# صب (ص-ب) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D8%A8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ص - ب
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 3 sözlük

## Sözlükler (3)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الصّاد والبَاء
صب . بص : ( مستعملان ) .
( صبّ ) : قال الليث : الصَّبُّ : صَبُّك الماءَ ونحوَه . والصَّبَبُ : تَصوُّبُ نهرٍ أو طريق يكون في حُدور .
وفي صِفَةِ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( أنّه كان إذا مَشَى كأنّما ينحطُّ في صَبَب ) .
قال أبو عُبَيد : قال أبو عَمرو : الصَّبَبُ :
ما انحدَرَ من الأرض ، وجمعُه أصْبَاب .
وقال رُؤْبة :
بَلْ بَلَدٍ ذي صُعُدٍ وأصْبابْ
وفي حديث عُتبة بن غَزْوانَ أنّه خطب الناسَ فقال : ( ألاّ إنّ الدنيا قد آذَنَتْ بصَرْم ، ووَلَّت حَذّاء ، فلَم يَبقَ فيها إلا صُبابةٌ كصُبابة الإناء ) .
وَلّت حَذّاء ، أي : مُسرِعةً .
وقال أبو عُبَيد : الصبابةُ : البَقِيَّةُ اليسيرةُ تَبقَى في الإناء من الشّراب ؛ فإذا شَرِبها الرجل قال : تصابَبْتُها .
وقال الشَّماخ :
لَقَوْمٌ تَصابَبْتُ المعيشةَ بَعْدَهُمْ
أَشدُّ عليّ من عِفَاءٍ تَغَيَّرا
فشبّه ما بَقي من العَيْشِ ببقيّة الشّراب يتمزّزُه ويتصَابُّه .
وفي حديث عُقْبة بنِ عامر أنّه كان يَختَضِب بالصَّبِيب .
قال أبو عُبيد : الصَّبِيب يقال : إنَّه ماء وَرَق السِّمْسم أو غيرِه من نباتِ الأرض .
وقد وُصِف لي بمصر ، ولونُ مائِه أحمرُ يعلوه سواد ، ومنه قول علقمة بن عَبَدَةَ :
فأورَدْتُها ماءً كَأنّ جِمامَه
من الأجْنِ حِنَّاءٌ معاً وصَبِيبُ
وقال الليث : الدّمُ ، والعُصْفُر المُخلِص ؛ وأنشد :
يَبْكُون من بَعد الدُّموعِ الغُزَّرِ
دَماً سِجالاً كصبِيب العُصْفُرِ
وقال غيرُه : يقال للعَرَق صَبيبٌ ، وأنشد قولَه :
هَواجِرٌ تحْتَلِبُ الصَّبيبَا
وقال أبو عمرة : الصَّبيبُ : الجليدُ ، وأنشد في صفة الشّتاء :
ولا كلْبَ إلا والِجٌ أنفَه استَنّه
وليس بها إلاّ صَباً وصَبِيبُها
أبو العباس عن ابن الأعرابي : صبّ الرجلُ : إذا عشِق ، يَصبّ صَبابةً . والصبابةُ : رقةُ الهوى . قال : وصُبّ الرجلُ والشيءُ : إذا مُحِق .
عمرو عن أبيه : صَبْصَب : إذا فرّق جيشاً أو مالاً .
قال الليث : رجلٌ صَبٌّ ، وامرأةٌ صَبّة ، والفعل يَصبُّ إليها عِشقاً ، وهو صبٌّ قال : والصبيبُ : الدور . والعصفر المخلص ؛ وأنشد :
يبكون من بَعد الدموع الغُزّر
دماً سجالاً كسجال العُصفُر
أبو عبيد عن الأصمعي : خِمْسٌ صبْصَاب وبَصبَاص وحَصْحَاص ، كلّ هذا السيرُ
الذي ليست فيه وتيرة ولا فتور .
قال : وقال أبو عمر : المُتَصَبْصبُ : الذاهب المُمحق .
وقال الأصمعي : تَصبْصبَ تَصبْصُباً : وهو أن يذهب إلا قليلاً .
وقال أبو زيد : تَصبصب القوم : إذا تفرّقوا ؛ أنشد :
حتى إذا ما يَوْمُها تَصبْصَبَا
أي : ذهب إلاَّ قليلاً .
وسمعتُ العرب تقول للحَدُور : الصبوب ، وجمعها صُبُب ، وهو الصب ، وجمعه أصْباب .
أبو عبيد عن الأصمعي : الصُّبَّة : الجماعةُ من الناس .
وقال غيره : الصُّبّةُ : القطعة من الإبل والشاه .
وقال شمر : قال زيد بن كُثْوة : الصُّبةُ ما بين العشْر إلى الأربعين من المِعْزَى .
قال : والفِزْر من الضَّأْن مثلُ ذلك ، والصِّدْعَةُ نحوُها ، وقد يقال في الإبل .
وقال الليث : التَّصَبْصُبُ : شدة الخِلاف والجُرأة ؛ يقال : تَصَبْصبَ علينا فلان .
وقال في قول الراجز :
حتى إذا ما يومُها تَصبْصبَا
أي : اشتد عليّ الخمر ذلك اليوم .
قلتُ : وقول أبي زيد أحبُّ إليّ .
ويقال : صَبَّ فلان غنم فلان : إذا عاث فيها . وصَبَّ الله عليهم سَوْطَ عذابه ، أي : عَذبهم . وصبَّت الحيّةُ عليه : إذا ارتفعت ، فانصبّتْ عليه من فوقُ . ومنه حديثُ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنّه ذكر فِتَناً فقال : ( لَتَعودُنَّ فيها أساوِدَ صُبّاً يَضربُ بعضكم رِقابَ بعض ) . والأسَاوِدُ : الحيّات . وقوله : صُبّاً :
قال الزهري وهو راوي الحديث : هو من الصبّ .
قال : والحيّةُ إذا أراد النَّهْسَ ارتفع ثم صَبّ .
وقال أبو عبيد نحوه . وقال : هي جمعُ صَبُوبٍ أو صابَ صُبُب ، كما يقال شاةٌ عَزُوز وعُززُ ، وجَدود وجُدُد .
وقال : والذي جاء في الحديث : ( لتَعودُنّ أَسَاوِدَ صُبّاً ) ، على فُعْل من صَبَا يَصبو إذا مال إلى الدنيا ، كما يقال غازٍ وغُزّى . أراد : لتعودُنَّ فيها أساوِد ، أي : جماعاتٍ مختلفين وطوائفَ متنابِذين ، صائبين إلى الفتنة ، مائِلين إلى الدنيا وزُخْرُفها .
وكان ابن الأعرابي يقول : أصلُه صَبأَ عَلَى فعَل بالهمز ، جمعُ صابىء ، من صبَأَ عليه : إذا اندرأ عليه من حيث لا يحتسبُه ، ثم خُفّف همزه ونوِّن فقيل : صُبَّى مَوْزن غُزَّى .
وسمعت العرب تقول : صب فلان لفلان مغرفاً من اللبن والماء .
ويقال : صُبّ رِجْلُ فلان في القَيْد : إذا قُيّد .
وقال الفرزدق :
وما صَبَّ رِجْلي في حديد مُجاشعٍ
مع القَدرِ إلا حاجةً لي أُريدُها
ويقال : صببتُ لفلان ماءً في قَدَح ليشربَه ، واصطبَبْتُ لنفسي ماءً من القِرْبة لأشرَبَه .
وأخبرني المنذريُّ عن أبي العباس أنه قال في تفسير قوله : كأنما ينحطّ من صَبَب ، أراد أنه قويُّ البدن ، فإذا مَشَى فكأنه يَمْشي على صُدور قَدَمَيه من القوة ، وأنشد :
الواطِئين على صُدورِ نِعالهمْ
يَمشون في الدِّفْئِيِّ والإبْرادِ
بص : أبو عبيد عن الأصمعي : بَصَّ الشيءُ يَبِصّ بَصِيصاً ، ووبَص بَيِصُ وَبيصاً : إذا بَرَقَ وتلألأ .
وقال أبو زيْد : بَصَّصَ الجِرْوُ تَبْصيصاً : إذا فتح عَيْنه .
أبو عبيد عنه : قال شَمِر : وقال الفراء : بصَّصَ الجِرْوُ تَبْصيصاً بالياء .
قلتُ : وهما لغَتان ، وفيه لغاتٌ قد مرَّت في حرف الضَّاد .
وقال الليث : البَصْبَصةُ : تحريكُ الكلْب ذَنَبَه طمعاً أو خَوْفاً ، والإبلُ تفعَل ذلك إذا حُدِي بها .
وقال رؤبة :
بَصْبَصْنَ بالأذناب من لَوْحٍ وَبَقْ
يصف الوحشَ .
أبو عبيد عن الأصمعي : من أمثالهم في فِرار الجبَان وخضوعه بَصْبَصْنَ إذا حُدِين بالأذْنابِ .
ومثلُه قولُه : دَرْدَبَ لمّا عَضَّه الثِّقّافُ ، أي : ذَلّ وخَضَع .
وقال الأصْمَعِيُّ : خِمْسٌ بَصْبَاصٌ ، أي : مُتْعِبٌ لا فُتُورَ في سَيْرِه .
ويقال : أبصَّتِ الأرضُ إِبْصَاصاً ، وَأوبَصَصَتْ إيباصاً : أَوَّلُ ما يَطْهَرُ نَبْتُها .
ويقال : بَصَّصَتِ الْبَراعِيمُ : إذا تفتّحتْ أكِمَّةُ زَهر الرياض .

##### Türkçe

باب **الصّاد** ve **البَاء**

**صب** . **بص** : (ikisi de kullanımdadır).

(**صبّ**) : Leys dedi: **الصَّبُّ**: senin suyu ve benzerini dökmen. **الصَّبَبُ**: bir nehrin yahut bir yolun, inişte bulunan bir yokuş aşağı oluşu.

Peygamberin (sallallahu aleyhi ve sellem) sıfatında: (o, yürüdüğü zaman sanki bir **صَبَب** içinde aşağı iniyor gibi idi).

Ebû Ubeyd dedi: Ebû Amr dedi: **الصَّبَبُ**:
yerden aşağı inen şeydir; çoğulu **أصْبَاب**’dır.

Rü’be dedi:
بَلْ بَلَدٍ ذي صُعُدٍ وأصْبابْ

Utbe b. Gazvân’ın hadisinde: o, insanlara hutbe okudu da dedi ki: (Dikkat edin, dünya bir kopuş ile haber verdi ve hızlıca dönüp gitti; onda ancak kabın artığı gibi bir **صُبابةٌ** kaldı).

“Hızlıca dönüp gitti”, yani: acele ederek.

Ebû Ubeyd dedi: **الصبابةُ**: içecekten kabın içinde kalan az kalıntıdır; adam onu içtiği zaman: “Onu **تصابَبْتُها**” der.

Şemmâh dedi:
لَقَوْمٌ تَصابَبْتُ المعيشةَ بَعْدَهُمْ
أَشدُّ عليّ من عِفَاءٍ تَغَيَّرا

Böylece, yaşayıştan kalan şeyi, içeceğin kalıntısına benzetti; onu yudum yudum alır ve onu **يتصَابُّه**.

Ukbe b. Âmir’in hadisinde: onun **الصَّبِيب** ile boyandığı vardı.

Ebû Ubeyd dedi: **الصَّبِيب** denilir ki: o, susam yaprağının suyu yahut yer bitkilerinden başkasının (yaprağının suyu)dur.

