# صحب — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AD%D8%A8/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D8%AD%D8%A8/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [صحب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AD%D8%A8.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: صحب

باب الحاء والصاد والباء معهما
ح ص ب، ص ح ب، ص ب ح، مستعملات
حصب:
الحَصْبُ: رَمْيُكَ بالحَصْباء أي صِغار الحَصَى أو كِبارها. وفي فِتنةِ عُثمان: تَحاصَبُوا حتّى ما أُبصِرَ أديمُ السَماء. والحَصْبَةُ معروفة تخرُجُ بالجَنْب، حُصِبَ فهو مَحصُوب. والحَصَبُ: الحَطَب للتَنُّور أو في وقَود أمّا ما دام غيرَ مُسَتْعمل للسُجُور فلا يُسَمَّى حصباً. والحاصِب: الريحُ تَحمِلُ التُرابَ وكذلك ما تَناثَر من دِقاق البَرَد والثّلج، قال الأعشى:
لنا حاصِبٌ مثلُ رِجْلِ الدَّبَى		وجأواءُ تُبرِق عنها الهُيُوبا
يصف جَيشاً جَعَلَه بمنزلةِ الريح الحاصب يُثير الأرض. والمُحَصَّب: موضع الجِمار. والتَحصيبُ: النَّومَ بالشِعْب الذي مَخرَجُه إلى الأبْطَح ساعةً من اللَّيل ثم يُخرَجُ إلى مَكّة.
صحب:
الصّاحِبُ: يجمعُ بالصَّحْب، والصُّحبان والصُحْبة والصِحاب. والأَصحابُ: جماعة الصَّحْبِ. والصِّحابة مصدرُ قولِك صاحَبَكَ اللهُ وأَحْسَنَ صِحابتَكَ. ويُقالُ عندَ الوَداع: مُصاحَباً مُعافىً. ويقال: صَحِبَكَ اللهُ أي: حفظك، ولا يُقال: مصحوب، والصّاحبُ يكونُ في حالٍ نعتاً، ولكنَّه عَمَّ في الكلام فجرى مَجرى الاسمِ، كقولك: صاحبُ مال، أي: ذو مالٍ، وصاحبُ زيدٍ، أي: أخو زيدٍ ألا تَرى أنّ الألفَ والّلام لا تدخلانِ، على قياس الضّارب زيداً، لأنّه لم يُشْتَقّ من قولك: صَحِبَ زَيْداً، فإذا أَرَدْتَ ذلك المعنى قُلتَ: هو الصاحب زيداً. وأَصْحَبَ الرجُلُ:إذا كان ذا صاحبٍ. وتقول: إنَّك لَمِصْحابٌ لنا بما تُحِبُّ، قال:
فقد أراك لنا بالوُدِّ مِصْحابا
وكلُّ شَيءٍ لاءَمَ شَيئاً فقد استَصْحَبَه، قال:
إنَّ لك الفضل على صاحبـي		والمِسْكُ قد يَستَصْحِبُ الرامِكا
ويقال: جِلدٌ مُصْحِب: إذا كان عليه شَعْرُه وصُوفه.
