# صبغ — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%BA/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D8%A8%D8%BA/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [صبغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%BA.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: صبغ

غ ص ب
غصب ، غبص ، صبغ ، صغب : ( مستعملة ) .
غبص : قلت : لم أجد في حَرْفِ غبص غيرَ مَا وَجَدْتُهُ في ( نوادر الأعرابِ ) أخَذْتُهُ مُغَابَصةً ومُغافَصَةً : أي : مُعَازَّةً .
غصب : قال الليث : الْغَصْبُ أخْذُ الشيء ظلماً وقهراً ، قلت : وسمعتُ العرب تقول : غَصَبْتُ الْجِلْدَ غَصْباً إذا كَدَدْتَ عنه شعره أو وبرَه قَسْراً ولم تعطنه حتى يسترخي عنه شعرُه أو صُوفهُ فَيُمْرَطَ ، وإذا أرادوا ذلك بَلُّوا الجِلْدَ بالماء وأبوال الإبل ، ثم أعملوه وهو مدرج مَطْوِيّ فيسترخي عنه شعره .
ويقال : اغتَصَبَ فلانٌ فلاناً مَالَهُ اغتِصاباً .
صغب : أهْمَلَهُ الليث .
وقال أبو تراب : سمعت الباهِليَّ يقول : يقال لِبيْضَةِ القَمْلَةِ صُغَابٌ وصُؤَابٌ .
ويقال للجائع سَاغِبٌ وسَغْبانُ وصَغبانُ .
صبغ : قال الليث : الصِّبغُ والصِّباغُ ما يلوَّنُ به الثِّيابُ والصَّبْغُ المصدَرُ ، والصِّبَاغَةُ حِرْفَةُ الصَّبَّاغِ .
قال : والصِّبغُ والصِّباغُ ما يُصْطَبَغُ به من الأُدْمِ .
قال الله جلَّ وعز في الزَّيْتُونِ : ( وَصِبْغٍ لِّلأَكِلِيِنَ ) ( المؤمنون : 20 ) ، يعني : دُهْنَه .
وقال الفراء : يقول الآكلونَ يَصْطَبِغُونَ بالزَّيتِ ، فجعل الصِّبْغَ الزَّيتَ نفسه .
وقال الزجاج : أراد بالصِّبغِ الزَّيتونَ في قول اللَّهِ : ( وَصِبْغٍ لِّلأَكِلِيِنَ ( قلت : وهذا أجوَدُ القَوليْنَ ، لأنه قد ذكر الدُّهْنَ قبله قال : وقوله : ( تَنبُتُ بِالدُّهْنِ ) ( المؤمنون : 20 ) أي : تَنْبُتُ وفيها الدُّهنُ أو ومعها دُهنُ كَقَوْلِكَ : جَاءَني زيد بالسَّيفِ ، أي : جاءني ومعه السَّيْفُ .
وقال غيره : صَبِيغٌ : اسم رجل كان يَتَعَنَّتُ الناس بسُؤالاتٍ مشكلةٍ من القرآن فأمر عمر بن الخطاب بِتَأدِيبِه ونَفْيِهِ إلى البصرةِ وكتَبَ إلى أبي موسى أَنْ ينهى الناس عن مُجالَسَتِهِ .
وقال الليث : والأَصْبَغُ من الطير ما ابْيضَّ أَعلى ذَنبه .
وقال أبو عبيدة : إذا شابت ناصِيةُ الفَرَسِ فهو أسْعَفُ ، فإِذا ابْيَضَّتْ كلها فهو أصبغُ قال : والشَّعَلُ : بَيَاضٌ في عُرضِ الذَّنَبِ فإِن ابيض كلُّه أو أطْرَافه فهو أصبغ قال : والْكَسَع أن تَبْيَضَّ أطراف الثُّنَنِ فإِن ابيَضَّتِ الثُّنَنُ كلها في يَدٍ أو رجْلٍ ولم تَتَّصِلْ بِبَياض التَّحْجيِل فهو أصبغُ أيضاً .
أبو عبيدة عن أبي زَيدٍ قال : إذا ابيَضَّ طَرَف ذَنَبِ النّعْجَةِ فهي صَبْغاءُ ، قلت : والصَّبغاءُ نَبْتٌ معروفٌ .
وجاء في الحديث : ( هل رأيتم الصَّبغاءَ ، ما يلي الظِّل منها أصفَرُ أو أبيض ) ، وذلك أن الطاقَةَ الغضَّةَ من الصَّبغاء حين تطلع الشمس يكون ما يَلي الشمس من أعاليها أبْيضَ وما يلي الظِّلَّ أخْضَرَ كأنَّها شُبِّهَتْ بالنَّعجةِ الصَّبْغاءِ .