Bana Mısır’da vasfedildi; suyunun rengi kırmızıdır, üstünde bir siyahlık bulunur. Alkame b. Abede’nin sözü de bundandır:
فأورَدْتُها ماءً كَأنّ جِمامَه
من الأجْنِ حِنَّاءٌ معاً وصَبِيبُ

Leys dedi: (o) kandır; ve saf aspir; ve şu beyti okudu:
يَبْكُون من بَعد الدُّموعِ الغُزَّرِ
دَماً سِجالاً كصبِيب العُصْفُرِ

Başkası dedi: ter için **صَبيبٌ** denilir; ve onun sözünü okudu:
هَواجِرٌ تحْتَلِبُ الصَّبيبَا

Ebû Umre dedi: **الصَّبيبُ**: buz(dur); ve kışın sıfatında (şu beyti) okudu:
ولا كلْبَ إلا والِجٌ أنفَه استَنّه
وليس بها إلاّ صَباً وصَبِيبُها

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **صبّ** adam: âşık olduğu zaman; **يَصبّ** **صَبابةً**. **الصبابةُ**: hevanın inceliğidir. Dedi: ve **صُبّ** adam ve şey: yok edildiği zaman.

Amr, babasından: **صَبْصَب**: bir orduyu yahut bir malı dağıttığı zaman.

Leys dedi: **صَبٌّ** bir erkek, **صَبّة** bir kadın; fiil: ona aşk ile **يَصبُّ**; ve o **صبٌّ**dur. Dedi: ve **الصبيبُ**: evlerdir. Ve saf aspir; ve şu beyti okudu:
يبكون من بَعد الدموع الغُزّر
دماً سجالاً كسجال العُصفُر

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **خِمْسٌ** **صبْصَاب** ve **بَصبَاص** ve **حَصْحَاص**; bunların hepsi, içinde ne bir tempo düşüşü ne de bir gevşeme bulunan yürüyüştür.

Dedi: Ebû Ömer dedi: **المُتَصَبْصبُ**: giden, yok olan (kimsedir).

Asmaî dedi: **تَصبْصبَ** **تَصبْصُباً**: o, ancak azı kalacak şekilde gitmesidir.

Ebû Zeyd dedi: **تَصبصب** kavim: dağıldıkları zaman; şu beyti okudu:
حتى إذا ما يَوْمُها تَصبْصَبَا

Yani: ancak azı kaldı.

Arapların, inişe: **الصبوب** dediklerini işittim; çoğulu **صُبُب**; ve o **الصب**’dır; çoğulu **أصْباب**.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **الصُّبَّة**: insanlardan topluluktur.

Başkası dedi: **الصُّبّةُ**: develerden ve koyundan bir parçadır (bir grup).

Şemir dedi: Zeyd b. Küsve dedi: **الصُّبةُ** keçiden on ile kırk arasındaki (sayı)dır.

Dedi: ve **الفِزْر** koyundan bunun gibidir; ve **الصِّدْعَةُ** ona yakındır; ve develerde de söylenir.

Leys dedi: **التَّصَبْصُبُ**: muhalefetin şiddeti ve cüret; denilir ki: falan bize karşı **تَصَبْصبَ**.

Ve râcizin sözünde:
حتى إذا ما يومُها تَصبْصبَا

Yani: o gün şarap bana şiddetlendi.

Ben dedim: Ebû Zeyd’in sözü bana daha sevimlidir.

Ve denilir: falan, falanın koyununu **صَبَّ**: onların içinde fesat çıkardığı zaman. Ve Allah onlara azabının kamçısını **صَبَّ**: yani onları azaplandırdı. Ve yılan ona **صبَّت**: yükseldiği zaman; sonra yukarıdan onun üzerine **انصبّتْ**.

Bundan, Peygamberin (sallallahu aleyhi ve sellem) hadisi: fitneleri andı da dedi ki: (İçinde mutlaka **أساوِدَ صُبّاً** olarak döneceksiniz; bazınız bazınızın boyunlarını vuracak). **الأسَاوِدُ**: yılanlardır. Ve onun sözü: **صُبّاً**:

Hadisin râvisi olan Zührî dedi: o, **الصبّ**’dendir.

Dedi: yılan, ısırmayı istediği zaman yükselir, sonra **صَبّ** eder.

Ebû Ubeyd de bunun benzerini dedi. Ve dedi: o, **صَبُوبٍ**’un çoğuludur yahut **صابَ**’ın **صُبُب**’udur; nitekim “**عَزُوز**” bir koyun ve **عُززُ**, ve **جَدود** ve **جُدُد** denildiği gibi.

Ve dedi: hadiste gelen: (Mutlaka **أَسَاوِدَ صُبّاً** olarak döneceksiniz), dünyaya meylettiği zaman **صَبَا يَصبو**’dan, **فُعْل** üzerinedir; nitekim “**غازٍ**” ve “**غُزّى**” denildiği gibi. Muradı: içinde mutlaka **أساوِد** olarak döneceksiniz, yani: farklı topluluklar ve birbirinden uzaklaşan taifeler hâlinde; fitneye yönelen, dünyaya ve onun süsüne meyleden.

İbnü’l-A‘râbî derdi ki: aslı, hemzeli olarak **صَبأَ** “**فَعَل**” üzerinedir; **صابىء**’in çoğuludur; **صبَأَ عليه**’den: onu ummadığı yerden üzerine atıldığı zaman; sonra hemzesi hafifletildi ve tenvinlendi; böylece “**صُبَّى**” denildi; “**غُزَّى**” vezninde.

Arapların şöyle dediğini işittim: falan için sütten ve sudan bir kepçe **صب** etti.

Ve denilir: falanın ayağı bağda **صُبّ** edildi: bağlandığı zaman.

Ferazdak dedi:
وما صَبَّ رِجْلي في حديد مُجاشعٍ
مع القَدرِ إلا حاجةً لي أُريدُها

Ve denilir: falan için bir kadehe su **صببتُ** ki onu içsin; ve kendim için kırbadan su **اصطبَبْتُ** ki onu içeyim.

Münzirî bana Ebû’l-Abbâs’tan haber verdi: o, “sanki bir **صَبَب**’den aşağı iniyor gibi” sözünün tefsirinde dedi ki: muradı, onun bedeninin güçlü oluşudur; yürüdüğü zaman, güçten dolayı sanki ayaklarının ön kısımları üzerinde yürür gibidir. Ve şu beyti okudu:
الواطِئين على صُدورِ نِعالهمْ
يَمشون في الدِّفْئِيِّ والإبْرادِ

**بص**: Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **بَصَّ** şey **يَبِصّ** **بَصِيصاً**, ve **وبَص** **بَيِصُ** ve **وَبيصاً**: parladığı ve ışıldadığı zaman.

Ebû Zeyd dedi: **بَصَّصَ** yavru köpek **تَبْصيصاً**: gözünü açtığı zaman.

Ebû Ubeyd ondan: Şemir dedi: Ferrâ dedi: yavru köpek **بصَّصَ** **تَبْصيصاً** ile, **الياء** ile.

Ben dedim: ikisi de iki lehçedir; onda, **الضَّاد** harfinde geçmiş olan lehçeler vardır.

Leys dedi: **البَصْبَصةُ**: köpeğin kuyruğunu tamah yahut korku ile oynatmasıdır; develer de kendileriyle **حُدِي** edildiği zaman bunu yapar.

Rü’be dedi:
بَصْبَصْنَ بالأذناب من لَوْحٍ وَبَقْ

Vahşiyi vasfeder.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: onların, korkağın kaçışı ve boyun eğişi hakkında darbımesellerinden: “**بَصْبَصْنَ** kuyru(k)larla, kendileriyle **حُدِين** edildiği zaman.”

Bunun benzeri onun sözü: “**دَرْدَبَ** ona **الثِّقّافُ** ısırdığı zaman”, yani: zelil oldu ve boyun eğdi.

Asmaî dedi: **خِمْسٌ** **بَصْبَاصٌ**, yani: yürüyüşünde gevşeme olmayan, yoran (şey).

Ve denilir: yer **أبصَّت** **إِبْصَاصاً**, ve **أوبَصَصَتْ** **إيباصاً**: bitkisinin ilk ortaya çıktığı zaman.

