# صبغ — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%BA/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D8%A8%D8%BA/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [صبغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%BA.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: صبغ

الصبغ، بالكسر، وبهاء، والصبغ، كعنب، مثل: شبع وشبع والصباغ: مثل كتاب، كدبغ ودباغ، ولبس ولباس: ما يصبغ به، وتلون به الثياب.
 وقال أبو زيد: يقال: ما أخذه بصبغ ثمنه، أي: لم يأخذه بثمنه، بل بغلاء، وما تركه بصبغ الثمن، أي: لم يتركه بثمنه الذي هو ثمنه.
 ويقال للجارية أول ما يتسرى بها، أو يعرس بها: إنها لحديثة الصبغ، بالكسر أي: أول ما تزوج بها.

  وأبو بكر أحمد بن أبي يعقوب إسحاق بن أيوب بن يزيد الصبغي، بالكسر: من الفقهاء، وهو شيخ الحاكم، وأخوه أبو العباس محمد وابن عمهما علي بن محمد بن أيوب، سمع ابن الضريس، وأبا خليفة وغيرهما، وروى أبو شيخ الحاكم وهو أبو يعقوب إسحاق بن أيوب عن الذهلي، وابن وارة وغيرهما مات في شعبان سنة 271.
 وفاته من هذه النسبة جماعة اشتهروا بها، مثل: محمد بن القاسم بن عبد الرحمن الصبغي، عن تميم بن طمغاج.
 وأبو بكر محمد بن عبد الله بن محمد بن الحسين الصبغي عن أبي حامد بن الشرقي.
 ومحمد بن أحمد بن علي الصبغي، عن ابن خزيمة، ومات 384.
 وعبد الله بن محمد الصبغي: شيخ لابن المقرئ.
 وأبو الحسن علي بن الحسن الصبغي، روى عن أبي العباس السراج.
 وغير هؤلاء، ولعلهم نسبوا إلى الصبغ: الذي تلون به الثياب.
 وصبغه أي: الثوب والشيب ونحوهما بها، هكذا في سائر النسخ، وهو غير محتاج إليه، وإن كان ولا بد فتذكير الضمير أولى، أي: بالصبغ، كمنعه، وضربه، ونصره، الثاني عن اللحياني كما في اللسان، ونسبه في التكملة إلى الفراء صبغا، بالفتح، وصبغا، كعنب، إذا لونه، وقال أبو حاتم: سمعت الأصمعي وأبا زيد يقولان: صبغت الثوب أصبغه وأصبغه صبغا حسنا، الصاد مكسورة، والباء متحركة، و الذي يصبغ به الصبغ بسكون الباء، كالشبع والشبع، وأنشد:
  واصبغ ثيابي صبغا تحقيقا
  من جيد العصفر لا تشريقا قال: والتشريق: الصبغ الخفيف.
 قلت: وهو قول عذافر الكندي.
 ومن المجاز: صبغ يده بالماء وفي الماء: إذا غمسها فيه قاله الأصمعي.
 قال الأزهري: وقد سمت النصارى غمسهم أولادهم في الماء صبغا، لغمسهم إياهم فيه، والصبغ: الغمس.
 ومن المجاز: صبغ ضرعها، أي: الناقةأأكبنتسي صبوغا بالضم: امتلأ وحسن لونه، وهي ناقة صابغ، بغير هاء: إذا كان ضرعها كذلك، وهي أجودها محلبة، وأحبها إلى الناس.
 وصبغت عضلته: طالت تصبغ صبوغا وبالسين أيضا كما تقدم.
 يقال: صبغ فلانا عند فلان، أو صبغوه في عينه: إذا أشار إليه بأنه موضع لما قصدته به، وهو من قول العرب: صبغ فلانا بعينه: إذا أشار إليه، هكذا نقلوه، أو هي بالمهملة، نبه عليه الأزهري، وقال: هو غلط، إذا أرادت العرب بإشارة أو غيرها قالوا: صبعت، بالعين المهملة قاله أبو زيد وقد تقدم في موضعه.
 والصبغة، بالكسر: الدين، قاله أبو عمرو، وحكي عن أبي عمرو أيضا أنه قال: كل ما تقرب به إلى الله فهو الصبغة.
 وقيل: الملة، والشريعة، وفي التنزيل: صبغة الله ومن أحسن من الله صبغة، يقال: هي فطرة الله تعالى، أو: هي التي أمر الله تعالى بها محمدا صلى الله عليه وسلم وهي الختانة اختتن إبراهيم صلوات الله عليه، فهي الصبغة، فجرت الصبغة على الختانة.
 وصبغ الذمي ولده في اليهودية أو النصرانية صبغة قبيحة: أدخله فيها، وقال بعضهم: كانت النصارى تغمس أبناءها في ماء المعمودية، ينصرونهم بذلك نقله الراغب وغيره، وهو ضعيف.
 والأصبغ: أعظم السيول، نقله ابن عباد.