وفي الحديث أنهُ قال : ( فَيَنْبتون كما تَنْبتُ الحبَّة في حَمِيل السَّيْلِ ألم ترَوها ما يلي الظِّل منها أصيْفرٌ أو أبيض وما يلي الشمس منها أخَيضِرُ ، وإذا كانت كذلك فهي صبغاء ، قال ابن قتَيبَة : شَبَّهَ نَباتَ لحومهم بعدَ إحْراقِها بِنَبات الطاقة من النَّبتِ حين تطلع وذلك أنها حين تطلع تكون صبغاءَ ، فما يلي الشمس من أعاليها أخضر وما يلي الظِّل أَبيض .
وقال ابن الأنباري في قولهم : قد صَبَغوني في عيْنِك .
قال : معناه : غيرُونِي عندَك وأخبرُوا أني قد تغيّرْتُ عما كنتُ عليه .
قال : والصَّبْغُ في كلام العرب التغييرُ ، ومنه صُبغَ الثوبُ إذا غُيِّرَ لونه وأُزيل عنْ حاله إلى حال سوادٍ أو حمرة أو صُفرة ، قالَ : وقيل : هو مأخوذ مِن قولهم : صَبغوني في عينِك وصَبغوني عندك ، أي أشارُوا إليكَ بأني موْضعٌ لما قصدتني به من قول العرب صَبَغْتُ الرجل بعيني ويدِي أي أشرتُ إليه .
قال الأزهري هذا غَلَطٌ ، إذا أرادَتِ
العربُ الإِشارة بعَيْب أو غيره قالوا : صَبَعْتُ بالعين ، قاله أبو زيد ، قال أبو بكر : وقال أَبو العباس : قال الفراءُ : صَبَغتُ الثوب أصْبُغُه وأصْبَغُهُ وأصبِغه ثلاث لغاتٍ ويقال : ناقةٌ صابِغٌ إذا امتلأ ضَرْعُهَا وحَسَنَ لونهُ ، وقد صَبُغَ ضَرْعُها صُبُوغاً وهي أجودها محلبةً وأحبها إلى الناس ، وصَبَغَتْ عضلَةُ فلان إذا طالت تَصْبُغُ وبالسين أيضاً ، وصَبَغَت الإبلُ في الرعي تَصْبُغُ فهي صَابِغة قال جَنْدَلٌ الطهوي يصفُ إبلاً :
قطَعْتها بِرُجَّع أبْلاءِ
إذا اغْتَمسْنَ مَلَثَ الظُّلماءِ
بالقوم لم يصبُغْن في عَشاءِ
ويروى : لم يصبُؤونَ في عَشاء يقال : صَبأ في الطعام إذا وضَعَ فيه رأسَه .
وقال أبو حاتم : سمعتُ الأصمعيَّ وأبا زيد يقولانِ : صبغتُ الثوْبَ أصبُغه وأصبَغه صِبَغاً حسناً ، الصادُ مكسورةٌ والباءُ متحركة ، والذي يُصبغُ به الصبغُ بسكونِ الباء مثلُ الشِّبَع والشِّبْع .
وأنشد :
واصْبغ ثيابي صِبَغاً تحقيقاً
مِن جيِّد العُصْفُر لا تشرِيقا
والتشرِيقُ : الصَّبْغُ الخفيفُ .
وقال الله تعالى : ( صِبْغَةَ اللَّهِ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ صِبْغَةً ) ( البقرة : 138 ) .
قال الفراء : إنما قيلَ : صبغةً لأن بعضَ النصارى كانوا إذا وُلدَ المولودُ جعلوه في ماءٍ لهم كالتطهير فيقولون هذا تَطهِيرٌ له كالختانةِ فقال اللَّهُ جل وعزّ : قل ) صِبْغَةَ اللَّهِ ( يأمرُ بها محمداً ( صلى الله عليه وسلم ) وهي الختانَةُ اخْتَتنَ إبراهيم وهي الصِّبغةُ ، فجرتِ الصِّبْغة على الخِتانة لصَبغهمُ الغلمانَ في الماء ونصبَ ) صِبْغَةَ اللَّهِ ( لأنه ردَّها على قوله : بل نتبعُ ملة إبراهيمَ ونتبعُ صبغةَ الله .
