# صحب — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AD%D8%A8/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D8%AD%D8%A8/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [صحب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AD%D8%A8.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: صحب

صحبه كسمعه يصحبه صحابة بالفتح ويكسر وصحبة بالضم كصاحبه: عاشره. والصاحب: المعاشر، لا يتعدى تعدي الفعل يعني أنك لا تقول: زيد صاحب عمرا لأنهم إنما استعملوه استعمال الأسماء، نحو غلام زيد. ولو استعملوه استعمال الصفة لقالوا: زيد صاحب عمرا، وزيد صاحب عمرو على إرادة التنوين، كما تقول: زيد ضارب عمرا، وزيد ضارب عمرو. تريد بغير التنوين ما تريد بالتنوين. وهم أصحاب وأصاحيب وصحبان بالضم في الأخير مثل شاب وشبان وصحاب بالكسر مثل جائع وجياع وصحابة بالفتح وصحابة بالكسر وصحب. حكاها جميعا الأخفش. وأكثر الناس على الكسر دون الهاء وعلى الفتح معها وعلى الكسر معها عن الفراء خاصة. ولا يمتنع أن تكون الهاء مع الكسر من جهة القياس على أن تزاد الهاء لتأنيث الجمع. وفي حديث قيلة: خرجت أبتغي الصحابة إلى رسول الله صلى الله عليه وسلم. هو بالفتح جمع صاحب. ولم يجمع فاعل على فعالة إلا هذا، كذا في لسان العرب. وقال الجوهري: الصحابة بالفتح: الأصحاب، وهو في الأصل مصدر وجمع. وجمع الأصحاب أصاحيب وأما الصحبة والصحب فاسمان للجمع. وقال الأخفش: الصحب جمع، خلافا لمذهب سيبويه. ويقال: صاحب وأصحاب، كما يقال: شاهد وأشهاد، وناصر وأنصار. ومن قال: صاحب وصحبة فهو كقولك: فاره وفرهة. وغلام رائق والجمع روقة. والصحبة مصدر قولك: صحب يصحب صحبة. وقالوا: في النساء: هن صواحب يوسف. وحكى الفارسي عن أبي الحسن: هن صواحبات يوسف. جمعوا صواحب جمع السلامة. والصحابة بالكسر: مصدر قولك صاحبك الله وأحسن صحابتك، وهو مجاز. واستصحبه: دعاه إلى الصحبة. ولازمه، وكل ما لازم شيئا فقد استصحبه. قال:
  إن لك الفضل على صحبتـي                      والمسك قد يستصحب الرامكا الرامك: نوع من الطيب رديء خسيس. ومن المجاز: اسصعب ثم استصخب. وكذا استصحبته الكتاب وغيره، واستصحبت كتابا لي، كذا في الأساس ولسان العرب. أصحب البعير والدابة: انقادا، ومنهم من عم فقال: وأصحب: ذل وانقاد. والمصحب كمحسن وهو الذليل المنقاد بعد صعوبة. قال امرؤ القيس:
  ولست بذي رثية إمـر                      إذا قيد مستكرها أصحبا الإمر: الذي يأتمر لكل أحد لضعفه. والرثية: وجع المفاصل. وفي الحديث: فأصحبت الناقة أي انقادت واسترسلت وتبعت صاحبها. قال أبو عبيد: صحبت الرجل من الصحبة. وأصحبت أي انقدت له. كالمصاحب أي المنقاد، من الإصحاب. قاله ابن الأعرابي، وأنشد:
  يا ابن شهاب لست لي بصاحب
  مع المماري ومع المصاحـب وكالمستصحب كما قاله الزمخشري وقد تقدمت الإشارة إليه قريبا. والمصحب: المستقيم الذاهب لا يتلبث. من المجاز: أصحب الماء إذا علاه الطحلب والعرمض، فهو ماء مصحب. من المجاز: أصحب الرجل إذا بلغ ابنه مبلغ الرجال فصار مثله فكأنه صاحبه. من المجاز عن الفراء: المصحب: الرجل الذي يحدث نفسه، وقد تفتح حاؤه. المصحب بفتح الحاء: المجنون. يقال: رجل مصحب: العود الذي لم يقشر، وهو مجاز

