# صحر (ص-ح-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AD%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D8%AD%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ص - ح - ر
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AD%D8%B1/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والصاد والارء معهما
ح ص ر، ص ح ر، ص ر ح، ح ر ص، مستعملات فقط
حصر:
حَصِرَ حَصَراً: أي عَيَّ فلم يَقْدِر على الكلام. وحَصِرَ صدْرُ المء: أي ضاق عن أمرٍ حَصَراً. والحُصْرُ: اعتِقالُ البَطْن حُصِرَ، وبه حُصْرٌ، وهو مَحْصُور. والحِصار: مَوضع يُحْصَر فيه المَرءُ، حَصَروه حَصْراً، وحاصَرُوه، قال رؤبة:
مِدْحةَ مَحْصُورٍ تَشَكَّى الحَصْرا		دَجْرانَ لم يَشرَبْ هناك الخَمْرا
دَجران: أيْ سَكران: والإحصارُ: أن يَحصُرَ الحاجَّ عن بُلوغ المنَاسِك مَرَضٌ أو عَدُوٌّ. والحَصُور: مَن لا إربةَ له في النِساء. والحَصُور كالهَيُوب المُحجِم عن الشيء، قال الأخطل:
لا بالحَصُور ولا فيها بسَوّار
والحَصيرُ: سَفيفةٌ من بَردّي ونحوه. وحَصيرُ الأرض: وجْهُها، وجمعُه حُصُر. والعدد: أحصِرة.
والحَصيرُ: فِرِنْد السيَف. والحَصيرُ: الجنب، قال تعالى: "وجَعَلْنا جَهَنَّمَ للكافرينَ حَصيرا" أي يُحْصَرون فيها.
صحر:
أصحَرَ القَومُ أي بَرزُوا إلى الصَّحْراء، وهو فَضاءٌ من الأرض واسِعٌ لا يُواريهم شيءٌ، والجمع الصَّحَارَى ولا يُجمَع على الصُّحْر لأنّه ليسَ بنَعْتٍ. والصَّحَرُ مصدر الأصحَر وهو لَونُ غُبْرةٍ في حُمرة خَفيفة إلى بياض قليل، والجميع الصُّحْر. والصُّحْرةُ: اسم اللَّوْن، يقال حِمارٌ أصحَر، قال ذو الرمة:
صُحْرُ السَرابيلِ في أحشائها قَبَبُ
وأصحارّ النَباتُ: أي أخَذَتْ فيه صُفرةٌ غيرُ خالصةٍ ثمَّ يَهيجُ فيَصفَرُّ. وَيقول: أبرَزَ ما في نفسه صَحاراً: أي جاهَرَه به جِهاراً. والصَحيرُ: النَهيقُ الشديد، صَحَر يَصحَرُ صحيرا، أي: نَهَق.
صرح:
الصَرْح: بَيْت منُفَرِد يُبنَى ضَخْماً طويلاً في السماء، ويُجمَع الصُرُوح، قال:
بهِنَّ نعامٌ بـنـتـه الـرِجـا		لُ تَحسِبُ أعلامَهُنَّ الصُرُوحا
يُريدُ بالنَعام: خَشَبات قائماتٍ على أرجاء الآباد. والصَريحُ: اللَّبَن المَحْضُ الخالصُ. ومن كل شيء. ومن البَول: إذا لم يكنْ عليه رَغوة، قال أبو النجم:
يَسُوف من أبوالِها الـصَـريحـا		حَسْوَ المريضِ الخَرْدَلَ المجْدُوحا
والصَريح من الخَيل والرجال: المَحْض الحَسَب وجمعه: صُرَحاء، وجمع الخيل: الصَرائح. وصَريح النُصْح: مَحْضُه، قال الشاعر:
أمرتُ أبا ثَورٍ بنُصْـحٍ كـأنَّـمـا		يَرَى بصَريح النُصْح وكعَ العَقارِبِ
وقول عبيد:
فَتْخاءَ لاحَ لها بالصَرْحةِ الذيبُ
فالصَرْحةُ: موضع، ويقال: مَتْنٌ من الأرض مُسْتَوٍ
وكُرِّمَ ماءً صريحا
قال زائدة: بالصخرة الذيبُ. وقال في السحاب: أي: خالصاً، كُرِّمَ: كَثُرَ بلغة هُذيل.
