# صحب — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AD%D8%A8/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D8%AD%D8%A8/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [صحب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AD%D8%A8.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: صحب

صَحِـبَه يَصْحَبُه صُحْبة، بالضم، وصَحابة، بالفتح، وصاحبه: عاشره. والصَّحْب: جمع الصاحب مثل راكب وركب. والأَصْحاب: جماعة الصَّحْب مثل فَرْخ وأَفْراخ. والصاحب: الـمُعاشر؛ لا يتعدَّى تَعَدِّيَ الفعل، أَعني أَنك لا تقول: زيد صاحِبٌ عَمْراً، لأَنهم إِنما استعملوه استعمال الأَسماء، نحو غلام زيد؛ ولو استعملوه استعمال الصفة لقالوا: زيد صاحِبٌ عمراً، أَو زيد صاحبُ عَمْرو، على إِرادة التنوين، كما تقول: زيد ضاربٌ عمراً، وزيد ضاربُ عمْرٍو؛ تريد بغير التنوين ما تريد بالتنوين؛ والجمع أَصحاب، وأَصاحيبُ، وصُحْبان، مثل شابّ وشُبّان، وصِحاب مثل جائع وجِـياع، وصَحْب وصَحابة وصِحابة، حكاها جميعاً الأَخفش، وأَكثر الناس على الكسر دون الهاءِ، وعلى الفتح معها، والكسر معها عن الفراء خاصة. ولا يمتنع أَن تكون الهاء مع الكسر من جهة القياس، على أَن تزاد الهاء لتأْنيث الجمع. وفي حديث قيلة: خرجت أَبتغي الصَّحابة إِلى رسول اللّه، صلى اللّه عليه وسلم؛ هو بالفتح جمع صاحب،ولم يجمع فاعِل على فَعالة إِلا هذا؛ قال امرؤُ القيس: فكانَ تَدانِـينا وعَقْدُ عِذارهِ،  *  وقال صِحابي: قَدْ شَـأَونَك، فاطْلُب قال ابن بري: أَغنى عن خبر كان الواو التي في معنى مع، كأَنه قال: فكان تدانينا مع عقد عذاره، كما قالوا: كل رجل وضَيْعَتُه؛ فكل مبتدأ، وضيعته معطوف على كل، ولم يأْت له بخبر، وإِنما أَغنى عن الخبر كون الواو في معنى مع، والضيعة هنا: الحرفة، كأَنه قال: كل رجل مع حرفته. وكذلك قولهم: كل رجل وشأْنه. وقال الجوهري: الصَّحابة، بالفتح: الأَصْحاب، وهو في الأَصل مصدر، وجمع الأَصْحاب أَصاحِـيب. وأَما الصُّحْبة والصَّحْب فاسمان للجمع. وقال الأَخفش: الصَّحْبُ جمع، خلافاً لمذهب سيبويه، ويقال: صاحب وأَصْحاب، كما يقال: شاهِد وأَشهاد، وناصِر وأَنْصار. ومن قال: صاحب وصُحْبة، فهو كقولك فارِه وفُرْهَة، وغلامٌ رائِق، والجمع رُوقَة؛ والصُّحْبَةُ مصدر قولك: صَحِبَ يَصْحَبُ صُحْبَةً. وقالوا في النساءِ: هنَّ صواحِبُ يوسف. وحكى الفارسي عن أَبي الحسن: هنّ صواحبات يوسف، جمعوا صَواحِبَ جمع السلامة، كقوله: فَهُنَّ يَعْلُكْنَ حَدائِداتِها
وقوله:
جَذْب الصَّرارِيِّـين بالكُرور
والصِّحابَة: مصدر قولك صاحبَك اللّهُ وأَحْسَن صحابَتَك. وتقول للرجل عند التوديع: مُعاناً مُصاحَـباً. ومن قال: مُعانٌ مَصاحَبٌ، فمعناه: أَنت معان مُصاحَب. ويقال: إِنه لَـمِصْحاب لنا بما يُحَبّ؛ وقال الأَعشى: فقد أَراكَ لنا بالوُدِّ مصْحابا
وفُلانٌ صاحِبُ صِدْقٍ. واصْطَحَب الرجلان، وتصاحبا،
واصْطَحَبَ القوم: صَحِبَ بعضهم بعضاً؛ وأَصله اصْتَحَب، لأَن تاء الافتعال تتغير عند الصاد مثل اصطحب، وعند الضاد مثل اضْطَربَ، وعند الطاء مثل اطَّلَب، وعند الظاء مثل اظَّلَم، وعند الدال مثل ادَّعى، وعند الذال مثل اذّخَر، وعند الزاي مثل ازْدَجَر، لأَن التاء لانَ مَخْرَجُها فلم توافق هذه الحروف لشدة مخارجها، فأُبْدِلَ منها ما يوافقها، لتخفّ على اللسان، ويَعْذُبَ اللفظ به. وحمارٌ أَصْحَبُ أَي أَصْحَر يضرب لونه إِلى الحمرة.