Ve denilir: **بَصَّصَتِ الْبَراعِيمُ**: çayır çiçeğinin tomurcuklarının kılıfları açıldığı zaman.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الصاد وما معها في الذي يقال في المضاعف والمطابق)
(صع) الصاد والعين أصلٌ صحيح يدلُّ على تفرُّق وحرَكة. يقال تصعصع القومُ، إذا تفرَّقوا. قال الخليل: يقال ذهبت الإبل صَعاصِعَ، أي فِرَقاً. ويقولون: صَعْصَعْتُ الشّيءَ فَتَصَعْصَع، وذلك إِذا حرّكتَه فتحرّك.
(صف) الصاد  والفاء  يدلُّ على أصلٍ واحدٍ، وهو استواءٌ في الشيء وتساوٍ بين شَيئين في المَقَرّ. من ذلك الصَّفُّ، يقال وقفَا صفَّاً، إِذا وَقَفَ كلُّ واحدٍ إلى جنْب صاحبه. واصطفَّ القومُ وتصافُّوا. والأصل في ذلك الصَّفْصَف، وهو المستوي من الأرض، فيقال للمَوقِف في الحرب إِذا اصطفَّ القومُ: مَصَفٌّ، والجمع المصافّ. والصَّفوف: النّاقة التي تَصُفُّ، أي تجمع بين مِحْلَبَين في حَلْبة. والصَّفُوفُ أيضاً: التي تصفُّ يدَيْها عند الحَلَب.
وممّا شذَّ عن الباب، وقد يمكن أن يُتطَلَّب لـه في القياس وجهٌ، غيرَ أنَّا نكره القياسَ المتمَحَّل المستَكْرَه، وهذا الذي ذكرناه، فهو الصفيف، قال * قومٌ: هو القَديد. وقال آخرون: هو اللَّحم يُحْمَل في الأسفار طبيخاً أو شِواءً فلا يُنْضَجُ. قال:
فَظَلَّ طُهَاةُ اللَّحمِ مِنْ بين مُنضجٍ *** صَفِيفَ شِواءٍ أو قديرٍ مُعَجَّلِ([1])(صك) الصاد والكاف أصلٌ يدلُّ على تلاقِي شيئين بقوَّة وشِدَّة، حتَّى كأنَّ أحدَهما يضرِبُ الآخر. من ذلك قولهم: صَكَكْتُ الشيءَ صكَّا. والصَّكَك: أن تَصْطَكَّ رُكبتا [الرَّجُل([2])]. [وصَكَّ البابَ([3])]: أغْلقه بعنفٍ وشِدَّة. ويقال بعير مُصَكَّكٌ([4])، إذا كان اللَّحمُ قد صُكَّ فيه صَكّاً. ورجلٌ مِصكٌّ: شديد. ويقال ذلك في الخَيل والحُمُر وغيرها.
وأمَّا قولُهم: "جئتُهُ صَكَّةَ عُمَيٍّ([5])" فإِنَّما يُراد أنَّ الأعمى  يلقى مثلَهُ فيصطكّانِ، أي يصكُّ كلُّ واحدٍ منهما صاحبَه. وذلك كلامٌ وضَعوه في الهاجرة وعند اشتداد الحرِّ خاصَّة.
(صل) الصاد واللام أصلان: أحدهما يدلُّ على ندىً وماء قليل، والآخر على صوت.
فأمَّا الأول فالصَّلّة، وهي الأرضُ تسمَّى الثَّرَى لِنداها. على أنَّ من العرب من يسمِّي الصَّلّة التُّرابَ الندِيّ. ولذلك تُسمَّى بقيَّةُ الماء في الغدير صُلْصُلة.
ومن الباب: صِلال المَطَر: ما وقع منه شيءٌ بعد شيء. ويقال للعُشْب المتفرِّق صِلالٌ، لأنَّه يسمَّى باسم المطرِ المتفرِّق. قال:
* كجَنْدَلِ لُبْنَ تَطَّرِدُ الصِّلالا([6]) *
ومن الباب صَلّ اللحمُ، إِذا تغيَّرَتْ رائحتُهُ وهو شواءٌ أو طبيخ. وإِنّما هو من الصَّلّة، كأنَّه دُفِنَ في الصّلّة فتغيَّر. ومصدر ذلك الصُّلول. قال:
ذاك فتىً يبذُلُ ذا قِدْرِهِ *** لا يُفْسِدُ اللَّحمَ لديه الصُّلولْ([7])وأمَّا الصَّوت فيقال صَلَّ اللِّجام وغيرُهُ، إِذا صَوَّت. فإِذا كثُر ذلك منه، قيل صَلْصَلَ. وسمِّيَ الَخَزَفُ صَلصَالاً لذلك، لأنَّه يصوّت ويصلصِل.
وممّا شذّ من هذين البابين الصِّلّ: الدَّاهية؛ والجمع أصلال. ويقال صَلَّتْهم الصَّالَّة. إذا دَهَتْهم الدَّاهية.
(صم) الصاد والميم أصلٌ يدلُّ على تَضَامِّ الشِّيءِ وزوالِ الخرْق والسَّمّ. من ذلك الصَّمَم في الأُذن. يقال صَمِمْت، وأنت تَصَمُّ صَمَما. وربَّما قالوا صُمَّ بمعنى صَمّ. ويقال: أصممتُ الرَّجُلَ، إِذا وَجدته أصمَّ. قال ابنُ أحمر:
أَصَمَّ دُعاءُ عاذِلَتي تَحَجَّى  *** بآخِرِنا وتَنْسَى أوَّلينَا([8])والصَّمّاء: الدَّاهية، كأنَّه من الصَّمَم. أي هو أمرٌ لا فُرجَةَ له فيه. ومن ذلك اشتمالُ الصَّمّاء: أنْ تلتحفَ بثوبك ثم تُلقيَ الجانبَ الأيسر على الأيمن. والعرب تقول في تعظيم الأمر: "صَمِّي صَمَامِ". والأصل في ذلك قولهم: "صَمّت حصاةٌ بِدَمٍ"، وذلك أنَّ الدِّماءَ تكثُر في الأرض عند الوغَى، حتَّى لو أُلْقِيَتْ حصاةٌ لم يُسْمَع لها وَقْع، وهو في قول امرئ القيس:
بُدِّلتُ مِنْ وائلٍ وكِندةَ عَدوا *** نَ وفهْمَاً صَمِّي ابنةَ الجبَلِ([9])يريد تعظيمَ ما وقع فيه وأُدِّيَ إِليه. وصِمام القارورة سمِّيَ بذلك لأنّه يسُدُّ الفُرْجَة. وقولهم: صَمَّم في الأمر، إِذا مضى فيه راكباً رأسَه، فهو من القياس الذي ذكرناه، كأنَّه لما أراد ذلك لم يسمع عَذْلَ عاذلٍ ولا نَهْيَ ناهٍٍ، فكأَنّهُ أَصمُّ.
واشتُقَّ منه السَّيف الصَّمصام والصَّمصامة. ومنه صَمَّم، إِذا عَضَّ في الشيء فأثبت أسنانه فيه. والصَّمَّانُ: أرضٌ. وقال بعضهم: كلُّ أرضٍ إلى جنبِ رَمْلة فهي صَمَّانةٌ.  وهذا صحيح؛ لأنَّ الرّمل فيه خَلَل، والصَّمَّانةُ ليست كذلك.
ومن الباب: الصِّمْصِم([10]): الرَّجلُ الغليظ، وسمِّي بذلك لما ذكرناه، كأنَّه ليست في لحمه فُرجة ولا خَرْق. وكذلك الأسد صِمَّةٌ، كأنَّه لا وصول إليه من وجه.
ومن الباب الصِّمصِمة: الجماعة، سمِّيت بذلك، كأنَّها اجتمعت حتى لا خلل فيها ولا خَرْق.
(صن) الصاد والنون أصلان: أحدهما يدلُّ على إِباء وصَعَرٍ من كِبر. من ذلك الرّجلُ المُصِنُّ، قالوا: هو الرَّافعُ رأسَهُ لا يلتفت إلى أحدٍ. وقالوا: هو السَّاكت. وقالوا: هو الممتلئ غيظاً. قال الرَّاجز([11]):
* أَإِبلِي تأخذُها مُصِنَّا *
أي أتأخُذُ إبلي لا يمنعُكَ زَجْرُ زاجر ولا تلتفت إلى أحد.
والأصل الآخر يدلُّ على خُبْث رائحة. من ذلك الصِّنُّ، و* هو بول الوَبْرِ، في قول جرير:
تَطَلَّى وهي سيِّئةُ المعَرَّى *** بِصِنِّ الوَبْرِ تَحسَِبُهُ مَلاَبا([12])ثم اشتق منه [الصُّنَان]: ذَفَر الإبط. فأمَّا قولُهم إنَّ أحدَ أيّام العَجُوز يقال لـه الصَّنُّ فهذا شيءٌ ما رأيتُ أحداً يَضبِطه ولا يعلم حقيقتَهُ، فلذلك لم أذكره.
(صه) الصاد والهاء كلمة تقال عند الإسكات، وهي صه([13])، ولا قياسَ لها.
(صي) الصاد والياء كلمة واحدة مُطَابَقة، وهي كلُّ شيءٍ  يُتَحَصَّنُ به. من ذلك تسميتُهم الحصونَ صَياصِيَ، ثمَّ شُبِّه بذلك ما يُحارِب ويتَحصَّن به الدِّيك [وسُمِّي] صيصِيَة، وكذلك قَرن الثور يسمَّى بذلك؛ لأنه يَتحصَّن ويُحارِب به.
(صأ) الصاد والهمزة كلمة واحدة. يقال صأصأ الجَرْوُ، إِذا حرَّك عينَيه ليفتحَهما. وفي حديث بعض التابعين([14]): "فقَّحْنا وصأصأتم". ويقال صأصأت النَّخْلة، إذا لم تقبل اللَّقاح.
(صب) الصاد والباء أصلٌ واحدٌ، وهو إراقة الشيء، وإليه ترجع فروعُ البابِ كلِّه.
من ذلك صَبَبت الماءَ أصبُّه صَبّاً. ويُحمَل على ذلك فيقال لِمَا انحدرَ من الأرض صَبَبٌ، وجمعه أصبابٌ، كأنَّه شيءٌ منصبٌّ في انحداره. وفي الحديث: "أنَّه كان صلى الله عليه وآله وسلم إِذا مشى فكأنَّما يمشي في صَبَب". وقال الراجز([15]):
* بل بَلَدٍ ذي صُعُدٍ وأصبابْ *
والصُّبَّة: القِطعةُ من الخيل، كأنَّها تنصبُّ في الإِغارَةِ انصباباً، والقِطعةُ من الغَنَم أيضاً صُبَّة، لذلك المعنى. ويقال للحيَّات الأساودِ: الصُّبُّ، وذلك أنها إِذا أرادت النكْزَ انصبَّتْ على الملدوغ انصباباً. فأما الصَّبيب فيقال إِنه ماءُ ورق السِّمسِم، ويقال بل هو عُصارة الحِنّاء. وقال الشَّاعر([16])، وهو يدلُّ على صحّة القول الأوّل:
فأوردتُها ماءً كأنَّ جِمَامه *** من الأَجْنِ حِنّاءٌ مَعَاً وصَبيبُ
وقال قومٌ: الصَّبيب: الدَّم الخالص، والعُصفُر المُخْلَص. والصُّبَابة: البقيَّة من الماء في الإناء. والصَّبَابة مِنْ صَبَّ إليه. ورجلٌ صَبٌّ، إِذا غَلبَه الهوى، وهو من انصباب القَلْب. ويقال تصبَّبَ الحرُّ: اشتدَّ، كأَنَّه شيء صُبَّ على الأرض صَبّا. وتصبصب([17]) الشَّيء: ذَهَبَ ومُحِقَ، كأنَّهُ صُبَّ صبّاً. ويقال تصابَبْتُ الإناء، إِذا شربتَ صُبَابَتَه. وكذلك تصابَبتُ الشّيء، إذا نِلتَه قليلاً. قال الشّمّاخ:
لَقَومٌ تَصَابَبْتُ المعيشة بعدَهم  *** أحبُّ إليَّ من عِفاءٍ تَغَيَّرَا([18])
(صت) الصاد والتاء أصلٌ يدلُّ على نِزاعٍ وخصومةٍ وافتراق، يقال للجَلَبَة الصَّتيت. وما زلتُ أُصَاتُّ فلاناً، أي أخاصِمُهُ. والصَّتُّ، فيما يقال: الصَّدْم. والصَّـتِيت: الفِرْقَة. ويقولون إِنَّ الصَّت الصَّدُّ.
(صح) الصاد والحاء أصل يدلُّ على البَراءَة من المرض والعَيب، وعلى الاستواءِ. من ذلك الصِّحَّة: ذَهاب السُّقْم، والبراءةُ من كلِّ عَيب. والصَّحِيح والصَّحَاح بمعنىً. والمُصِحُّ: الذي أهلُهُ وإبلُه صِحَاحٌ وأَصِحَّاء. قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "لا يُورِدَنَّ ذو عاهةٍ على مُصِحّ"، أي الذي إبلُهُ صِحاحٌ. والصَّحْصح والصَّحصَحانُ والصَّحصَاحُ: المكان المستوِي.
(صخ) الصاد والخاء أصلٌ يدلُّ على صوتٍ من الأصوات. من ذلك الصَّاخَّة يقال إِنَّها الصَّيحةُ تُصِمُّ الآذان. ويقال ضَرَبْتُ الصخرةَ بحجرٍ فسمعتُ لها صَخّا([19]). ويقال صَخَّ الغُرابُ بمنقارِهِ في دَبَرة البَعير، إِذا طَعَن.
(صد) الصاد والدال معظمُ بابِهِ يَؤولُ إلى إِعراضٍ وعُدول. ويجيء بعد ذلك كلماتٌ تَشِذّ. فالصَّدُّ: الإعراض. يقال صَدَّ يصُدُّ، وهو مَيلٌ إلى أحد الجانبين. ثم تقول: صَدَدْتُ فلاناً عن الأمر، إِذا عَدَلْتَه عنه. والصَُّدَّانِ: جانِبا الوادي، الواحد صَُدٌّ،  وهو القياس، لأنَّ الجانب مائلٌ لا محالة. ويقولون: إنّ الصَّدَدَ ما استَقْبَلَ([20]). يقال: هذه الدَّارُ على صَدَدِ هذه. ويقولون: الصَّدد: القُرب. والصُّدَّاد([21]): الطَّريق إلى الماء. والصَُّدُّ: الجبَل. وهذه الكلماتُ التي ذكرتُها فليست عندي أصلاً؛ لبُعدها عن القياس، وإنْ صحَّتْ فهي محمولةٌ *على الأصل.
ومما هو صحيحٌ وليس من هذا الباب، قولهم : صَدَّ يَصِدُّ، وذلك إِذا ضَجَّ. وقرأ قومٌ([22]): ﴿إِذا قَوْمُكَ منه يَصِدُّون﴾  [الزخرف 57]، قالوا: يَضِجُّون. والصَّديد: الدَّم المختلِط بالقَيْح، يقال منه أَصَدَّ الجُرْح.
(صر) الصاد والراء أصولٌ: الأول قولهم صَرَّ الدَّرَاهمَ يصُرُّها صَرّاً. وتلك الخِرقة صُرَّة. والذي تعرفه العربُ الصِّرَار، وهي خِرقةٌ تُشدُّ على أَطْباء النّاقة لئلا يرضَعَها فَصِيلُها.  يقال صَرَّها صَرَّا. ومن الباب: الإِصرار: العَزْم على الشيء. وإنما جعلْناه من قياسِه لأن العَزْم على الشيء والإجماعَ عليه واحد وكذلك الإصرار: الثَبَات على الشيء.
ومن الباب: هذه يمين صِرِّي([23]) أي جدّ، إنا ثابتٌ عليها مُجمِع.
ومن الباب :الصَّرَّة، يقال للجماعة صَرَّةٌ. قال امرؤُ القَيس:
فأَلحَقَنَا بالهادياتِ ودونه  *** جَوَاحِرُها في صَرَّةٍ لم تَزَيَّلِ([24])ومن الباب: حافرٌ مصرورٌ، أي منقبضٌ. ومنه الصُّرْصُور، وهو القَطيع الضَّخْم من الإبل.
وأَمَّا الثاني، وهو من السُّمُو والارتفاع، فقولهم: صَرَّ الحمارُ أُذُنَه، إِذا أقامها. وأَصَرَّ إذا لم تذكر الأُذُن، وإن ذكرتَ الأُذُن قلتَ أَصَرَّ بأذنه. وأظنُّه نادراً. والأصل في هذا الصِّرَار، وهي أماكنُ مرتفعةٌ لا يكَادُ الماء يعلوها. فأما صِرَارٌ فهو اسمُ علَمٍ، وهو جَبَلٌ. قال:
إنَّ الفرزدقَ لن يُزايل لؤمَه *** حتى يَزُولَ عن الطريقِ صِرَارُ([25])وأمَّا الثالث: فالبرد والحَرُّ، وهو الصِّرُّ. يقال أصاب النَّبتَ صِرٌّ، إذا أصابَه بردٌ يُضرُّ به. والصِّرُّ: صِرُّ الرّيح الباردة. وربما جعلوا في هذا الموضع الحَرَّ. قال قوم: الصَّارَّةُ شدة الحرِّ حرِّ الشمس. يقال قطع الحِمار صارَّتَه. إِذا شرِب شُرْباً كَسَرَ عطشَه. والصَّارَّة: العَطَش، وجمعها صَوَارُّ. والصَّرِيرة: العطش، والجمع صرائر. قال:
* وانصاعت الحُقْبُ لم يُقْصَعْ صَرائرُها([26]) *
وذكر أبو عبيدٍ: الصَّارّة العطش، والجمع صرائر. وهو غلط، والوجه ما ذكرنا.
وأما الرَّابع، فالصَّوت. من ذلك الصَّرَّة: شِدَّة الصِّياح. صَرَّ الجُنْدَب صرِيراً، وصَرْصَرَ الأَخْطَبُ صَرصرة. والصَّرَارِيُّ: الملاَّح، ويمكن أن يكون لرفعِه صوتَه.
ومما شذَّ عن هذه الأصول كلمتان، ولعلَّ لهما قياساً قد خَفِيَ علينا مكانُه فالأولى: الصّارَّة، وهي الحاجةُ. يقال لي قِبَلَ فلانٍ صَارَّةٌ، وجمعها صَوَارُّ، أي حاجة. والكلمةُ الأخرى  الصَّرورة، وهو الذي لم يحجُجْ، والذي لم يتزوَّج. ويقال الصَّرُورة: الذي يَدَعُ النكاح متبتِّلاً. وجاء في الحديث: "لا صَرْورة في الإسلام".
قال أبو بكر محمّد بن الحسن بن دُريد([27]): "الأصل في الصَّرورة أنَّ الرجلَ  في الجاهلية كانَ إذا أحدَثَ حدَثاً فلجأ إلى الكعبة لم يُهَجْ، فكان إِذا لقِيَه وليُّ الدَّمِ بالحرَم قيل له: هو صرورة فلا تَهِجْه. فكثُر ذلك في كلامهم حتَّى جعلوا المتعبِّد الذي يجتنِب النِّساء وطِيبَ الطعام صَرورةً، وصروريَّاً. وذلك عَنَى النابغةُ بقوله:
لو أنَّها عَرَضَتْ لأشمَطَ راهبٍ *** عَبَدَ الإِلـه صرورةٍ متعبِّدِ([28])أي مُنْقَبضٍ عن النِّساء والطِّيب([29]). فلما جاء الله تعالى بالإسلام وأوجَبَ إِقامةَ الحدود بمكَّة وغيرِها سُمِّي الذي لم يحجَّ صَرورةً وصَرُوريّاً، خلافاً لأمر الجاهلية. كأنَّهم جَعلُوا أنَّ تَرْكَه الحجَّ في الإِسلام، كترك المتأَلِّهِ إِتيانَ النِّساء والتّنعّمَ في الجاهليَّة".
وهذا الذي ذكرناه في معنى الصَّرورة يحتمل أنَّه من الصِّرار، وهو الخِرقة التي تُشَدُّ على أَطْباء النّاقة لئلا يرضَعَها فصيلها. والله أعلم بالصَّواب.
--------------ــ
([1]) لامرئ القيس في معلقته.
([2]) التكملة من المجمل.
([3]) التكملة من المجمل. وبين هاتين التكملتين في المجمل: "يقال منه صكك. والصكة: أشد الهاجرة".
([4]) في المجمل: "مِصَكّ"، وكلاهما صحيح، يقال : مصك ومصكوك ومصكك.
([5]) عُمَيّ، هنا: تصغير ترخيم للأعمى.
([6]) البيت للراعي، كما في معجم البلدان (لبن). وصدره في اللسان (صلل):
* سيكفيك الإله بمُسنَمات *
([7]) للحطيئة في ديوانه 84 واللسان (صلل).
([8]) البيت في اللسان (صمم؛ حجا).
([9]) البيت في اللسان (صمم)، وليس في ديوانه.
([10]) ويقال أيضاً "صمصم" كعلبط.
([11]) هو مدرك بن حصن. اللسان (صنن، شنن)، ونوادر أبي زيد 50 .
([12]) ديوان جرير 73، واللسان (صنن).
([13]) تقال بالسكون، وبالكسر مع التنوين.
([14]) هو عبيد الله بن جحش، كان أسلم  وهاجر إلى الحبشة، ثم ارتد وتنصر بالحبشة، فكان يمرُّ بالمهاجرين فيقول ذاك.  اللسان (صأصأ).
([15]) هو رؤبة. ديوانه 6، واللسان (صبب).
([16]) هو علقمة بن عبدة الفحل. ديوانه 132، والمفضليات (2: 193)، واللسان (صبب).
([17]) في الأصل: "تصبب"، صوابه في المجمل والقاموس واللسان. وأنشد للعجاج:
* حتى إذا ما يومها تصبصبا *.
([18]) ديوان الشمَّاخ 27 واللسان (صبب). وروي في اللسان أنه ينسب للأخطل.
([19]) في المجمل واللسان: "صخة"، وكلاهما صحيح؛ فإن "الصخ"، كذلك والصخيخ بمعنى الصوت.
([20]) في اللسان: "ما استقبلك".
([21]) ضبط في الأصل والمجمل بضم الصاد، وضبط في القاموس كرمان وكتاب.
([22]) قرأ بضم الصاد نافع وابن عامر والكسائي وأبو جعفر وخلف، وقرأ الباقون بكسرها. إتحاف فضلاء البشر 386 في سورة الزخرف.
([23]) في المجمل: "صِرِّي وأصِرِّي". ويقال أيضاً: "صِرَّى" و"أصِرَّى"، و"صُرِّي" و "صُرَّى".
([24]) البيت من معلقته المشهورة.
([25]) البيت لجرير في ديوانه 206 واللسان (صرر)
([26]) لذي الرمة في ديوانه 588 واللسان (صرر، قصع، نشح)، وسيأتي في (قصع). وعجزه:  * وقد نشحن فلا ري ولا هيم *
([27]) في الجمهرة: (3 :428).
([28]) ديوان النابغة 31 وشرح المعلقات  للزوزني 198. واللسان (صرر).
([29]) في نسخة الجمهرة: "والتنعم".