صبح:
تقول: صَبَحنَي فلانٌ: إذا أتاك صبَاحاً. وناوَلكَ الصَبُّوح صباحاً، قال طرفة بن العبد:
متى تَأْتِني أصبَحْـكَ كـأسـاً َرِويَّةً		وإنْ كنتَ عنها ذا غِنىً فاغْنَ وازْدَدِ
وتقول في الحرب: صَبَحناهم. أي غادَيناهم بالخَيْل ونادَوا: يا صَباحاه، إذا استَغاثُوا. ويومُ الصبَّاح: يومُ الغارة، قال الأعشى:
ويمنَعُه يَومَ الصَّبـاح مَـصُـونةٌ		سِراعاً إلى الداعي تَثُوبُ وتُركَبُ
يَعني أنَّ الخَيْل تَمنَع هذا المصطَبح يَوْمَ الصبَّاح، المصونة: الخيْل، تثوب: تَرْجع. وكان يَنْغَبي أن يقول: تُركَبُ وتَثُوب، فاضطُرَّ إلى ما قاله. وهذا مثل قوله تعالى: "اقَتَرَبَتِ الساعةُ وانشَقَّ القَمَرُ" إنَّما معناه: انشَقَّ القَمَرُ واقَتَرَبتِ الساعةُ. وكما قال ابن أحمر:
فاستَعرِفا ثم قُولا في مَقامِكُما		هذا بَعيرٌ لنا قد قامَ فانعَقَرا
مَعناهُ: قد انعَقَرَ فقامَ. والصَّبْحُ: سَقْيُكَ من أتاكَ صبَوحاً من لَبَنٍ وغيره. والصَّبُوح: ما يُشرَب بالغَداة فما دونَ القائلة، وفِعلك الاصطِباح. والصبَّوَح: الخمرَ، قال الأعشى:
ولقد غَدوتُ على الصَّبُوحِ معي		شَرْبٌ كِرامٌ من بَنـي رُهْـمِ
واستصَبَح القومْ بالغَدَاوات. والمُصْبَحُ: الموضع الذي يُصبَحُ فيه، قال:
بعيدةُ المُصْبَح من مُمساها
والمِصباحُ:السِراج بالمِسرَجة، والمِصباحُ: نفْسُ السراج وهو قُرْطُه الذي تَراهُ في القِنديل وغيره، والقِراطة لغة. والمِصباح من الإبِل: ما يَبْرُك في مُعَرَّسه فلا ينهضُ وإنْ أُثيرَ حتى يُصبحَ، قال:
أَعْيَس في مَبْرَكهِ مِصباحا
والمَصابيحُ من النُجُوم: أعلامُ الكَواِكب، الواحدُ مِصباح، وقَوْلُ الله -عزَّ وجَلَّ-: "فأَخَذَتْهُمُ الصَيْحُة مُصبحين" أي بعدَ طُلُوع الفجر وقبلَ طُلُوع الشمس. وصَبَحْتُ القومَ ماءَ كذا، وصبَّحْتُهم أيضاً: أَتَيْتُهم من الصَباح، قال:
وصَبَّحْتُهم ماءً بفَيْفاءَ قَـفْـرةٍ		وقد حَلَّقَ النَّجْمُ اليَمانيُّ فاستَوَى
والصُّبْح الصَّباحُ: هما أوَّل النَهار. والصَّبَحُ: شِدَّةُ حُمْرةٍ في الشَّعْر، وهو أصْبَحُ. والأَصْبَحيَّةُ والأَصْبَحيُّ : غِلاظ السياط وجيادها ، وتقول : أصبَحَ الصبح صَباحاً وصَباحَةً. وصَبُحَ الرجلُ صَباحةً وصُبْحةً، قال ذو الرمة:
وتَجلو بفَرْعٍ مـن أَراكٍ كـأنَّـه		من العَنْبَر الهِنْديِّ والمِسْكُ أصْبَحُ
أراد به أذَكى ريحاً. ونَزَل رجلٌ بقَومٍ فَعَشَّوه فجَعَل يقولُ: إذا كانَ غدٌ وأصَبْتُ من الصَّبُوح مَضَيْتُ في حاجَة كذا أراد أن يُوجبَ الصَّبَوح عليهم ففَطٍنُوا له فقالوا: أَعَنْ صبَوحٍ تُرَقِّقُ. أي: تُحسِن كلامَكَ فذَهَبَتْ مَثَلاً.