وقال غيرُ الفراء : أضمرَ لها فعلاً اعرِفوا صبغةَ الله وتدبَّرُوا صبغة الله وشِبه ذلك ، ويقال : صَبَغَتِ الناقة مشافِرَها في الماء إذا غَمَستها ، وصبغَ يدُه في الماء .
وقال الراجز :
قد صَبَغَتْ مشافِراً كالأشبار
تُرْبى عَلَى ما قُدَّ يفريه الفارْ
مَسْكَ شَبُوبَين لها بأَصبار
قلت : فَسَمَّت النصارى غَمْسَهم أولادَهم في ماء فيه صِبغٌ صَبغاً لغمْسِهم إياهمْ فيه ، والصَّبغُ الغمْسُ .
وقال اللحيانيُّ : تَصَّبَغُ فلانٌ في الدِّينِ تصبُّغاً وصِبْغةً حسنة .
وقال أبو عمرو : كلُّ مَا تُقرِّب به إلى الله فهوَ الصِّبغةُ .
أبو عبيد عن الأصمعي : إذا ألقتِ الناقةُ ولدَها وقد أشعرَ قيلَ : سبّغتْ فهي مُسَبِّغ .
قلتُ : ومن العَربِ من يقول : صَبَّغتْ بالصاد فهيَ مُصَبِّغٌ ، والسينُ أكثرُ ، ويقال : أصبغتِ النخلةُ فهي مُصْبغ ، إذا ظهر في بُسرِها النضجُ ، والبسْرَةُ التي قد نضجَ بعضُها هي الصُّبغةُ تقول : نزعْتُ منها صُبغة أو صُبْغتين .
وقال أبو زيد : يقال : ما تركتُه بصِبْغ الثمن ، أيْ لم أتركهُ بثمنِه الذي هو ثمنُه ، ويقال : ما أخذتُه بصبْغ الثمنِ ، أي لمْ آخذْه بثمنِه الذي هو ثمنه ، ولكني أخذْتُه بِغلاءٍ .

### Türkçe

غ ص ب
**غصب** ، **غبص** ، **صبغ** ، **صغب** : (kullanılan) .
**غبص** : Dedim ki: **غبص** harfinde, **( نوادر الأعرابِ )**’da bulduğumdan başka bir şey bulmadım; onu **مُغَابَصةً** ve **مُغافَصَةً** olarak aldım: yani: **مُعَازَّةً**.
**غصب** : Leys dedi: **الْغَصْبُ** bir şeyi zulümle ve zorla almaktır. Dedim ki: Arapların şöyle dediğini işittim: **غَصَبْتُ الْجِلْدَ غَصْباً**; eğer onun tüyünü veya yününü zorla kazıdıysan ve ona (deriye) tüyü veya yünü gevşeyip de dökülsün diye yumuşatıncaya kadar (bir şey) vermediysen. Ve eğer bunu istedilerse deriyi su ve deve idrarlarıyla ıslatırlar, sonra onu, dürülmüş katlanmış hâlde iken işlerler; böylece tüyü ondan gevşer.
Ve denilir: Falan, falanın malını **اغتِصاباً** olarak **اغتَصَبَ** etti.
**صغب** : Leys onu ihmal etti.
Ebu Turab dedi: Bahilî’nin şöyle dediğini işittim: Bit yumurtasına **صُغَابٌ** ve **صُؤَابٌ** denilir.
Ve denilir: Aç olana **سَاغِبٌ** ve **سَغْبانُ** ve **صَغبانُ**.
**صبغ** : Leys dedi: **الصِّبغُ** ve **الصِّباغُ** elbiselerin onunla renklendirildiği şeydir; **الصَّبْغُ** mastardır; **الصِّبَاغَةُ** ise boyacının mesleğidir.
Dedi: **الصِّبغُ** ve **الصِّباغُ** derilerden onunla boyanılan şeydir.
Allah جلَّ وعز zeytin hakkında dedi ki: **( وَصِبْغٍ لِّلأَكِلِيِنَ )** (المؤمنون: 20); yani: onun yağı.
Farra dedi: Yiyenler zeytinyağıyla **يَصْطَبِغُونَ** der; böylece **الصِّبْغَ**ı bizzat yağın kendisi kıldı.
Zeccac dedi: Allah’ın şu sözünde **الصِّبغِ** ile zeytini kastetti: **( وَصِبْغٍ لِّلأَكِلِيِنَ )**. (Dedim ki: Bu, iki sözün daha iyisidir; çünkü ondan önce yağı zikretmiştir; dedi ki: Ve O’nun sözü: **( تَنبُتُ بِالدُّهْنِ )** (المؤمنون: 20), yani: içinde yağ olarak biter yahut onunla birlikte yağ (olarak biter); senin “Zeyd bana kılıçla geldi” sözün gibi; yani: bana geldi ve onunla birlikte kılıç vardı.)