وأَصْحَبَ: صار ذا صاحب وكان ذا أَصحاب.
وأَصْحَبَ: بلغ ابنه مبلغ الرجال، فصار مثله، فكأَنه صاحبه. واسْتَصْحَبَ الرجُلَ: دَعاه إِلى الصُّحْبة؛ وكل ما لازم شيئاً فقد استصحبه؛ قال:
إِنّ لك الفَضْلَ على صُحْبَتي،  *  والـمِسْكُ قدْ يَسْتَصْحِبُ الرّامِكا الرامِك: نوع من الطيب رديء خسيس.
وأَصْحَبْتُه الشيء: جعلته له صاحباً، واستصحبته الكتاب وغيره. وأَصْحَبَ الرجلَ واصْطَحَبه: حفظه. وفي الحديث: اللهم اصْحَبْنا بِصُحْبَةٍ واقلِبْنا بذمة؛ أَي احفظنا بحفظك في سَفَرنا، وأَرجِعنا بأَمانتك وعَهْدِك إِلى بلدنا. وفي التنزيل: ولا هم منا يُصْحَبون ؛ قال: يعني الآلهة لا تمنع أَنفسنا، ولا هم منا يُصْحَبون: يجارون أَي الكفار؛ أَلا ترى أَن العرب تقول: أَنا جارٌ لك؛ ومعناه: أُجِـيرُك وأَمْنَعُك. فقال: يُصْحَبون بالإِجارة. وقال قتادة: لا يُصْحَبُون من اللّهِ بخير؛ وقال أَبو عثمان المازنيّ: أَصْحَبْتُ الرجلَ أَي مَنَعْتُه؛ وأَنشد قَوْلَ الـهُذَليّ: يَرْعَى بِرَوْضِ الـحَزْنِ، من أَبِّه،  *  قُرْبانَه، في عابِه، يُصْحِبُ يُصْحِبُ: يَمْنَعُ ويَحْفَظُ وهو من قوله تعالى: ولا هم منا يُصْحَبون أَي يُمْنعون. وقال غيره: هو من قوله صَحِبَك اللّه أَي حَفِظَكَ وكان لك جاراً؛ وقال: جارِي وَمَوْلايَ لا يَزْني حَريمُهُما، *  وصاحِـبي منْ دَواعي السُّوءِ مُصْطَحَبُ وأَصْحبَ البعيرُ والدابةُ: انقادا. ومنهم مَن عَمَّ فقال: وأَصْحَبَ ذلَّ وانقاد من بعد صُعوبة؛ قال امرؤ القيس:
ولَسْتُ بِذِي رَثْيَةٍ إِمَّرٍ، *  إِذا قِـيدَ مُسْتَكْرَهاً أَصْحبا الإِمَّرُ: الذي يأْتَمِرُ لكل أَحد لضَعْفِه، والرَّثْيَةُ: وجَع المفاصل. وفي الحديث: فأَصْحَبَت الناقةُ أَي انقادت، واسترسلت، وتبعت صاحبها. قال أَبو عبيد: صحِـبْتُ الرجُلَ من الصُّحْبة، وأَصْحَبْتُ أَي انقدت له؛ وأَنشد:
تَوالى بِرِبْعِـيِّ السّقابُ، فأَصْحَبا
والـمُصْحِبُ الـمُستَقِـيمُ الذَّاهِبُ لا يَتَلَبَّث؛ وقوله أَنشده ابن الأَعرابي: يا ابن شهابٍ، لَسْتَ لي بِصاحِب، *  مع الـمُماري ومَعَ الـمُصاحِب فسره فقال: الـمُمارِي الـمُخالِفُ، والـمُصاحِبُ الـمُنْقاد، من الإِصْحابِ. وأَصْحَبَ الماءُ: علاه الطُّحْلُب والعَرْمَضُ، فهو ماءٌ مُصْحِبٌ. وأَدِيمٌ مُصْحِبٌ عليه صُوفُه أَو شَعره أَو وبَرُه، وقد أَصْحَبْته: تركت ذلك عليه. وقِربَةٌ مُصْحِـبَة: بقي فيها من صوفها شيء ولم تُعْطَنْهُ. والـحَمِـيتُ: ما ليس عليه شعر. ورجل مُصْحِب: مجنون.
وصَحَبَ الـمَذْبوحَ: سلَخه في بعض اللغات.
وتَصَحَّب من مُجالَسَتِنا: استَحْيا. وقال ابن برزح (1)
(1 قوله «برزح» هكذا في النسخ المعتمدة بيدنا.)
إِنه يَتَصَحَّبُ من مجالستنا أَي يستَحْيِـي منها. وإِذا قيل: فلان يتسَحَّب علينا، بالسين، فمعناه: أَنه يَتمادَحُ ويَتَدَلَّل. وقولهم في النداءِ: يا صاحِ، معناه يا صاحبي؛ ولا يجوز ترخيم المضاف إِلاّ في هذا وحده، سُمِـعَ من العرب مُرخَّماً. وبنو صُحْب: بَطْنان، واحدٌ في باهِلَة، وآخر في كلْب. وصَحْبانُ: اسم رجلٍ.

