُوغٌ
مَصْبُوغٌ ذ : see صَبِيغٌ.

##### Türkçe

**صَبَغَهُ**
1 **صَبَغَهُ** ذ muzâri‘ı **صَبُغَ** ve **صَبَغَ** (S, O, Msb, K, bunların ilki SM’nin kullandığı K nüshasında yoktur) ve **صَبِغَ** , (Fr, O, Msb, K,) mastarı **صَبْغٌ** (S, O, Msb, K) ve **صِبَغٌ** (As, O, K) ve **صِبَغَةٌ**, (AHn, TA,) [bunların sonuncusu hakkında, **صِبْغَةٌ** (bkz.), mastar olduğu da söylenir; belki bir kısaltmadır; yahut Ksh ii. 132’de söylendiği üzere, **صَبْغ**’ın bir tarzı veya biçimi demektir,] Onu boyadı yahut renklendirdi; (K TA;) yani bir elbiseyi yahut bir kumaş parçasını; (S, O, Msb, TA;) ve beyaz yahut kır saç ve benzerini. (TA.) [Denilmiştir ki] Arapların dilinde **الصَّبْغُ**’un aslî manası Bir şeyi değiştirmektir: ve bundan dolayı **صُبِغَ الثَّوْبُ**, “Elbise yahut kumaş parçası siyahlığa veya kızıllığa veya sarılığa [&c.] doğru rengi değiştirildi” manasınadır. (TA.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **صَبَغَ اللُّقْمَةَ**, muzâri‘ı **صَبُغَ** , mastarı **صَبْغٌ**, (mecaz kabul edilerek:) Lokmayı yağ ile yahut iç yağı ile [yahut her tür **صِبْغ** yani katık vb. ile] ıslattı; ve onu batırdı yahut daldırdı; ve aynı şekilde başka her şeyi de. (TA.) [Böylece] denir ki, **صَبَغَ يَدَهُ بِالمَآءِ** (As, O, K) ve **فِى المَآءِ** (TA) (mecaz:) Elini yahut kolunu suya batırdı yahut daldırdı. (As, O, K, TA.) Ve **صَبَغَتِ النَّاقَةُ مَشَافِرَهَا فِى المَآءِ** (As, O) yahut **بِالمَآءِ** (TA) (mecaz kabul edilerek:) Dişi deve dudaklarını suya batırdı. (As, O, TA.) ― -b3- [Bundan ayrıca,] **صَبْغٌ** lafzı Hristiyanlarca (mecaz kabul edilerek:) çocuklarını suya batırma yahut daldırma [yani onları vaftiz etme] manasında kullanılır. (Az, S, * TA.) Denir ki, **صَبَغَ وَلَدَهُ فِى النَّصْرَانِيَّةِ**, mastarı [**صَبْغٌ** (bir önceki cümlede gösterildiği üzere) ve] **صِبْغَةٌ**, (mecaz kabul edilerek:) Çocuğunu Hristiyan cemaatine soktu; denildiğine göre, vaftiz suyuna batırıp daldırmak suretiyle. (TA.) Ve **صَبَغَ وَلَدَهُ فِى اليَهُودِيَّةِ** (mecaz kabul edilerek:) Çocuğunu Yahudi cemaatine soktu [muhtemelen vaftizle birlikte sünnet yoluyla: fakat **صِبْغَةٌ**’ye bak; onun açıklaması bu durumda yalnız sünnetin kastedildiğini gösteriyor gibidir]. (TA.) ― -b4- Ve **يَصْبُغُونَ الحَدِيثَ** (mecaz kabul edilerek:) Haberi yahut sözü renklendirirler ve değiştirirler. (O.) ― -b5- Ve **صَبَغُوهُ فِى عَيْنِهِ** (mecaz kabul edilerek:) Onu onun nazarında değiştirdiler; ve ona, bulunduğu hâlden değişmiş olduğunu haber verdiler. (TA.) Ve denilmiştir ki **صَبَغُونِى فِى عَيْنِكَ** ve **صَبَغُونِى عِنْدَكَ** “Beni, benden istediğini gerçekleştirecek biri olarak sana gösterdiler” demektir; Arapların “**صَبَغْتُ الرَّجُلَ بِعَيْنِى** ve **بِيَدِى**: Adamı gözümle ve elimle işaret ettim” sözünden: (O, K: *) fakat Az der ki bu bir hatadır; Araplar bunu kastettiklerinde noktasız **ع** ile **صَبَعْتُ** derler. (O.) ― -b6- Yine denir ki, **صَبَغَ يَدَهُ بِالعِلْمِ**, (Msb,) yahut **بِفَنٍّ مِنَ العِلْمِ**, ve **بِالعَمَلِ**, (TA,) (mecaz:) İlimde [yahut ilmin/bilginin bir dalında ve amelde] çalıştı ve onda [yahut onunla] şöhretli oldu. (Msb.) -A2- **صَبَغَ ضَرْعُهَا**, mastarı **صُبُوغٌ**, (mecaz:) Onun memesi doldu ve rengi güzel oldu: (O, K, TA:) deve hakkında söylenir. (O, TA.) ― -b2- Ve **صَبَغَتْ عَضَلَتُهُ**, (O, K,) muzâri‘ı **صَبُغَ** , (O, TA,) mastarı **صُبُوغٌ**, (TA,) bir adam hakkında, (O,) Onun **عضلة**’si [yahut kası] uzadı: (O, K:) **سَبَغَتْ** gibi. (O, TA.) Ve **صَبَغَ الثَّوْبُ**, mastarı **صُبُوغٌ**, Elbise yahut kumaş parçası uzun ve bol oldu: **سَبَغَ**’ın lehçe varyantıdır. (TA.) -A3- Ve **صَبَغَ فِى الطَّعَامِ**, muzâri‘ı **صَبُغَ** , O [görünüşe göre bir deve] başını yemeğin içine soktu: **صَبَأَ** da böyledir. (O.) Ve **صَبَغَتِ الاـِبِلُ فِى الرِّعْىِ** [Develer otlağa yahut ota başlarını soktular]. (O, TA.) Ve **صَبَغَتْ فِيهَا رَأْسَهَا** [yahut **فِيهِ**, Başını onun içine soktu]; **صَبَأَتْ** gibi. (TA.)

**صبّغت ثِيَابَهَا**
2 **صبّغت ثِيَابَهَا** ذ O (bir kadın) elbiselerini çokça boyadı. (O.) -A2- **صبّغت الرُّطَبَةُ**, (S, A, TA,) yahut **البُسْرَةُ**, (O, L, TA,) mastarı **تَصْبِيغٌ**, (L, TA,) **ذَنَّبَت** ile aynı manadadır (mecaz:) [yani olgunlaşmakta olan hurma yahut olgunlaşmamış iri hurma olgunlaşmaya başladı, yahut olgunlaşma belirtisi gösterdi, yahut olgunlaşma sebebiyle beneklendi, yahut sap ve dip tarafına yakın kısımda olgunlaştı]: (S, O, L, TA:) yahut renklendi. (A, TA.) Ve **النَّخْلَةُ** ↓ **اصبغت** (mecaz:) Hurmasında olgunlaşma belirtisi gösterdi; (O, K, TA;) **صبّغت** de böyledir, mastarı yukarıdaki gibidir: (K:) yahut Az’a göre hurma ağacıyla ilgili olarak **تصبيغ** bilinmez. (TA.) ― -b2- Ve **صبّغت النَّاقَةُ**, (Az, O, K,) mastarı yukarıdaki gibi, (mecaz kabul edilerek:) Dişi deve, yavrusunun tüyü uzadıktan sonra onu düşürdü; ↓ **اصبغت** de böyledir: (O, K:) fakat aynı manaya gelen س’li **سبّعت** daha yaygın kullanılır. (Az, O, TA.)

4 **أَصْبَغَ**: 2’ye bak, iki yerde. ― -b2- **أَصْبَغَ اللّٰهُ عَلَيْهِ النِّعَمَ** **أَسْبَغَهَا**’nın lehçe varyantıdır, (O, K, *) manası: Allah ona nimetleri tamam, dolu yahut bol kıldı. (O.)

**تصبّغ فِى الدِّينِ**
5 **تصبّغ فِى الدِّينِ** ذ **الصِّبْغَةُ**’dendir, (Lh, O, K,) ve (mecaz kabul edilerek:) Dinde yerleşti yahut sabitlendi demektir: (TK:) ve **تصبّغ صِبْغَةً حَسَنَةً** da böyledir; Z tarafından (mecaz kabul edilerek:) “Din bakımından iyi bir hâlde oldu yahut oldu” diye açıklanır. (TA.)

**اصطبغ بِكَذَا**
8 **اصطبغ بِكَذَا** ذ Şununla boyandı yahut renklendi. (TA. [Orada mecaz olduğu söylenir; fakat ben bundan şüphe ederim.]) ― -b2- Ve **اصطبغ بِالصِّبْغِ**, (S, * O, K,) yahut **بِالخَلِّ**, (El-Fلrلbee, Mgh, Msb,) ve benzeriyle, ve bazılarına göre **مِنَ الخَلِّ**, (Msb,) yahut **فِى الخَلِّ**, (Mgh, [nüshamda böyle; fakat görünüşe göre bir yanlış yazımdır]) (mecaz:) **صِبْغ** denilen şeyi [yahut katığı vb.] (O, K, TA) yahut sirkeyi (TA) ekmeğini lezzetli kılmak için kullandı; (O, K, TA;) **الصِّبْغ** zeytinyağını da, sirkeyi de ve benzeri çeşnileri de kapsar. (TA.) **اصطبغ الخُبْزَ بِخَلٍّ** denemez. (Mgh, Msb.) ― -b3- **اصطبغ** ayrıca (mecaz kabul edilerek:) **صِبْغ** denilen şeyi [yani katığı vb.] yaptı yahut hazırladı manasına gelir. (TA.)