### Türkçe

باب **الحاء** ve **الصاد** ve **الباء** onlarla birlikte
**ح ص ب**، **ص ح ب**، **ص ب ح**، kullanılmışlar

**حصب**:
**الحَصْبُ**: senin **الحَصْباء** ile atmandır; yani küçük çakıllar yahut büyükleri ile. **عُثمان** fitnesinde: “Birbirlerine çakıl attılar; göğün derisi görülmez oldu.” **الحَصْبَةُ** bilinen (hastalık)tır; yan tarafta çıkar; **حُصِبَ**; o hâlde o **مَحصُوب**tur. **الحَصَبُ**: tandır için yahut yakıtta odun; ancak tutuşturma için kullanılmamış olduğu müddetçe ona **حصب** denilmez. **الحاصِب**: rüzgârdır; toprağı taşır; aynı şekilde ince dolu ve kardan saçılan şey de (böyledir). **الأعشى** dedi ki:
Bizim için bir **حاصِب** vardır, **الدَّبَى**’nın ayağı gibi;
ve bir **وجأواء** ki ondan **الهُيُوبا** şimşek çakar.
Bir orduyu vasfeder; onu, yeri kaldırıp savuran **الحاصب** rüzgâr menzilesine koymuştur. **المُحَصَّب**: **الجِمار**’ın yeridir. **التَحصيبُ**: gecenin bir saatinde çıkışı **الأبْطَح**’a olan **الشِعْب**’de uyumaktır; sonra **مَكّة**’ye çıkılır.

**صحب**:
**الصّاحِبُ**: **الصَّحْب** ile, **الصُّحبان** ile, **الصُحْبة** ile ve **الصِحاب** ile çoğul yapılır. **الأَصحابُ**: **الصَّحْب** topluluğudur. **الصِّحابة** senin “**صاحَبَكَ اللهُ** ve **أَحْسَنَ صِحابتَكَ**” sözünün masdarıdır. Vedada şöyle denir: “**مُصاحَباً مُعافىً**.” Ve denir ki: “**صَحِبَكَ اللهُ**” yani: seni korudu; ve “**مصحوب**” denmez. **الصّاحبُ** bir hâlde sıfat olur; fakat sözde genelleşti de isim yerinde yürüdü; senin “mal sahibi” sözün gibi; yani: mal sahibi (malı olan). Ve “Zeyd’in sahibi” (sözün) gibi; yani: Zeyd’in kardeşi. Görmez misin ki **الألف** ve **الّلام** girmez; “Zeyd’i döven” kıyası üzere; çünkü senin “Zeyd’e arkadaş oldu” sözünden türetilmemiştir. Eğer o manayı istersen şöyle dersin: “O, Zeyd’e arkadaş olan (kimsedir).” **أَصْحَبَ** adam: eğer bir sahibi olan (kimse) ise. Ve dersin: “Sen, sevdiğin şeyde bizim için elbette **مِصْحابٌ**sın.” Dedi ki:
Gerçekten seni bize sevgi ile **مِصْحابا** olarak görüyorum.
Her şey bir şeye uyum sağladıysa, onu **استَصْحَبَه**. Dedi ki:
Senin, benim **صاحبـي**m üzerine fazlın vardır;
ve **المِسْكُ** bazen **الرامِكا**’yı **يَستَصْحِبُ** eder.
Ve denir: **جِلدٌ مُصْحِب**: eğer üzerinde kılı ve yünü varsa.

**صبح**:
Dersin: “Falan beni **صَبَحنَي**”: eğer sana sabahleyin geldiyse. Ve sana sabahleyin **الصَبُّوح** verdi. **طرفة بن العبد** dedi ki:
Ne zaman bana gelirsen, seni bir doyurucu kadehle **أصبَحْـكَ** ederim;
ve eğer ondan yana zengin isen, zengin ol ve artır.
Ve savaşta dersin: “Onları **صَبَحناهم**”; yani atlarla onlara sabah baskını yaptık. Ve yardım istediklerinde “**يا صَباحاه**” diye çağırdılar. **يومُ الصبَّاح**: baskın günüdür. **الأعشى** dedi ki:
Onu **يَومَ الصَّبـاح** günü, korunmuş (olan) engeller;
çağırana doğru süratle döner ve binilir.