وصَرَّح ما في نفسه تصرحياً أي أبداه. وخَمرٌ وكأسٌ صُراحِيَةٌ وصُراحُ: أي لم تُشَبْ بمزاج، وصَرَّحَتِ الخمر تصريحاً: ذهب عنها الزَبَد، قال الأعشى:
كُمَيتاً تَكَشَّفُ عن حُمرةٍ		إذا صَرَّحَتْ بعد إزبادِها
ويقال: جاء بالكُفر صُراحاً: أي جَهِاراً.
حرص:
حَرَص يَحرِص حِرْصاً فهو حَريص عليك: أي على نفعك، وقَومٌ حُرَصاءُ وحِراصٌ. والحَرْصة: مستَقَرُّ وَسَط كُلِّ شَيءٍ كالعَرْصة للدار. والحارصةُ: شَجَّةٌ تشُقُّ الجِلْدَ قليلاً كما يحرِصُ القَصّارُ الثوبَ عند الدَقِّ، ويقال مه قول الله -عزَّ وجلَّ-: "ولو حَرَصْتَ بمؤمنين". والمطَرُ يحرِصُ الأرضَ: يخرِقها.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **الصاد** ve **الارء** onlarla birlikte
**ح ص ر**، **ص ح ر**، **ص ر ح**، **ح ر ص**، yalnızca kullanılmışlar

**حصر**:
**حَصِرَ** **حَصَراً**: yani şaşırdı da konuşmaya güç yetiremedi. Ve **حَصِرَ** kişinin göğsü: yani bir işten dolayı daraldı, **حَصَراً**. Ve **الحُصْرُ**: karın tutulmasıdır; **حُصِرَ**; onda **حُصْرٌ** vardır; o **مَحْصُور**dur. Ve **الحِصار**: kişinin içinde hapsedildiği yerdir; onu **حَصَروه** **حَصْراً** (hapsedip kuşattılar) ve onu **حاصَرُوه** (muhasara ettiler). Rü’be dedi ki:
مِدْحةَ **مَحْصُورٍ** تَشَكَّى **الحَصْرا**		دَجْرانَ لم يَشرَبْ هناك **الخَمْرا**
**دَجران**: yani sarhoş. Ve **الإحصارُ**: hastalık veya düşmanın, hacıyı menâsike ulaşmaktan alıkoymasıdır. Ve **الحَصُور**: kadınlarda isteği olmayan kimsedir. Ve **الحَصُور**; çekinen, bir şeyden geri duran gibi; Ahtal dedi ki:
لا ب**الحَصُور** ولا فيها ب**سَوّار**
Ve **الحَصيرُ**: **بَردّي** ve benzerinden bir örmedir. Ve **حَصيرُ الأرض**: onun yüzüdür; çoğulu **حُصُر**dur. Ve sayı: **أحصِرة**.
Ve **الحَصيرُ**: kılıcın **فِرِنْد**’idir. Ve **الحَصيرُ**: yan; Yüce Allah dedi ki: "**وجَعَلْنا جَهَنَّمَ للكافرينَ حَصيرا**" yani orada hapsedilirler.

