# صب — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D8%A8/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [صب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: صب

باب الصّاد والبَاء
صب . بص : ( مستعملان ) .
( صبّ ) : قال الليث : الصَّبُّ : صَبُّك الماءَ ونحوَه . والصَّبَبُ : تَصوُّبُ نهرٍ أو طريق يكون في حُدور .
وفي صِفَةِ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( أنّه كان إذا مَشَى كأنّما ينحطُّ في صَبَب ) .
قال أبو عُبَيد : قال أبو عَمرو : الصَّبَبُ :
ما انحدَرَ من الأرض ، وجمعُه أصْبَاب .
وقال رُؤْبة :
بَلْ بَلَدٍ ذي صُعُدٍ وأصْبابْ
وفي حديث عُتبة بن غَزْوانَ أنّه خطب الناسَ فقال : ( ألاّ إنّ الدنيا قد آذَنَتْ بصَرْم ، ووَلَّت حَذّاء ، فلَم يَبقَ فيها إلا صُبابةٌ كصُبابة الإناء ) .
وَلّت حَذّاء ، أي : مُسرِعةً .
وقال أبو عُبَيد : الصبابةُ : البَقِيَّةُ اليسيرةُ تَبقَى في الإناء من الشّراب ؛ فإذا شَرِبها الرجل قال : تصابَبْتُها .
وقال الشَّماخ :
لَقَوْمٌ تَصابَبْتُ المعيشةَ بَعْدَهُمْ
أَشدُّ عليّ من عِفَاءٍ تَغَيَّرا
فشبّه ما بَقي من العَيْشِ ببقيّة الشّراب يتمزّزُه ويتصَابُّه .
وفي حديث عُقْبة بنِ عامر أنّه كان يَختَضِب بالصَّبِيب .
قال أبو عُبيد : الصَّبِيب يقال : إنَّه ماء وَرَق السِّمْسم أو غيرِه من نباتِ الأرض .
وقد وُصِف لي بمصر ، ولونُ مائِه أحمرُ يعلوه سواد ، ومنه قول علقمة بن عَبَدَةَ :
فأورَدْتُها ماءً كَأنّ جِمامَه
من الأجْنِ حِنَّاءٌ معاً وصَبِيبُ
وقال الليث : الدّمُ ، والعُصْفُر المُخلِص ؛ وأنشد :
يَبْكُون من بَعد الدُّموعِ الغُزَّرِ
دَماً سِجالاً كصبِيب العُصْفُرِ
وقال غيرُه : يقال للعَرَق صَبيبٌ ، وأنشد قولَه :
هَواجِرٌ تحْتَلِبُ الصَّبيبَا
وقال أبو عمرة : الصَّبيبُ : الجليدُ ، وأنشد في صفة الشّتاء :
ولا كلْبَ إلا والِجٌ أنفَه استَنّه
وليس بها إلاّ صَباً وصَبِيبُها
أبو العباس عن ابن الأعرابي : صبّ الرجلُ : إذا عشِق ، يَصبّ صَبابةً . والصبابةُ : رقةُ الهوى . قال : وصُبّ الرجلُ والشيءُ : إذا مُحِق .
عمرو عن أبيه : صَبْصَب : إذا فرّق جيشاً أو مالاً .
قال الليث : رجلٌ صَبٌّ ، وامرأةٌ صَبّة ، والفعل يَصبُّ إليها عِشقاً ، وهو صبٌّ قال : والصبيبُ : الدور . والعصفر المخلص ؛ وأنشد :
يبكون من بَعد الدموع الغُزّر
دماً سجالاً كسجال العُصفُر
أبو عبيد عن الأصمعي : خِمْسٌ صبْصَاب وبَصبَاص وحَصْحَاص ، كلّ هذا السيرُ
الذي ليست فيه وتيرة ولا فتور .
قال : وقال أبو عمر : المُتَصَبْصبُ : الذاهب المُمحق .
وقال الأصمعي : تَصبْصبَ تَصبْصُباً : وهو أن يذهب إلا قليلاً .
وقال أبو زيد : تَصبصب القوم : إذا تفرّقوا ؛ أنشد :
حتى إذا ما يَوْمُها تَصبْصَبَا
أي : ذهب إلاَّ قليلاً .
وسمعتُ العرب تقول للحَدُور : الصبوب ، وجمعها صُبُب ، وهو الصب ، وجمعه أصْباب .
أبو عبيد عن الأصمعي : الصُّبَّة : الجماعةُ من الناس .
وقال غيره : الصُّبّةُ : القطعة من الإبل والشاه .
وقال شمر : قال زيد بن كُثْوة : الصُّبةُ ما بين العشْر إلى الأربعين من المِعْزَى .