  ومن أحدث في ثيابه إذا ضرب فهو أصبغ، وكذا إذا فزع، وهو مجاز، نقله الزمخشري.
 وأما قول رؤبة:
  يعطين من فضل الإله الأسبغ
  سيبا ودفاعا كسيل الأصبـغ قال أبو إسحاق: لا أدري ما سيل الأصبغ، وقال الصاغاني: هو واد بالبحرين.
 ومن المجاز: الأصبغ من الطير: المبيض الذنب، قد صبغ الزرق ذنبه بلون يخالف جسده وقرأت في غريب الحمام للحسن بن عبد الله الأصبهاني الكاتب ما نصه: فإذا ابيض الرأس كله فهو الأصبغ عندنا، فأما عند أصحاب الحمام فهو الأبيض الذنب، فإذا كان البياض في الذنب فهو أشعل، ويسميه أصحاب الحمام الأصبغ.
 والأصبغ من الخيل: المبيض الناصية أو أطراف الأذن، وأما إذا كان البياض في الذنب فهو الأشعل، قال أبو عبيدة: إذا شابت ناصية الفرس فهو أسعف، فإذا ابيضت كلها فهو أصبغ، قال: والشعل: بياض في عرض الذنب، فإن ابيض كله أو أطرافه، فهو أصبغ.
 وأصبغ بن غياث: قيل: صحابي.
 وأصبغ بن نباتة، بضم النون، الحنظلي الكوفي: تابعي، عن علي، وعنه رزين بن حبيب الجهني، وزياد بن المنذر الهمداني، قال الذهبي: ضعيف بمرة.
 وأصبغ بن الفرج المصري: أعلم الخلق برأي الإمام مالك، رحمه الله تعالى، وأقواله في المذهب معروفة، روى عنه الربيع بن سليمان الجيزي.
 وأصبغ بن زيد الجهني، الواسطي، الوراق: محدث قد وثق.
 وأصبغ: مولى لعمرو بن حريث قال الذهبي: يقال: إنه تغير.
 ومما بقي عليه: أصبغ بن سفيان الكلبي.
 وأصبغ بن عبد العزيز الليثي.
 وأصبغ بن دحية.
 وأصبغ أبو بكر الشيباني.
 وأبو الأصبغ: عبد العزيز بن يحيى الحراني: محدثون.
 والصبغاء من الشاء: المبيض طرف ذنبها وسائرها أسود، والاسم الصبغة بالضم وقال أبو زيد: إذا ابيض طرف ذنب النعجة فهي صبغاء.
 والصبغاء: شجرة كالثمام والضعة أعظم ورقا، وأنضر خضرة، قال أبو نصر: بيضاء الثمر وقال أبو زياد: رملية وهي من مساكن الظباء في الصيف يحتفرن في أصولها الكنس، وقد جاء في الحديث: هل رأيتم الصبغاء.
 وقيل: الصبغاء: الطاقة من النبت إذا طلعت كان ما يلي الشمس من أعاليها أخضر، وما يلي الظل أبيض، كأنها سميت بالنعجة الصبغاء. قلت:و الحديث المذكور رواه عطاء بن يسار عن أبي سعيد الخدري رضي الله عنه، رفعه: أنه ذكر قوما يخرجون من النار ضبائر فيطرحون على نهر من أنهار الجنة فينبتون كما تنبت الحبة في حميل السيل، قال صلى الله عليه وسلم: هل رأيتم الصبغاء، وفي رواية: ألم تروها ما يلي الظل منها أصيفر أو أبيض، وما يلي الشمس منها أخيضر، قال ابن قتيبة: شبه نبات لحومهم بعد إحراقها بنبات الطاقة من النبت حين تطلع وذلك أنها حين تطلع تكون صبغاء.
 والصباغ كشداد: من يصبغ أي: يلون الثياب، وفي اللسان: معالج الصبغ.