  المصحب: أديم بقي عليه صوفه أو شعره أو وبره. ومنه قربة مصحبة: بقي فيها من صوفها شيء ولم تعطنه. والحميت: ما ليس عليه شعر. وصحب المذبوح، كمنع: سلخه في بعض اللغات. من المجاز: أصحبته الشيء أي جعلته له صاحبا وكذلك استصحبته، وقد تقدم. أصحب فلانا: حفظه، كاصطحبه. وفي الحديث: اللهم اصحبنا بصحبة واقلبنا بذمة أي احفظنا بحفظك في سفرنا، وارجعنا بأمانتك وعهدك إلى بلدنا. وفي الأساس، ومن المجاز: امض مصحوبا ومصاحبا: مسلما ومعافى. وتقول عند التوديع: معانا مصاحبا. وأصحب فلانا: منعه، ومنه في التنزيل: ولا هم منا يصحبون. قال الزجاج يعني الآلهة لا تمنع أنفسها. ولا هم منا يصحبون: يجارون أي الكفار. ألا ترى أن العرب تقول: أنا جار لك ومعناه أجيرك وأمنعك، فقال يصحبون بالإجارة. وقال قتادة: لا يصحبون من الله بخير. وقال أبو عثمان المازني: أصحبت الرجل أي منعته. وأنشد قول الهذلي:
  يرعى بروض الحزن من أبه                      قريانه في عانة تصـحـب أي يمنع ويحفظ. وقال غيره: هو من قوله: صحبك الله أي حفظك وكان لك جارا. وقال:
  جاري ومولاي لا يزني حريمـهـمـا                      وصاحبي من دواعي السوء مصطحب من المجاز: أصحب الرجل: صار ذا صاحب وكان ذا أصحاب، وكذا أصحبه: فعل به ما صيره صاحبا له. وصحب بن سعد بالفتح ابن عبد ابن غنم: قبيلة من باهلة، منها الأشعث بن يزيد الباهلي الصحبي الشاعر. قال ابن دريد: وبنو صحب بالضم: بطنان واحد في باهلة والآخر في كلب. وقال غيره: صحب ابن المخبل، وصحب بن ثور بن كلب بن وبرة، كلاهما بالضم. وفي باهلة صحب بن سعد بن عبد بن غنم، وقد ذكر قريبا. قلت: ومن بني صحب بن ثور عرابة بن مالك الشاعر، قاله ابن حبيب. وصحبان اسم رجل. والأصحب هو الأصحر. يقال: حمار أصحب أي أصحر، يضرب لونه إلى الحمرة. وفلان صاحب صدق. ومن المجاز: هو صاحب علم ومال، وصاحب كل شيء: ذوه. وخرج وصاحباه السيف والرمح. واصطحب الرجلان: تصاحبا. القوم: اصطحبوا؛ صحب بعضهم بعضا. وأصله اصتحب لأن تاء الافتعال تتغير عند الصاد مثل هذا، وعند الضاد مثل اضطرب، وعند الطاء مثل اطلب، وعند الظاء مثل اظلم، وعند الدال مثل ادعى، وعند الذال مثل اذخر، وعند الزاي مثل ازجر؛ لأن التاء لان مخرجها فلم توافق هذه الحروف لشدة مخارجها، فأبدل منها ما يوافقها لتخف على اللسان ويعذب اللفظ به، كذا في لسان العرب. قال ابن بزرج: فلان يتصحب منا أي من مجالستنا: يستحيي منها. وإذا قيل: فلان يتسحب علينا، بالسين المهملة، فمعناه أنه يتمادح ويتدلل. والصاحب: فرس لغني من نسل الحرون. والمصحبية: ماء لقشير نقله الصاغاني. يقال: هو مصحاب لنا بما نحب كمحراب أي منقاد. وقال الأعشى:
  إن تصرمي الحبل يا سعدى وتعتزمي                      فقد أراك لنا بالـود مـصـحـابـا وفي لسان العرب: قولهم في النداء: يا صاح، معناه يا صاحبي، ولا يجوز ترخيم المضاف إلا في هذا وحده سمع من العرب مرخما.