قال : والفِزْر من الضَّأْن مثلُ ذلك ، والصِّدْعَةُ نحوُها ، وقد يقال في الإبل .
وقال الليث : التَّصَبْصُبُ : شدة الخِلاف والجُرأة ؛ يقال : تَصَبْصبَ علينا فلان .
وقال في قول الراجز :
حتى إذا ما يومُها تَصبْصبَا
أي : اشتد عليّ الخمر ذلك اليوم .
قلتُ : وقول أبي زيد أحبُّ إليّ .
ويقال : صَبَّ فلان غنم فلان : إذا عاث فيها . وصَبَّ الله عليهم سَوْطَ عذابه ، أي : عَذبهم . وصبَّت الحيّةُ عليه : إذا ارتفعت ، فانصبّتْ عليه من فوقُ . ومنه حديثُ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنّه ذكر فِتَناً فقال : ( لَتَعودُنَّ فيها أساوِدَ صُبّاً يَضربُ بعضكم رِقابَ بعض ) . والأسَاوِدُ : الحيّات . وقوله : صُبّاً :
قال الزهري وهو راوي الحديث : هو من الصبّ .
قال : والحيّةُ إذا أراد النَّهْسَ ارتفع ثم صَبّ .
وقال أبو عبيد نحوه . وقال : هي جمعُ صَبُوبٍ أو صابَ صُبُب ، كما يقال شاةٌ عَزُوز وعُززُ ، وجَدود وجُدُد .
وقال : والذي جاء في الحديث : ( لتَعودُنّ أَسَاوِدَ صُبّاً ) ، على فُعْل من صَبَا يَصبو إذا مال إلى الدنيا ، كما يقال غازٍ وغُزّى . أراد : لتعودُنَّ فيها أساوِد ، أي : جماعاتٍ مختلفين وطوائفَ متنابِذين ، صائبين إلى الفتنة ، مائِلين إلى الدنيا وزُخْرُفها .
وكان ابن الأعرابي يقول : أصلُه صَبأَ عَلَى فعَل بالهمز ، جمعُ صابىء ، من صبَأَ عليه : إذا اندرأ عليه من حيث لا يحتسبُه ، ثم خُفّف همزه ونوِّن فقيل : صُبَّى مَوْزن غُزَّى .
وسمعت العرب تقول : صب فلان لفلان مغرفاً من اللبن والماء .
ويقال : صُبّ رِجْلُ فلان في القَيْد : إذا قُيّد .
وقال الفرزدق :
وما صَبَّ رِجْلي في حديد مُجاشعٍ
مع القَدرِ إلا حاجةً لي أُريدُها
ويقال : صببتُ لفلان ماءً في قَدَح ليشربَه ، واصطبَبْتُ لنفسي ماءً من القِرْبة لأشرَبَه .
وأخبرني المنذريُّ عن أبي العباس أنه قال في تفسير قوله : كأنما ينحطّ من صَبَب ، أراد أنه قويُّ البدن ، فإذا مَشَى فكأنه يَمْشي على صُدور قَدَمَيه من القوة ، وأنشد :
الواطِئين على صُدورِ نِعالهمْ
يَمشون في الدِّفْئِيِّ والإبْرادِ
بص : أبو عبيد عن الأصمعي : بَصَّ الشيءُ يَبِصّ بَصِيصاً ، ووبَص بَيِصُ وَبيصاً : إذا بَرَقَ وتلألأ .
وقال أبو زيْد : بَصَّصَ الجِرْوُ تَبْصيصاً : إذا فتح عَيْنه .
أبو عبيد عنه : قال شَمِر : وقال الفراء : بصَّصَ الجِرْوُ تَبْصيصاً بالياء .
قلتُ : وهما لغَتان ، وفيه لغاتٌ قد مرَّت في حرف الضَّاد .
وقال الليث : البَصْبَصةُ : تحريكُ الكلْب ذَنَبَه طمعاً أو خَوْفاً ، والإبلُ تفعَل ذلك إذا حُدِي بها .
وقال رؤبة :
بَصْبَصْنَ بالأذناب من لَوْحٍ وَبَقْ
يصف الوحشَ .
أبو عبيد عن الأصمعي : من أمثالهم في فِرار الجبَان وخضوعه بَصْبَصْنَ إذا حُدِين بالأذْنابِ .
ومثلُه قولُه : دَرْدَبَ لمّا عَضَّه الثِّقّافُ ، أي : ذَلّ وخَضَع .
وقال الأصْمَعِيُّ : خِمْسٌ بَصْبَاصٌ ، أي : مُتْعِبٌ لا فُتُورَ في سَيْرِه .
ويقال : أبصَّتِ الأرضُ إِبْصَاصاً ، وَأوبَصَصَتْ إيباصاً : أَوَّلُ ما يَطْهَرُ نَبْتُها .
ويقال : بَصَّصَتِ الْبَراعِيمُ : إذا تفتّحتْ أكِمَّةُ زَهر الرياض .