### Türkçe

**صَحِـبَه** **يَصْحَبُه** **صُحْبة**, (ضم ile), ve **صَحابة**, (fetha ile), ve **صاحبه**: onunla düşüp kalktı. Ve **الصَّحْب**: **الصاحب**’ın çoğuludur; **راكب** ve **ركب** gibi. Ve **الأَصْحاب**: **الصَّحْب** topluluğudur; **فَرْخ** ve **أَفْراخ** gibi.

Ve **الصاحب**: düşüp kalkan (kimse)dir; fiilin geçişliliği gibi geçişli olmaz; yani sen şöyle demezsin: Zeyd **صاحِبٌ** Amr’ı; çünkü onlar onu ancak isimlerin kullanımı gibi kullanmışlardır; Zeyd’in kölesi gibi. Eğer onu sıfatın kullanımı gibi kullansalardı şöyle derlerdi: Zeyd **صاحِبٌ** Amr’ı; yahut Zeyd **صاحبُ** Amr’dır, tenvin kastıyla; nitekim sen dersin: Zeyd **ضاربٌ** Amr’ı, ve Zeyd **ضاربُ** Amr’dır; tenvinsiz ile tenvinli ile kastettiğini kast edersin. Ve çoğulu: **أَصحاب**, ve **أَصاحيبُ**, ve **صُحْبان**, **شابّ** ve **شُبّان** gibi; ve **صِحاب** **جائع** ve **جِـياع** gibi; ve **صَحْب** ve **صَحابة** ve **صِحابة**; bunların hepsini **الأَخفش** rivayet etti. Ve insanların çoğu, **الهاء** olmaksızın kesre üzerinde, onunla birlikte fetha üzerinde; onunla birlikte kesre ise özellikle **الفراء**’dan. Ve kıyas yönünden, kesre ile birlikte **الهاء**’nın olması engellenmez; cem‘in müennesi için **الهاء**’nın artırılması üzere. Ve **قيلة** hadîsinde: “Resûlullah’a, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, **الصَّحابة**’yi arayarak çıktım”; o, fetha iledir, **صاحب**’ın cem‘idir; ve **فاعِل** **فَعالة** üzerine ancak bu (örnek) dışında cem‘ edilmemiştir. **امرؤُ القيس** dedi ki:
فكانَ تَدانِـينا وعَقْدُ عِذارهِ،  *  وقال صِحابي: قَدْ شَـأَونَك، فاطْلُب

**ابن بري** dedi: **كان**’ın haberinden, “ile” mânasında olan **الواو** onu müstağni kıldı; sanki şöyle dedi: “Yakınlaşmamız, onun yularının bağlanması ile birlikte oldu”; nitekim şöyle dediler: “Her adam ve zanaatı”; böylece “her” mübteda, “zanaatı” “her”e atfedilmiştir ve ona bir haber getirmedi; ancak haberden müstağni kılan, **الواو**’nun “ile” mânasında olmasıdır. Ve buradaki “zanaat”: meslektir; sanki şöyle dedi: “Her adam mesleği ile birlikte.” Ve bunun gibi onların sözü: “Her adam ve işi.” Ve **الجوهري** dedi: **الصَّحابة**, fetha ile: **الأَصْحاب**; ve o aslında bir masdardır; ve **الأَصْحاب**’ın cem‘i **أَصاحِـيب**’dir.