### Türkçe

**صحبه** **كسمعه**: onu arkadaşlık etti; **يصحبه**: ona arkadaşlık eder; **صحابة** (fetha ile) ve kesrelenir; ve **صحبة** (damme ile) **كصاحبه**: onunla düşüp kalktı.

Ve **الصاحب**: düşüp kalkan (kimse); fiilin geçişliliği gibi geçişli olmaz; yani sen: “Zeyd Amr’a arkadaş oldu” demezsin; çünkü onu ancak isimlerin kullanımı gibi kullandılar; “Zeyd’in kölesi” gibi. Eğer onu sıfatın kullanımı gibi kullansalardı: “Zeyd Amr’a arkadaş olan” derlerdi; ve “Zeyd Amr’un arkadaş olan” (tenvin kastıyla) derlerdi; tıpkı “Zeyd Amr’u döven” ve “Zeyd Amr’un döven” dediğin gibi. Tenvinsiz ile tenvinli ile istediğini istersin.

Ve onlar **أصحاب** ve **أصاحيب** ve **صحبان** (sonuncuda damme ile) “genç” ve “gençler” gibi; ve **صحاب** (kesre ile) “aç” ve “açlar” gibi; ve **صحابة** (fetha ile) ve **صحابة** (kesre ile) ve **صحب**. Bunların hepsini **الأخفش** nakletti. İnsanların çoğu, **الهاء** olmaksızın kesre üzerinedir; onunla birlikte fetha üzerinedir; ve onunla birlikte kesre üzerinedir; özellikle **الفراء**’dan. Ve kıyas yönünden, cem‘in müennesliği için **الهاء**’nın artırılması üzere, kesre ile birlikte **الهاء**’nın olması imkânsız değildir.

Ve **قيلة** hadîsinde: “Resûlullah’a (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) **الصحابة**’yi arayarak çıktım.” O, fetha iledir; **صاحب**’ın cem‘idir. **فاعل** “**فعالة**” üzerine ancak bu (örnek) ile cem‘ edilmedi; **لسان العرب**’da böyledir.

Ve **الجوهري** dedi: **الصحابة** (fetha ile): **الأصحاب**; ve o aslında masdar ve cem‘dir. Ve **الأصحاب**’ın cem‘i **أصاحيب**’dir. Ama **الصحبة** ve **الصحب** cem‘ için iki isimdir. Ve **الأخفش** dedi: **الصحب** bir cem‘dir; **سيبويه**’nin mezhebine muhalif olarak. Ve denir: **صاحب** ve **أصحاب**; tıpkı **شاهد** ve **أشهاد**, ve **ناصر** ve **أنصار** denildiği gibi. Ve kim **صاحب** ve **صحبة** derse, o senin “**فاره** ve **فرهة**” demen gibidir. Ve “parlak delikanlı”, cem‘i **روقة**. Ve **الصحبة** senin “**صحب** **يصحب** **صحبة**” sözünün masdarıdır.

Ve dediler: kadınlarda: “Onlar **صواحب يوسف**’tur.” Ve **الفارسي**, **أبو الحسن**’den nakletti: “Onlar **صواحبات يوسف**’tur.” **صواحب**’i selâmet cem‘i olarak cem‘ ettiler.

Ve **الصحابة** (kesre ile): “Allah seni arkadaş kılsın ve arkadaşlığını güzel kılsın” sözünün masdarıdır; ve o mecazdır.

Ve **استصحبه**: onu arkadaşlığa çağırdı. Ve ona yapıştı; ve her kim bir şeye yapışırsa onu **استصحبه** etmiş olur. Dedi ki:
  “Senin, benim **صحبتي**’m üzerimde faziletin vardır;
  misk de **الرامكا**’yı **يستصحب** eder.”
**الرامك**: kötü, değersiz bir tür koku.