**صبْغٌ**
**صبْغٌ** ذ (AZ, As, S, Mgh, O, Msb, K) ve ↓ **صِبْغَةٌ** (S, O, Msb, K) ve ↓ **صِبَغٌ**, (O, K,) yahut bu bir mastardır, **صِبْغٌ**’dan farklıdır, (AZ, As, L,) ve ↓ **صِبَاغٌ**, (Mgh, O, Msb, K,) bazılarına göre, (O,) yahut bu sonuncusu ilkinin çoğuludur, (O, * Msb,) [yahut] **صِبْغٌ**’un çoğulu **أَصْبَاغٌ**’dır, (S,) Boya; (AZ, As, S, Mgh, O, Msb, K;) elbiseleri [&c.] renklendirmek için kullanılan: (TA:) ↓ **صِبَاغٌ**’ın çoğulu **أَصْبِغَةٌ**’dır; ve **أَصَابِيغُ** çoğulun çoğuludur [yani **أَصْبَاغٌ**’ın çoğulu]. (TA.) ― -b2- [Bundan, görünüşe göre,] bir kız yahut genç kadın hakkında, onu ilk defa cariye olarak aldığında, yahut onu ilk defa gelin olarak kendisine getirttirdiğinde, (AZ, O,) yahut onunla ilk defa evlendiğinde, (K,) **اـِنَّهَا لَحَدِيثَةُ الصِبْغِ** (mecaz kabul edilerek:) “Şüphesiz o yeni cariye edinilmiş yahut yeni gelindir” denir: görünüşe göre kınanın boyasının yeni sürülmesine işaretle. (AZ, O, K.) Ve yine denir ki, **مَا أَخَذْتُهُ بِصِبْغِ الثَّمَنِ**, (AZ, O,) yahut **مَا أَخَذَهُ بِصِبْغِ ثَمَنِهِ**, (K,) yani [onu, yahut o onu,] kendi uygun fiyatına [görünüşe göre maliyet fiyatına] almadı, bilakis yüksek [yahut artırılmış] bir fiyata aldı. (AZ, O, K. *) ― -b3- **صِبْغٌ** ayrıca (S, Mgh, O, Msb, TA) ve ↓ **صِبَاغٌ** da böyledir, (Mgh, TA,) yahut ikincisi birincinin çoğuludur, (S, O, TA,) (mecaz:) Ekmeği lezzetli kılmak için katık yahut çeşni; (S, Mgh, O, Msb, TA;) özellikle (Msb) akışkan olanı, (Mgh’de ادم maddesinde, ve Msb’de,) sirke gibi, (Mgh, Msb, TA,) ve zeytinyağı gibi, (Mgh, TA,) ve benzeri, (Msb, TA,) [yani her tür sos,] ki ekmek ona batırılır: (Msb:) ekmek ona batırıldığı (Mgh, TA) ve onunla renklendiği için böyle adlandırılmıştır: (Mgh:) ↓ **صِبَاغٌ**’ın çoğulu **أَصْبِغَةٌ**’dır: denir ki, **كَثُرَتِ الأَصْبِغَةُ عَلَى المَائِدَةِ** (mecaz:) (mecaz:) Katıklar yahut akışkan çeşniler sofrada çok oldu.] (TA.) **صِبْغٌ** bu manada kullanılır; fakat K’da açıklanmaz. (TA.) Bundan dolayı Kur’da [xxiii. 20], **وَصِبْغٍ لِلْآكِلِينَ** (mecaz kabul edilerek:) [Ve yiyenler için bir katık]; (S, O, Msb, TA;) burada Fr’ye göre zeytinyağı demektir; fakat Zj’ye göre zeytin [bizzat] demektir; Az da ikinci açıklamayı tercih eder: (TA:) bazıları ↓ **وَصِبَاغٍ** okur. (Bd.)

**صَبَغٌ**
**صَبَغٌ** ذ , atta, bileğin (fetlock) tamamının beyaz olması; bu beyazlığın **التَّحْجِيل** denilenin beyazlığıyla birleşmemesi. (TA.)

**صِبَغٌ**
**صِبَغٌ** ذ : **صِبْغٌ**’a bak, ilk cümle.

**صُبْغَةٌ**
**صُبْغَةٌ** ذ , koyunda yahut keçide, yahut dişi koyunda, (mecaz kabul edilerek:) Kuyruğun ucunun beyazlığı; **صَبْغَآءُ** sıfatının delalet ettiği nitelik. (TA.) ― -b2- Yine (mecaz kabul edilerek:) Kısmen olgunlaşmış hurma; yani bir kısmı olgunlaşmış olan. (O, K.)

**صِبْغَةٌ**
**صِبْغَةٌ** ذ : **صِبْغٌ**’a bak, ilk cümle. ― -b2- Yine (mecaz kabul edilerek:) Din, **دِين** eşanlamlısı, (AA, O, K,) ve **مِلَّة**; (K;) ve dinî şeriat, **شَرِيعَة** eşanlamlısı; (TA;) ve Allah’ın rızasında kişinin kendisini ilerlettiği her şey: (AA, TA:) [böylece,] Kur’da [ii. 132], (O, TA,) **صِبْغَةَ اللّٰهِ** Allah’ın dini demektir, **فِطْرَةَ اللّٰهِ** eşanlamlısı, (O, Msb, K,) yahut **دِينَ اللّٰهِ**, (S, Msb,) ki bu **فِطْرَةَ اللّٰهِ**’nin manasıdır; (Msb;) Allah’ın dini; insanın onunla uyumlu olarak yaratıldığı din; çünkü onun etkisi, onu taşıyanda, elbisedeki boya gibi görünür; (Bd, Jel;) yahut çünkü kalpte elbisedeki boya gibi karışır; (Bd;) ve Hristiyanların çocuklarını kendilerinde bulunan bir tür suyla **صَبْغ**’ı [yahut **صَبْغَة** yani vaftiz]den olduğu söylenir; (S; [O’da ve Ksh’de vb. benzeri söylenir;]) bu örnekte **صبغة** mef‘ûl-i mutlak/nesne tamamlayıcısı olarak mansuptur; (Msb;) zira mana “Allah’ın dinine uyun”dur; (O, Msb;) yahut “Biz Allah’ın dinine uyacağız”dır; (O:) yahut Allah’ın Muhammed’e farz kıldığı şey demektir; yani sünnet: (O, K:) yahut bu örnekte **صبغة** bir mastardır, (Ksh, Bd, Jel,) **صَبْغ**’ın [yani vaftizin] bir tarzı yahut biçimi manasında, (Ksh,) Hristiyanların vaftiziyle ilgili olarak, (Ksh, Bd,) **آمَنَّا** sözünü [130. ayetteki] pekiştiren bir unsur olarak; bu sebeple mansup kılınmıştır, (Ksh, Bd, Jel,) takdir edilen bir fiil sebebiyle, (Jel,) mana **صَبَغَنَا اللّٰهُ صِبْغَتَهُ** [Allah bizi kendi vaftiziyle vaftiz etti] olmak üzere; (Ksh, Bd, Jel; *) [böylece **صِبْغَةَ اللّٰهِ** Allah’ın vaftizi manasına gelir ve burada “Biz Allah’ın vaftizini aldık” diye tercüme edilebilir;] Müslümanlara bununla Hristiyanlara şöyle demeleri emredilmiştir: “Siz deyin ki, Allah bizi imanla vaftiz etti, bizimkine benzemeyen bir vaftizle, ve bizi bizimkine benzemeyen bir arındırmayla arındırdı;” yahut Müslümanlara [kendileri hakkında] şöyle demeleri emredilmiştir: “Allah bizi imanla vaftiz etti, bir vaftiz olarak (**صِبْغَةً**), ve biz sizin vaftizinizle vaftiz edilmedik (**لَمْ نُصْبَغْ صِبْغَتَكُمْ**).” (Ksh.)

**صِبْغِىٌّ**
**صِبْغِىٌّ** ذ **صِبْغٌ**’dan nisbet ismidir. (Msb.) ― -b2- [Boya satıcısı. (Golius, Meyd’in otoritesine dayanarak.)]

**صِبَاغٌ**
**صِبَاغٌ** ذ : **صِبْغٌ**’a bak, beş yerde.

**صَبِيغٌ**
**صَبِيغٌ** ذ ↓ **مَصْبُوغٌ** ile aynı manadadır [yani boyanmış]; elbiseye yahut kumaş parçasına uygulanır: ve ayrıca çoğul olarak da kullanılır; elbiselere yahut kumaş parçalarına uygulanır. (L, TA.) [Bkz. ayrıca **مُصَبَّغٌ**.]

**صِبَاغَةٌ**
**صِبَاغَةٌ** ذ Boyacının zanaatı yahut sanatı. (O.)

**صَبَّاغٌ**
**صَبَّاغٌ** ذ Elbise boyacısı. (O, L, K) (O, K.) ― -b2- Ve [bundan dolayı,] (mecaz:) Yalancı: (K:) haberi yahut sözü renklendirip değiştiren kimse. (O, K. *) Peygamberin şöyle dediği rivayet edilir: **أَكْذَبُ النَّاسِ الصَّبَّاغُونَ وَالصَّوَّاغُونَ** yahut **مِنْ أَكْذَبِ النَّاسِ** الخ [Bu, “İnsanların en yalancısı, yahut insanların en yalancılarından, boyacılar ve kuyumculardır” manasına gelebilir; yahut (mecaz kabul edilerek:) haberi renklendirenler ve sözü dönüştürenler]: El-Khat- tلbee der ki, mana şudur: bu iki zanaatı icra eden kimseler malları geri verme hususunda çokça vaat ederler ve çoğu kez vaatlerini bozarlar; bu yüzden insanların en yalancılarından sayılırlar; yoksa onların her biri yalan söyleyen değildir: fakat o, bunun sözün yalanla kalıplanması ve renklendirilmesi manasına geldiğinin de söylendiğini ekler. (O.)

**نَاقَةٌ صَابِغٌ**
**نَاقَةٌ صَابِغٌ** ذ , (O, K,) ة’siz, (O,) Memesi dolu ve rengi güzel olan dişi deve. (O, K.) ― -b2- Ve **اـِبِلٌ صَابِغَةٌ فِى الرِّعْىِ** [otlağa başlarını sokan develer manasında], ة ile. (O. [Bkz. 1, sondan bir önceki cümle.])