### Türkçe

باب **الصّاد** ve **البَاء**

**صب** . **بص** : (ikisi de kullanımdadır).

(**صبّ**) : Leys dedi: **الصَّبُّ**: senin suyu ve benzerini dökmen. **الصَّبَبُ**: bir nehrin yahut bir yolun, inişte bulunan bir yokuş aşağı oluşu.

Peygamberin (sallallahu aleyhi ve sellem) sıfatında: (o, yürüdüğü zaman sanki bir **صَبَب** içinde aşağı iniyor gibi idi).

Ebû Ubeyd dedi: Ebû Amr dedi: **الصَّبَبُ**:
yerden aşağı inen şeydir; çoğulu **أصْبَاب**’dır.

Rü’be dedi:
بَلْ بَلَدٍ ذي صُعُدٍ وأصْبابْ

Utbe b. Gazvân’ın hadisinde: o, insanlara hutbe okudu da dedi ki: (Dikkat edin, dünya bir kopuş ile haber verdi ve hızlıca dönüp gitti; onda ancak kabın artığı gibi bir **صُبابةٌ** kaldı).

“Hızlıca dönüp gitti”, yani: acele ederek.

Ebû Ubeyd dedi: **الصبابةُ**: içecekten kabın içinde kalan az kalıntıdır; adam onu içtiği zaman: “Onu **تصابَبْتُها**” der.

Şemmâh dedi:
لَقَوْمٌ تَصابَبْتُ المعيشةَ بَعْدَهُمْ
أَشدُّ عليّ من عِفَاءٍ تَغَيَّرا

Böylece, yaşayıştan kalan şeyi, içeceğin kalıntısına benzetti; onu yudum yudum alır ve onu **يتصَابُّه**.

Ukbe b. Âmir’in hadisinde: onun **الصَّبِيب** ile boyandığı vardı.

Ebû Ubeyd dedi: **الصَّبِيب** denilir ki: o, susam yaprağının suyu yahut yer bitkilerinden başkasının (yaprağının suyu)dur.