Ve başkası dedi: **صَبِيغٌ**: Kur’an’dan müşkil sorularla insanları zorlayan bir adamın adıdır; Ömer b. el-Hattab onun terbiye edilmesini ve Basra’ya sürülmesini emretti ve Ebu Musa’ya, insanların onunla oturmasını yasaklamasını yazdı.
Leys dedi: Kuşlardan **الأَصْبَغُ**, kuyruğunun üstü beyazlaşmış olandır.
Ebu Ubeyde dedi: Atın perçemi ağarırsa o **أسْعَفُ**tur; hepsi beyazlaşırsa o **أصبغُ**tur. Dedi: **الشَّعَلُ**: kuyruğun eninde bir beyazlıktır; eğer hepsi yahut uçları beyazlaşırsa o **أصبغُ**tur. Dedi: **الْكَسَع**: **الثُّنَنِ** uçlarının beyazlaşmasıdır; eğer **الثُّنَنُ**’in hepsi bir elde veya ayakta beyazlaşır ve **بَياض التَّحْجيِل**’e bitişmezse o da **أصبغُ**tur.
Ebu Ubeyde, Ebu Zeyd’den: Dedi ki: Koyunun kuyruğunun ucu beyazlaşırsa o **صَبْغاءُ**dır. Dedim ki: **الصَّبغاءُ** bilinen bir bitkidir.
Hadiste geldi: **( هل رأيتم الصَّبغاءَ ، ما يلي الظِّل منها أصفَرُ أو أبيض )**; bu, **الصَّبغاء**’dan taze filizin, güneş doğduğunda, güneşe bakan üst taraflarının daha beyaz, gölgeye bakan tarafının daha yeşil olması sebebiyledir; sanki o, **النَّعجةِ الصَّبْغاءِ**a benzetilmiştir.
Ve hadiste, onun şöyle dediği (rivayet edilmiştir): **( فَيَنْبتون كما تَنْبتُ الحبَّة في حَمِيل السَّيْلِ ألم ترَوها ما يلي الظِّل منها أصيْفرٌ أو أبيض وما يلي الشمس منها أخَيضِرُ ، وإذا كانت كذلك فهي صبغاء )**. İbn Kuteybe dedi: Etlerinin, yakılmalarından sonra bitmesini, güneş doğduğunda bitkiden filizin bitmesine benzetti; çünkü o, doğduğunda **صبغاءَ** olur; güneşe bakan üst tarafları yeşil, gölgeye bakan tarafı beyaz olur.
İbnü’l-Enbârî, onların “**قد صَبَغوني في عيْنِك**” sözünde dedi ki:
Dedi: Manası: Senin yanında beni değiştirdiler ve benim, üzerinde bulunduğum hâlden değiştiğimi haber verdiler.
Dedi: Arapların كلامında **الصَّبْغُ** değişikliktir; ondan: elbise **صُبغَ** edildi; eğer rengi değiştirildi ve bir hâlden siyahlık yahut kızıllık yahut sarılığa bir hâle kaldırıldıysa. Dedi: Ve denildi ki: O, onların “**صَبغوني في عينِك**” ve “**صبغوني عندك**” sözünden alınmıştır; yani: Arapların “**صَبَغْتُ الرجل بعيني ويدِي**” sözünden, yani: ona işaret ettim; (manasında) sana, benim, Arapların sözünden, bana yönelttiğin sözden dolayı bir mevki olduğumu işaret ettiler.
Ezherî dedi: Bu bir hatadır; Araplar ayıpla veya başkasıyla işaret etmek istediklerinde “**صَبَعْتُ بالعين**” derler; bunu Ebu Zeyd söyledi. Ebu Bekir dedi: Ve Ebu’l-Abbas dedi: Farra dedi: “**صَبَغتُ** elbiseyi: **أصْبُغُه** ve **أصْبَغُهُ** ve **أصبِغه**” üç lugattır. Ve denilir: Memesi dolup rengi güzelleşirse deve **صابِغٌ**dur; onun memesi **صُبُوغاً** olarak **صَبُغَ** olmuştur; o, onların en iyi sağılırı ve insanlara en sevimlisidir. Ve falanın kası uzarsa **صَبَغَتْ**; **تَصْبُغُ**; ve **بالسين** ile de (böyledir). Ve develer otlamada **صَبَغَت**; **تَصْبُغُ**; böylece onlar **صَابِغة**dir. Cendel et-Tahavî develeri vasfederek dedi ki:
قطَعْتها بِرُجَّع أبْلاءِ
إذا اغْتَمسْنَ مَلَثَ الظُّلماءِ
بالقوم لم يصبُغْن في عَشاءِ
Ve şöyle de rivayet edilir: “**لم يصبُؤونَ في عَشاء**”. Denilir: Yemeğe **صَبأ** etti; eğer başını onun içine koyduysa.