**صحر**:
Kavim **أصحَرَ** etti: yani **الصَّحْراء**’ya çıktılar; o, yerden geniş bir boşluktur; hiçbir şey onları gizlemez. Çoğulu **الصَّحَارَى**’dır; **الصُّحْر** üzerine çoğul yapılmaz; çünkü o bir sıfat değildir. Ve **الصَّحَرُ**: **الأصحَر**’ın masdarıdır; o, az bir beyazlığa doğru hafif bir kızıllık içinde bir toz rengi tonudur; hepsi **الصُّحْر**dur. Ve **الصُّحْرةُ**: renk adıdır; “**حِمارٌ أصحَر**” denir. Zû’r-Rumme dedi ki:
**صُحْرُ** السَرابيلِ في أحشائها قَبَبُ
Ve bitki **أصحارّ** oldu: yani onda hâlis olmayan bir sarılık belirdi; sonra olgunlaşır da sararır. Ve “içindekini **صَحاراً** ortaya çıkardı” der: yani onu açıkça ilan etti. Ve **الصَحيرُ**: şiddetli anırmadır; **صَحَر** **يَصحَرُ** **صحيرا**: yani anırdı.

**صرح**:
**الصَرْح**: gökte büyük ve uzun olarak tek başına inşa edilen bir evdir; **الصُرُوح** diye çoğul yapılır. Dedi ki:
بهِنَّ نعامٌ بـنـتـه الـرِجـا		لُ تَحسِبُ أعلامَهُنَّ **الصُرُوحا**
**النَعام** ile kasteder: ebedlerin kenarlarında dikili tahtalar. Ve **الصَريحُ**: hâlis, saf süt; her şeyden (olan saf). Ve idrardan: üzerinde köpük olmadığında. Ebû’n-Necm dedi ki:
يَسُوف من أبوالِها **الـصَـريحـا**		حَسْوَ المريضِ الخَرْدَلَ المجْدُوحا
Ve atlardan ve erkeklerden **الصَريح**: soyca saf olan; çoğulu **صُرَحاء**; atların çoğulu: **الصَرائح**. Ve **صَريح النُصْح**: onun safı; şair dedi ki:
أمرتُ أبا ثَورٍ ب**نُصْـحٍ** كـأنَّـمـا		يَرَى ب**صَريح النُصْح** وكعَ العَقارِبِ
Ve Ubeyd’in sözü:
فَتْخاءَ لاحَ لها ب**الصَرْحةِ** الذيبُ
Öyleyse **الصَرْحةُ**: bir yerdir; ve “yerden düz bir sırt” denir.
وكُرِّمَ ماءً **صريحا**
Zâide dedi ki: “kaya üzerinde kurt.” Ve bulutta: yani hâlis olarak. **كُرِّمَ**: Hüzeyl lehçesinde “çoğaldı”dır.
Ve içindekini **صَرَّح** etti, **تصريحياً**: yani onu açığa vurdu. Ve **خَمرٌ** ve **كأسٌ صُراحِيَةٌ** ve **صُراحُ**: yani bir karışımla karıştırılmadı. Ve şarap **صَرَّحَتِ** **تصريحاً**: köpük ondan gitti. A‘şâ dedi ki:
كُمَيتاً تَكَشَّفُ عن حُمرةٍ		إذا **صَرَّحَتْ** بعد إزبادِها
Ve “küfrü **صُراحاً** getirdi” denir: yani açıkça.

