# صبن — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D9%86/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D8%A8%D9%86/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [صبن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D9%86.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: صبن

ص ن ب
صبن ، صنب ، نصب ، نبص ، بصن .
بصن : قريةٌ تُعْمَل فيها السُّتُورُ البَصَنِيَّة ، وليست بعربيّة .
صبن : اللّحيانيّ عن الأصمعيّ : صَبَنْتَ بالصاد عنّا الهديّةَ تَصِبْنَ صَبْناً .
قال : وقال رجُل من بني سعْد بن زيد : صَبَنْتَ تَصْبِن صَبْناً ، وكذلك كلُّ معروفٍ إذا صرفتَه إلى غيرِه . وكذلك كَبَنْتَ وَخَضَنْتَ وزنبت .
وقال الأصمعيّ : تأويلُ هذه الحروف : صَرْفُ الهديّة أو المعروف عن جيرانك ومعارفك إلى غيرهم .
وقال اللّيث : الصَّبْنُ : تسويةُ الكَعْبَيْن في الكَفّ ثم تَضْرِب بهما .
يقال : أَجِلْ وَلاَ تَصْبِن .
قال : وإذا خَبَأَ الرجلُ شيئاً في كَفَهِ ولا يُفطَن له كالدِّرهم وغيرِه قيل : صَبَن . فإذا صَرَف الكأسَ عمَّن هو أحقُّ بها إلى غيره قيل له : صَبَنَها ، وأنشد :
صَبَنْتِ الكَأْسَ عنّا أُمَّ عمرٍ و
وكان الكأسُ مَجْراها اليمِينَا
ثعلب عن ابن الأعرابي : الصَّبْنَاءُ : كَفُّ المُقَامِر إذا أمالها لِيغْدِرَ بصاحبِه يقول له شيخ البير ، وهو رئيسُ المُقامِرين : لا تَصْبِن ؛ لا تَصْبِن ، فإنّه طَرَف من الصَّغْوِ . والصابون : الذي يُغْسَل به الثّياب ، معروف ، معرّب .
نبص : قال ابن الأعرابي : النَّبْصاء من القِيَاسِ : المصوِّتةُ من النَّبِيص ، وهو صوتُ شَفَتَيِ الغلام إذا أرادَ تزويجَ طائرٍ بِأُنثاهُ .
اللّحياني : نَبَصْتُ بالطائرِ والعصفورِ أَنْبِصُ به نَبِيصاً ، أي : صوَّتُّ به . ونَبَصَ الطائرُ والعصفورُ يَنْبِصُ نَبِيصاً : إذا صوَّت صوتاً ضعيفاً . ونحو ذلك . قال الليث : وهو صحيح من كلام العرب .
صنب : أبو العبّاس : المِصْنَبُ : المُولَعُ بأكل
الصِّناب ، وهو الخَرْدل بالزَّبيب .
وفي الحديث : ( أُهْدِيَ للنّبي ( صلى الله عليه وسلم ) أَرْنَبٌ بِصِنَابِهَا ) ، أي : بِصِباغِها .
ومنه حديثُ عمر : ( لو شئتُ لأمرتُ بِصَرائقَ وصِنَابٍ ) .
أبو عُبَيد عن أبي عمرو : الصِّنَاب : الخردَل والزَّبيب .
قال : ولهذا قيل لِلْبِرْذَوْنِ : صِنَابِيّ ، إنّما شُبِّه لونه بذلك .
وقال اللّيث : الصِّنَابِيّ من الدّوَابّ والإِبل : لونٌ بَين الحُمْرَةِ والصُّفْرة مع كثْرَةِ الشَّعَر والوَبر .
نصب : قال اللّيث : النّصَبُ : الإعياءُ من العَناء . والفعل نَصِبَ يَنْصَب . فأَنْصَبَنِي هذا الأمرُ . وأمْرٌ نَاصِبٌ ومُنْصِب ، وقال النابغة :
كِلِينِي لِهَمَ يا أُصَيْمَةَ ناصِبِ
قال : ناصب : بمعنى مُنْصِب . وقال ابن السكّيت : قال الأصمعيّ : ناصِب : ذي نَصَب ؛ مثل : ليل نائم ، ذي نوم يُنَامُ فيه . ورَجُلٌ دارعٌ : ذو دِرْع . قال : ويقال : نُصْبٌ ناصِبٌ . مِثْلُ : مَوْتٍ مائت ؛ وشِعْرٍ شاعِر .
وقال أبو عمرو في قوله : ناصبٌ : نَصَبَ نَحْوِي ، أي : جَدّ ؛ ويقال : نَصَبَ الرجلُ فهو ناصب ونصِبَ . ونصَبَ له الهمَّ وأنصَبَه .