**أَصْبَغُ**
**أَصْبَغُ** ذ (mecaz kabul edilerek:) Perçeminde beyazlık olan at; (AO, S, Mgh, O, K,) tamamı: (AO, Mgh: [bkz. ayrıca **أَسْعَفُ**:]) yahut kuyruğunun uçlarında beyazlık olan: (S, O:) yahut kulağın uçlarında beyazlık olan: (K:) beyazlık kuyruğunda olursa ona **أَشْعَل** denir: yahut AO’ya göre, kuyruğun uçları dahil tamamında beyaz olan manasına da gelir. (TA.) Ve (mecaz:) Kuyruğu beyaz olan kuş: (S, O, K, TA:) yahut El-Hasan Ibn-‘ Abd-Allah ElIsbahلnee El-Kلtib’in “ Ghareeb el-Hamلm ” adlı kitabına göre başının tamamı beyaz olan; fakat güvercin besleyicilerince birinci manada kullanılır. (TA.) Ve [müennesi] **صَبْغَآءُ** (mecaz kabul edilerek:) Kuyruğunun ucunda beyazlık bulunan koyun yahut keçi (**شَاة**, S, O, K) yahut dişi koyun (AZ, TA); (AZ, S, O, K, TA,) geri kalanı (yani hayvanın geri kalanı) siyah olmak üzere. (TA.) ― -b2- Yine (mecaz kabul edilerek:) Zayıf kuşlardan bir tür. (TA.) ― -b3- Yine, (bir adama uygulanarak, O,) (mecaz:) Dövüldüğünde (O, K, TA) ve korktuğunda elbisesine (K, TA) dışkısını yapan kimse. Z tarafından zikredilmiştir. (TA.) ― -b4- Ve **صَبْغَآءُ**, (mecaz kabul edilerek:) **ثُمَام** gibi (ki bu, panic grass’ın birkaç türüne söylenir), beyaz meyveli, kumlarda yetişen belirli bir ağaç yahut bitki (**شَجَرَة**): (K:) [fakat bu, aşağıda gelen üç ayrı açıklamadan alınmış görünmektedir:] Aboo-Ziyلd’e göre, kumlarda yetişen, **ضَعَة**’ye benzeyen belirli bir ağaç yahut bitki (ki o, **ثُمَام**’dan bir türdür); sıcak mevsimde ceylanların barınaklarından olup köklerinde onların kazdığı oyuklarda gizlenirler: başka bir bedevîye göre, **ثُمَام** gibidir; fakat **ضَعَة** yaprakça daha büyüktür ve daha parlak yeşildir: Aboo-Nasr’a göre, beyaz meyveli belirli bir ağaç yahut bitki. (O.) Ve, (O, K,) bazılarına göre, (O,) (mecaz kabul edilerek:) Bir ot demeti; çıktığında üst kısımları güneşe bakan tarafta yeşil, gölgeye bakan tarafta beyaz olur. (O, K.) -A2- Yine (yani **أَصْبَغ**) Sellerin en büyüğü. (Ibn-‘ Abbلd, O, K.)

**مُصْبِغٌ**
**مُصْبِغٌ** ذ [ة’siz] (mecaz:) Hurmasında olgunlaşma belirtisi gösteren hurma ağacı (**نَخْلَةٌ**). (O, TA.)

**مَصْبَغَةٌ**
[ **مَصْبَغَةٌ** ذ Boyahane: günümüz dilinde böyledir.]

**مُصَبِّغٌ**
**مُصَبِّغٌ** ذ Çokça boyanmış. (O.) **ثِيَابٌ مُصَبَّغَةٌ** terkibinde, [denilmiştir ki] sıfat şeddeli olarak **لِلْكَثْرَةِ**’dir [ki bu, çokluğu belirtmek içindir; ayrıca birçok nesneye uygulanmayı da belirtir; böylece “çokça boyanmış elbiseler” yahut sadece “boyanmış elbiseler” diye tercüme edilebilir]. (S.)

**مُصَبِّغٌ**
**مُصَبِّغٌ** ذ , daha yaygın kullanılan **مُسَبِّغٌ** gibi, [her biri ة’siz,] dişi deveye uygulanır, (mecaz kabul edilerek:) Yavrusunun tüyü uzadıktan sonra onu düşüren. (Az, TA.)

**مَصْبُوغٌ**
**مَصْبُوغٌ** ذ : **صَبِيغٌ**’e bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%BA/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

صَبغَ
صَبغَ A ,  I ,  U ( n. ac. صَبْغ 1 ,  صِبَغ 7 ,  صِبَغَة 7t ),
a.  Dyed, dipped.

b.  [ acc. &  Bi ], Plunged, steeped, immersed in; dipped in ( water ).

c.  Baptized.

d.  U ( n. ac. صُبُوْغ 27 ), Was full ( udder ).

صَبَّغَ
صَبَّغَ II ,
a.  Dyed thoroughly.

b.  see IV .

أَصْبَغَ
أَصْبَغَ IV ,
a.  Began to ripen ( date ).

تَصَبَّغَ
تَصَبَّغَ V
a.  [ Fī ], Professed ( a religion ).

اِصْتَبَغَ
اِصْتَبَغَ VIII ( T ),
a.  Was dyed; was dipped &c.; was baptized.

صَبْغَة
صَبْغَة 1t
a.  [ coll. ], Religion.

b.  Baptism.

صِبْغ
صِبْغ 2 , ( pl. أَصْبَاْغ 38 ),
a.  Dye.

صِبْغَة
صِبْغَة 2t ,
a.  see 1t &  2 .

صُبْغَة
صُبْغَة 3t ,
a.  Ripe date.

صِبَغ
صِبَغ 7 ,
a.  see 2 .

أَصْبَغُ
أَصْبَغُ 14 ,
a.  White in the forelock ( horse ).

b.  Torrent.

مَصْبَغَة
مَصْبَغَة 17t ,
a.  Dye-works.

صِبَاْغ
صِبَاْغ 23 , ( pl. أَصْبِغَة 15t ),
a.  see 2 .

صِبَاْغَة
صِبَاْغَة 23t ,
a.  Dyeing.

صَبَّاْغ
صَبَّاْغ 28 ,
a.  Dyer.

b.  Liar.

صَبْغَآءُ
صَبْغَآءُ 42 ,
a.  see 14 (a) .

b.  A certain plant.

##### Türkçe

**صَبغَ**
**صَبغَ** A , I , U ( mastar: **صَبْغ** 1 , **صِبَغ** 7 , **صِبَغَة** 7t ),
a. Boyadı, daldırdı.

b. [ mef‘ûl ile ve **بِ** ile ], içine daldırdı, bastırdı, içine batırdı; (suya) daldırdı.

c. Vaftiz etti.

d. U ( mastar: **صُبُوْغ** 27 ), dolu oldu (meme).

**صَبَّغَ**
**صَبَّغَ** II ,
a. İyice boyadı.

b. IV’e bak.

**أَصْبَغَ**
**أَصْبَغَ** IV ,
a. Olgunlaşmaya başladı (hurma).

**تَصَبَّغَ**
**تَصَبَّغَ** V
a. [ **فِي** ile ], (bir dini) benimsedi.

**اِصْتَبَغَ**
**اِصْتَبَغَ** VIII ( T ),
a. Boyandı; daldırıldı vb.; vaftiz edildi.

**صَبْغَة**
**صَبْغَة** 1t
a. [ cem‘î ], din.

b. Vaftiz.

**صِبْغ**
**صِبْغ** 2 , (çoğulu **أَصْبَاْغ** 38 ),
a. Boya.

**صِبْغَة**
**صِبْغَة** 2t ,
a. 1t ve 2’ye bak.

**صُبْغَة**
**صُبْغَة** 3t ,
a. Olgun hurma.

**صِبَغ**
**صِبَغ** 7 ,
a. 2’ye bak.

**أَصْبَغُ**
**أَصْبَغُ** 14 ,
a. Perçemi beyaz (at).

b. Sel.

**مَصْبَغَة**
**مَصْبَغَة** 17t ,
a. Boyahane.

**صِبَاْغ**
**صِبَاْغ** 23 , (çoğulu **أَصْبِغَة** 15t ),
a. 2’ye bak.

**صِبَاْغَة**
**صِبَاْغَة** 23t ,
a. Boyama.

**صَبَّاْغ**
**صَبَّاْغ** 28 ,
a. Boyacı.

b. Yalancı.

**صَبْغَآءُ**
**صَبْغَآءُ** 42 ,
a. 14 (a)’ya bak.

b. Belli bir bitki.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%BA/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