ـ

##### Türkçe

(**باب الصاد وما معها في الذي يقال في المضاعف والمطابق**)

(**صع**) **الصاد** ve **العين** sahih bir asıldır; ayrılığa ve harekete delâlet eder. Denir: **تصعصع القومُ**; ayrıldıkları zaman. Halîl dedi: Denir: **ذهبت الإبل صَعاصِعَ**; yani bölükler hâlinde. Ve derler: **صَعْصَعْتُ الشّيءَ فَتَصَعْصَع**; bu, onu hareket ettirdiğin zaman, o da hareket ettiği zamandır.

(**صف**) **الصاد** ve **الفاء** tek bir asla delâlet eder; o da şeyde düzgünlük ve iki şey arasında karargâhta eşitliktir. Bundan **الصَّفُّ**: denir: **وقفَا صفَّاً**; her biri arkadaşının yanına durduğu zaman. Ve **اصطفَّ القومُ** ve **تَصافُّوا**. Bunun aslı **الصَّفْصَف**tir; o, yerden düz olandır. Savaşta durulan yere, kavim saf tuttuğu zaman, **مَصَفٌّ** denir; çoğulu **المصافّ**. **الصَّفوف**: **تَصُفُّ** eden, yani bir sağımda iki memeyi bir araya toplayan dişi devedir. **الصَّفُوفُ** ayrıca: sağım esnasında iki elini bir araya getiren (deve)dir.

Ve babdan şâz olanlardandır; kıyasta ona bir yön aranabilir; ancak biz, zorlama ve kerih görülen kıyası kerih görürüz. Ve zikrettiğimiz bu (şey) **الصفيف**tir. Bir kavim dedi: o **القَديد**dir. Başkaları dedi: o, seferlerde pişmiş yahut kızartma olarak taşınan, fakat olgunlaştırılmayan ettir. Dedi ki:
فَظَلَّ طُهَاةُ اللَّحمِ مِنْ بين مُنضجٍ *** **صَفِيفَ** شِواءٍ أو قديرٍ مُعَجَّلِ([1])

(**صك**) **الصاد** ve **الكاف** iki şeyin kuvvet ve şiddetle karşılaşmasına delâlet eden bir asıldır; sanki ikisinden biri ötekini döver. Bundan onların sözü: **صَكَكْتُ الشيءَ صكَّا**. **الصَّكَك**: [**الرَّجُل**ün] iki dizinin birbirine çarpmasıdır([2]). [**وصَكَّ البابَ**]([3]): onu sertlik ve şiddetle kapattı. Ve denir: **بعير مُصَكَّكٌ**([4]); etin onda bir **صَكّ** ile sıkıştırılmış olduğu zaman. Ve **رجلٌ مِصكٌّ**: şiddetli (kimse). Bu, atlarda, eşeklerde ve başkalarında da söylenir.

Onların “**جئتُهُ صَكَّةَ عُمَيٍّ**([5])” sözüne gelince: ancak, körün benzerine rastlayıp ikisinin birbirine çarpması kastedilir; yani ikisinden her biri arkadaşını **يصكُّ** eder. Bu, özellikle öğle sıcağında ve hararetin şiddetlendiği vakitte koydukları bir sözdür.

(**صل**) **الصاد** ve **اللام** iki asıldır: birisi çiğ ve az suya, diğeri sese delâlet eder.

Birincisine gelince: **الصَّلّة**; o, çiği sebebiyle **الثَّرَى** diye adlandırılan yerdir. Şu var ki Araplardan kimi **الصَّلّة** diye nemli toprağı adlandırır. Bu sebeple gölcükteki suyun kalıntısına **صُلْصُلة** denir.