Ve mecazdan: **اسصعب** sonra **استصخب**. Ve yine: **استصحبته** kitabı ve başkasını; ve “kendim için bir kitap **استصحبت** ettim”; **الأساس** ve **لسان العرب**’da böyledir.

**أصحب** deve ve binek hayvanı: boyun eğdiler; ve onlardan kimi genelledi de dedi: **أصحب**: zelil oldu ve boyun eğdi. Ve **المصحب** “**كمحسن**” (vezninde)dir; o, zorluktan sonra zelilce boyun eğen kimsedir. **امرؤ القيس** dedi ki:
  “Ben eklem ağrısı sahibi bir kimse değilim;
  zorla bağlanınca **أصحبا** olan bir **إمر** (de değilim).”
**الإمر**: zayıflığından dolayı herkesin emrine uyan kimsedir. Ve **الرثية**: eklemlerin ağrısıdır.

Ve hadîste: “Deve **أصحبت** etti” yani boyun eğdi, salıverildi ve sahibini izledi. **أبو عبيد** dedi: “Erkeğe **صحبت** ettim” **الصحبة**’dendir. Ve “**أصحبت**” yani ona boyun eğdim. **المصاحب** gibi; yani boyun eğen; **الإصحاب**’dandır. Bunu **ابن الأعرابي** söyledi; ve şu beyti okudu:
  “Ey **شهاب**’ın oğlu, sen benim için bir **صاحب** değilsin;
  münakaşacı ile ve **المصاحب** ile (birlikte).”

Ve **المستصحب** gibi; **الزمخشري**’nin dediği üzere; ve ona az önce işaret geçti.

Ve **المصحب**: dosdoğru gidip giden, oyalanmayan (kimse). Mecazdan: su **أصحب** ettiğinde, üzerine yosun ve **العرمض** yükselir; o da **ماء مصحب** olur.

Mecazdan: adam **أصحب** ettiğinde, oğlu erkekler mertebesine ulaştı da onun gibi oldu; sanki onun arkadaşı olmuş gibidir.

Mecazdan, **الفراء**’dan: **المصحب**: kendi kendine konuşan adamdır; ve **حاؤه** fetha da olabilir. **المصحب** (hâ’nın fethasıyla): deli.

Denir: **رجل مصحب**: kabuğu soyulmamış odun; ve o mecazdır.

**المصحب**: üzerinde yünü yahut kılı yahut tüyü kalmış deri. Ondan: **قربة مصحبة**: yününden bir şey kaldı ve onu kokutmadı. Ve **الحميت**: üzerinde kıl olmayan şeydir.

Ve **صحب** kesilmiş hayvanı, “**كمنع**” (gibi): bazı dillerde onu yüzdü.

Mecazdan: “O şeyi ona **أصحبته** ettim” yani onu ona arkadaş kıldım; yine **استصحبته** de böyledir; ve geçti.

**أصحب** falanı: onu korudu; **كاصطحبه** gibi. Ve hadîste: “Allah’ım, bizi bir **صحبة** ile **اصحب** et ve bizi bir zimmet ile geri çevir” yani bizi seferimizde korumanla koru; ve bizi emanetin ve ahdin ile beldemize döndür.

Ve **الأساس**’ta: ve mecazdan: “**مصحوبا** ve **مصاحبا** olarak git”: selâmette ve afiyette. Ve vedalaşmada dersin: “Bizimle **مصاحبا** (ol).”

Ve **أصحب** falanı: onu men etti. Ondan, tenzîlde: “Ve onlar bizden **يصحبون** olunmazlar.” **الزجاج** dedi: yani ilâhlar kendilerini men etmezler. “Ve onlar bizden **يصحبون** olunmazlar”: komşuluk edilir; yani kâfirler. Görmez misin ki Araplar: “Ben sana komşuyum” der; manası: seni korurum ve men ederim; o da komşulukla “**يصحبون**” dedi.

Ve **قتادة** dedi: Allah’tan bir hayır ile **يصحبون** olunmazlar.