صبغ
صَبَغَ - يَصْبِغُ (صَبَغَ - يَصْبَغُ) (صَبَغَ - يَصْبُغُ) - صِبْغ - صِبْغَة
صَبَغَ - يَصْبِغُ (صَبَغَ - يَصْبَغُ) (صَبَغَ - يَصْبُغُ) + كائن + شيئاً: يلونه بلون جديد ليس منه، فميزه عن غيره ويُُجَمِّله ويُُحَسِّنه: يُلَوِّن ثوباً أو شعراً أو ما شابه بلون جديد يزيد في جماله ويعطيه شيئاً يميزه عن أمثاله، مثلاً بغمسه بسائل ملون أو بطليه به أو بأي وسيلة أخرى
صِبْغ: على وزن " فِعْل "اسم فعل من " صَبَغَ - يَصْبِغُ ": اسم آلة منه: المادة أو الشيء الذي يعمل على تلوين الثوب أو الشعر أو ما شابه بلون جديد يزيد في جماله ويعطيه شيئاً يميزه عن أمثاله
﴿وشجرة تخرج من طور سيناء تنبت بالدهن وصبغ للآكلين﴾: شجرة (الزيتون) تنبت بالدهن ، وتنبت بصبغ للآكلين: تنبت بمادة ملونة للطعام، والمراد أنها من الملونات الغذائية المعروفة في صناعة الأغذية
صِبْغَة: على وزن " فـِعـْلـَة": اسم فعل بمعنى مفعول للمرة من " صَبَغَ - يَصْبِغُ ُ ": شكل ولون وهيئة الصبغ لكائن معلوم
﴿فإن آمنوا بمثل ما آمنتم به فقد اهتدوا وإن تولوا فإنما هم في شقاق..﴾﴿صبغة الله ومن أحسن من الله صبغة﴾: الإيمان بمثل ما آمنتم به هو صبغة الله: الإيمان هو الصبغة: هو اللون والهيئة التي تكسب المؤمنين طابعاً يميزهم: فهو الذي يضفي الزينة واللون والشكل والهيئة الحسنة التي تميز المؤمنين
واللفظ ينتمي إلى مجموعة " التلوين والتبقيع والصبغ وخلط الألوان"، وهي:
صَبَغَ - يَصْبِغُ (صَبَغَ - يَصْبَغُ) (صَبَغَ - يَصْبُغُ)، وَشى - يَشِي، لَوَنَ - يَلوُنُ، بَقِعَ - يَبْقَعُ (بَقَعَ - يَبْقَعُ)، بَرِصَ - يَبْرَصُ، شَابَ - يَشْيْبُ
صبغ
دهن وصبغ	﴿وأنزلنا من السماء ماء بقدر فأسكناه في الأرض وإنا على ذهاب به لقادرون (18) فأنشأنا لكم به جنات من نخيل وأعناب لكم فيها فواكه كثيرة ومنها تأكلون (19) وشجرة تخرج من طور سيناء تنبت بالدهن وصبغ للآكلين (20)﴾ المؤمنون
صبغة
 ﴿فإن آمنوا بمثل ما آمنتم به فقد اهتدوا وإن تولوا فإنما هم في شقاق فسيكفيكهم الله وهو السميع العليم(137) صبغة الله ومن أحسن من الله صبغة ونحن له عابدون(138)﴾ البقرة
مختار الصحاح
● [صبغ] ص ب غ: الصِّبْغُ و الصَّبْغُ و الصِّبْغَةُ ما يصبغ به وجمع الصبغ أصْباغٌ و الصِْغُ أيضا ما يصبغ به من الإدام ومنه قوله تعالى ﴿وصبغ للآكلين﴾ والجمع صِباغٌ قال الزاجر تزج من دنياك بالبلاغ وباكر المعدة بالدباغ بكسرة لينة المضاغ بالملح أو ما خف من صباغ و صَبَغَ الثوب من باب قطع ونصر و صِبْغةُ الله دينه وقيل أصله من صَبْغِ النصارى أولادهم في ماء لهم
الراغب
صبغ
- الصبغ: مصدر صبغت، والصبغ: المصبوغ، وقوله تعالى: }صبغة الله﴿[البقرة/138]، إشارة إلى ماأوجده الله تعالى في الناس من العقل المتميز به عن البهائم كالفطرة، وكانت النصارى إذا ولد لهم ولد غمسوه بعد السابع في ماء عمودية يزعمون أن ذلك صبغة، فقال تعالى له ذلك، وقال:﴾ومن أحسن من الله صبغة﴿[البقرة/138]، وقال:﴾وصبغ للآكلين{ [المؤمنون/20]، أي: أدم لهم، وذلك من قولهم: اصطبغت بالخل (قال الزمخشري: ومن المجاز: نعم الصبغ والصباغ الخل؛ لأن الخبز يغمس فيه ويتلون به. انظر: أساس البلاغة ص 248).
ملخص اللسان
1.     الصَّبْغُ والصِّباغُ: ما يُصْطَبَغُ به من الإِدامِ؛
2.  وصَبَغَ اللقمةَ يَصْبُغُها صَبْغاً: دَهَنها وغمَسها،وكلُّ ما غُمِسَ، فقد صُبِغَ، والجمع صِباغٌ؛ وصَبَغَ الثوبَ والشَّيْبَ   ونحوَهما يَصْبَغُه ويَصْبُغُه ويَصْبِغُه صَبْغاً وصِبْغاً وصِبَغةً؛ وحِرْفته الصِّباغةُ. وثيابٌ مُصَبَّغةٌ إِذا صُبِغَتْ، شُدِّدَ للكثرة.
3. والصَّبْغُ في كلام العرب التَّغْيِيرُ، ومنه صُبِغَ الثوبُ إذا غُيِّرَ لَونُه وأُزِيلَ عن حاله إلى حالِ سَوادٍ أَو حُمْرةٍ أَو صُفْرةٍ،
4.     وصِبْغةُ الله: دِينُه، ويقال أَصلُه. والصِّبغةُ: الشرِيعةُ والخِلقةُ،
5.     والصَّبَغُ في الفرس: أَن تَبْيَضَّ الثُّنّةُ كلُّها ولا يَتَّصلَ بياضُها ببَياضِ التَّحْجِِيلِ. والصَّبَغُ أَيضاً: أَن يَبْيَضَّ الذنَبُ كله والناصيةُ كلها،
6.     وصَبَغَ الثوبُ يَصْبُغُ صُبوغاً: اتَّسَعَ وطالَ لغة في سَبَغَ.
7.     وصَبَّغَتِ الناقةُ: أَلْقَتْ ولدَها لغة في سَبَّغَتْ.
لسان العرب
● - صبغ: الصَّبْغُ والصِّباغُ: ما يُصْطَبَغُ به من الإِدامِ؛ ومنه قوله   تعالى في الزَّيْتُون: تَنْبَتُ بالدُّهْنِ وصِبْغٍ للآكِلِين، يعني   دُهْنَه؛ وقال الفراء: يقول الآكلونَ يَصْطَبِغُون بالزَّيت فجعل الصِّبْغَ   الزيت نفسَه، وقال الزجاج: أَراد بالصَّبْغ الزيتونَ، قال الأَزهري: وهذا   أَجود القولين لأَنه قد ذكر الدُّهن قبله، قال: وقوله تَنْبُتُ بالدُّهْن   أَي تنبت وفيها دُهْن ومعها دُهْن كقولك جاءني زيد بالسيف أَي جاءني ومعه   السيف. وصَبَغَ اللقمةَ يَصْبُغُها صَبْغاً: دَهَنها وغمَسها، وكلُّ ما   غُمِسَ، فقد صُبِغَ، والجمع صِباغٌ؛ قال الراجز:   تَزَجَّ مِنْ دُنْياكَ باليَلاغِ،   وباكِرِ المِعْدَةَ بالدِّباغِ   بالمِلْحِ ، أَو ما خَفَّ من صِباغِ   ويقال: صَبَغَتِ الناقةُ مَشافِرَها في الماء إذا غَمَسَتْها، وصَبَغَ   يدَه في الماء؛ قال الراجز:   قد صَبَغَتْ مَشافِراً كالأَشْبارْ،   تُرْبِي على ما قُدَّ يَفْرِيهِ الفَارْ،   مَسْكَ شَبُوبَينِ لها بأَصْبارْ   قال الأَزهري: وسمَّتِ النصارى غَمْسَهم أَوْلادَهم في الماء صَبْغاً   لغَمْسِهم إياهم فيه. والصَّبْغُ: الغَمْسُ. وصَبَغَ الثوبَ والشَّيْبَ   ونحوَهما يَصْبَغُه ويَصْبُغُه ويَصْبِغُه ثلاتُ لغاتٍ؛ الكسر عن اللحياني،   صَبْغاً وصِبْغاً وصِبَغةً؛ التثقيل عن أَبي حنيفة. قال أَبو حاتم: سمعت   الأَصمعي وأَبا زيد يقولان صَبَغْتُ الثوبَ أَصْبَغُه وأَصْبُغُه صِبَغاً   حسناً، الصاد مكسورة والباء متحركة، والذي يصبغ به الصِّبْغُ، بسكون   الباء، مثل الشِّبَعِ والشِّبْع؛ وأَنشد:   واصْبَغْ ثِيابي صِبَغاً تَحْقِيقا،   مِن جَيِّدِ العُصْفُرِ لا تَشْرِيقا   قال: والتَّشْرِيقُ الصَّبْغُ الخفيفُ. والصِّبْغُ والصِّباغُ   والصِّبْغةُ: ما يُصْبَغُ به وتُلَوَّنُ به الثياب، والصَّبْغُ المصدر، والجمع   أَصْباغٌ وأَصْبِغةٌ.   