Ve babdandır: **صِلال المَطَر**: ondan bir şeyin bir şeyden sonra düşmesidir. Dağınık ota **صِلالٌ** denir; çünkü dağınık yağmurun adıyla adlandırılır. Dedi ki:
* كجَنْدَلِ لُبْنَ تَطَّرِدُ الصِّلالا([6]) *

Ve babdandır: **صَلّ اللحمُ**; kızartma yahut pişmiş iken kokusu değiştiği zaman. Ancak bu **الصَّلّة**dendir; sanki **الصّلّة** içine gömülmüş de değişmiş gibidir. Bunun masdarı **الصُّلول**dür. Dedi ki:
ذاك فتىً يبذُلُ ذا قِدْرِهِ *** لا يُفْسِدُ اللَّحمَ لديه **الصُّلولْ**([7])

Sese gelince: **صَلَّ اللِّجام** ve başkası denir; ses çıkardığı zaman. Ondan bu çoğalınca **صَلْصَلَ** denir. **الَخَزَفُ** buna binaen **صَلصَالاً** diye adlandırıldı; çünkü ses çıkarır ve **يصلصِل** eder.

Bu iki babdan şâz olanlardandır: **الصِّلّ**: musibet; çoğulu **أصلال**. Ve denir: **صَلَّتْهم الصَّالَّة**; musibet onlara geldiği zaman.

(**صم**) **الصاد** ve **الميم** şeyin birbirine bitişmesine ve yırtığın ve deliğin yok olmasına delâlet eden bir asıldır. Bundan kulaktaki **الصَّمَم**. Denir: **صَمِمْت**; ve sen **تَصَمُّ صَمَما**. Bazen **صُمَّ**ı **صَمّ** mânasında söylerler. Ve denir: **أصممتُ الرَّجُلَ**; onu sağır bulduğum zaman. İbn Ahmer dedi:
أَصَمَّ دُعاءُ عاذِلَتي تَحَجَّى  *** بآخِرِنا وتَنْسَى أوَّلينَا([8])

**الصَّمّاء**: musibet; sanki **الصَّمَم**dendir; yani onda bir gedik yoktur. Bundan **اشتمالُ الصَّمّاء**: elbisenle bürünüp sonra sol tarafı sağın üzerine atmandır. Arap, işin büyüklüğünde der: “**صَمِّي صَمَامِ**”. Bunun aslı onların sözü: “**صَمّت حصاةٌ بِدَمٍ**”; bu, savaşta yerde kanların çoğalmasıdır; öyle ki bir taş atılsa düşüş sesi işitilmez. Bu, İmru’ul-Kays’ın sözündedir:
بُدِّلتُ مِنْ وائلٍ وكِندةَ عَدوا *** نَ وفهْمَاً **صَمِّي** ابنةَ الجبَلِ([9])

O, içine düştüğü ve kendisine ulaştırıldığı şeyin büyüklüğünü ister. Şişenin tıpasına **صِمام** denildi; çünkü gedik kapatır. Onların “**صَمَّم في الأمر**” sözü: işte başını koyup yürüdüğü zaman; zikrettiğimiz kıyastandır; sanki bunu istediğinde ayıplayanın ayıplamasını ve yasaklayanın yasağını işitmedi; sanki o sağırdır.

Ondan **السَّيف الصَّمصام** ve **الصَّمصامة** türetildi. Ondan **صَمَّم**: bir şeye ısırıp dişlerini onda sabitlediği zaman. **الصَّمَّانُ**: bir yerdir. Bazıları dedi: her kumluğun yanında olan her yer **صَمَّانةٌ**dır. Bu doğrudur; çünkü kumda boşluk vardır, **الصَّمَّانةُ** öyle değildir.

Ve babdandır: **الصِّمْصِم**([10]): kalın yapılı adam; zikrettiğimiz şey sebebiyle böyle adlandırıldı; sanki etinde bir gedik ve yırtık yoktur. Aslan da **صِمَّةٌ**dir; sanki ona bir yönden ulaşım yoktur.

Ve babdandır **الصِّمصِمة**: cemaat; böyle adlandırıldı; sanki toplanmış da onda boşluk ve yırtık kalmamış gibidir.

(**صن**) **الصاد** ve **النون** iki asıldır: birisi kibirden gelen kaçınma ve baş kaldırmaya delâlet eder. Bundan **الرّجلُ المُصِنُّ**; dediler: başını kaldıran, kimseye dönüp bakmayan kimsedir. Ve dediler: susan kimsedir. Ve dediler: öfkeyle dolu kimsedir. Râciz([11]) dedi:
* أَإِبلِي تأخذُها مُصِنَّا *
yani: develerimi alıyor musun; bir azarlayıcının azarlaması seni engellemez ve kimseye dönüp bakmazsın.

Diğer asıl kötü kokuya delâlet eder. Bundan **الصِّنُّ**; ve o, Cerîr’in sözünde, **الوَبْرِ**in idrarıdır:
تَطَلَّى وهي سيِّئةُ المعَرَّى *** بِصِنِّ الوَبْرِ تَحسَِبُهُ مَلاَبا([12])

Sonra ondan [**الصُّنَان**] türetildi: koltuk altının kokusu. “Yaşlı kadın günlerinden birine **الصَّنُّ** denir” sözlerine gelince: bu, kimsenin ضبط ettiğini ve hakikatini bildiğini görmediğim bir şeydir; bu yüzden onu zikretmedim.

(**صه**) **الصاد** ve **الهاء** susturma sırasında söylenen bir kelimedir; o **صه**([13])dir; onun kıyası yoktur.

(**صي**) **الصاد** ve **الياء** tek bir mutâbık kelimedir; o, kendisiyle korunulan her şeydir. Bundan onların kalelere **صَياصِيَ** adını vermeleri; sonra bununla, horozun savaştığı ve korunduğu şeye benzetildi [ve **صيصِيَة** diye adlandırıldı]; aynı şekilde öküzün boynuzu da bununla adlandırılır; çünkü onunla korunur ve savaşır.

(**صأ**) **الصاد** ve **الهمزة** tek bir kelimedir. Denir: **صأصأ الجَرْوُ**; gözlerini açmak için iki gözünü oynattığı zaman. Bazı tâbiînin([14]) hadisinde: “**فقَّحْنا وصأصأتم**”. Ve denir: **صأصأت النَّخْلة**; aşıyı kabul etmediği zaman.

(**صب**) **الصاد** ve **الباء** tek bir asıldır; o da bir şeyi dökmektir; babın bütün dalları ona döner.

Bundan: **صَبَبت الماءَ أصبُّه صَبّاً**. Buna hamledilir de denir: yerden aşağı inene **صَبَبٌ**; çoğulu **أصبابٌ**; sanki inişinde dökülen bir şey gibidir. Hadiste: “O, صلى الله عليه وآله وسلم yürüdüğü zaman sanki **صَبَب** içinde yürür gibiydi.” Râciz([15]) dedi:
* بل بَلَدٍ ذي صُعُدٍ وأصبابْ *

**الصُّبَّة**: atlardan bir parçadır; sanki akında dökülürcesine dökülür gibidir. Koyunlardan parça da aynı mânadan dolayı **صُبَّة**dir. Kara yılanlara **الصُّبُّ** denir; çünkü sokmayı istediği zaman sokulana dökülürcesine dökülür. **الصَّبيب**e gelince: susam yaprağının suyu olduğu söylenir; denir ki bilakis kınanın öz suyudur. Şair([16]) dedi; ve bu, birinci sözün doğruluğuna delâlet eder:
فأوردتُها ماءً كأنَّ جِمَامه *** من الأَجْنِ حِنّاءٌ مَعَاً وصَبيبُ

Bir kavim dedi: **الصَّبيب**: saf kandır; ve saflaştırılmış aspir (boyası)dır. **الصُّبَابة**: kaptaki suyun kalıntısıdır. **الصَّبَابة**: ona dökülen şeydendir. Ve **رجلٌ صَبٌّ**: hevâ ona galip geldiği zaman; bu, kalbin dökülmesindendir. Ve denir: **تَصَبَّبَ الحرُّ**: şiddetlendi; sanki yere dökülmüş bir şey gibidir. Ve **تَصبصب**([17]) şey: gitti ve yok oldu; sanki dökülmüş gibidir. Ve denir: **تصابَبْتُ الإناء**; onun **صُبَابَتَه**ini içtiğin zaman. Aynı şekilde: **تصابَبتُ الشّيء**; ondan az elde ettiğin zaman. Şemmâh dedi:
لَقَومٌ تَصَابَبْتُ المعيشة بعدَهم  *** أحبُّ إليَّ من عِفاءٍ تَغَيَّرَا([18])

(**صت**) **الصاد** ve **التاء** çekişme, husumet ve ayrılığa delâlet eden bir asıldır. Gürültüye **الصَّتيت** denir. “Falancayla durmadan **أُصَاتُّ** ederim” yani onunla çekişirim. **الصَّتُّ**, denildiğine göre: çarpma (darbedir). **الصَّـتِيت**: fırkadır. Ve derler: **الصَّت** **الصَّدُّ**dür.

(**صح**) **الصاد** ve **الحاء** hastalıktan ve ayıptan beri olmaya ve düzgünlüğe delâlet eden bir asıldır. Bundan **الصِّحَّة**: hastalığın gitmesi ve her ayıptan beri olmaktır. **الصَّحِيح** ve **الصَّحَاح** aynı mânadadır. **المُصِحُّ**: ehli ve develeri **صِحَاحٌ** ve **أَصِحَّاء** olan kimsedir. Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم dedi: “**لا يُورِدَنَّ ذو عاهةٍ على مُصِحّ**”; yani develeri **صِحاحٌ** olan kimse üzerine (hastalıklı) getirmesin. **الصَّحْصح** ve **الصَّحصَحانُ** ve **الصَّحصَاحُ**: düz yer.

(**صخ**) **الصاد** ve **الخاء** seslerden bir sese delâlet eden bir asıldır. Bundan **الصَّاخَّة**; kulakları sağır eden çığlık olduğu söylenir. Ve denir: **ضَرَبْتُ الصخرةَ بحجرٍ فسمعتُ لها صَخّا**([19]). Ve denir: **صَخَّ الغُرابُ بمنقارِهِ في دَبَرة البَعير**; sapladığı zaman.

(**صد**) **الصاد** ve **الدال** babının çoğu yüz çevirme ve sapmaya döner. Sonra bunun ardından şâz kalan kelimeler gelir. **الصَّدُّ**: yüz çevirme. Denir: **صَدَّ يصُدُّ**; o, iki yandan birine meyildir. Sonra dersin: **صَدَدْتُ فلاناً عن الأمر**; onu ondan çevirdiğin zaman. **الصَُّدَّانِ**: vadinin iki yanı; teki **صَُدٌّ**; bu kıyastır; çünkü yan mutlaka eğiktir. Ve derler: **الصَّدَدَ** karşılayan şeydir([20]). Denir: “Bu ev, şunun **صَدَدِ**i üzeredir.” Ve derler: **الصَّدد**: yakınlıktır. **الصُّدَّاد**([21]): suya giden yoldur. Zikrettiğim bu kelimeler bence asıl değildir; kıyastan uzaklıkları sebebiyle. Eğer sahih iseler, asla hamledilmişlerdir.

Sahih olup bu babdan olmayan şudur: onların “**صَدَّ يَصِدُّ**” sözü; bu, bağırdığı zaman. Bir kavim([22]) okudu: ﴿إِذا قَوْمُكَ منه يَصِدُّون﴾ [الزخرف 57]; dediler: bağırırlar. **الصَّديد**: irinle karışık kandır; ondan **أَصَدَّ الجُرْح** denir.