Ve **أبو عثمان المازني** dedi: “Erkeği **أصحبت** ettim” yani onu men ettim. Ve **الهذلي**’nin sözünü okudu:
  “Keder bahçesinde, babasının (yanında) otlar;
  iki komşusu, bir sürü içinde **تصحب** eder.”
Yani men eder ve korur.

Ve başkası dedi: o, “Allah seni **صحب** etsin” sözündendir; yani seni korusun ve sana komşu olsun. Ve dedi ki:
  “Komşum ve efendim: ikisinin mahremi zina etmez;
  ve benim **صاحبي**’m, kötülük çağrılarından **مصطحب** (edilmiş)tir.”

Mecazdan: adam **أصحب** etti: bir **صاحب** sahibi oldu ve **أصحاب** sahibi oldu. Yine **أصحبه**: ona, onu kendisine arkadaş kılan şeyi yaptı.

Ve **صحب بن سعد** (fetha ile), **ابن عبد ابن غنم**: **باهلة**’den bir kabiledir; ondan **الأشعث بن يزيد الباهلي الصحبي** şairdir. **ابن دريد** dedi: ve **بنو صحب** (damme ile): iki batındır; biri **باهلة**’de, diğeri **كلب**’dedir. Ve başkası dedi: **صحب ابن المخبل** ve **صحب بن ثور بن كلب بن وبرة**; ikisi de damme iledir. Ve **باهلة**’de **صحب بن سعد بن عبد بن غنم** vardır; az önce zikredildi. Dedim ki: ve **صحب بن ثور** oğullarından **عرابة بن مالك** şairdir; bunu **ابن حبيب** söyledi.

Ve **صحبان** bir adam adıdır.

Ve **الأصحب**: **الأصحر**’dır. Denir: **حمار أصحب** yani **أصحر**; rengi kızıllığa çalar.

Ve falan **صاحب صدق**’tur.

Ve mecazdan: o, **صاحب علم ومال**’dır; ve **صاحب كل شيء**: onun sahibi (ذو)dur. Ve çıktı; ve iki arkadaşı: kılıç ve mızrak.

Ve iki adam **اصطحب** etti: arkadaşlaştılar. Kavim: **اصطحبوا**; birbirlerine arkadaşlık ettiler. Aslı **اصتحب** idi; çünkü **الافتعال**’ın **تاء**’sı **الصاد** yanında bunun gibi değişir; ve **الضاد** yanında **اضطرب** gibi; ve **الطاء** yanında **اطلب** gibi; ve **الظاء** yanında **اظلم** gibi; ve **الدال** yanında **ادعى** gibi; ve **الذال** yanında **اذخر** gibi; ve **الزاي** yanında **ازجر** gibi; çünkü **التاء** çıkış yeri bakımından yumuşadı da bu harflerle, çıkış yerlerinin şiddetinden dolayı uyuşmadı; bunun yerine, dile hafif gelsin ve lafız onunla tatlı olsun diye, onlara uygun olan şey ondan بدل edildi; **لسان العرب**’da böyledir.

**ابن بزرج** dedi: falan bizden **يتصحب** eder; yani bizim meclisimizden: ondan utanır. Ve “falan bize **يتسحب** eder” denirse, **بالسين المهملة** ile, manası: övünür ve nazlanır.

Ve **الصاحب**: **لغني**’nin, **الحرون** neslinden bir attır.

Ve **المصحبية**: **قشير**’e ait bir sudur; bunu **الصاغاني** nakletti.

Denir: o, bizim için, sevdiğimiz şeyde, **مصحاب**’dır; **كمحراب** (gibi); yani boyun eğen. Ve **الأعشى** dedi ki:
  “Eğer ipi koparırsan ey **سعدى** ve kesin karar verirsen,
  seni bize sevgiyle **مصحابا** görüyorum.”

Ve **لسان العرب**’da: onların nida’da “**يا صاح**” sözleri: manası “ey benim **صاحبي**’m”dir. Ve muzafın ترخيم’i ancak bu tekinde caiz olur; Araplardan مرخم olarak işitilmiştir.