  والصباغ: الكذاب ومنه الحديث: كذبة كذبها الصباغون ويروى الصياغون ويروى الصواغون وهو الذي يلون الحديث ويصبغه ويغيره وعن أبي هريرة رضي الله عنه رفعه: أكذب الناس الصباغون والصواغون: قال الخطابي: معنى هذا الكلام أن أهل هاتين الصناعتين تكثر منهم المواعيد في رد المتاع، وضرب المواقيت فيه، وربما وقع فيه الخلف فقيل على هذا: إنهم من أكذب الناس، قال: وليس المعنى أن كل صائغ وصباغ كاذب، ولكنه لما فشا هذا الصنيع من بعضهم أطلق على عامتهم ذلك، إذ كان كل واحد منهم برصد أن يوجد ذلك منه، قال: وقيل: إن المراد به صياغة الكلام وصبغته وتلوينه بالباطل، كما يقال: فلان يصوغ الكلام ويزخرفه، ونحو ذلك من القول.
 وابن الصباغ صاحب الشامل هو: أبو نصر عبد السيد بن محمد، الفقيه الشافعي المشهور.
 والصبغة بالضم: البسرة قد نضج بعضها تقول: قد نزعت من النخلة صبغة أو صبغتين، وهو بالصاد أكثر.
 وكأمير: صبيغ بن عسيل، هكذا عسيل في سائر النسخ، ففي بعضها كزبير، وفي بعضها كأمير، وكلاهما خطأ، والصواب عسل بكسر العين كما ضبطه الحافظ في التبصير: وسيأتي للمصنف ذلك في اللام، حدث عنه ابن أخيه عسل بن عبد الله بن عسل، وقال ابن معين: بل هو صبيغ بن شريك، قال الحافظ: القولان صحيحان، وهو صبيغ بن شريك بن المنذر بن قطن بن قشع بن عسل بن عمرو بن يربوع التميمي، فمن قال: صبيغ بن عسل فقد نسبه إلى جده الأعلى وله أخ اسمه ربيعة، شهد الجمل، وهو الذي كان يعنت الناس بالغوامض والسؤالات من متشابه القرآن، فنفاه عمر رضي الله عنه، إلى البصرة بعد ضربه، وكتب إلى واليها ألا يؤويه تأديبا، ونهى عن مجالسته.
 وصبيغ، كزبير: ماء لبني منقذ بن أعيا، من بني أسد بن خزيمة.
 وصبيغاء، كحميراء: ع، قرب طلح من الرمل، وقد سبق في الحاء أن طلحا بالتحريك: موضع دون الطائف، وبالإسكان: بين بدر والمدينة، والمراد هنا هو الأخير، ووجدت في المعجم لأبي عبيد وغيره ما نصه: صبغاء، كحمراء: ناحية بالحجاز، وناحية باليمامة، وقال في طلح بالإسكان أيضا: إنه موضع بين مكة واليمامة، ولكن الصاغاني ضبطه بالتصغير، وإياه قلد المصنف وبها عرفت أن الصواب في الموضع صبغاء، كحمراء فتأمل.
 وأصبغ عليه النعمة: لغة في أسبغها بالسين.
 ومن المجاز: أصبغت النخلة: إذا ظهر في بسرها النضج، فهي مصبغ.
 وأصبغت الناقة: إذا ألقت ولدها وقد أشعر، كصبغت تصبيغا فيهما، أي: في الناقة والنخلة، قال الأزهري: ومن العرب من يقول: صبغت الناقة، وهي مصبغ بالصاد، والسين أكثر وقد تقدم عن الأصمعي. وأما التصبيغ في النخلة فلم يعرف، و الذي ذكره الصاغاني والزمخشري وصاحب اللسان: صبغت البسرة تصبيغا: مثل ذنبت، وعبارة الأساس: صبغت الرطبة: مثل تلونت وبهذا تعرف ما في كلام المصنف من المخالفة لنصوص الأئمة، زاد الزمخشري: وهو مجاز.

  ومن المجاز أيضا: اصطبغ فلان بالصبغ، أطلقه فأوهم الفتح، وليس كذلك، بل هو بالكسر، ثم إنه ذكره ولم يسبق له تفسيره، فظاهره أنه الذي تلون به الثياب، وليس كذلك، بل المراد به الخل والزيت ونحوهما من الإدام، كما سيأتي أي: ائتدم به، ولون.
 وقال اللحياني: تصبغ في الدين تصبغا، من الصبغة، وكذا تصبغ صبغة حسنة، وفسره الزمخشري فقال: أي حسن حاله.
 ومما يستدرك عليه: الصبغ، والصباغ، بالكسر: ما يصطبغ به من الإدام، وقد ذكر الجوهري الصبغ بهذا المعنى، ومنه قوله تعالى في الزيتون: تنبت بالدهن وصبغ للآكلين، يعني دهنه، وقال الفراء: يقول: الآكلون يصطبغون بالزيت، وقال الزجاج: أراد بالصبغ الزيتون، قال الأزهري: وهذا أجود القولين.
 وصبغ اللقمة يصبغها صبغا: دهنها وغمسها، وكل ما غمس فقد صبغ.
 ويطلق الصبغ والصباغ أيضا على الخل، لأن الخبز يغمس به، ومنه قولهم: نعم الصبغ الخل.
 وجمع الصباغ: أصبغة، يقال: كثرت الأصبغة على مائدته، وهو مجاز.
 ويقال: إن الصباغ جمع صبغ، ومنه قول الراجز:
  بالملح أو ما خف من صباغ واصطبغ بكذا: تلون به، وهو مجاز.
 ويقال: صبغت الناقة مشافرها بالماء: إذا غمستها فيه، وأنشد الأصمعي قول الراجز:
  قد صبغت مشافرا كالأشبار
  تربي على ما قد يفريه الفار
  مسك شبوبين لها بأصـبـار وصبغه يصبغه، من حد نصر: لغة في صبغ، كضرب ومنع، نقله الصاغاني وصاحب اللسان، ففيه التثليث صبغا، وصبغة كعنبة، الأخير عن أبي حنيفة.
 والصبغ، بالفتح: المصدر، وجمعه: أصباغ، وجمع الصباغ: أصبغة، وجمع الجمع: أصابيغ.
 واصطبغ: اتخذ الصبغ.
 والصباغة، بالكسر: حرفة الصباغ.
 وثياب مصبغة، شدد للكثرة قال رؤبة:
  قد عجبت لباسة المصبغ وثوب صبيغ، وثياب صبيغ، أي: مصبوغ، فعيل بمعنى مفعول.
 ويقال: صبغوه في عينه، أي: غيروه عنده، وأخبروه أنه قد تغير عما كان عليه، وأصل الصبغ في كلام العرب: التغيير، ومنه صبغ الثوب: إذا غير لونه، وأزيل عن حاله إلى حال سواد، أو حمرة، أو صفرة.
 والصبغ في الفرس، محركة: أن تبيض الثنة كلها، ولا يتصل بياضها ببياض التحجيل.
 والأصبغ: نوع من الطيور ضعيف.
 وصبغ الثوب صبوغا: طال واتسع، لغة في سبغ.
 وصبغت الإبل في الرعي، تصبغ، فهي صابغة، وصبغت فيه، رأسها وكذلك صبأت بالهمز، قال جندل يصف إبلا:
  قطعتها برجـع أبـلاء
  إذا اغتمسن ملث الظلماء والصبغاء: موضع بالحجاز.
 وبنو صبغاء: حي من العرب.
 وقد سموا صبغا بالكسر، وصبيغا كزبير.
 وصبغ يده بالعمل، وبفن من العلم، وهو مجاز.
 وخالد بن يزيد: مولى أبي الصبيغ، مصري فقيه، حدث عنه مفضل بن فضالة، وابنه عبد الرحيم الفقيه، من أصحاب مالك.
 ونجبة بن صبيغ، عن أبي هريرة.
 وأبو الصبيغ مولى خالد من فوق، هو مولى عمير بن وهب الجمحي من أسفل، ومن مواليه، سعيد بن الحكم بن أبي مريم، مولى أبي فاطمة، مولى أبي الصبيغ، مولى بني جمح، مشهور.