وقال اللّيث : النَّصْبُ : نصْبُ الدَّاء ، يقال : أصَابَهُ نَصْب من الدَّاء . قال : والنِّصْبُ : لُغَةٌ في النصيب ، وقال الله : ( سِرَاعاً كَأَنَّهُمْ إِلَى نُصُبٍ ) ( المعارج : 43 ) ، وقرىءَ : إلى ( نَصْب ) .
قال أبو إسحاق : مَنْ قَرَأَ : ( إلى نَصْب ) ، فمعناه : إلى عَلَم منصوبٍ يَسْتَبِقون إليه ، ومَنْ قرأَ : ( إلَى نُصُب ) ، فمعناه : إلى أَصْنَامٍ ، كقول : ( وَمَا ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ ) ( المائدة : 3 ) ، ونحو ذلك .
قَال الفرّاء : قال : والنَّصْبُ واحد ، وهو مصدَرٌ وجمعُه الأنْصاب .
وقال اللّيث : النُّصُبُ : جماعَةُ النَّصِيبة ، وهي علامةٌ تُنصَب للقوم .
وقال الفرّاء : كأنّ النُصُبَ الآلهةُ التي كانت تُعبَد من أحجار .
قلتُ : وقد جَعل الأعشى النُّصُبَ واحداً حيث يقول :
وذا النُّصُبَ المَنْصوبَ لا تَنْسُكَنَّهُ
أبو عُبَيد : النَّصائب : ما نُصِب حولَ الحوض من الأحجار ؛ قال ذو الرُّمة :
هَرَقْناهُ في بادِىء النَّشِيئة داثر
قديمٍ بعَهْدِ الماءَ بُقْعٍ نَصائبُهْ
وقال الليث : النُّصْبُ : رَفعُكَ شيئاً تَنْصِبُه قائماً منتصِباً .
والكلِمةُ المنصوبةُ يُرفَع صَوْتُها إلى الغار الأعلى .
وناصَبْتُ فلاناً الشرَّ والحربَ والعداوةَ ؛ ونَصَبْنَا لهم حَرْباً ، وكلُّ شيء انتصب بشيء فقد نَصَبْتَه . وتَيْسٌ أَنصب ، وعَنْز نَصْباء : إذا كانا منتصِبَي القُرون . وناقةٌ نَصْباءُ : مرتفِعة الصَّدْر .
أبو عُبَيد : أنصبتُ السكّينَ : جعلتُ لها نِصاباً ؛ قاله أبو زيد والكسائيّ ، قالا : وهو عَجْزُ السّكّين . ونِصابُ كلِّ شيء أصله ومرجعه الذي يرجع إليه يقال : فلانٌ يَرجِع إلى نِصابِ صِدْقٍ ؛ وتنْصِب صِدْق ، وأصلُه مَنبِته وَمحْتِدُه .
الليث : نِصابُ الشَّمس : مَغيبُها ومَرجِعُها الّذي تَرجِعُ إليه .
غيره : ثغرٌ منصَّب : مُستوِي النِّبْتة ، كأنه نُصِب مُسوِّيَ . ونَصَبْتُ للقَطاةِ شَرَكاً ونصَبتُ للقدَر نَصْباً .
قال ابن الأعرابي : المِنْصَبُ : ما يُنصَب عليه القِدْر إذا كان من حديدٍ . وتَنصَّب فلانٌ وانْتَصَب : إذا قامَ رافعاً رأسَه .
والنَّصْبُ : ضربٌ من أغانِي الأَعْراب .
وقد نصَبَ الراكب نَصْباً : إذا غَنَّى النَّصْبَ .
وفي الحديث : ( لو نَصَبتَ لنا نَصْبَ العَرَب ) ، أي : لو تَغَنّيْتَ .
ويَنْصُوب : موضع .
وقال شَمِر : غِنَاءُ النَّصّب : هو غِنَاءُ الرُّكْبان ، وهو العَقِيرة ، يقال : رَفَع عقيرتَه إذا غَنَّى النَّصْبَ .
وقال أبو عمرو : النَّصْبُ : حُدَاءٌ يُشْبه الغِناء .
أبو عُبَيد عن الأصمعي : النَّصْب : أن يسير القومُ يومَهم ، وهو سيْرٌ ليِّن ، وقد نَصَبُوا نصْباً .

### Türkçe

ص ن ب
**صبن** ، **صنب** ، **نصب** ، **نبص** ، **بصن** .
**بصن** : içinde **السُّتُورُ البَصَنِيَّة** yapılan bir köydür; Arapça değildir.
**صبن** : el-Lihyânî, el-Asma‘î’den: **صَبَنْتَ** (başındaki) **الصاد** ile, bizden hediyeyi çevirdin; **تَصِبْنَ** **صَبْناً**.