واصْطَبَغَ: اتَّخَذَ الصِّبْغَ، والصِّباغُ: مُعالِجُ الصّبْغِ،   وحِرْفته الصِّباغةُ. وثيابٌ مُصَبَّغةٌ إِذا صُبِغَتْ، شُدِّدَ للكثرة. وفي   حديث علي في الحج: فوجَد فاطمة لَبِسَتْ ثياباً صَبِيغاً أَي مَصْبوغة غير   بيض، وهي فَعِيل بمعنى مَفْعول. وفي الحديث: فَيُصْبَغُ في النار صَبْغةً   أَي يُغْمَسُ كما يُغْمَسُ الثوبُ في الصِّبْغ. وفي حديث آخر: اصْبُغُوه   في النار. وفي الحديث: أَكْذَبُ الناسِ الصبّاغُون والصَّوّاغُون؛ هم   صَبّاغو الثياب وصاغةُ الحُلِيِّ لأَنهم يَمْطُلُون بالمَواعِيد، وأَصله   الصَّبْغُ التغيير. وفي حديث أَبي هريرة: رأَى قوماً يَتَعادَوْنَ فقال: ما   لهم؟ فقالوا: خرج الدَّجّالُ، فقال: كَذِبةٌ كَذَبَها الصّباغُون، وروي   الصوَّاغون. وقولهم: قد صَبَغُوني في عَيْنِكَ، يقال: معناه غَيَّروني   عندك وأَخبروا أَني قد تغيرت عما كنت عليه. قال: والصَّبْغُ في كلام العرب   التَّغْيِيرُ، ومنه صُبِغَ الثوبُ إذا غُيِّرَ لَونُه وأُزِيلَ عن حاله   إلى حالِ سَوادٍ أَو حُمْرةٍ أَو صُفْرةٍ، قال: وقيل هو مأْخوذ من قولهم   صَبَغُوني في عينك وصَبغوني عندك أَي أَشارُوا إليك بأَني موضع لما   قَصَدْتَني به، من قوْلِ العرب صَبَغْتُ الرجلَ بعيني ويدي أَي أَشَرْتُ إليه؛   قال الأَزهري: هذا غلط إذا أَرادت بإشارةٍ أَو غيرها قالوا صَبَعْت،   بالعين المهملة؛ قال أَبو زيد.   وصِبْغةُ الله: دِينُه، ويقال أَصلُه. والصِّبغةُ: الشرِيعةُ والخِلقةُ،   وقيل: هي كل ما تُقُرِّبَ به. وفي التنزيل: صِبْغةَ الله ومَنْ   أَحْسَنُ من اللهِ صِبْغةً؛ وهي مشتقٌّ من ذلك، ومنه صَبْغُ النصارى أَولادهم في   ماء لهم؛ قال الفراء: إنما قيل صِبْغةَ لأَن بعض النصارى كانوا إذا   وُلِدَ المولود جعلوه في ماءٍ لهم كالتطهير فيقولون هذا تطهير له كالخِتانة.   قال الله عز وجل: قل صبغة الله، يأْمر بها محمداً، صلى الله عليه وسلم،   وهي الخِتانةُ اخْتَتَنَ إِبراهيم، وهي الصِّبْغَةُ فجرت الصِّبْغة على   الخِتانة لصَبْغهم الغِلْمانَ في الماء، ونصب صبغةَ الله لأَنه رَدَّها   على قوله بل مِلَّةَ إبراهيم أَي بل نَتَّبِع مِلَّة إبراعهيم ونتَّبِع   صبغةَ الله، وقال غير الفراء: أَضمر لها فعلاً اعْرِفُوا صِبْغة الله   وتدبَّرُوا صبغة الله وشبه ذلك. ويقال: صبغةُ الله دِينُ الله وفِطْرته. وحكي   عن أَبي عمرو أَنه قال: كل ما تُقُرِّبَ به إلى الله فهو الصبغة.   وتَصَبَّغَ فلان في الدين تَصَبُّغاً وصِبغةً حَسَنةً؛ عن اللحياني. وصَبَغَ   الذَّمِّيُّ ولدَه في اليهوديّة أَو النصرانية صِبْغةً قبيحة: أَدخلها فيها.   وقال بعضهم: كانت النصارى تَغْمِسُ أَبناءها في ماء يُنَصِّرونهم بذلك،   قال: وهذا ضعيف.   والصَّبَغُ في الفرس: أَن تَبْيَضَّ الثُّنّةُ كلُّها ولا يَتَّصلَ   بياضُها ببَياضِ التَّحْجِِيلِ. والصَّبَغُ أَيضاً: أَن يَبْيَضَّ الذنَبُ   كله والناصيةُ كلها، وهو أَصْبَغُ. والصَّبَغُ أَيضاً: أَخَفُّ من   الشَّعَل، وهو أَن تكون في طرَف ذنَبه شَعرات بِيض، يقال من ذلك فرس أَصْبَغُ.   قال أَبو عبيدة: إذا شابت ناصية الفرس فهو أَسْعَفُ، فإِذا ابيضت كلها فهو   أَصْبَغُ، قال: والشَّعَلُ بَياض في عُرْضِ الذنَب، فإِن ابيض كله أَو   أَطْرافُه فهو أَصْبَغُ، قال: والكَسَعُ أَن تبيضَّ أَطْرافُ الثُّنَنِ،   فإِن ابيضت الثنن كلها في يد أَو رجل ولم تتصل ببياض التحجيل فهو   أَصْبَغُ.والصَّبْغاءُ من الضأْن: البيضاءُ طرَفِ الذنب وسائرُها أَسود، والاسم   الصُّبْغةُ. أَبو زيد: إِذا ابيض طَرَفُ ذنَب النعجةِ فهي صَبْغاء، وقيل:   الأَصبغُ من الخيل الذي ابيضت ناصِيته أَو ابيضت أَطراف ذنبه،   والأَصْبَغُ من الطير ما ابيض أَعلى ذنبه، وقيل ما ابيض ذنَبُه. وفي حديث أَبي   قتادة: قال أَبو بكر كلاَّ لا يُعْطِيهِ أُصَيْبِغَ قُريش، يصفه بالعَجْزِ   والضَّعْفِ والهَوان، فشبه بالأَصبغ وهو نوع من الطيور ضعيف، وقيل شَبَّهه   بالصَّبْغاءِ النَّباتِ، وسيجيء، ويروى بالضاد المعجمة والعين المهملة   تصغير ضَبُع على غير قياس تَحْقيراً له.   وصَبَغَ الثوبُ يَصْبُغُ صُبوغاً: اتَّسَعَ وطالَ لغة في سَبَغَ.   وصَبَّغَتِ الناقةُ: أَلْقَتْ ولدَها لغة في سَبَّغَتْ. الأَصمعي: إذا أَلقت   الناقةُ ولدَها وقد أَشْعَرَ قيل: سَبَّغْتْ، فهي مُسبِّغٌ؛ قال الأَزهري:   ومن العرب من يقول صَبَّغَتْ فهي مُصَبِّغٌ، بالصاد، والسينُ أَكثر.   ويقال: ناقة صابِغٌ إذا امْتَلأَ ضَرْعُها وحَسُنَ لونه، وقد صَبُغَ ضَرعُها   صُبوغاً، وهي أَجْوَدُها مَحْلبة وأَحَبُّها إلى الناسِ. وصَبَغَتْ   عَضَلةُ فلان أَي طالتْ تَصْبُغ، وبالسين أَيضاً. وصَبَغَتِ الإِبلُ في   الرعْي تَصْبُغُ، فهي صابغةٌ؛ وقال جندل يصف إِبلاً:   قَطَعْتُها بِرُجَّعٍ أَبْلاءِ ،   إذا اغْتَمَسْنَ مَلَثَ الظَّلْماءِ   بالقَوْمِ ، لم يَصْبُغْنَ في عَشاءِ   ويروى: لم يَصْبُؤْنَ في عَشاء. يقال: صَبأَ في الطعام إذا وضَعَ فيه   رأْسَه. وقال أَبو زيد: يقال ما تَرَكْتُه بِصِبْغ الثَّمَنِ أَي لم أَتركه   بثَمَنِه الذي هو ثمنه، وما أَخذته بِصِبْغ الثمن أَي لم آخذه بثمنه   الذي هو ثمنه، ولكني أَخذته بِغلاَءٍ.   ويقال: أَصْبَغَتِ النخلةُ فهي مُصْبِغٌ إذا ظَهر في بُسْرِها   النُّضْجُ، والبُسْرةُ التي قد نَضِجَ بعضها هي الصُّبْغةُ، تقول: نَزَعْتُ منها   صُبْغةً أَو صُبْغَتَينِ، والصاد في هذا أَكثر. وصَبَّغَت الرُّطَبةُ: مثل   ذنَّبَتْ. والصَّبْغاءُ: ضَرْبٌ من نبات القُفِّ. وقال أَبو حنيفة:   الصَّبْغاء شجرة شبيهة بالضَّعةِ تأْلَفُها الظِّباء بيضاء الثمرة، قال: وعن   الأَعراب الصَّبْغاءُ مثل الثُّمامِ. قال الأَزهري: الصَّبْغاءُ نبت   معروف. وجاء في الحديث: هل رأَيتم الصَّبْغاء ما يَلي الظلَّ منها أَصفرُ   وأَبيضُ؟ وروي عن عطاء بن يسار عن أَبي سعيد الخُدْري أَن رسول الله، صلى   الله عليه وسلم، قال فَيَنْبُتُونَ كما تَنْبُتُُ الحِبَّةُ في حَمِيل   السيْلِ، أَلم تَرَوْها ما يَلِي الظلَّ منها أُصَيْفِرُ أَو أَبيضُ، وما يلي   الشمسَ منها أُخَيْضِرُ؟ وإذا كانت كذلك فهي صَبْغاءُ؛ وقال: إِنَّ   الطاقَةَ الغَضَّةَ من الصبْغاء حين تَطْلُعُ الشمسُ يكون ما يلي الشمسَ من   أَعالِيها أَبيضَ وما يلي الظلَّ أَخضر كأَنها شبهت بالنعجة الصبغاء؛ قال   ابن قتيبة: شَبَّه نَباتَ لحومهم بعد إحْراقِها بنبات الطاقة من النبت   حين تطلُع، وذلك أَنها حين تطلُع تكون صَبْغاء، فما يلي الشمسَ من   أَعالِيها أَخضرُ، وما يلي الظلَّ أَبيضُ.   وبنو صَبْغاء: قوم. وقال أَبو نصر: الصَّبْغاء شجرة بيضاء الثمرةِ.   وصُبَيْغٌ وأَصْبَغُ وصبِيغٌ: أَسماء. وصِبْغٌ: اسم رجل كان يَتَعَنَّتُ   الناسَ بسُؤالات في مُشْكِل القرآن فأَمر عمر بن الخطاب، رضي الله عنه، بضربه   ونفاه إلى البَصرة ونَهى عن مُجالَسَتِه.