**حرص**:
**حَرَص** **يَحرِص** **حِرْصاً**; o sana karşı **حَريص**tir: yani senin faydan üzerine. Ve bir kavim **حُرَصاءُ** ve **حِراصٌ**. Ve **الحَرْصة**: her şeyin ortasının yerleşik yeri; ev için **العَرْصة** gibi. Ve **الحارصةُ**: deriyi azca yaran bir yaradır; tıpkı dokumacı döverken elbiseyi **يحرِصُ** ettiği gibi. Ve -Aziz ve Celil olan- Allah’ın sözü hakkında denir: "**ولو حَرَصْتَ بمؤمنين**". Ve yağmur yeri **يحرِصُ**: onu deler.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AD%D8%B1/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الصَحْراءُ: البريَّةُ، وهي غير مصروفة وإن لم تكن صفة. وأصل الصَحارى صَحارِيُّ بالتشديد، وقد جاء ذلك في الشعر. وأَصْحَرَ الرجل، أي خَرجَ إلى الصَحْراء. والصُحْرَةُ بالضم: جَوْبَةٌ تنجاب وسط الحَرَّةِ، والجمع صُحَرٌ. والصُحْرَةُ لون الأَصْحَرِ، وهو الذي في رأسه شُقْرَةٌ. وحمارٌ أَصْحَرُ: فيه حمرةٌ. وأتانٌ صَحْراءُ. واصْحَارَّ النبتُ اصْحيراراً، أي هاج. ويقال: لقيته صَحْرَةً بَحْرَةً، وهي غير مُجْراةٍ، إذا رأيتَه وليس بينك وبينه ساتِرٌ. والمُصاحِرُ: الذي يقاتل قِرنه في الصحراء ولا يخاتله. والصَحيرَةُ: اللبن الذي يُلْقى فيه الرَضْف حتَّى يَغْلِيَ ثم يصبُّ عليه السمن فيُشْرَب. وربَّما ذُرَّ عليه الدقيق فيُتَحَتَّى. تقول منه: صَحَرْتُ اللبن أَصْحَرُهُ صَحْراً.

##### Türkçe

**الصَحْراءُ**: kır, çöl; ve o, sıfat olmasa bile gayr-i munsarıftır. **الصَحارى**’nın aslı şeddeli olarak **صَحارِيُّ**’dur; ve bu şiirde gelmiştir. Ve **أَصْحَرَ** adam, yani **الصَحْراء**’ya çıktı. Ve **الصُحْرَةُ** (ضم ile): **الحَرَّةِ**’nin ortasında yarılıp açılan bir çukur; çoğulu **صُحَرٌ**. Ve **الصُحْرَةُ** **الأَصْحَرِ**’in rengidir; o da başında **شُقْرَةٌ** bulunan kimsedir. Ve **حمارٌ أَصْحَرُ**: onda bir kızıllık vardır. Ve **أتانٌ صَحْراءُ**. Ve **اصْحَارَّ** bitki, **اصْحيراراً** (olarak), yani coştu. Ve denir: **لقيته صَحْرَةً بَحْرَةً**; ve o, gayr-i mecrâdır; onu gördüğünde ve seninle onun arasında bir örtü bulunmadığında. Ve **المُصاحِرُ**: çöldeki dengiyle savaşan ve ona hile yapmayan kimsedir. Ve **الصَحيرَةُ**: içine **الرَضْف** atılan süt; ta ki kaynasın, sonra üzerine sadeyağ dökülür de içilir. Ve bazen üzerine un serpilir de ufalanır. Ondan şöyle dersin: **صَحَرْتُ** sütü, onu **أَصْحَرُهُ** **صَحْراً**.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AD%D8%B1/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح ص ر
حصر ، حرص ، صرح ، صحر ، رصح : مستعملة .