### Türkçe

**الصبغ**; kesre ile, ve **هاء** ile; ve **الصبغ**, **عنب** gibi; misal: **شبع** ve **شبع**. Ve **الصباغ**: **كتاب** gibi; **دبغ** ve **دباغ**, ve **لبس** ve **لباس** gibi: kendisiyle boyanan şey; ve onunla elbiseler renklenir.

Ebu Zeyd dedi: denilir: “Onu, fiyatının **صبغ**’i ile aldı”; yani: onu kendi fiyatıyla almadı, bilakis pahalılıkla (aldı). Ve “Onu, fiyatın **صبغ**’i ile bırakmadı”; yani: onu, kendi fiyatı olan fiyatla bırakmadı.

Ve cariyeye, onunla ilk defa cariyelik (birliktelik) yapıldığı vakit, yahut onunla gerdeğe girildiği vakit denilir: “O, **حديثة الصبغ**’dir”; kesre ile; yani: onunla ilk defa evlendiği vakit.

Ve Ebu Bekir Ahmed b. Ebi Ya‘kub İshak b. Eyyub b. Yezid **الصبغي**; kesre ile: fakihlerdendir; ve o, Hâkim’in şeyhidir. Ve kardeşi Ebu’l-Abbas Muhammed ve ikisinin amcaoğlu Ali b. Muhammed b. Eyyub; İbnü’d-Durays’i ve Ebu Halife’yi ve başkalarını dinledi. Ve Hâkim’in Ebu Şeyh’i—ki o Ebu Ya‘kub İshak b. Eyyub’dur—Zühelî’den ve İbn Vâre’den ve başkalarından rivayet etti; Şa‘ban ayında, 271 senesinde öldü.

Bu nisbeden, onunla meşhur olmuş bir cemaat vefat etmiştir; misal: Muhammed b. el-Kasım b. Abdirrahman **الصبغي**, Temim b. Tımğac’dan.

Ve Ebu Bekir Muhammed b. Abdullah b. Muhammed b. el-Hüseyin **الصبغي**, Ebu Hâmid b. eş-Şarkî’den.

Ve Muhammed b. Ahmed b. Ali **الصبغي**, İbn Huzeyme’den; ve 384’te öldü.

Ve Abdullah b. Muhammed **الصبغي**: İbnü’l-Mukri’ için bir şeyhtir.

Ve Ebu’l-Hasen Ali b. el-Hasen **الصبغي**, Ebu’l-Abbas es-Serrâc’dan rivayet etti.

Ve bunlardan başkaları; ve belki de **الصبغ**’e nisbet edildiler: elbiselerin onunla renklendiği şeye.