مقاييس اللغة:
(صبغ) الصاد والباء والغين، أصلٌ واحدٌ، وهو تلوين الشَّيء بلونٍ ما. تقول: صبغته أصبغه([11]). ويُقال للرُّطَبة: قد صَبَّغَتْ. فأمَّا قولُه تعالى: }صِبْغَةَ الله{ [البقرة 138] فقال قوم: هي فِطرتُهُ لخلْقِهِ. وقال آخرون: كلُّ ما تُقُرِّب به إلى الله تعالى صِبغة. والأصبغ: الفرس في طرف ذَنَبِه بياض. وذلك دون الأشكل([12])، والأوَّل مشبَّه بالشيء يُصْبَغ طرَفُهُ.
القاموس المحيط:
الصِّبْغُ، بالكسر، وبهاءٍ، وكعِنَبٍ وكِتابٍ ما يُصْبَغُ به. وما أخَذَه بِصِبْغِ ثَمَنِه، أي لم يأخُذْه بِثَمنِه، بل بِغَلاءٍ. وإنها لَحَدِيثَةُ الصِبْغِ، بالكسر أوّلُ ما تُزُوِّجَ بها، وأحمدُ بنُ إسحاقَ الصِبْغِيُّ من الفُقَهاءِ وصَبَغَه بها، كمنَعه وضَرَبَهُ ونَصَرَه، صَبغاً وصِبَغَاً، كعِنَبٍ لَوَّنَه، و يَدَهُ بالماءِ غَمَسَهَا فيه، و ضَرْعُها صُبوغاً امْتَلأَ وحَسُنَ لَوْنُه، وناقةٌ صابغٌ، و عَضَلَتُه طالَتْ،
و فلاناً عندَ فلانٍ، أو في عَيْنِه: أشار إليه بأنه مَوْضِعٌ لِما قَصَدْتَه به، و فلاناً بعَيْنِه: أشار إليه، أو هي بالمهملةِ. والصِبْغَةُ، بالكسر: الدّينُ والمِلَّةُ. و " صِبْغَةَ اللهِ " : فِطْرَةُ اللّهِ أو التي أمَرَ اللّهُ تعالى بها محمداً صلى الله عليه وسلم، وهي الخِتانَةُ. والأَصْبَغُ: أعْظَمُ السُّيولِ، ومَن أحْدَثَ في ثِيابِه إذا ضُرِبَ، ووادٍ بالبَحْرَيْنِ، و من الطَّيْرِ: المُبْيَضُّ الذَّنَبِ، و من الخَيْلِ: المُبْيَضُّ الناصِيَةِ أو أطرافِ الأُذُنِ. وأصْبَغُ بنُ غِياثٍ: قيلَ: صَحابِيٌّ، وابنُ نُباتَةَ: تابِعِيٌّ، وابنُ الفَرَجِ المِصْريُّ: أعْلَمُ الخَلْقِ برأيِ مالِكٍ، وابنُ زَيْدٍ: مُحدِّثٌ، ومَوْلًى لِعَمْرِو بنِ حُرَيْثٍ.
والصَّبْغاءُ من الشاءِ: المُبْيَضُّ طَرَفُ ذَنَبِهَا، وشَجَرَةٌ كالثُّمامِ بَيْضاءُ الثَّمَرِ رَمْلِيَّةٌ، والطاقةُ من النَّبْتِ، إذا طَلَعَتْ كانَ ما يَلِي الشمسَ من أعالِيها أخْضَرَ، وما يَلِي الظِلَّ أبْيَضَ. والصَّبَّاغُ: من يُلَوِّنُ الثِيابَ، والكَذَّابُ يُلَوِّنُ الحديثَ ويُغَيِّرُهُ، وابنُ الصَّبَّاغِ: أبو نَصْرٍ عبدُ السَّيِّدِ بنُ محمدٍ الفَقِيهُ.
والصُّبْغَةُ، بالضم: البُسْرَةُ قد نَضِجَ بعضُها. وكأميرٍ: ابنُ عُسَيْلٍ كانَ يُعَنِّتُ الناسَ بالغَوامِضِ والسُّؤَالاتِ، فَنَفَاهُ عُمَرُ إلى البَصْرَةِ. وكزُبَيْرٍ: ماءٌ لِبَنِي مُنْقِذٍ. وصُبَيْغَاءُ، كحُميراءَ: ع قُرْبَ طَلْحٍ. وأصْبَغَ النِعْمَةَ: أَسْبَغَهَا، و النَّخْلَةُ: ظَهَرَ في بُسْرِها النُّضْجُ، و الناقةُ: ألْقَتْ وَلَدَها وقد أشْعَرَ، كَصَبَّغَتْ تَصْبيغاً، فيهما، واصْطَبَغَ بالصِبْغِ: ائْتَدَمَ. وتَصَبَّغَ في الدِينِ: من الصِبْغَةِ.
تاج العروس:
صِبغ
الصِّبْغُ بالكَسْرِ وبهاءٍ والصِّبَغُ كعِنَب مِثْلُ : شِبْعٍ وشِبَعٍ والصِّباغُ : مِثْلُ كِتَابٍ كدِبْغٍ ودِباغٍ ولِبْسٍ ولِبَاسٍ : ما يُصْبَغُ بهِ وتُلَوَّنُ بهِ الثِّيابُ
وقالَ أبو زَيْدٍ : يُقَالُ : ما أخَذَه بصِبْغِ ثَمَنَه أي : لم يأْخُذْهُ بثَمَنِه بل بِغَلاءٍ وما تَرَكَهُ بصِبْغِ الثَّمَنِ أي : لمْ يَتْرُكْهُ بثَمَنِه الّذِي هُوَ ثَمَنُهُ
ويُقَالُ للجارِيَةِ أوَّلَ ما يَتسَرَّى بها أو يُعَرَّسَ بهَا : إنَّهَا لحَدِيثَةُ الصِّبْغِ بالكَسْرِ أي : أوَّلُ ما تُزُوجَ بها
وأبو بَكْرٍ أحْمَدُ بنُ أبي يَعْقُوبَ إسحاقَ بنِ أيُّوبَ بنِ يَزِيدَ الصِّبْغِيِّ بالكَسْرِ : من الفُقَهاءِ وهُوَ شَيْخُ الحاكِمِ وأخُوهُ أبو العَبّاسِ مُحَمَّدٌ وابْنُ عَمِّهِما عَلِيُّ بنُ مُحَمَّدِ بنِ أيُّوبَ سَمِعَ ابنَ الضُّرَيْسِ وأبا خَلِيفَةَ وغَيْرَهُمَا ورَوَى أبو شَيْخِ الحاكِمِ وهُوَ أبو يَعْقُوبَ إسحاقُ بنُ أيُّوبَ عن الذُّهْلِيِّ وابنِ وارَةَ وغَيْرِهِما ماتَ في شَعْبَانَ سنة 271
وفاتَه منْ هذه النِّسْبَةِ جمَاعَةٌ اشتَهَرُوا بها مثْلُ : مُحَمَّدِ بنِ القَاسِمِ بنِ عَبدِ الرحمنِ الصِّبْغِيِّ عن تَمِيمِ بنِ طُمْغاجِ
وأبو بكْرٍ مُحَمَّدُ بنُ عبدِ اللهِ بن مُحَمَّد بنِ الحُسَيْنِ الصِّبْغِيُّ عن أبي حامِدِ بنِ الشَّرْقِيِّ
ومُحَمَّدُ بنُ أحْمَدَ بنِ عَلِيٍّ الصِّبْغِيُّ عن ابنِ خُزَيْمَةَ وماتَ 384
وعَبْدُ اللهِ بنُ مُحَمَّدٍ الصِّبْغِيُّ : شَيْخٌ لابْنِ المُقْرِئِ
وأبو الحَسَنِ علِيُّ بنُ الحَسَنِ الصِّبْغِيُّ رَوَى عن أبي العَبّاسِ السَّرّاجِ
وغَيْرُ هؤلاء ولعَلَّهُم نُسِبُوا إلى الصِّبْغ : الّذِي تُلَوَّنُ بهِ الثِّيَابُ
وصَبَغَهُ أي : الثَّوْبَ والشَّيْبَ ونَحْوَهُمَا بها هكذا في سائر النُّسَخِ وهُوَ غَيْرُ مُحْتاجٍ إليْهِ وإنْ كانَ ولا بُدَّ فتَذْكيرُ الضَّمِيرِ أوْلَى أي : بالصِّبِغِ كمَنَعهُ وضَرَبَهُ ونَصَرَهُالثّانِي عن اللِّحْيَانِيِّ كما في اللِّسانِ ونَسَبهُ في التَّكْمِلَةِ إلى الفَرّاءِ صَبْغاً بالفَتْحِ وصِبَغاً كعِنَبٍ إذا لَوَّنَهُ وقالَ أبو حاتِمٍ : سمِعْتُ الأصْمَعِيَّ وأبا زَيْدٍ يَقُولانِ : صَبَغْتُ الثَّوْبَ أصْبَغُه وأصْبِغُه صِبَغاً حَسَناً الصّادُ مَكْسُورَةٌ والباءُ مُتَحَرِّكَةٌ و الّذِي يُصْبَغُ بهِ الصِّبْغُ بسُكُونِ الباءِ كالشِّبْعِ والشِّبَعِ وأنْشَد :
" واصْبَغْ ثِيابِي صِبَغَاً تَحْقِيقا
" منْ جَيِّدِ العُصْفُرِ لا تَشْرِيقا قالَ : والتَّشْرِيقُ : الصَّبْغُ الخَفيفُ
قلتُ : وهُوَ قَوْلُ عُذافِرٍ الكِنْدِيِّ
ومن المَجَازِ : صَبَغَ يَدَهُ بالماءِ وفي الماءِ : إذا غَمَسَها فيه قالَهُ الأصْمَعِيُّ
قالَ الأزْهَرِيُّ : وقدْ سَمَّتِ النَّصَارَى غَمْسَهُم أولادَهُمْ في الماءِ صَبْغاً لغَمْسِهِمْ إياهُمْ فيهِ والصَّبْغُ : الغَمْسُ
ومن المَجَازِ : صَبَغَ ضَرْعُهَا أي : النّاقَةُأأكبنتسي صُبُوغاً بالضَّمِّ : امْتلأ وحَسُنَ لَوْنُه وهيَ ناقَةٌ صابِغٌ بغَيْرِ هاءٍ : إذا كانَ ضَرْعُهَا كذلكَ وهِيَ أجْوَدُها مَحْلَبَةً وأحَبُّهَا إلى النّاسِ
وصَبَغَتْ عَضَلَتُه : طَالَتْ تَصْبُغُ صُبُوغاً وبالسِّينِ أيْضاً كما تقَدَّمَ
يُقَالُ : صَبَغَ فُلاناً عِنْدَ فُلانٍ أو صَبَغُوهُ في عَيْنِه : إذا أشارَ إليْه بأنَّه مَوْضِعٌ لما قَصَدْتَهُ بهِ وهُوَ منْ قَوْلِ العَرَبِ : صَبَغَ فُلاناً بعَيْنِه : إذا أشارَ إليْهِ هكذا نَقَلُوه أو هِيَ بالمُهْمَلَةِ نَبَّهَ عليْهِ الأزْهَرِيُّ وقالَ : هُوَ غَلَطٌ إذا أرَادَتِ العَرَبُ بإشارَةٍ أو غَيْرِهَا قالُوا : صَبَعْتُ بالعَيْنِ المُهْمَلَةِ قالَهُ أبو زَيدٍ وقدْ تَقَدَّمَ في مَوْضِعِه