Ebu Hâtim dedi: Asmaî ve Ebu Zeyd’in şöyle dediklerini işittim: Elbiseyi **صبغتُ**; **أصبُغه** ve **أصبَغه**; güzel bir **صِبَغاً** ile; **الصادُ** kesrelidir ve **الباءُ** harekelidir. Ve onunla boyanılan şey, **الصبغُ**dur; **الباء**’nın sükûnu ile; **الشِّبَع** ve **الشِّبْع** gibi.
Ve inşad etti:
واصْبغ ثيابي صِبَغاً تحقيقاً
مِن جيِّد العُصْفُر لا تشرِيقا
Ve **التشرِيقُ**: hafif boyamadır.
Allah تعالى dedi: **( صِبْغَةَ اللَّهِ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ صِبْغَةً )** (البقرة: 138).
Farra dedi: Ancak **صبغةً** denildi; çünkü Hristiyanların bazısı, çocuk doğduğunda onu, kendilerinde olan bir suya, arındırma gibi, koyarlardı; sonra “bu, ona bir arındırmadır; sünnet gibi” derlerdi. Bunun üzerine Allah جل وعز dedi: “De ki: **( صِبْغَةَ اللَّهِ )**”; onunla Muhammed’e (صلى الله عليه وسلم) emrediyor; o da sünnettir; İbrahim sünnet oldu; o **الصِّبغةُ**dır. Böylece **الصِّبْغة** onların oğlan çocuklarını suda boyamalarından dolayı sünnete yürüdü. Ve **( صِبْغَةَ اللَّهِ )**’ı nasbetti; çünkü onu, “Bilakis İbrahim’in milletine uyarız ve Allah’ın boyasına uyarız” sözüne reddetti.
Farra’dan başkası dedi: Ona bir fiil gizledi: “Allah’ın boyasını biliniz” ve “Allah’ın boyasını tefekkür ediniz” ve bunun benzeri. Ve denilir: Deve dudaklarını suda **صَبَغَت**; eğer onları daldırdıysa; ve onun eli suda **صبغَ**.
Ve recez söyleyen dedi ki:
قد صَبَغَتْ مشافِراً كالأشبار
تُرْبى عَلَى ما قُدَّ يفريه الفارْ
مَسْكَ شَبُوبَين لها بأَصبار
Dedim ki: Hristiyanlar, içinde **صِبغٌ** bulunan bir suda çocuklarını daldırmalarını, onları onun içinde daldırmalarından dolayı **صبغاً** diye adlandırdılar; ve **الصَّبغُ** daldırmadır.
Lihyânî dedi: Falan dinde **تَصَّبَغُ** etti; **تصبُّغاً** ve güzel bir **صِبْغةً** (ile).
Ebu Amr dedi: Allah’a onunla yaklaştığın her şey, o **الصِّبغةُ**dır.
Ebu Ubeyd, Asmaî’den: Deve yavrusunu atar da (yavru) kıllanmış olarak (doğmuş) olursa: **سبّغتْ** denilir; böylece o **مُسَبِّغ**dir.
Dedim ki: Araplardan kimi **صَبَّغتْ** der; **بالصاد**; böylece o **مُصَبِّغٌ**dur; **السين** daha çoktur. Ve denilir: Hurma ağacı **أصبغتِ**; böylece o **مُصْبغ**dir; eğer onun **بُسر**’ünde olgunluk ortaya çıkarsa. Ve bir kısmı olgunlaşmış olan **البسْرَةُ**, o **الصُّبغةُ**dır; dersin ki: Ondan bir **صُبغة** yahut iki **صُبْغتين** kopardım.
Ebu Zeyd dedi: Denilir: Onu, fiyatın **بصِبْغ**’ı ile bırakmadım; yani: onu, onun fiyatı olan fiyatıyla bırakmadım. Ve denilir: Onu, fiyatın **بصبْغ**’ı ile almadım; yani: onu, onun fiyatı olan fiyatıyla almadım; fakat onu pahalılıkla aldım.