Ve “**صبغه**” yani: elbiseyi ve ak saç(ı) ve benzerlerini onunla (boyadı); bütün nüshalarda böyledir; ve buna ihtiyaç yoktur. Eğer mutlaka (olacaksa), zamirin müzekker kılınması daha evlâdır; yani: **بالصبغ** ile. **كمنعه** ve **ضربه** ve **نصره** gibi; ikincisi, Lisân’da olduğu üzere Lihyânî’dendir. Tekmile’de onu Ferrâ’ya nisbet etti: **صبغا** fetha ile; ve **صبغا**, **عنب** gibi; “onu renklendirdi” (manasında). Ebu Hâtim dedi: Asma‘î’yi ve Ebu Zeyd’i şöyle derken işittim: “**صبغت الثوب**; onu boyarım: **أصبغه** ve **أصبغه**; güzel bir **صبغا** (ile)”; **الصاد** kesrelidir, **الباء** harekelidir. Ve kendisiyle boyanan şey **الصبغ**’dir; **الباء** sükûn ile; **الشبع** ve **الشبع** gibi. Ve şu beyti okudu:
“Ve elbiselerimi, tahkik edilmiş bir **صبغا** ile boya;
iyi **العصفر**’dan; **تشريقا** değil.”
Dedi: **التشريق**: hafif boyadır.

Dedim: Bu, ‘Uzâfir el-Kindî’nin sözüdür.

Mecazdan: “Elini suyla ve suda **صبغ** etti”: onu içine daldırdı; Asma‘î söyledi.

Ezherî dedi: Nasârâ, çocuklarını suya daldırmalarına **صبغا** adını vermiştir; onları onun içine daldırmalarından dolayı. Ve **الصبغ**: daldırmadır.

Mecazdan: “Onun memesini **صبغ** etti”; yani: deve—**صبوغا** (zamme ile)—doldu ve rengi güzelleşti. Ve o, **صابغ** (هاء’sız) bir devedir: memesi böyle olduğu vakit. Ve o, onların en iyi süt sağdıranı ve insanlara en sevimli olanıdır.

Ve “Kasını **صبغت**”: uzadı; **صبوغا** olarak **تتصبغ** eder; ve **بالسين** ile de, daha önce geçtiği üzere.

Denilir: “Falancayı, falancanın yanında **صبغ** etti”; yahut “Onu, onun gözünde **صبغ** ettiler”: ona, kendisiyle kastettiğin şeye bir yer (hedef) olduğunu işaret ettiğin vakit. Bu, Arapların sözündendir: “Falancayı gözüyle **صبغ** etti”: ona işaret etti; böyle naklettiler. Yahut o, noktasız harf ile (yani **صبعت**)dir; Ezherî buna dikkat çekti ve dedi: Bu bir yanlıştır. Araplar, işaretle yahut başkasıyla (birini kastettiklerinde) “**صبعت**” derler; noktasız **العين** ile; Ebu Zeyd söyledi; ve yerinde daha önce geçti.

Ve **الصبغة**, kesre ile: din; Ebu Amr söyledi. Ebu Amr’dan ayrıca şu da nakledildi: Allah’a kendisiyle yakınlık aranan her şey, o **الصبغة**’dir.

Ve denildi: millet ve şeriat. Ve tenzilde: “**صبغة الله ومن أحسن من الله صبغة**”. Denilir: o, Allah Teâlâ’nın fıtratıdır; yahut: Allah Teâlâ’nın Muhammed’e صلى الله عليه وسلم emrettiği şeydir; o da sünnet olmaktır. İbrahim—Allah’ın salâtları onun üzerine olsun—sünnet oldu; işte o **الصبغة**’dir; böylece **الصبغة**, sünnet olmaya yürüdü (kullanıldı).

Ve zimmî, çocuğunu Yahudilikte yahut Hristiyanlıkta çirkin bir **صبغة** ile **صبغ** etti: onu onun içine soktu. Bazıları dedi: Nasârâ, çocuklarını vaftiz suyuna daldırırdı; bununla onları Hristiyan yaparlardı; Râgıb ve başkaları nakletti; ve o zayıftır.

Ve **الأصبغ**: sellerin en büyüğüdür; İbn Abbâd nakletti.

Ve elbiselerinde yeni olan kimse, vurulduğu vakit **أصبغ**’dır; ve aynı şekilde korktuğu vakit de; bu mecazdır; Zemahşerî nakletti.

Rü’be’nin sözüne gelince:
“Onlar, ilâhın fazlından **الأسبغ**’i verirler;
bir bağış ve bir savma; **الأصبـغ** seli gibi.”
Ebu İshak dedi: **سيل الأصبغ**’in ne olduğunu bilmiyorum. Sâğânî dedi: O, Bahreyn’de bir vadidir.

Mecazdan: Kuşlardan **الأصبغ**: kuyruğu beyaz olan; mavi (renk), onun kuyruğunu bedenine muhalif bir renkle **صبغ** etmiştir. Ve Hasan b. Abdullah el-İsfahânî kâtibin “Güvercinin garîbi”nde şu lafzı okudum: “Başın tamamı beyaz olursa, o bizde **الأصبغ**’dir. Güvercin sahiplerine göre ise o, kuyruğu beyaz olandır. Beyazlık kuyrukta olursa o **أشعل**’dir; güvercin sahipleri ona **الأصبغ** adını verir.”