Şunu kastediyor: atlar, bu sabah baskını yiyeni **يَوْمَ الصبَّاح** günü engeller. **المصونة**: atlar. **تثوب**: döner. “**تُركَبُ** ve **تَثُوب**” demesi gerekirdi; fakat söylediğine mecbur kaldı. Bu, Yüce Allah’ın sözü gibidir: “**اقَتَرَبَتِ الساعةُ وانشَقَّ القَمَرُ**”; ancak manası: “Ay yarıldı ve saat yaklaştı”dır. Ve **ابن أحمر**’in dediği gibi:
İkiniz tanıyın; sonra makamınızda söyleyin:
Bu, bizim bir devedir; kalktı da boğazlayın.
Manası: boğazlandı da kalktı. **الصَّبْحُ**: sabahleyin sana gelene süt ve başkasıyla **صبَوحاً** (sabah içkisi) vermendir. **الصَّبُوح**: kuşluk vaktinden, öğle istirahatinden aşağısına kadar içilen şeydir; fiilin **الاصطِباح**tır. **الصبَّوَح**: şaraptır. **الأعشى** dedi ki:
Gerçekten ben **الصَّبُوح** üzerine sabahladım; yanımda
**بَنـي رُهْـمِ**’den kerim içiciler (vardı).
Kavim sabah vakitlerinde **استصَبَح** etti. **المُصْبَحُ**: içinde sabahlanılan yerdir. Dedi ki:
Onun **المُصْبَح**ı, **مُمساها**sından uzaktır.
**المِصباحُ**: kandillikteki kandildir. Ve **المِصباحُ**: kandilin kendisidir; o, kandilde ve başkasında gördüğün onun fitilidir; **القِراطة** bir lehçedir. Develerden **المِصباح**: geceleme yerinde çöker; kımıldatılsa bile sabah oluncaya kadar kalkmaz. Dedi ki:
Çöktüğü yerde, kül rengi (deve) bir **مِصباحا** (gibidir).
Yıldızlardan **المَصابيحُ**: gezegenlerin alametleridir; teki **مِصباح**tır. Yüce Allah’ın sözü: “**فأَخَذَتْهُمُ الصَيْحُة مُصبحين**” yani fecrin doğuşundan sonra ve güneşin doğuşundan önce. “Kavmi şu su ile **صَبَحْتُ**” ve onları ayrıca **صبَّحْتُهم**: sabah tarafından onlara geldim. Dedi ki:
Onları, ıssız bir düzlükte bir su ile **وصَبَّحْتُهم**;
ve **النَّجْمُ اليَمانيُّ** yükselip düzleşmişti.
**الصُّبْح** ve **الصَّباحُ**: ikisi gündüzün evvelidir. **الصَّبَحُ**: saçta şiddetli kızıllıktır; o (kimse) **أصْبَحُ**tur. **الأَصْبَحيَّةُ** ve **الأَصْبَحيُّ**: kamçıların kalınları ve iyileridir. Ve dersin: **أصبَحَ الصبح** **صَباحاً** ve **صَباحَةً**. Adam **صَبُحَ** **صَباحةً** ve **صُبْحةً**. **ذو الرمة** dedi ki:
Ve bir **أَراك** dalıyla açar; sanki o,
Hint amberinden (bir şey)dir; ve misk daha **أصْبَحُ**tur.
Bununla daha keskin koku (olmasını) kastetti. Bir adam bir kavme indi; ona akşam yemeği yedirdiler; o da şöyle demeye başladı: “Yarın olunca ve **الصَّبُوح**tan elde edince, şu işte yürürüm”; onlara **الصَّبَوح**u vacip kılmak istedi; onlar onu anladılar da dediler ki: “**أَعَنْ صبَوحٍ تُرَقِّقُ**”; yani: sözünü güzelleştiriyorsun; böylece mesel oldu.