(**صر**) **الصاد** ve **الراء** asıllardır: birincisi onların “**صَرَّ الدَّرَاهمَ يصُرُّها صَرّاً**” sözüdür. O bez parçası **صُرَّة**dir. Arapların bildiği **الصِّرَار**dır; o, yavrusu emmesin diye devenin memelerine bağlanan bezdir. Denir: **صَرَّها صَرَّا**. Ve babdandır: **الإِصرار**: bir şeye azmetmektir. Onu kıyasından saydık; çünkü bir şeye azim ve ona icmâ bir şeydir; aynı şekilde **الإصرار**: bir şey üzerinde sebat etmektir.

Ve babdandır: “Bu, **يمين صِرِّي**([23])” yani ciddi; ben onun üzerinde sabitim, icmâ etmişim.

Ve babdandır: **الصَّرَّة**; cemaate **صَرَّةٌ** denir. İmru’ul-Kays dedi:
فأَلحَقَنَا بالهادياتِ ودونه  *** جَوَاحِرُها في **صَرَّةٍ** لم تَزَيَّلِ([24])

Ve babdandır: **حافرٌ مصرورٌ**; yani büzülmüş. Ondan **الصُّرْصُور**; o, develerden büyük sürüdür.

İkincisine gelince; o, yücelik ve yükselmedendir: onların “**صَرَّ الحمارُ أُذُنَه**” sözü; onu diktiği zaman. Ve **أَصَرَّ**; kulağı zikretmediğin zaman. Kulağı zikredersen “**أَصَرَّ بأذنه**” dersin. Onun nadir olduğunu sanıyorum. Bunun aslı **الصِّرَار**dır; o, suyun neredeyse üstüne çıkmadığı yüksek yerlerdir. **صِرَارٌ** ise özel isimdir; o, bir dağdır. Dedi ki:
إنَّ الفرزدقَ لن يُزايل لؤمَه *** حتى يَزُولَ عن الطريقِ **صِرَارُ**([25])

Üçüncüsüne gelince: soğuk ve sıcak; o, **الصِّرُّ**dur. Denir: bitkiye **صِرٌّ** isabet etti; ona zarar veren bir soğuk isabet ettiği zaman. **الصِّرُّ**: soğuk rüzgârın soğuğudur. Bazen bu yerde sıcağı da kılarlar. Bir kavim dedi: **الصَّارَّةُ** güneş sıcağının şiddetli sıcağıdır. Denir: eşek **صارَّتَه**ni kesti; susuzluğunu kıran bir içiş içtiği zaman. **الصَّارَّة**: susuzluktur; çoğulu **صَوَارُّ**. **الصَّرِيرة**: susuzluk; çoğulu **صرائر**. Dedi ki:
* وانصاعت الحُقْبُ لم يُقْصَعْ **صَرائرُها**([26]) *

Ebû Ubeyd zikretti: **الصَّارّة** susuzluktur; çoğulu **صرائر**. Bu yanlıştır; doğru, zikrettiğimizdir.

Dördüncüsüne gelince: ses. Bundan **الصَّرَّة**: bağırmanın şiddetidir. Çekirge **صَرَّ** eder **صرِيراً**; odun toplayan **صَرْصَرَ** eder **صَرصرة**. **الصَّرَارِيُّ**: gemicidir; sesini yükseltmesinden olabilir.

Bu asıllardan şâz olan iki kelime vardır; belki ikisine bir kıyas vardır da yeri bize gizli kalmıştır. Birincisi: **الصّارَّة**; o, ihtiyaçtır. Denir: “Falancanın yanında benim için bir **صَارَّةٌ** vardır”; çoğulu **صَوَارُّ**; yani ihtiyaç. Diğer kelime **الصَّرورة**dur; o, hac yapmamış olan ve evlenmemiş olandır. Ve denir: **الصَّرُورة**; nikâhı terk edip kendini ibadete veren kimsedir. Hadiste geldi: “**لا صَرْورة في الإسلام**”.

Ebû Bekr Muhammed b. el-Hasen b. Düreyd([27]) dedi: “**الصَّرورة**nin aslı şudur: cahiliyede adam bir suç işlediğinde Kâbe’ye sığınırsa saldırıya uğramazdı. Kan velisi onu Harem’de bulduğunda ona: ‘O **صرورة**dur; ona saldırma’ denirdi. Bu onların sözünde çoğaldı; nihayet kadınlardan ve güzel yemekten kaçınan âbid kimseye **صَرورة** ve **صروريّاً** dediler. Nâbiga’nın şu sözünde kastettiği budur:
لو أنَّها عَرَضَتْ لأشمَطَ راهبٍ *** عَبَدَ الإِلـه **صرورةٍ** متعبِّدِ([28])
yani kadınlardan ve güzel kokudan([29]) büzülüp uzak duran. Allah تعالى İslâm’ı getirip Mekke’de ve başka yerlerde hadlerin ikamesini vacip kılınca, cahiliye işine muhalefet olarak, hac yapmamış olana **صَرورة** ve **صَرُوريّاً** denildi. Sanki onlar, İslâm’da haccı terk etmeyi, cahiliyede kendini ibadete verenin kadınlara yaklaşmayı ve nimet içinde yaşamayı terk etmesi gibi kıldılar.”

Zikrettiğimiz bu **الصَّرورة** mânası, **الصِّرار**dan olmasını da ihtimal eder; o, yavrusu emmesin diye devenin memelerine bağlanan bezdir. Ve Allah en doğrusunu bilir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

صَبَّ
1 صَبَّ ذ , (S, M, Msb, K, &, c.,) aor. صَبُ٣َ , inf. n. صَبٌّ, (M, Msb,) He poured out, or forth (S, M, Msb, K) water (S, M, Msb) and the like. (M.) One says, صَبَبْتُ لِفُلَانٍ مَآءً فِى القَدَحِ لِيَشْرَبَهُ [I poured out for such a one water into the drinkingcup that he might drink it]. (TA. [See also 8.]) ― -b2- Hence [(assumed tropical:) He paid down a price, or sum of money:] it is said in a trad., اـِنْ أَحَبَّ أَهْلُكَ أَنْ وَاحِدَةً ↓ أَصَبَّ لَهُمْ ثَمَنَكَ صُبَّةً, meaning [(assumed tropical:) If thy family like that I should pay down to them thy price] at once, or at one time. (L, TA.) ― -b3- And صَبَّ الحَبْلَ فِى البِئْرِ [(assumed tropical:) He lowered, or let down, the rope into the well] on the occasion of drawing water. (M in art. تل.) ― -b4- And لَمْ يَصُبَّ رَأْسَهُ (assumed tropical:) He did not bend down his head: occurring in a trad. relating to prayer. (T, TA.) ― -b5- And صُبَّ رِجْلَا فُلَانٍ فِى القَيْدِ (tropical:) The legs of such a one were [put into the shackles, or] shackled. (Z, L, TA.) ― -b6- And صَبَّ دِرْعَهُ (tropical:) He put on, or clad himself with, his coat of mail: (A, TA:) and صَبَبْتُهَا عَلَيْهِ (tropical:) [I put it on him]. (A.) ― -b7- And صَبَّ عَلَيْهِ نَفْسَهُ (tropical:) [He threw himself upon him]. (A.) ― -b8- And هُوَ يَصُبُّ اـِلَىَّ الخَيْرَ (tropical:) [He pours forth to me wealth]. (A, TA.) ― -b9- And صَبَّ اللّٰهُ عَلَيْهِمْ سَوْطَ عَذَابٍ (tropical:) [God poured upon them a portion, or a share, or vehemence, or severity, of punishment; or] God punished them. (A, * TA. [See also سَوْطٌ.]) And صَبَّ اللّٰهُ عَلَيْهِ صَاعِقَةً (tropical:) [God poured upon him a thunderbolt, or a destructive punishment, &c.]. (A, TA.) See also another ex. voce صَبٌّ. ― -b10- And صُبَّ, (K, TA,) in the pass. form, said of a man, and of a thing, (TA,) (assumed tropical:) He, or it, was annihilated, caused to pass away, or done away with. (K, TA. [See also R. Q. 2.]) -A2- See also 7, with which it is syn. in the first of the senses assigned to the latter below. ― -b2- [Hence, app.,] صَبَّ فِى الوَادِى (assumed tropical:) He descended into the valley. (M, K.) And قَدَمَاهُ فِى بَطْنِ ↓ اِنْصَبَّتْ الوَادِى, occurring in a trad., means (assumed tropical:) His feet descended [into the interior, or bottom, of the valley]: (TA:) or انْصَبَّتْ قَدَمَاهُ فِى الوَادِى means (assumed tropical:) his feet rested in the valley; from اِنْصَبَّ said of water. (Mgh.) ― -b3- And صَبَّتِ الحَيَّةُ عَلَى المَلْدُوغِ, (S, * TA,) or ↓ انصبّت, (A,) (tropical:) [The serpent darted down upon the person bitten by it], said of the serpent when it has raised itself desiring to bite. (Ez-Zuhree, S, TA. *) And البَازِى عَلَى الصَّيْدِ ↓ انصبّ (tropical:) [The hawk, or falcon, stooped upon the prey, or quarry]. (A, TA.) And صَبَّ ذُؤَالَةُ عَلَى غَنَمِ فُلَانٍ (A, * TA) (tropical:) The wolf [rushed upon or] made havock among the sheep, or goats, of such a one. (TA.) -A3- صَبَّ, (IAar, A, TA,) sec. pers. صَبِبْتَ, (S, M, * K,) aor. يَصَبُّ, (IAar, TA,) inf. n. صَبَابَةٌ, (IAar, S, * M, A, K, * TA,) He (a man) was, or became, affected with excessive love, or with attachment, or admiring love, (IAar, S, TA,) and desire: (S:) or with desire: (M, A, K:) or with tenderness of desire, (S, M, A, K,) and ardour thereof: (S:) or with tenderness of love. (M, K.) One says, صَبِبْتُ اـِلَيْهِ [I was, or became, affected with excessive love, &c., for him]. (M, A, * TA. *) And صَبَّ بِهَا and اـِلَيْهَا He was, or became, affected with desire, or vehement desire, [&c.,] of, or for, her. (MA.) ― -b2- Lh mentions, among what is said by the women of the Arabs of the desert on the occasion of fascinating by means of charms, فَاصْبَبْ اـِلَيْهِ ↓ صَبٌّ, i. e. أَرِقٌ فَأْرَقْ اـِلَيْهِ [as though meaning May he be sleepless by reason of love, and I will be sleepless for him: but I incline to think that the explanation has been corrupted by a copyist from رَقَّ فَأَرِقَّ اـِلَيْهِ, or لَهُ, meaning may he be tender-hearted to me, and I will be tenderhearted to him]. (M, L, TA.)

أَصَبُّوا
4 أَصَبُّوا ذ They (a company of men, TA) took their way down a declivity, or declivous place. (M, K, TA.)

5 تَصَبَّ٣َ see 7, in four places. ― -b2- And see also what here follows.

تَصَابَبْتُ المَآءَ
6 تَصَابَبْتُ المَآءَ ذ I drank what remained of the water (S, A, K) in a vessel: (S, A:) [or] you say, تصابّ الصُّبَابَةَ and ↓ اصطبّها and ↓ تصبّبها [he drank what remained of the water, or of the milk, in a vessel]; (M, L;) all signifying the same. (L, TA.) ― -b2- And [hence,] تَصَابَّ فُلَانٌ المَعِيشَةَ بَعْدَ فُلانٍ [lit. Such a one drank the remains of life after such a one], meaning (tropical:) such a one outlived such a one: (A, * TA:) and تَصَابَبْتُهُمْ أَجْمَعِينَ اـِلَّا وَاحِدًا (tropical:) [I outlived them all except one]. (TA.) Esh-Shemmákh says, (M,) or ElAkhtal, (TA,)
لَقَوْمٌ تَصَابَبْتُ المَعِيشَةَ بَعْدَهُمْ
أَعَزُّ عَلَىَّ مِنْ عِفَآءٍ تَغَيَّرَا
(tropical:) [Verily the loss of a people whom I have outlived is more severe to me than abundant and long hair that has become altered in colour]: he means, the loss of those with whom I was in a state of ease and plenty is more severe to me than my hair's becoming white: (M:) Az says, he likens what remained of his life to the remains of beverage that he was sipping up. (TA.)