Ve atlardan **الأصبغ**: perçemi yahut kulağın uçları beyaz olan. Kuyrukta beyazlık olursa o **الأشعل**’dir. Ebu Ubeyde dedi: Atın perçemi ağarırsa o **أسعف**’tır; tamamı beyaz olursa o **أصبغ**’dır. Dedi: **الشعل**: kuyruğun eninde bir beyazlıktır; tamamı yahut uçları beyaz olursa, o **أصبغ**’dır.

Ve **أصبغ بن غياث**: denildi ki sahabîdir.

Ve **أصبغ بن نباتة**, **النون** zamme ile; el-Hanzalî el-Kûfî: tâbiîdir; Ali’den (rivayet eder); ondan da Rezin b. Habib el-Cühenî ve Ziyad b. el-Münzir el-Hemdânî (rivayet etti). Zehebî dedi: pek zayıftır.

Ve **أصبغ بن الفرج** el-Mısrî: imam Mâlik’in—Allah Teâlâ ona rahmet etsin—görüşünü en iyi bilen halktır; mezhepteki sözleri meşhurdur. Ondan er-Rabî‘ b. Süleyman el-Cîzî rivayet etti.

Ve **أصبغ بن زيد** el-Cühenî, el-Vâsıtî, el-Verrâk: hadisçidir; tevsik edilmiştir.

Ve **أصبغ**: Amr b. Harîs’in mevlâsı. Zehebî dedi: denilir ki değişti.

Ondan geriye kalanlardandır: **أصبغ بن سفيان** el-Kelbî.

Ve **أصبغ بن عبد العزيز** el-Leysî.

Ve **أصبغ بن دحية**.

Ve **أصبغ** Ebu Bekir eş-Şeybânî.

Ve **أبو الأصبغ**: Abdülaziz b. Yahyâ el-Harrânî: hadisçilerdir.

Ve koyunlardan **الصبغاء**: kuyruğunun ucunu beyazlatmış olan; geri kalanı siyahtır. İsim **الصبغة**’dir; zamme ile. Ebu Zeyd dedi: Koyunun kuyruğunun ucu beyaz olursa o **صبغاء**’dır.

Ve **الصبغاء**: **الثمام** ve **الضعة** gibi bir ağaçtır; yaprakça daha büyüktür ve yeşillikçe daha tazedir. Ebu Nasr dedi: meyvesi beyazdır. Ebu Ziyad dedi: kumluktur; ve o, yazın ceylanların meskenlerindendir; köklerinde inleri kazarlar. Hadiste gelmiştir: “**هل رأيتم الصبغاء**”.

Ve denildi: **الصبغاء**: bitkiden bir demettir; çıktığı vakit, üstlerinin güneşe bakan tarafı yeşil, gölgeye bakan tarafı beyaz olur; sanki **النعجة الصبغاء** ile adlandırılmıştır. Dedim: zikredilen hadis, Atâ b. Yesâr’ın Ebu Saîd el-Hudrî رضي الله عنه’dan rivayetidir; onu merfû‘ olarak (şöyle): “O, ateşten çıkan bir kavmi zikretti; demetler halinde çıkarlar; cennetin ırmaklarından bir ırmağa atılırlar; selin taşıdığı çamurda tanenin bitmesi gibi biterler.” Peygamber صلى الله عليه وسلم dedi: “**هل رأيتم الصبغاء**”. Bir rivayette: “Onu görmediniz mi? Gölgeye bakan tarafı sarımsı yahut beyaz; güneşe bakan tarafı yeşilimsi.” İbn Kuteybe dedi: Etlerinin, yakıldıktan sonra bitmesini; bitkiden demetin, çıktığı vakit bitmesine benzetti; çünkü o, çıktığı vakit **صبغاء** olur.

Ve **الصباغ**, **شداد** gibi: boyayan; yani: elbiseleri renklendiren. Lisân’da: boyayı işleyen (kimse).

Ve **الصباغ**: yalancı; ondan hadis: “**كذبة**: **كذبها الصباغون**”; ve **الصياغون** diye rivayet edilir, ve **الصواغون** diye rivayet edilir; o, hadisi renklendiren, onu **يصبغه** ve onu değiştiren kimsedir. Ebû Hureyre’den (Allah ondan razı olsun) onu merfû olarak: “İnsanların en yalancısı **الصباغون** ve **الصواغون**dur.” **الخطابي** dedi ki: Bu sözün manası, bu iki sanatın ehlinin, metaı geri vermede vaatlerin onlardan çok olması, onda vakitler belirlemeleri, ve belki onda sözden dönmenin vuku bulmasıdır; bunun üzerine şöyle denildi: “Onlar insanların en yalancılarındandır.” Dedi ki: Mana, her **صائغ** ve **صباغ**ın yalancı olması değildir; fakat bu iş onların bazısından yaygınlaşınca, her birinin ondan bulunması gözetimde olduğundan, onların umumuna bu (hüküm) salıverildi. Dedi ki: Ve denildi ki: Murad, sözün **صياغة**si ve onun **صبغته**si ve onu bâtıl ile renklendirmektir; nitekim denilir: “Falan sözü **يصوغ** eder ve onu **يزخرفه** eder”; ve sözden bunun benzeri.