Ve **الصُّحْبة** ile **الصَّحْب** ise cem‘ için iki isimdir. Ve **الأَخفش** dedi: **الصَّحْبُ** bir cem‘dir; **سيبويه**’nin mezhebine muhalif olarak. Ve denir: **صاحب** ve **أَصْحاب**, nitekim denir: **شاهِد** ve **أَشهاد**, ve **ناصِر** ve **أَنْصار**. Ve kim “**صاحب** ve **صُحْبة**” derse, o senin “**فارِه** ve **فُرْهَة**” demen gibidir; ve “parlak oğlan”; ve çoğulu **رُوقَة**. Ve **الصُّحْبَةُ** senin “**صَحِبَ** **يَصْحَبُ** **صُحْبَةً**” sözünün masdarıdır. Ve kadınlar hakkında dediler: “Onlar Yusuf’un **صواحِبُ**’idir.” Ve **الفارسي** **أَبي الحسن**’den nakletti: “Onlar Yusuf’un **صواحبات**’ıdır”; **صَواحِبَ**’i sağlam cem‘ ile cem‘ ettiler; şu sözü gibi:
فَهُنَّ يَعْلُكْنَ حَدائِداتِها
ve şu sözü:
جَذْب الصَّرارِيِّـين بالكُرور

Ve **الصِّحابَة**: “Allah sana arkadaşlık etsin ve arkadaşlığını güzel kılsın” sözünün masdarıdır. Ve vedalaşmada adama dersin: “**مُعاناً مُصاحَـباً**.” Ve kim “**مُعانٌ مَصاحَبٌ**” derse, mânası: “Sen, yardım olunmuş, arkadaşlık olunmuşsun.” Ve denir: “O, sevilen şeyde bizim için elbette **لَـمِصْحاب**’dır.” Ve **الأَعشى** dedi:
فقد أَراكَ لنا بالوُدِّ مصْحابا
Ve falan, doğruluk **صاحِبُ صِدْقٍ**’udur. Ve iki adam **اصْطَحَب** etti, ve **تصاحبا** ettiler; ve kavim **اصْطَحَبَ** etti: birbirlerine **صَحِبَ** oldular. Ve aslı **اصْتَحَب**’dır; çünkü ifti‘âl’in **تاء**’sı **الصاد** yanında değişir; **اصطحب** gibi; ve **الضاد** yanında **اضْطَربَ** gibi; ve **الطاء** yanında **اطَّلَب** gibi; ve **الظاء** yanında **اظَّلَم** gibi; ve **الدال** yanında **ادَّعى** gibi; ve **الذال** yanında **اذّخَر** gibi; ve **الزاي** yanında **ازْدَجَر** gibi; çünkü **تاء**’nın mahreci yumuşadı da bu harflerle, mahreçlerinin şiddetinden dolayı uyuşmadı; böylece ondan, onlara uygun olan şeye bedel kılındı; dil üzerine hafif olsun ve lafız onunla tatlı olsun diye.

Ve **حمارٌ أَصْحَبُ**: yani **أَصْحَر**; rengi kızıllığa çalar.

Ve **أَصْحَبَ**: bir **صاحب** sahibi oldu ve **أَصحاب** sahibi idi.

Ve **أَصْحَبَ**: oğlu erkekler mertebesine ulaştı da onun gibi oldu; sanki ona arkadaş oldu.

Ve **اسْتَصْحَبَ** adamı: onu **الصُّحْبة**’ye çağırdı; ve her ne bir şeye bitişik/ayrılmaz olduysa onu **استصحبه** etmiştir. Dedi ki:
إِنّ لك الفَضْلَ على صُحْبَتي،  *  والـمِسْكُ قدْ يَسْتَصْحِبُ الرّامِكا
**الرامِك**: kötü, değersiz bir tür güzel koku.

Ve “Ona şeyi **أَصْحَبْتُه**”: onu ona bir arkadaş kıldım; ve kitabı ve başkasını ona **استصحبته**.