انصبّ
7 انصبّ ذ It (water, S, M, and the like, M) poured out or forth, or became poured out or forth; (S, M, A, K;) as also ↓ صَبَّ, (M, Msb, K,) aor. صَبِ٣َ , (Msb, TA,) inf. n. صَبِيبٌ; (Msb;) and ↓ تصبّب, (M, K,) which is of a form rarely occurring as that of a quasi-pass. of an unaugmented triliteral verb, being generally that of the quasi-pass. of a verb of the form فَعَّلَ; (MF, TA;) [but this app. denotes its doing so repeatedly; and abundantly, like تَدَفَّقَ, q. v.;] and ↓ اصطبّ. (K.) One says, المَآءُ يَنْصَبُّ مِنَ الجَبَلِ, (TA,) and من الجبل ↓ يَتَصَبَّبُ, (S, TA,) The water descends, little by little, from the mountain. (S, TA.) And العَرَقُ ↓ تصبّب [The sweat flowed], and الدَّمُ [the blood]. (A.) And عَرَقًا ↓ تَصَبَّبْتُ [which may be rendered I flowed with sweat] is a phrase of the Arabs, meaning تصبّب عَرَقِى [my sweat flowed]: thus the act is literally ascribed to the speaker, and what is essentially the agent becomes a specificative: it is not allowable to say عَرَقًا تَصَبَّبْتُ; for, as it is not allowable to put the agent before the verb, so it is not allowable to put the specificative, when it is virtually the agent, before the verb. (IJ, M.) ― -b2- One says also, انصبّ الكُوزُ [The mug had its contents poured out or forth]. (TA in art. دفق.) ― -b3- See also 1, in three places. ― -b4- انصب النَّاسُ عَلَى المَآءِ [generally implies descent, but] means (assumed tropical:) The people collected together, or assembled, at the water. (Msb.) ― -b5- [And انصبّ is often said of a place, or the ground, &c., meaning (assumed tropical:) It sloped downwards. ― -b6- Har (p. 125) uses the phrase تَنْصَبُّ اـِلَى اللَّهْوِ, meaning (as there expl.) (assumed tropical:) Thou inclinest to diversion, or sport..]

اصطبّ المَآءَ
8 اصطبّ المَآءَ ذ is expl. by Sb as signifying He took for himself the water; agreeably with general analogy: (M:) [but it is more properly rendered he poured out for himself the water:] one says, اِصْطَبَبْتُ لِنَفْسِى مَآءً مِنَ القِرْبَةِ لِأَشْرَبَهُ [I poured out for myself water from the skin that I might drink it]: and اِصْطَبَبْتُ لِنَفْسِى قَدَحًا [I poured out for myself a cup]. (TA.) ― -b2- See also 6. ― -b3- And see 7.

صَبْصَبَهُ
R. Q. 1 صَبْصَبَهُ ذ (assumed tropical:) He annihilated it, caused it to pass away, or did away with it; (M, K; *) namely, a thing. (M.) ― -b2- And (assumed tropical:) He dispersed it, or scattered it: (K:) he (a man) dispersed, or scattered, it, namely, an army, or property or wealth. (AA, K.)

تَصَبْصَبَ
R. Q. 2 تَصَبْصَبَ ذ (assumed tropical:) It was, or became, annihilated, caused to pass away, or done away with; (S, M, K;) it passed, or went, away; said of a thing. (S, M. [See also صُبَّ.]) ― -b2- (assumed tropical:) It (the night, M, A, K, and the day, AZ, TA, and the heat, A) passed, or went, away, (AZ, M, A, K,) except a small portion, (AZ, M, TA,) or for the most part. (A. K.) ― -b3- (assumed tropical:) It (what was in a water-skin, or milk-skin,) became little in quantity. (Fr, TA.) ― -b4- (assumed tropical:) It (a company of men) became dispersed, or scattered. (M, TA.) -A2- He (a man) was, or became, very bold, or daring, and very adverse, or repugnant, (M, * K, * TA,) عَلَيْنَا [against us]. (TA.) ― -b2- And, said of a day, It was, or became, intensely hot. (M, K, * TA.)

صَبٌّ
صَبٌّ ذ is an inf. n. [and is] used [as an epithet] in the sense of the measure فَاعِلٌ, or of the measure مَفْعُولٌ: (TA:) [thus it is used as an epithet] applied to water, [meaning Pouring out or forth, or poured out or forth,] like as are سَكْبٌ and غَوْرٌ: (S, TA: [see also صَابٌّ and صَبِيبٌ:]) and hence, in 'Alee's description of Aboo-Bekr, when he died, كُنْتَ عَلَى الكَافِرِينَ عَذَابًا صَبًّا (assumed tropical:) [Thou wast, against, or upon, the unbelievers, a punishment pouring forth, or poured forth]. (TA.) ― -b2- And [hence, app.,] one says, ضَرَبَهُ ضَرْبًا صَبًّا, meaning (assumed tropical:) He smote him with the edge of the sword [as though with a smiting pouring down, or poured down]; as also حَدْرً. (IAar, L, TA.) ― -b3- One says also, ضَرَبَهُ مِائِةً فَصَبًّا, (TA,) or أَخَذَ مِائَةً فَصَبًّا, (A,) meaning, (tropical:) [He smote him with a hundred blows, or he took a hundred,] and less than that, i. e. فَدُونَ ذٰلِكَ, (TA,) contr. of فَصَاعِدًا; (A;) or and more [than that], or above [that], i. e. like فَصَاعِدًا, (A, TA,) i. e. مَا فَوْقَ ذٰلِكَ. (TA.) ― -b4- And عَلَيْهِ البَلَآءُ ↓ صُبَّ, مِنْ صَبٍّ, meaning (tropical:) [Trial, or affliction, was poured upon him] from above. (A, TA.) -A2- Also, applied to a man, Affected with excessive love, or with attachment, or admiring love, (IAar, S, A, * TA,) and desire: (S:) or with desire: (M, A, * K:) or with tenderness of desire, (S, * M, A, * K,) and ardour thereof: (S: * [see صَبَّ:]) or with tenderness of love. (M, K.) One says, هُوَ صَبٌّ بِهَا (and اـِلَيْهَا (see صَبَّ)] He is affected with excessive love of her; &c.: (A:) fem. صَبَّةٌ: (M, K:) dual masc. صَبَّانِ, pl. masc. صَبُّونَ; dual. fem. صَبَّتَانِ, pl. fem. صَبَّاتٌ: thus accord. to those who hold رَجُلٌ صَبٌّ to be similar to رَجُلٌ فَهِمٌ and حَذِرٌ, originally صَبِبٌ: (TA:) [hence it appears that some hold صَبٌّ to be originally an inf. n., and therefore use it as an epithet in its original form, without regard to gender or number: but] accord. to Sb, صَبٌّ is [originally] of the measure فَعِلٌ, because you say صَبِبْتُ صَبَابَةً, like as you say قَنِعْتُ قَنَاعَةً. (M.) See also 1, last sentence.

صُبٌّ
صُبٌّ ذ : see صُبَّةٌ. ― -b2- Accord. to AO, it may also be pl. of ↓ صَبُوبٌ or of ↓ صَابٌّ: but Az says that, accord. to others, it is not pl. of either of these two words; their pl. being صُبُبٌ: (L, TA:) it is said in a trad., (S, L, TA,) respecting conflicts and factions, or seditions, (L, TA,) لَتَعُودُنَّ فِيهَا أَسَاوِدَ صُبًّا يَضْرِبُ بَعْضُكُمْ رِقَابَ بَعْضٍ: (S, L, TA:) here by أَسَاوِد are meant “ [great and noxious] serpents: ” (L, TA:) and صُبًّا, accord. to Ez-Zuhree, is from الصَّبُّ [“ the act of pouring out or forth ”]; for the serpent, he says, when it desires to bite, raises itself, and then darts down (lit. pours down) upon him that is bitten: (S, L, TA:) [as though the meaning were, Ye will be, therein, like great and noxious serpents, one portion of you smiting the necks of another portion:] Ez-Zuhree says that صُبًّا is pl. of ↓ صَبُوبٌ, and originally صُبُبًا; like as رَجُلٌ صَبٌّ is originally صَبِبٌ; and so says IAmb: but IAar is related to have said that أَسَاوِد means companies, pl. of سَوَادٌ; and صُبًّا, pouring, one upon another, with slaughter: and some say that it is صُبَّى, in measure like حُبْلَى; and it is said to be from صَبَا, [for صَبَا اـِلَى الدُّنْيَا,] aor. يَصْبُو, meaning “ he inclined to the things of the present world; ” and thus to be like غُزَّى, pl. of غَازٍ: [see صَابٍ, in art. صبو:] IAar used also to say that it is originally صُبَّأً, with ء, [pl. of صَابِئٌ,] from صَبَأً عَلَيْهِ “ he came, or came forth, upon him unexpectedly. ” (L, TA.)

صُبَّةٌ
صُبَّةٌ ذ A quantity of wheat or food, &c., that is poured out or forth (M, K) together, or collectedly; (M;) also (M, K) sometimes (M) termed ↓ صُبٌّ. (M, K.) See also 1, near the beginning. ― -b2- And A سُفْرَة [or piece of skin in which the traveller puts his food; or the thing upon which one eats]; (M, K;) so called because the food is poured into it, or upon it: (M:) or a thing like the سُفْرَة: (M, K:) and صُنَّةٌ, with ن, signifies the same. (M.) ― -b3- See also صُبَابَةٌ, with which it is syn. ― -b4- Also A company of men: (M, Msb, K:) [app. tropical; but it is said that] this is the primary meaning, and it is used in relation to camels, and sheep or goats, and the like, tropically. (TA.) ― -b5- (tropical:) A detached number of horses, (S, M, A, Msb, K,) and of camels, (A, K,) and of sheep or goats, (A, Msb, K,) and of dirhems, or pieces of money: (A:) or from ten to forty: (A, K:) or from twenty to thirty and forty of camels and of sheep or goats: or less than a hundred (M, A, K) of camels: (M, K:) or of camels i. q. صِرْمَةٌ: (S:) and from ten to forty of goats: (AZ, S:) or a flock of sheep or a herd of goats, as being likened to a company of men: (TA:) or from twenty to forty of sheep and of goats; or peculiarly of goats: or about fifty: or from sixty to seventy: and of camels about five or six: (IAth, TA:) and a collection of dirhems, or pieces of money, and of wheat, or food, &c.: and a piece of a thing: (Msb:) [or] a small quantity or portion of wealth or property. (M, K.) ― -b6- And (assumed tropical:) A part, or portion, of the night: so in the saying, مَضَتْ صُبَّةٌ مِنَ اللَّيْلِ (assumed tropical:) [A part, or portion, of the night passed]. (S.)