Ve **ابن الصباغ** “**الشامل**”in sahibi odur: Ebû Nasr Abdüssayyid b. Muhammed, meşhur Şâfiî fakihi.

Ve **الصبغة** (zamme ile): bir kısmı olgunlaşmış **البسرة**; dersin ki: “Hurmadan bir **صبغة** yahut iki **صبغة** kopardım”; ve o, **الصاد** ile daha çoktur.

Ve “**كأمير**”: **صبيغ** b. **عسيل**; işte böyle, **عسيل** diğer bütün nüshalarda; bazısında “**كزبير**” gibi, bazısında “**كأمير**” gibi; ikisi de hatadır. Doğrusu, hâfızın **التبصير**’de ضبط ettiği üzere, **العين**’in kesresiyle **عسل**’dır. Musannif için bu, **اللام**’da gelecektir. Ondan, kardeşinin oğlu **عسل** b. Abdullah b. **عسل** rivayet etti. İbn Maîn dedi ki: Bilakis o, **صبيغ** b. **شريك**’tir. Hâfız dedi ki: İki söz de doğrudur; o, **صبيغ** b. **شريك** b. el-Münzir b. Katan b. Kaş‘ b. **عسل** b. Amr b. Yerbû‘ et-Temîmî’dir. Kim “**صبيغ** b. **عسل**” derse, onu en yüce dedesine nisbet etmiştir. Onun **ربيعة** adlı bir kardeşi vardır; **الجمل**’e şahit oldu. O, insanları Kur’ân’ın müteşâbihinden kapalı şeylerle ve sorularla sıkıntıya sokardı; bunun üzerine Ömer (Allah ondan razı olsun) onu dövdükten sonra Basra’ya sürdü; ve onun valisine, terbiye olarak onu barındırmamasını yazdı; ve onunla oturmayı yasakladı.

Ve **صبيغ** “**كزبير**”: Benî Münkız b. A‘yâ için bir su(yer)i; Benî Esed b. Huzeyme’dendir.

Ve **صبيغاء** “**كحميراء**”: bir yer; kumdan **طلح** yakınında. Daha önce **الحاء**’da, harekeli olarak **طلحا**: Tâif’in aşağısında bir yer; sâkin olarak: Bedir ile Medine arasında (bir yer) olduğu geçti. Burada murad, sonuncusudur. Ebû Ubeyd ve başkalarının **المعجم**’inde, nassı şu olanı buldum: “**صبغاء** ‘**كحمراء**’: Hicaz’da bir nâhiye, ve Yemâme’de bir nâhiye.” Ve **طلح** hakkında, sâkin olarak da dedi ki: “O, Mekke ile Yemâme arasında bir yerdir.” Lâkin **الصاغاني** onu tasğîr ile ضبط etti; musannif de onu taklit etti. Bununla, mevzide doğrunun “**صبغاء** ‘**كحمراء**’” olduğunu bildim; öyleyse düşün.

Ve “**أصبغ عليه النعمة**”: **السين** ile “**أسبغها**”da bir lugat.

Ve mecazdan: “**أصبغت النخلة**”: **بسر**’ında olgunluk göründüğü zaman; o hâlde o, **مصبغ**’dır.

Ve “**أصبغت الناقة**”: yavrusunu, tüylenmiş olarak attığı zaman; ikisinde de “**صبغت تصبيغا**” gibi; yani: devede ve hurma ağacında. **الأزهري** dedi ki: Araplardan, **الصاد** ile “**صبغت الناقة**” diyen vardır; ve o, **مصبغ**’dır; **السين** daha çoktur; daha önce **الأصمعي**’den geçti. Hurma ağacında **التصبيغ** ise bilinmedi. **الصاغاني**’nin, **الزمخشري**’nin ve **صاحب اللسان**’ın zikrettiği: “**صبغت البسرة تصبيغا**: **ذنبت** gibi.” **الأساس**’ın ibaresi: “**صبغت الرطبة**: **تلونت** gibi.” Bununla, musannifin sözündeki imamların nasslarına muhalefeti bilirsin. **الزمخشري** artırdı: “Ve o, mecazdır.”

Ve yine mecazdan: “**اصطبغ فلان بالصبغ**”; onu salıverdi de fethi vehmettirdi; öyle değildir; bilakis o, kesre iledir. Sonra, onu zikretti ve onun tefsiri daha önce geçmedi; zahiri, elbiselerin onunla renklendiği şeydir; öyle değildir; bilakis murad, sirke, yağ ve bunların benzeri katıklardandır; geleceği üzere; yani: onunla katık edinmek ve renklendirmek.

**اللحياني** dedi ki: “Dinde **تَصَبَّغَ** eder, **تَصَبُّغًا**; **الصبغة**’dendir.” Ve yine: “Güzel bir **صبغة** ile **تَصَبَّغَ** eder.” **الزمخشري** onu tefsir etti ve dedi ki: yani hâli güzelleşti.