والصِّبْغَةُ بالكَسْرِ : الدِّينُ قالَهُ أبو عَمْرو وحُكِيَ عن أبي عمرو أيْضاً أنَّهُ قالَ : كُلُّ ما تُقُرِّبَ بهِ إلى اللهِ فهُوَ الصِّبْغَةُ
وقيلَ : المِلَّةُ والشَّرِيعَةُ وفي التَّنْزِيل : صِبْغَةَ اللهِ ومنْ أحْسَنُ منَ اللهِ صِبْغَةً يُقَالُ : هِيَ فِطْرَةُ اللهِ تعالى أو : هِيَ الّتِي أمرَ اللهُ تعالى بها مُحَمَّداً صلى الله عليه وسلم وهِي الخِتانَةُ اخْتَتَنَ إبْراهِيمُ صَلواتُ الله عليهِ فهِيَ الصِّبْغَةُ فجَرَتِ الصِّبْغَةُ على الخِتَانَةِ
وصَبَغَ الذِّمِّيُّ وَلَدَهُ في اليَهُودِيَةِ أو النَّصْرانِيَّةِ صِبْغَةً قَبِيحَةً : أدْخَلَهُ فيها وقالَ بَعْضُهُمْ : كانتِ النَّصَارَى تَغْمِسُ أبنَاءَها في ماءِ المَعْمُودِيَّةِ يُنَصِّرُونَهُمْ بذلك نَقَلَه الرّاغِبُ وغَيْرُه وهو ضَعِيفٌ
والأصْبَغُ : أعْظَمُ السُّيُولِ نَقَلَه ابنُ عَبّادٍ
ومنْ أحْدَثَ في ثِيَابِه إذا ضُرِبَ فهو أصْبَغُ وكذا إذا فَزِعَ وهُو مجازٌ نَقَلَه الزَّمَخْشَرِيُّ
وأمّا قَوْلُ رُؤْبَة :
" يُعْطِينَ منْ فَضْلِ الإلِهِ الأسْبَغِ
" سَيْباً ودُفّاعاً كسَيْلِ الأصْبَغِ قال أبو إسحاقَ : لا أدْرِي ما سَيْلُ الأصْبَغِ وقالَ الصّاغَانِيُّ : هُوَ وادٍ بالبَحْرِينِ
ومن المَجَازِ : الأصْبَغُ من الطَّيْرِ : المُبْيَضُّ الذَّنَبِ قدْ صَبَغَ الزَّرَقُ ذَنَبَهُ بلَوْنٍ يُخَالِفُ جَسَدَهُ وقَرَأْتُ في غَريبِ الحَمَامِ للحَسَنِ بنِ عبدِ اللهِ الأصْبَهَانِيِّ الكاتِبِ ما نَصُّهُ : فإذا ابْيَضَّ الرَّأْسُ كُلُّه فهُوَ الأصْبَغُ عِنْدَنا فأمّا عِنْدَ أصْحابِ الحَمامِ فهُوَ الأبْيَضُ الذَّنَبِ فإذا كان البَيَاضُ في الذَّنَبِ فهُوَ أشْعَلُ ويُسَمِّيهِ أصْحابُ الحَمَامِ الأصْبَغَ
والأصْبَغُ منَ الخَيْلِ : المُبْيَضُّ النّاصِيَةِ أو أطْرَافِ الأُذُنِ وأمّا إذا كانَ البَياضُ في الذَّنَبِ فهُوَ الأشْعَلُ قالَ أبو عُبَيْدَةَ : إذا شابَتْ ناصِيَةُ الفَرَسِ فهُوَ أسْعَفُ فإذا ابْيَضَّتْ كُلُّهَا فهُوَ أصْبَغُ قالَ : والشَّعَلُ : بَياضٌ في عُرْضِ الذَّنَبِ فإن ابْيَضَّ كُلُّه أو أطْرَافُه فهُو أصْبَغُ
وأصْبَغُ بنُ غِياثٍ : قيلَ : صحابِيٌّ
وأصْبَغُ بنُ نُباتَةَ بضَمِّ النُّونِ الحَنْظَلِيُّ الكُوفِيُّ : تابِعِيٌّ عن عَلِيٍّ وعَنْهُ رَزِينُ بنُ حَبيب الجُهَنِيُّ وزِيَادُ بنُ المُنْذِرِ الهَمْدانِيُّ قالَ الذَّهَبِيُّ : ضَعِيفٌ بمَرَّة
وأصْبَغُ بنُ الفَرَجِ المِصْرِيُّ : أعْلَمُ الخَلْقِ برَأْيِ الإمامِ مالِكٍ رحمه الله تعالى وأقْوَالُه في المَذْهَبِ مَعْرُوفَةٌ رَوَى عنْهُ الرَّبِيعُ بنُ سُلَيْمانَ الجِيزِيُّ
وأصْبَغُ بنُ زَيْدٍ الجُهَنِيُّ الواسِطِيُّ الوَرّاقُ : مُحَدِّثٌ قد وُثِّقَ
وأصْبَغُ : مَوْلى لعَمْرو بنِ حُرَيْثٍ قالَ الذَّهَبِيُّ : يُقَالُ : إنَّهُ تَغَيَّرَ
وممّا بقِيَ عليهِ : أصْبَغُ بنُ سُفيانَ الكَلْبِيُّ
وأصْبَغُ بنُ عَبدِ العَزيزِ اللَّيْثِيُّ
وأصْبَغُ بنُ دَحْيَةَ
وأصْبَغُ أبو بكْرٍ الشَّيُبَانيُّ
وأبو الأصْبَغِ : عبْدُ العَزيزِ بنُ يحيَى الحَرّانِيُّ : مُحَدِّثُونَ
والصَّبْغاءُ منَ الشّاءِ : المُبْيَضُّ طَرَفُ ذَنَبِهَا وسائِرُها أسْوَدُ والاسْمُ الصُّبْغَةُ بالضَّمِّ وقالَ أبو زَيْدٍ : إذا ابْيَضَّ طَرَفُ ذَنَبِ النَّعْجَةِ فهِيَ صَبْغاءُ
والصَّبْغَاءُ : شَجَرَةٌ كالثُّمامِ والضَّعَةُ أعْظَمُ وَرَقاً وأنْضَرُ خُضْرَةً قالَ أبو نَصْرٍ : بَيْضَاءُ الثَّمَرِ وقالَ أبو زِيادٍ : رَمْلِيَّةٌ وهِيَ منْ مَساكِنِ الظِّبَاءِ في الصَّيْفِ يَحْتَفِرْنَ في أُصُولِهَا الكُنُس وقدْ جاءَ في الحديث : هلْ رَأيْتُمُ الصَّبْغَاءَ
وقيلَ : الصَّبْغَاءُ : الطّاقَةُ منَ النَّبْتِ إذا طَلَعَتْ كانَ ما يلي الشَّمْسَ منْ أعالِيها أخضَرَ وما يلي الظِّلَ أبْيَضَ كأنَّها سُمِّيَتْ بالنَّعْجَةِ الصَّبْغَاءِ . قلتُ : و الحديثُ المَذْكُور رَوَاهُ عَطَاءُ بنُ يَسارٍ عن أبي سَعِيدٍ الخُدْريِّ رضي الله عنه رَفَعَه : أنَّه ذَكَرَ قَوْماً يُخْرَجُونَ منَ النّارِ ضَبَائِرَ فيُطْرَحُونَ على نَهْرٍ منْ أنْهَارِ الجَنَّةِ فيَنْبُتُونَ كما تَنْبُتُ الحِبَّةُ في حَمِيل السَّيْلِ قالَ صلى الله عليه وسلم : هَلْ رَأيْتُمُ الصَّبْغاءَ وفي رِوايَةٍ : ألَمْ تَرَوْهَا ما يَلِي الظِّلَّ مِنْهَا أُصَيْفِرُ أو أبيضُ وما يَلِي الشَّمْسَ منْهَا أُخَيْضِرُ قالَ ابنُ قُتَيْبَةَ : شَبَّهَ نَبَاتَ لحُومِهِمْ بعْدَ إحْرَاقِهَا بنَباتِ الطّاقَةِ منَ النَّبْتِ حِينَ تَطْلُعُ وذلكَ أنَّها حينَ تَطْلُعُ تَكُونُ صَبْغَاءَ
والصَّبّاغُ كشَدّادٍ : منْ يَصْبُغُ أي : يُلِّونُ الثِّيَابَ وفي اللِّسانِ : مُعَالِجُ الصَّبْغِ
والصبّاغُ : الكَذّابُ ومنهُ الحديثُ : كِذْبَةٌ كَذَبَهَا الصَّبّاغُونُ ويُرْوَى الصّيّاغُونُ ويُرْوَى الصّواغُونَ وهُوَ الّذِي يُلَوِّنُ الحديثُ ويَصْبُغُه ويُغَيِّرُه وعن أبي هُرَيرةَ رضي الله عنه رَفَعَهُ : أكْذَبُ النّاسِ الصَّبّاغُونَ والصّوَاغُونَ : قالَ الخَطّابِيُّ : مَعْنَى هذا الكَلامِ أنَّ أهْلَ هاتَيْنِ الصِّناعَتَيْنِ تَكْثُر منْهُم المَوَاعِيدُ في رَدِّ المَتَاعِ وضَرْبِ المَوَاقيتِ فيهِ ورُبَّمَا وَقَعَ فيهِ الخُلْفُ فقيلَ على هذا : إنَّهُم منْ أكْذَبِ النّاسِ قالَ : ولَيْسَ المَعْنَى أنَّ كُلَّ صائِغٍ وصَبّاغٍ كاذِبٌ ولكِنَّهُ لمّا فَشَا هذا الصَّنِيعُ منْ بَعْضِهِمْ أُطْلِقَ على عامَّتِهِمْ ذلكَ إذْ كانَ كُلُّ واحِدٍ مِنْهُمْ برَصْدِ أنْ يُوجَدَ ذلكَ منْهُ قالَ : وقيلَ : إنَّ المُرادَ بهِ صِياغَةُ الكَلامِ وصَبْغَتُه وتَلْوِينُه بالبَاطِلِ كما يُقال : فُلانٌ يَصُوغُ الكَلامَ ويُزَخْرِفُه ونَحْوُ ذلكَ منَ القَوْلِ
وابْنُ الصَّبّاغِ صاحِبُ الشّامِلِ هُوَ : أبو نَصْرٍ عبدُ السَّيِّدِ بنُ مُحَمَّدٍ الفَقِيهُ الشّافِعِيُّ المَشْهُورُ
والصُّبْغَةُ بالضَّمِّ : البُسْرَةُ قدْ نَضِجَ بَعْضُها تَقُولُ : قدْ نَزَعْتُ منَ النَّخْلَةِ صُبْغَةً أو صُبْغَتَيْنِ وهُو بالصّادِ أكْثَرُ