Ve adamı **أَصْحَبَ** etti ve onu **اصْطَحَبه** etti: onu korudu. Ve hadîste: “Allah’ım, bizi bir **بِصُحْبَةٍ** ile **اصْحَبْ** et ve bizi bir zimmet ile geri çevir”; yani seferimizde bizi kendi korumanla koru ve bizi, emanetin ve ahdin ile beldemize geri döndür. Ve tenzîlde: “Ve onlar bizden **يُصْحَبون** değillerdir”; dedi ki: yani ilâhlar kendilerini engelleyemezler; ve onlar bizden **يُصْحَبون** değillerdir: yani kâfirler korunup kollanmazlar. Görmez misin ki Araplar der: “Ben sana bir **جارٌ**’ım”; mânası: seni korurum ve seni engellerim. Böylece dedi: **يُصْحَبون** himaye ile (olur). Ve **قتادة** dedi: Allah’tan bir hayır ile **يُصْحَبُون** olmazlar. Ve **أَبو عثمان المازنيّ** dedi: “Adamı **أَصْحَبْتُ**”: yani onu engelledim. Ve **الهُذَليّ**’nin sözünü şahit getirdi:
يَرْعَى بِرَوْضِ الـحَزْنِ، من أَبِّه،  *  قُرْبانَه، في عابِه، يُصْحِبُ
**يُصْحِبُ**: engeller ve korur; ve o, Yüce Allah’ın “Ve onlar bizden **يُصْحَبون** değillerdir” sözündendir; yani engellenirler. Ve başkası dedi: o, “Allah sana **صَحِبَ** olsun” sözündendir; yani seni korudu ve sana bir komşu oldu. Ve dedi ki:
جارِي وَمَوْلايَ لا يَزْني حَريمُهُما، *  وصاحِـبي منْ دَواعي السُّوءِ مُصْطَحَبُ

Ve deve ve binek hayvanı **أَصْحبَ** etti: boyun eğdiler. Ve onlardan genelleyen kimse dedi ki: **أَصْحَبَ**; zorluktan sonra zelil oldu ve boyun eğdi. **امرؤ القيس** dedi ki:
ولَسْتُ بِذِي رَثْيَةٍ إِمَّرٍ، *  إِذا قِـيدَ مُسْتَكْرَهاً أَصْحبا
**الإِمَّرُ**: zayıflığından dolayı herkes için emre uyan (kimse)dir; ve **الرَّثْيَةُ**: eklem ağrısıdır. Ve hadîste: “Dişi deve **فأَصْحَبَت**”; yani boyun eğdi, salıverildi ve sahibini izledi.

**أَبو عبيد** dedi: “Adamı **صحِـبْتُ**”, **الصُّحْبة**’dendir; ve “**أَصْحَبْتُ**”: yani ona boyun eğdim. Ve şunu şahit getirdi:
تَوالى بِرِبْعِـيِّ السّقابُ، فأَصْحَبا

Ve **الـمُصْحِبُ**: doğruca giden, oyalanmayan kimsedir. Ve onun sözünü **ابن الأَعرابي** rivayet etti:
يا ابن شهابٍ، لَسْتَ لي بِصاحِب، *  مع الـمُماري ومَعَ الـمُصاحِب
Onu açıkladı da dedi: **الـمُمارِي** muhalefet eden (kimse)dir; ve **الـمُصاحِب** boyun eğen (kimse)dir; **الإِصْحاب**’tandır.

Ve su **أَصْحَبَ** etti: üzerine yosun ve **العَرْمَضُ** yükseldi; böylece o, **ماءٌ مُصْحِبٌ**’dir. Ve üzerinde yünü yahut kılı yahut tüyü bulunan bir deri: **أَدِيمٌ مُصْحِبٌ**; ve onu **أَصْحَبْته**: onu onun üzerinde bıraktım. Ve **قِربَةٌ مُصْحِـبَة**: içinde yününden bir şey kaldı ve onu **تُعْطَنْهُ** etmediler. Ve **الـحَمِـيتُ**: üzerinde kıl olmayan şeydir.

Ve **رجل مُصْحِب**: deli.

Ve **صَحَبَ الـمَذْبوحَ**: bazı lehçelerde onu yüzdü.

Ve bizimle oturmaktan **تَصَحَّب** etti: utandı. Ve **ابن برزح** dedi:
“Onun bizimle oturmaktan **يَتَصَحَّبُ** etmesi”: yani ondan utanmasıdır. Ve eğer “Falan bize karşı **يتسَحَّب** ediyor” denirse, **بالسين** ile, mânası: övünmede aşırı gider ve nazlanır. Ve onların nida’da sözü: “**يا صاحِ**”; mânası: “Ey benim **صاحبي**’m.” Ve muzafın terhîmi caiz olmaz; ancak yalnız bunun içinde; Araplardan terhîmli olarak işitilmiştir. Ve **بنو صُحْب**: iki kabile koludur; biri **باهِلَة**’de, diğeri **كلْب**’dedir. Ve **صَحْبانُ**: bir adam adıdır.