Ona istidrâk edilenlerdendir: **الصبغ** ve **الصباغ** (kesre ile): katıklardan, onunla **يصطبغ** olunan şey. **الجوهري** **الصبغ**’ı bu manayla zikretti. Ondan, zeytin hakkında Allah Teâlâ’nın sözü: “**تنبت بالدهن وصبغ للآكلين**”; yani onun yağı. **الفراء** dedi ki: “Der ki: yiyenler zeytinle **يصطبغون** ederler.” **الزجاج** dedi ki: “**الصبغ** ile zeytini murad etti.” **الأزهري** dedi ki: “Bu, iki sözün daha iyisidir.”

Ve “**صبغ اللقمة يصبغها صبغا**”: onu yağladı ve onu batırdı; batırılan her şey **صبغ** edilmiştir.

Ve **الصبغ** ve **الصباغ** ayrıca sirkeye de ıtlak olunur; çünkü ekmek onunla batırılır. Ondan onların sözü: “**نعم الصبغ الخل**.”

Ve **الصباغ**’ın cemi: **أصبغة**; denilir: “Sofrasında **الأصبغة** çoğaldı”; ve o, mecazdır.

Ve denilir: **الصباغ** **صبغ**’ın cemidir. Ondan, **الراجز**’in sözü:
بالملح أو ما خف من صباغ
Ve “**اصطبغ بكذا**”: onunla renklendi; ve o, mecazdır.

Ve denilir: “**صبغت الناقة مشافرها بالماء**”: onları onda batırdığı zaman. **الأصمعي** **الراجز**’in sözünü inşad etti:
قد صبغت مشافرا كالأشبار
تربي على ما قد يفريه الفار
مسك شبوبين لها بأصـبـار
Ve “**صبغه يصبغه**”, **حد نصر** babından: **صبغ**’da bir lugat; **ضرب** ve **منع** gibi. Onu **الصاغاني** ve **صاحب اللسان** nakletti. Onda, **صبغا**’da ve “**صبغة**”de ( **عنبة** gibi) teslîs vardır; sonuncusu Ebû Hanîfe’dendir.

Ve **الصبغ** (fetha ile): masdar; onun cemi: **أصباغ**. Ve **الصباغ**’ın cemi: **أصبغة**. Ve cem‘in cemi: **أصابيغ**.

Ve “**اصطبغ**”: **الصبغ** edindi.

Ve **الصباغة** (kesre ile): **الصباغ**’ın mesleği.

Ve “**ثياب مصبغة**”: çokluk için şeddelendi. **رؤبة** dedi ki:
قد عجبت لباسة المصبغ
Ve “**ثوب صبيغ**” ve “**ثياب صبيغ**”: yani boyanmış; **فعيل** mânâca **مفعول** demektir.

Ve denilir: “**صبغوه في عينه**”: yani onun yanında onu değiştirdiler; ve ona, olduğu hâlden değiştiğini haber verdiler. Arapların sözünde **الصبغ**’ın aslı: değiştirmedir. Ondan “**صبغ الثوب**”: rengini değiştirdiği zaman; ve onu bir hâlden, siyahlık yahut kızıllık yahut sarılık hâline kaldırıp (başka) bir hâle (geçirdiği zaman).

Ve atta **الصبغ**, harekeli olarak: **الثنة**’nin tamamının beyazlaması; ve onun beyazlığının **التحجيل** beyazlığına bitişmemesi.

Ve **الأصبغ**: zayıf bir kuş türü.

Ve “**صبغ الثوب صبوغا**”: uzadı ve genişledi; **سبغ**’da bir lugat.

Ve “**صبغت الإبل في الرعي**”, **تَصْبَغُ**: o hâlde o, **صابغة**’dir. Ve “**صبغت فيه**”: başını (ona soktu). Ve yine hemze ile “**صبأت**” gibi. **جندل** develeri vasfederek dedi ki:
قطعتها برجـع أبـلاء
إذا اغتمسن ملث الظلماء
Ve **الصبغاء**: Hicaz’da bir yer.

Ve **بنو صبغاء**: Araplardan bir kabile.

Ve onları **صبغا** (kesre ile) diye adlandırdılar; ve **صبيغا** “**كزبير**” diye.

Ve “**صبغ يده بالعمل**” ve “Bir ilim fenn(i) ile”: ve o, mecazdır.

Ve Hâlid b. Yezîd: Ebû **الصبيغ**’in mevlâsı; Mısırlı bir fakih. Ondan Mufaddal b. Fudâle rivayet etti; ve oğlu Abdurrahîm el-fakih; Mâlik’in ashabındandır.

Ve Nucbe b. **صبيغ**, Ebû Hureyre’den.

Ve Ebû **الصبيغ**, Hâlid’in yukarıdan mevlâsıdır; aşağıdan ise Cumahî Umeyr b. Vehb’in mevlâsıdır. Ve onun mevlâlarından: Saîd b. el-Hakem b. Ebî Meryem; Ebû Fâtıma’nın mevlâsı; Ebû **الصبيغ**’in mevlâsı; Benî Cumah’ın mevlâsı; meşhur.