وكأمِيرٍ : صَبيغُ بنُ عُسَيْلٍ هكذا عُسَيْل في سائِرِ النُّسَخِ ففي بَعْضِها كزُبَيْرٍ وفي بَعْضِها كأمِيرٍ وكِلاهُمَا خَطَأٌ والصَّوابُ عِسْلٌ بكَسْرِ العَيْنِ كما ضَبَطَهُ الحافِظُ في التَّبْصِيرِ : وسَيَأْتِي للمُصَنِّفِ ذلكَ في اللامِ حَدَّثَ عنهُ ابنُ أخيهِ عِسْلُ بنُ عبدِ اللهِ بن عِسْلٍ وقالَ ابنُ مَعِينٍ : بَلْ هُوَ صَبيغُ بنُ شَرِيكٍ قال الحافِظُ : القَوْلانِ صَحِيحَانِ وهُوَ صَبِيغُ بنُ شَرِيكِ بنِ المُنْذِرِ بنِ قَطَنِ بنِ قِشْعِ بنِ عِسْلِ بنِ عَمْرو بنِ يَرْبُوعِ التَّمِيميُّ فمنْ قالَ : صَبيغُ بنُ عِسْلٍ فقَدْ نَسَبَه إلى جَدِّهِ الأعْلَى ولَهُ أخٌ اسمُه رَبِيعَةُ شهِدَ الجَمَلَ وهُوَ الّذِي كانَ يُعَنِّتُ النّاسَ بالغَوَامِضِ والسُّؤالاتِ منْ مُتَشَابِهِ القُرْآن فنَفَاهُ عُمَرُ رضي الله عنه إلى البَصْرَةِ بَعْدَ ضَرْبِهِ وكتبَ إلى والِيها ألا يُؤْوِيَهُ تأْدِيباً ونَهى عنْ مُجَالَسَتِه
وصُبَيْغٌ كزُبَيْرٍ : ماءٌ لبنَي مُنْقِذِ بنِ أعْيَا منْ بَنِي أسَدِ بنِ خُزَيْمَةَ
وصُبَيْغَاءُ كحُمَيْراءَ : ع قُرْبَ طَلْح منَ الرَّمْلِ وقد سَبَقَ في الحاءِ أنَّ طَلَحَا بالتَّحّرِيكِ : مَوْضِعٌ دُونَ الطّائِفِ وبالإسْكَانِ : بَيْنَ بدْرٍ والمَدِينَةِ والمُرَادُ هُنَا هُوَ الأخِيرُ ووَجْدْتُ في المُعْجَمِ لأبي عُبَيدٍ وغَيرِه ما نَصّهُ : صَبْغَاءُ كحَمْراءَ : ناحِيَةٌ بالحِجَازِ وناحيَةٌ باليَمَامَةِ وقالَ في طَلْح بالإسْكانِ أيْضاً : إنَّه مَوْضِعٌ بينَ مَكَّةَ واليَمَامَةِ ولكنَّ الصّاغَانِيُّ ضَبَطَهُ بالتَّصْغِيرِ وإيّاهُ قَلَّدَ المُصَنِّف وبِهَا عرَفْتَ أنَّ الصَّوابَ في المَوْضِعِ صَبْغَاءُ كحَمْرَاءَ فتأمَّلْ
وأصْبَغَ عَلَيْهِ النِّعْمَةَ : لُغَةٌ في أسْبَغَها بالسِّينِ
ومن المَجَازِ : أصْبَغَتِ النَّخْلَةُ : إذا ظَهَرَ في بُسْرِهَا النُّضْجُ فهِيَ مُصْبِغٌ
وأصْبَغَتِ النّاقَةُ : إذا ألْقَتْ وَلَدَها وقَدْ أشْعَرَ كصَبَّغَتْ تَصَبيغاً فيهِمَا أي : في الناقَةِ والنَّخْلَةِ قالَ الأزْهَرِيُّ : ومنَ العَرَبِ منْ يَقُولُ : صَبَّغَتِ النّاقَةُ وهِيَ مُصَبِّغٌ بالصادِ والسِّينُ أكْثَرُ وقد تقدَّمَ عن الأصْمَعِيِّ . وأمَّا التَّصْبِيغُ في النَّخْلَةِ فلَمْ يُعْرَفْ و الّذِي ذكَرَهُ الصّاغَانِيُّ والزَّمَخْشَرِيُّ وصاحبُ اللِّسانِ : صَبَّغَتِ البُسْرَةُ تَصْبِيغاً : مِثْلُ ذَنَّبَتْ وعِبَارَةُ الأسَاسِ : صَبَّغَتِ الرُّطَبَةُ : مِثْلُ تَلَوَّنَتْ وبهذا تَعْرِفُ ما في كلامِ المُصَنِّف من المُخالفَةِ لنُصُوصِ الأئِمَّةِ زادَ الزَّمَخْشَرِيُّ : وهُوَ مجازٌ
ومن المَجَازِ أيْضاً : اصْطَبَغَ فُلانٌ بالصِّبْغِ أطْلَقَه فأوْهَمَ الفَتْحَ ولَيْسَ كذلكَ بلْ هُوَ بالكَسْرِ ثُمَّ إنَّهُ ذكَرَه ولمْ يَسْبِق لَهُ تَفْسِيرُه فظاهِرُه أنَّهُ الّذِي تُلَوَّنُ بهِ الثِّيَابُ ولَيْسَ كذلكَ بل المُرَادُ بهِ الخُلُّ والزَّيتُ ونَحْوُهُما من الإدامِ كما سَيَأْتِي أي : ائْتَدَمَ بهِ ولَوَّنَ
وقالَ اللِّحْيَانِيُّ : تَصَبَّغَ في الدِّين تَصَبُّغاً منَ الصِّبْغَة وكذا تَصَبَّغَ صِبْغَةً حَسَنَةً وفَسَّرَه الزَّمخْشَرِيُّ فقالَ : أي حسُنَ حالُه
وممّا يستدْرَكُ عليهِ : الصِّبْغُ والصِّبَاغُ بالكَسْرِ : ما يُصْطَبَغُ بهِ من الإدامِ وقد ذكَرَ الجَوْهَرِيُّ الصِّبْغَ بهذا المَعْنَى ومنهُ قولُه تعالى في الزَّيْتُونِ : تَنْبُتُ بالدُّهْنِ وصِبْغٍ للآكِلينَ يَعْنِي دُهْنَه وقالَ الفَرّاءُ : يَقُولُ : الآكِلُونَ يَصْطَبِغُونَ بالزَّيْتِ وقالَ الزَّجاجُ : أرادَ بالصِّبْغِ الزَّيْتُونَ قالَ الأزْهَرِيُّ : وهذا أجْوَدُ القَوْلَيْنِ
وصَبَغَ اللُّقْمَةَ يَصْبِغُهُا صَبْغاً : دَهَنَها وغَمَسَها وكُلُّ ما غُمِسَ فقَدْ صُبِغَ
ويُطْلَقُ الصِّبْغُ والصِّباغُ أيْضاً على الخَلّ لأنَّ الخُبْزَ يغْمَسُ بهِ ومنْهُ قَوْلُهم : نِعْمَ الصِّبْغُ الخَلُّ
وجَمْعُ الصِّبَاغِ : أصْبِغَةٌ يُقَالُ : كَثُرَتِ الأصْبِغَةُ على مائِدَتِه وهُو مجازٌ
ويُقَالُ : إنَّ الصِّباغَ جَمْعُ صِبْغٍ ومنْهُ قَوْلُ الرَّاجِزَ :
" بالمِلْحِ أوْ ما خَفَّ منْ صِباغِ واصْطَبَغَ بكَذا : تَلَوَّنَ بهِ وهُو مجازٌ
ويُقَالُ : صَبَغَتِ النّاقَةُ مَشَافِرَها بالماءِ : إذا غَمَسَتْهَا فيهِ وأنْشَدَ الأصْمَعِيُّ قَوْلَ الرّاجِزِ :
" قدْ صَبَغَتْ مَشَافِرَاً كالأشْبارْ
" تُرْبِي على ما قُدَّ يَفْرِيهِ الفَارْ
" مَسْكُ شَبُوبَيْنِ لها بأصْبارْ وصَبَغَهُ يَصْبُغُهُ من حَدِّ نَصَرَ : لُغَةٌ في صَبَغَ كضَرَبَ ومَنَعَ نَقَلَه الصّاغَانِيُّ وصاحِبُ اللِّسانِ ففيهِ التَّثْلِيثُ صَبْغاً وصِبَغَةً كعِنَبَةٍ الأخِيرُ عن أبي حَنِيفَةَ
والصَّبْغُ بالفَتْحِ : المَصْدَرُ وجَمْعُه : أصْباغٌ وجَمْعُ الصِّباغِ : أصْبِغَةٌ وجَمْعُ الجَمْع : أصابِيغُ
واصْطَبَغَ : اتَّخَذَ الصِّبْغَ
والصِّبَاغَةُ بالكَسْرِ : حِرْفَةُ الصَّبّاغِ
وثِيَابٌ مُصَبَّغَةُ شُدِّدَ للكَثْرَةِ قالَ رُؤْبَةُ :
" قدْ عَجِبَتْ لَبّاسَةُ المُصَبَّغِ وثَوْبٌ صَبِيغٌ وثِيَابٌ صَبيغٌ أي : مَصْبُوغٌ فعِيلٌ بمَعْنَى مَفْعُولٌ
ويُقَالُ : صَبَغُوه في عَيْنهِ أي : غَيَّرُوه عِنْدَهُ وأخْبَرُوه أنَّهُ قدْ تَغَيَّرَ عَمّا كانَ عَلَيْهِ وأصْلُ الصَّبْغِ في كلامِ العَرَبِ : التَّغْييرُ ومنْهُ صَبْغُ الثَّوْبِ : إذا غُيِّرَ لَوْنُه وأُزِيلَ عنْ حالِه إلى حالِ سَوادٍ أوْ حُمْرَةٍ أو صُفْرَةٍ
والصَّبْغُ في الفَرَسِ مُحَرَّكَةً : أنْ تَبْيَضَّ الثُّنَّةُ كُلُّهَا ولا يتَّصِلَ بَياضُها ببَيَاضِ التَّحْجِيلِ
والأصْبَغُ : نَوْعٌ منَ الطُّيُورِ ضَعِيفٌ
وصَبَغَ الثَّوْبُ صُبُوغاً : طالَ واتَّسَعَ لُغَةٌ في سَبَغَ
وصَبَغَتِ الإبِلُ في الرِّعْيِ تَصْبُغُ فهِيَ صابِغَةٌ وصَبَغَتْ فيه رأْسَها وكذلكَ صَبَأَتْ بالهَمْزِ قالَ جَنْدَلٌ يَصِفُ إبِلاً :
" قَطَعْتُها برُجُعٍ أبْلاءِ
" إذا اغْتَمَسْنَ مَلَثَ الظَّلْمَاءِ والصَّبْغَاءُ : مَوْضِعٌ بالحِجَازِ
وبَنُو صَبْغَاءَ : حَيٌّ منَ العَرَبِ
وقَدْ سَمَّوْا صِبْغاً بالكَسْرِ وصُبَيْغاً كزُبَيْرٍ
وصَبَغَ يَدَهُ بالعَمَلِ وبِفَنٍّ من العِلْمِ وهو مجازٌ
وخالِدُ بنُ يَزِيدَ : مَوْلَى أبي الصَّبِيغِ مِصْرِيٌّ فقِيهٌ حَدَّثَ عنْهُ مُفَضَّلُ بنُ فَضالَةَ وابْنُه عَبْدُ الرَّحِيمِ الفَقِيهُ منْ أصْحابِ مالِكٍ
ونَجَبَةُ بنُ صَبِيغٍ عنْ أبي هُرَيْرَةَ
وأبو الصَّبِيغِ مَوْلى خالِدٍ منْ فَوْقُ هُوَ مَوْلَى عُمَيْرِ بنِ وَهْبٍ الجُمَحِيِّ منْ أسْفَلَ ومنْ مَوالِيه سَعِيدُ بنُ الحَكَمِ بنِ أبي مَرْيَمَ مَوْلَى أبي فاطِمَةَ مَوْلى أبي الصبيغِ مَوْلَى بنِي جُمَحَ مَشْهُورٌ

_Türkçe çeviri henüz yok_