صَبَبٌ
صَبَبٌ ذ The descent, (تَصَوُّب, M, L, TA, in the K erroneously written تَصَبُّب, TA,) of a river, or rivulet, or channel of water, or of a road, down a declivity. (M, L, K, TA.) ― -b2- And A declivity, declivous place, or ground sloping down; (M, A, K, TA;) and (TA) so ↓ صَبِيبٌ, of which the pl. is أَصْبَابٌ; (S, TA;) so too ↓ صَبُوبٌ and ↓ صُبُوبٌ, with fet-h and with damm; (TA;) [i. e.] ↓ الصَّبُوبُ signifies that down which you descend, or have descended, (مَا انْصَبَبْتَ فِيهِ,) and its pl. is صُبُبٌ [like عُمُدٌ pl. of عَمُودٌ]; (M, TA;) [and so ↓ الصُّبُوبُ;] or, as some say, ↓ الصَّبُوبُ, with fet-h, is a name for the water, &c., that is poured out upon a man, like طَهُورٌ and غَسُولٌ; and ↓ صُبُوبٌ, with damm, is pl. of صَبَبٌ: but AZ mentions his having heard the Arabs apply ↓ صَبُوبٌ to a declivity, or declivous place; and says that its pl. is صُبُبٌ: (TA:) and الصَّبَبُ مِنَ الرَّمْلِ signifies what has poured out or forth or down, of sand: (M, K: *) and the pl. of صَبَبٌ is أَصْبَابٌ. (M, K.)

صُبَابٌ
صُبَابٌ ذ : see صُبَابَةٌ.

صَبُوبٌ
صَبُوبٌ ذ [app. syn. with ↓ صَابٌّ as part. n. of the intrans. verb صَبَّ, signifying Pouring out or forth or down; or like the latter but having an intensive meaning]: see صُبٌّ, in two places. ― -b2- See also صَبَبٌ, in four places.

صُبُوبٌ
صُبُوبٌ ذ : see صَبَبٌ, in three places.

صَبِيبٌ
صَبِيبٌ ذ [Poured out or forth: (see also صَبٌّ, first sentence:) or, as an epithet in which the quality of a subst. predominates,] water poured out or forth; syn. ↓ مَآءٌ مَصْبُوبٌ. (M, K.) ― -b2- And (M, K) some say (M) Blood: (S, M, K:) and sweat; (K;) as in the saying,
هَوَاجِرُ تَحْتَلِبُ الصَّبِيبَا
[Vehement midday-heats that draw forth the sweat]: (TA:) [or what is poured forth of sweat and of blood; for] one says, جَرَى صَبِيبُ العَرَقِ and الدَّمِ [What was poured forth, of the sweat and of the blood, ran, or flowed]. (A.) ― -b3- And (M, K) some say (M) The expressed juice of عَنْدَم [or dragon's blood]. (M, K.) ― -b4- And (M, K) some say (M) A certain red dye. (M, K.) ― -b5- And (K) The juice of the leaves of sesame: (S, M, * K: *) A 'Obeyd (so in a copy of the S, or Aboo-'Obeydeh accord. to the TA,) says, it is the juice of the leaves of sesame, or of some other plant, which was described to me in Egypt, the colour of which juice is red tinged with blackness: and some say, it is the expressed juice of the leaves of the حِنَّآء [q. v.]. (S, TA.) ― -b6- And عُصْفُر [i. e. Safflower]: (K:) or purified عُصْفُر. (S.) ― -b7- And A kind of tree [or plant] resembling سَذَاب [or rue], (M, K,) with which the hair is dyed. (M.) ― -b8- And Senna, (M, K,) with which beards are dyed, as with حِنَّآء. (M.) ― -b9- And A certain thing [or plant] resembling the وَسْمَة [or وَسِمَة, q. v.], (M, K, TA,) with which beards are dyed. (TA.) ― -b10- Also Hoar-frost. (AA, K.) AA cites, as descriptive of the sky,
وَلَيْسَ بهَا الَّا صَبًا وَصَبِيبُهَا
[And there is not in it aught save east wind and its hoar-frost]. (TA.) ― -b11- And Good, or excellent, honey. (K.) ― -b12- Also, (K,) or صَبِيبُ سَيْفٍ, (TA,) The extremity of a sword: (K, TA:) or the extremity next the سِيلَان [q. v.] thereof: or, as some say, its سيلان absolutely. (TA.) ― -b13- See also صَبَبٌ.

صَبَابَةٌ
صَبَابَةٌ ذ [is an inf. n., mentioned as such in the latter part of the first paragraph, and, when used as a simple subst.,] signifies [Excessive love, or attachment, or admiring love: (see its verb:) or] desire: (M, A, K:) or tenderness of desire, (S, M, A, K,) and ardour thereof: (S:) or tenderness of love. (M, K.)

صُبَابَةٌ
صُبَابَةٌ ذ and ↓ صُبَّةٌ A portion, (S, M, Msb, K,) or a small quantity, (Fr, A, and A 'Obeyd in explanation of the former,) of water, (Fr, S, M, Msb, K,) and of milk, (M, K,) or of wine, or beverage, (A 'Obeyd,) remaining (A 'Obeyd, S, M, Msb, K) in a vessel. (A 'Obeyd, S, M, Msb.)
صُبَابَتِى تُرْوِى وَلَيْسَتْ غِيلَا
 My remaining portion of water in the vessel &c. satisfies thirst, though it is not water running [copiously] upon the surface of the earth, is a prov., applied to him who makes use of that which is bestowed though it be not much. (Meyd, TA. *) In the following verse, cited by IAar,
وَلَيْلٍ هَدَيْتُ بِهِ فِتْيَةً
الكَرَى الأَغْيَدِ ↓ سُقُوا بِصُبَابِ

 (tropical:) [During many a night have I guided in the right way young men infused with the remains of drowsiness that made them to bend their necks from side to side], صُبَاب may be put for صُبَابَة; or it may be pl. of the latter, [or rather a coll. gen. n. of which صُبَابَة is the n. un.,] like as شَعِيرٌ is of شَعِيرَةٌ: the poet uses this word metaphorically, in relation to drowsiness, like as he has used the word سُقُوا. (M, L, TA.) One says also لَمْ أُدْرِكْ مِنَ العَيْشِ اـِلَّا صُبَابَةً and اـِلَّا صُبَابَاتٍ (tropical:) [I did not attain, or obtain, of life, save a small remainder and small remains]. (A, TA.)

صَابٌّ
صَابٌّ ذ : see صَبُوبٌ: and see also صُبٌّ.

صَبْصَبٌ
صَبْصَبٌ ذ , (M, K,) applied to a camel, (M,) Thick, or big, and strong; as also ↓ صُبَاصِبٌ, (M, K, TA, in the CK صَبَاصِب,) so applied; (M;) and ↓ صَبْصَابٌ, (K,) likewise so applied. (TA.)

صَبْصَابٌ
صَبْصَابٌ ذ : see what next precedes. ― -b2- Also, applied to a [journey such as is termed] قَرَب, Hard, or severe: (M, TA:) and, applied to a [journey such as is termed] خِمْس, i. q. بَصْبَاصٌ (As, S, K) and حَصْحَاصٌ, i. e., in which is no delay, or intermission, nor any flagging. (As, TA.) -A2- And الصَّبْصَابُ also signifies What remains of the thing: or what is poured out from it; (K, TA;) i. e., from the thing; by which is here said to be meant the water-skin or milk-skin. (TA.)

صُبَاصِبٌ
صُبَاصِبٌ ذ : see صَبْصَبٌ.

الأَصَبُّ
الأَصَبُّ ذ [app. a dial. var. of الأَصَمُّ], an epithet applied to the month رَجَبٌ: (TA in art. حرم:) see مُحَرَّمٌ.

مَصَبٌّ
[ مَصَبٌّ ذ A place where water, or the like, pours out or forth, from a river into another river or into the sea &c., or from a tank or a gutter &c., and from high ground into a valley (see ضَاجِعَةٌ); and a sink, or sink-hole: pl. مَصَابُّ (occurring in the S and K in art. رفق, &c.).]

مِصْبَابٌ
[ مِصْبَابٌ ذ , accord. to Reiske, signifies A ship: so says Freytag: but for this I find no authority.]

مَصْبُوبٌ
مَصْبُوبٌ ذ : see صَبِيبٌ, first sentence.

##### Türkçe

(tropical:) [Birçok gecede, boyunlarını sağa sola eğdiren uyuklama kalıntılarıyla dolmuş gençleri doğru yola sevk etmişimdir], **صُبَاب** **صُبَابَة** yerine konulabilir; yahut o (yani **صُبَابَة**)’nin çoğulu olabilir, [yahut daha doğrusu, bunun (yani **صُبَاب**) bir cins isim topluluğu olup **صُبَابَة**’nin onun birim ismi olmasıdır,] tıpkı **شَعِيرٌ**’in **شَعِيرَةٌ**’den olması gibi: şair bu kelimeyi uyuklama hakkında mecazen kullanır; tıpkı **سُقُوا** kelimesini kullanmış olduğu gibi. (M, L, TA.) Yine denir: **لَمْ أُدْرِكْ مِنَ العَيْشِ اـِلَّا صُبَابَةً** ve **اـِلَّا صُبَابَاتٍ** (tropical:) [hayattan, küçük bir artık ve küçük artıklar dışında, erişmedim yahut elde etmedim]. (A, TA.)

**صَابٌّ**
**صَابٌّ** ذ : **صَبُوبٌ**’a bak: ve ayrıca **صُبٌّ**’a da bak.

**صَبْصَبٌ**
**صَبْصَبٌ** ذ , (M, K,) deveye nispetle, (M,) Kalın yahut iri ve güçlü; bunun gibi ↓ **صُبَاصِبٌ**, (M, K, TA, CK’de **صَبَاصِب**,) bu nispetle; (M;) ve ↓ **صَبْصَابٌ**, (K,) yine bu nispetle. (TA.)

**صَبْصَابٌ**
**صَبْصَابٌ** ذ : bir önce gelen şeye bak. ― -b2- Ayrıca, [**قَرَب** denilen türden] bir yolculuğa nispetle, Sert yahut şiddetli: (M, TA:) ve [**خِمْس** denilen türden] bir yolculuğa nispetle, **بَصْبَاصٌ** ile aynı (As, S, K) ve **حَصْحَاصٌ**, yani, içinde gecikme yahut ara verme bulunmayan ve hiçbir gevşeme bulunmayan. (As, TA.) -A2- Ve **الصَّبْصَابُ** ayrıca Şeyden kalan şeyi ifade eder: yahut ondan dökülen şeyi; (K, TA;) yani, şeyden; bununla burada kastedilenin su tulumu yahut süt tulumu olduğu söylenir. (TA.)

**صُبَاصِبٌ**
**صُبَاصِبٌ** ذ : **صَبْصَبٌ**’a bak.

**الأَصَبُّ**
**الأَصَبُّ** ذ [görünüşe göre **الأَصَمُّ**’ün lehçe varyantı], ay **رَجَبٌ**’a nispetle kullanılan bir sıfat: (TA, **حرم** maddesinde:) **مُحَرَّمٌ**’e bak.

**مَصَبٌّ**
[ **مَصَبٌّ** ذ Suyun yahut benzerinin, bir ırmaktan başka bir ırmağa yahut denize vb. içine, yahut bir havuzdan yahut bir oluk vb.’den, ve yüksek yerden bir vadiye (bk. **ضَاجِعَةٌ**) döküldüğü yahut aktığı yer; ve bir çukur, yahut çöküntü deliği: çoğulu **مَصَابُّ** (S ve K’de **رفق** maddesinde vb. geçen).]

**مِصْبَابٌ**
[ **مِصْبَابٌ** ذ , Reiske’ye göre, Bir gemi anlamına gelir: Freytag böyle söyler: fakat bunun için bir dayanak bulmuyorum.]

**مَصْبُوبٌ**
**مَصْبُوبٌ** ذ : **صَبِيبٌ**’e bak, ilk cümle.