Bana Mısır’da vasfedildi; suyunun rengi kırmızıdır, üstünde bir siyahlık bulunur. Alkame b. Abede’nin sözü de bundandır:
فأورَدْتُها ماءً كَأنّ جِمامَه
من الأجْنِ حِنَّاءٌ معاً وصَبِيبُ

Leys dedi: (o) kandır; ve saf aspir; ve şu beyti okudu:
يَبْكُون من بَعد الدُّموعِ الغُزَّرِ
دَماً سِجالاً كصبِيب العُصْفُرِ

Başkası dedi: ter için **صَبيبٌ** denilir; ve onun sözünü okudu:
هَواجِرٌ تحْتَلِبُ الصَّبيبَا

Ebû Umre dedi: **الصَّبيبُ**: buz(dur); ve kışın sıfatında (şu beyti) okudu:
ولا كلْبَ إلا والِجٌ أنفَه استَنّه
وليس بها إلاّ صَباً وصَبِيبُها

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **صبّ** adam: âşık olduğu zaman; **يَصبّ** **صَبابةً**. **الصبابةُ**: hevanın inceliğidir. Dedi: ve **صُبّ** adam ve şey: yok edildiği zaman.

Amr, babasından: **صَبْصَب**: bir orduyu yahut bir malı dağıttığı zaman.

Leys dedi: **صَبٌّ** bir erkek, **صَبّة** bir kadın; fiil: ona aşk ile **يَصبُّ**; ve o **صبٌّ**dur. Dedi: ve **الصبيبُ**: evlerdir. Ve saf aspir; ve şu beyti okudu:
يبكون من بَعد الدموع الغُزّر
دماً سجالاً كسجال العُصفُر

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **خِمْسٌ** **صبْصَاب** ve **بَصبَاص** ve **حَصْحَاص**; bunların hepsi, içinde ne bir tempo düşüşü ne de bir gevşeme bulunan yürüyüştür.

Dedi: Ebû Ömer dedi: **المُتَصَبْصبُ**: giden, yok olan (kimsedir).

Asmaî dedi: **تَصبْصبَ** **تَصبْصُباً**: o, ancak azı kalacak şekilde gitmesidir.

Ebû Zeyd dedi: **تَصبصب** kavim: dağıldıkları zaman; şu beyti okudu:
حتى إذا ما يَوْمُها تَصبْصَبَا

Yani: ancak azı kaldı.

Arapların, inişe: **الصبوب** dediklerini işittim; çoğulu **صُبُب**; ve o **الصب**’dır; çoğulu **أصْباب**.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **الصُّبَّة**: insanlardan topluluktur.

Başkası dedi: **الصُّبّةُ**: develerden ve koyundan bir parçadır (bir grup).

Şemir dedi: Zeyd b. Küsve dedi: **الصُّبةُ** keçiden on ile kırk arasındaki (sayı)dır.

Dedi: ve **الفِزْر** koyundan bunun gibidir; ve **الصِّدْعَةُ** ona yakındır; ve develerde de söylenir.

Leys dedi: **التَّصَبْصُبُ**: muhalefetin şiddeti ve cüret; denilir ki: falan bize karşı **تَصَبْصبَ**.

Ve râcizin sözünde:
حتى إذا ما يومُها تَصبْصبَا

Yani: o gün şarap bana şiddetlendi.

Ben dedim: Ebû Zeyd’in sözü bana daha sevimlidir.

Ve denilir: falan, falanın koyununu **صَبَّ**: onların içinde fesat çıkardığı zaman. Ve Allah onlara azabının kamçısını **صَبَّ**: yani onları azaplandırdı. Ve yılan ona **صبَّت**: yükseldiği zaman; sonra yukarıdan onun üzerine **انصبّتْ**.

Bundan, Peygamberin (sallallahu aleyhi ve sellem) hadisi: fitneleri andı da dedi ki: (İçinde mutlaka **أساوِدَ صُبّاً** olarak döneceksiniz; bazınız bazınızın boyunlarını vuracak). **الأسَاوِدُ**: yılanlardır. Ve onun sözü: **صُبّاً**:

Hadisin râvisi olan Zührî dedi: o, **الصبّ**’dendir.

Dedi: yılan, ısırmayı istediği zaman yükselir, sonra **صَبّ** eder.

Ebû Ubeyd de bunun benzerini dedi. Ve dedi: o, **صَبُوبٍ**’un çoğuludur yahut **صابَ**’ın **صُبُب**’udur; nitekim “**عَزُوز**” bir koyun ve **عُززُ**, ve **جَدود** ve **جُدُد** denildiği gibi.