Dedi ki: Benî Sa‘d b. Zeyd’den bir adam da dedi: **صَبَنْتَ** **تَصْبِن** **صَبْناً**; her ma‘rûf (iyilik) da böyledir: onu başkasına çevirip (sarf edip) yönelttiğin zaman. Yine **كَبَنْتَ** ve **خَضَنْتَ** ve **زنبت** de böyledir.
El-Asma‘î dedi: Bu harflerin te’vîli: hediyeyi yahut ma‘rûfu, komşularından ve tanıdıklarından başkalarına çevirmektir.
El-Leys dedi: **الصَّبْنُ**: iki topuğu avuç içinde düzleştirmen, sonra ikisiyle vurmandır.
Denir: **أَجِلْ** ve **لاَ تَصْبِن**.
Dedi ki: Adam bir şeyi avucunda gizlediğinde ve ona dirhem ve başkası gibi fark edilmediğinde: **صَبَن** denir. Kadehi, ona daha layık olandan başkasına çevirdiğinde ona: **صَبَنَها** denir. Ve şu beyit okundu:
**صَبَنْتِ** **الكَأْسَ** عنّا أُمَّ عمرٍ و
وكان الكأسُ مَجْراها اليمِينَا
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الصَّبْنَاءُ**: kumarbazın eli; onu, arkadaşına hıyanet etmek için eğdiği zaman. Ona “şeyhu’l-bîr” der; o, kumarbazların reisidir: **لا تَصْبِن**; **لا تَصْبِن**; çünkü o, **الصَّغْوِ**’dan bir taraftır. Ve **الصابون**: elbiselerin onunla yıkandığı şeydir; bilinen (bir şeydir), mu‘arrebdir.

**نبص** : İbnü’l-A‘râbî dedi: kıyastan **النَّبْصاء**: **النَّبِيص**’ten olan ses çıkaran (dişi); o, oğlanın, bir kuşu dişisine çiftleştirmek istediği zaman iki dudağının sesidir.
El-Lihyânî: Kuşla ve serçeyle **نَبَصْتُ**; onunla **أَنْبِصُ** **نَبِيصاً**; yani onunla ses çıkardım. Ve kuş ve serçe **نَبَصَ**; **يَنْبِصُ** **نَبِيصاً**: zayıf bir sesle ses çıkardığı zaman. Ve bunun benzeri. El-Leys dedi: Bu, Arapların كلامından sahih olandır.

**صنب** : Ebü’l-‘Abbâs: **المِصْنَبُ**: **الصِّناب** yemeye düşkün olan; o da kuru üzümle hardaldır.
Hadiste: (Peygambere (sallallahu aleyhi ve sellem) **أَرْنَبٌ** **بِصِنَابِهَا** hediye edildi), yani: onun boyasıyla.
Ve ondan Ömer hadisi: (İsteseydim **بِصَرائقَ** ve **صِنَابٍ** ile emrederdim).
Ebü ‘Ubeyd, Ebû ‘Amr’dan: **الصِّنَاب**: hardal ve kuru üzümdür.
Dedi ki: Bu yüzden **الْبِرْذَوْنِ**’a **صِنَابِيّ** denildi; ancak rengi bununla benzetildi.
El-Leys dedi: binek hayvanlarından ve develerden **الصِّنَابِيّ**: kızıllık ile sarılık arasında bir renktir; kıl ve yünün çokluğu ile birlikte.

**نصب** : El-Leys dedi: **النّصَبُ**: meşakkatten olan bitkinliktir. Fiil: **نَصِبَ** **يَنْصَب**. Şu iş beni bitkin düşürdü: **فَأَنْصَبَنِي هذا الأمرُ**. Ve bitkin düşüren iş: **أمْرٌ نَاصِبٌ** ve **مُنْصِب**. Nâbiga dedi ki:
كِلِينِي لِهَمَ يا أُصَيْمَةَ ناصِبِ
Dedi ki: **ناصب**: **مُنْصِب** manasındadır. İbnü’s-Sikkît dedi: El-Asma‘î dedi: **ناصِب**: **ذي نَصَب** (yani: yorgunluk sahibi)dir; mesela: **ليل نائم**: içinde uyunan uyku sahibi. Ve **رَجُلٌ دارعٌ**: zırh sahibi. Dedi ki: **نُصْبٌ ناصِبٌ** da denir; tıpkı: **مَوْتٍ مائت**; ve **شِعْرٍ شاعِر** gibi.
Ebû ‘Amr, “**ناصبٌ**” sözü hakkında dedi ki: **نَصَبَ نَحْوِي**; yani: ciddileşti. Ve denir: adam **نَصَبَ**; o halde o **ناصب**tir; ve **نصِبَ**. Ve ona kederi **نَصَبَ** ve onu bitkin düşürdü: **أنصَبَه**.
El-Leys dedi: **النَّصْبُ**: hastalığın yerleşmesi; denir: ona hastalıktan **نَصْب** isabet etti. Dedi ki: **النِّصْبُ**: **النصيب** hakkında bir lugattır. Allah dedi ki: ( **سِرَاعاً كَأَنَّهُمْ إِلَى نُصُبٍ** ) (Me‘âric: 43); ve ( **نَصْب** ) diye de okundu.
Ebû İshâk dedi: Kim ( **إلى نَصْب** ) okursa, manası: dikilmiş bir alâmete doğru; ona doğru yarışırlar. Kim ( **إلَى نُصُب** ) okursa, manası: putlara doğru; şu söz gibi: ( **وَمَا ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ** ) (Mâide: 3) ve bunun benzeri.
El-Ferrâ dedi: Dedi ki: **النَّصْبُ** tektir; o bir masdardır; çoğulu **الأنْصاب**’dır.
El-Leys dedi: **النُّصُبُ**: **النَّصِيبة**’nin cemaatidir; o, kavim için dikilen bir alâmettir.
El-Ferrâ dedi: Sanki **النُصُبَ** taşlardan ibadet edilen ilâhlardır.
Ben dedim: el-A‘şâ, **النُّصُبَ**’u tekil kılmıştır; şöyle dediği yerde:
وذا النُّصُبَ المَنْصوبَ لا تَنْسُكَنَّهُ
Ebü ‘Ubeyd: **النَّصائب**: havuzun etrafına taşlardan dikilen şeylerdir. Zü’r-Rumme dedi ki:
هَرَقْناهُ في بادِىء النَّشِيئة داثر
قديمٍ بعَهْدِ الماءَ بُقْعٍ نَصائبُهْ
El-Leys dedi: **النُّصْبُ**: bir şeyi, ayakta dikilmiş olarak dikmen, onu dikmen.
Ve mansûb kelimenin sesi, en üst gırtlağa yükseltilir.
Ve falanla kötülüğü, savaşı ve düşmanlığı **ناصَبْتُ**; ve onlara bir savaş **نَصَبْنَا**. Bir şey bir şeyle dikilirse, onu dikmiş olursun: **نَصَبْتَه**. Ve **تَيْسٌ أَنصب** ve **عَنْز نَصْباء**: boynuzları dik olduğu zaman. Ve **ناقةٌ نَصْباءُ**: göğsü yüksek (olan).
Ebü ‘Ubeyd: bıçağı **أنصبتُ**: ona bir **نِصاب** yaptım; bunu Ebû Zeyd ve el-Kisâî söyledi; ikisi dedi ki: o, bıçağın sapıdır. Ve her şeyin **نِصابُ**’ı: onun aslı ve kendisine dönülen merciidir. Denir: falan, doğruluğun **نِصابِ**’ına döner; ve doğruluğun **تنْصِب**’i; onun aslı: bitip yetiştiği yer ve soyu-sopu.
El-Leys: güneşin **نِصابُ**’ı: onun batışı ve kendisine döndüğü merciidir.
Başkası: **ثغرٌ منصَّب**: bitişi düzgün (olan); sanki düzleştirici olarak dikilmiştir. Ve **القَطاةِ** için bir tuzak **نَصَبْتُ**; ve tencere için bir **نَصْب** **نصَبتُ**.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **المِنْصَبُ**: demirden olduğu zaman tencerenin üzerine dikildiği şeydir. Ve falan **تَنصَّب** ve **انْتَصَب**: başını kaldırarak ayağa kalktığı zaman.
Ve **النَّصْبُ**: bedevîlerin şarkılarından bir türdür.
Ve binekli **نَصَبَ** **نَصْباً**: **النَّصْبَ**’ı söylediği zaman.
Hadiste: (Bize Arapların **نَصْبَ**’ını söyleseydin), yani: şarkı söyleseydin.
Ve **يَنْصُوب**: bir yerdir.
Şemir dedi: **النَّصّب**’in şarkısı: binekli yolcuların şarkısıdır; o, **العَقِيرة**’dir. Denir: **رَفَع عقيرتَه**; **النَّصْبَ**’ı söylediği zaman.
Ebû ‘Amr dedi: **النَّصْبُ**: şarkıya benzeyen bir **حُدَاءٌ**’dır.
Ebü ‘Ubeyd, el-Asma‘î’den: **النَّصْب**: kavmin günlerini yürümeleridir; o yumuşak bir yürüyüştür; ve **نَصَبُوا** **نصْباً**.