Ve dedi: hadiste gelen: (Mutlaka **أَسَاوِدَ صُبّاً** olarak döneceksiniz), dünyaya meylettiği zaman **صَبَا يَصبو**’dan, **فُعْل** üzerinedir; nitekim “**غازٍ**” ve “**غُزّى**” denildiği gibi. Muradı: içinde mutlaka **أساوِد** olarak döneceksiniz, yani: farklı topluluklar ve birbirinden uzaklaşan taifeler hâlinde; fitneye yönelen, dünyaya ve onun süsüne meyleden.

İbnü’l-A‘râbî derdi ki: aslı, hemzeli olarak **صَبأَ** “**فَعَل**” üzerinedir; **صابىء**’in çoğuludur; **صبَأَ عليه**’den: onu ummadığı yerden üzerine atıldığı zaman; sonra hemzesi hafifletildi ve tenvinlendi; böylece “**صُبَّى**” denildi; “**غُزَّى**” vezninde.

Arapların şöyle dediğini işittim: falan için sütten ve sudan bir kepçe **صب** etti.

Ve denilir: falanın ayağı bağda **صُبّ** edildi: bağlandığı zaman.

Ferazdak dedi:
وما صَبَّ رِجْلي في حديد مُجاشعٍ
مع القَدرِ إلا حاجةً لي أُريدُها

Ve denilir: falan için bir kadehe su **صببتُ** ki onu içsin; ve kendim için kırbadan su **اصطبَبْتُ** ki onu içeyim.

Münzirî bana Ebû’l-Abbâs’tan haber verdi: o, “sanki bir **صَبَب**’den aşağı iniyor gibi” sözünün tefsirinde dedi ki: muradı, onun bedeninin güçlü oluşudur; yürüdüğü zaman, güçten dolayı sanki ayaklarının ön kısımları üzerinde yürür gibidir. Ve şu beyti okudu:
الواطِئين على صُدورِ نِعالهمْ
يَمشون في الدِّفْئِيِّ والإبْرادِ

**بص**: Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **بَصَّ** şey **يَبِصّ** **بَصِيصاً**, ve **وبَص** **بَيِصُ** ve **وَبيصاً**: parladığı ve ışıldadığı zaman.

Ebû Zeyd dedi: **بَصَّصَ** yavru köpek **تَبْصيصاً**: gözünü açtığı zaman.

Ebû Ubeyd ondan: Şemir dedi: Ferrâ dedi: yavru köpek **بصَّصَ** **تَبْصيصاً** ile, **الياء** ile.

Ben dedim: ikisi de iki lehçedir; onda, **الضَّاد** harfinde geçmiş olan lehçeler vardır.

Leys dedi: **البَصْبَصةُ**: köpeğin kuyruğunu tamah yahut korku ile oynatmasıdır; develer de kendileriyle **حُدِي** edildiği zaman bunu yapar.

Rü’be dedi:
بَصْبَصْنَ بالأذناب من لَوْحٍ وَبَقْ

Vahşiyi vasfeder.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: onların, korkağın kaçışı ve boyun eğişi hakkında darbımesellerinden: “**بَصْبَصْنَ** kuyru(k)larla, kendileriyle **حُدِين** edildiği zaman.”

Bunun benzeri onun sözü: “**دَرْدَبَ** ona **الثِّقّافُ** ısırdığı zaman”, yani: zelil oldu ve boyun eğdi.

Asmaî dedi: **خِمْسٌ** **بَصْبَاصٌ**, yani: yürüyüşünde gevşeme olmayan, yoran (şey).

Ve denilir: yer **أبصَّت** **إِبْصَاصاً**, ve **أوبَصَصَتْ** **إيباصاً**: bitkisinin ilk ortaya çıktığı zaman.

Ve denilir: **بَصَّصَتِ الْبَراعِيمُ**: çayır çiçeğinin tomurcuklarının kılıfları açıldığı zaman.