حصر : قال الليث : الحَصَرُ : ضرْبٌ من العِيّ ، تقول : حَصِرَ فلانٌ فلم يقدر على الكلام ، وإذا ضَاقَ صدرُ المرء من أَمْرٍ قيل : حَصِرَ صَدْرُ المرء عن أمره يحصَر حَصَراً . قال الله : ( إِلاَّ ? لَّذِينَ يَصِلُونَ إِلَى ? قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِّيثَ ? قٌ أَوْ جَآءُوكُمْ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ أَن يُقَ ? تِلُونَكُمْ ) ( النِّساء : 90 ) معناه : ضَاقَت صُدُورَهُم عن قتالكم وقتال قومهم . وقال الفرّاء في قوله : ( أَوْ جَآءُوكُمْ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ ) ( النِّساء : 90 ) . العرب تقول : أتاني فلانٌ ذَهَبَ عَقْلُه يريدون قَدْ ذَهَب عَقْلُه . قال : وسمع الكِسَائيُّ رجلاً يقول : فأصبحتُ نظرتُ إلى
ذات التَّنَانِير . وقال الزَّجَّاجُ : جعل الفرّاء قوله حَصِرَت حَالاً ولا تكون حَالاً إلا بِقَدْ . قال : وقال بعضهم : حَصِرَت صُدُورُهم خَبَرٌ بعد خبر كأنه قال : أو جَاءُوكُم ، ثم أخبر بَعْدُ ، فقال : حصرت صُدُورُهم أن يقاتلوكم . وقال أحمد بن يحيى : إذا أضمرتَ قد قَرُبَتْ من الحال وصارت كالاسم ، وبها قرأ من قرأ : ( حَصِرَةً صُدُورُهُم ) . وقال أبو زيد : ولا يكون جَاءَني القَوْمُ ضاقت صدورهم إلا أن تصله بواو أو بقد ، كأنك قلت : جاءني القَوْمُ وضَاقَت صُدُورُهم . وقال غيره : كلّ من ضاق صَدْرُه بأمر فقد حَصِرَ ، ومنه قول لبيد : جرداءَ يَحْصَرُ دُونَها جُرَّامها يصف نخلةً طَالَتْ فحَصِرَ صَدْرُ صَارِمِ ثمرها حين نظر إلى أعاليها ، وضاق صَدْرُه أن رَقِيَ إليها لطولها . وقال الليث : الْحَصرُ : اعتقال البَطْن ، وصاحبه محصور . أبو عُبَيد عن الأصمعي واليزيدي : الحُصْرُ : من الغَائِط ، والأُسْرُ : من البَوْلِ . قال أبو عُبَيد : وقال الكسائي : حُصِرَ بغائطه ، وأُحْصِرَ . وقال ابن بُزُرْج : يقال : للذي به الْحُصرِ محصور ، وقد حُصِرَ عليه بَوْلُه يُحْصَر حَصْراً أَشَدَّ الحَصْر ، وقد أخذه الحُصْرُ وأخذه الأُسْرُ شيء واحدٌ ، وهو أن يَمْسِك ببوله فلا يَبُول ، قال : ويقولون : حُصِرَ عليه بَولُه وخَلاَؤُه ، ورجل حَصِرٌ بالعَطَاء . قال : ويقال : قومٌ مُحْصَرون إذا حُوصِرُوا في حِصْنٍ وكذلك هم مُحْصَرُون في الحَجِّ . قال الله جلّ وعزّ : ( فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ ) ( البَقَرَة : 196 ) قال : ورجل حَصُورٌ إذا حُصِرَ عن النساء فلا يَسْتَطِيعُهنّ . وقال الليث : الحِصَارُ : الموضع الذي يُحْصَر فيه الإنسان ، تقول : حَصَرُوه حَصْراً ، وحاصَرُوه وكذلك قال رؤبة : مِدْحَة مَحْصورٍ تَشَكَّى الحَصْرا قال : يعني بالمحصور : المحبوس ، قال : والإحْصَارُ : أن يُحْصَر الحاجُّ عن بلوغ المَنَاسِكِ بمرض أو نحوه . قال : والحَصور : الذي لا أرَبَ له في النساء : والحَصورُ كالهَيُوب : المُحْجِمُ عن الشيء ، وأنشد : لا بالحَصُور ولا فيها بِسَوّار وقال غيرُه : أراد الحَصور البخيل هاهنا ، وقال الفرّاء : العرب تقول للذي يمنعه خوف أو مرض من الوصول إلى إتمام حَجِّه أو عُمْرته وكل مالم يكن مقهوراً كالحَبْس والسِّجْنِ وأشباه ذلك . يقال في المرض : قد أُحْصِر ، وفي الحبس إذ حَبَسه سلطان أو قاهِرٌ مانع قد حُصِر ، فهذا فَرْقٌ بينهما ، ولو نويْتَ بقهر السلطان أنها عِلَّة مانِعةٌ ، ولم تذهب إلى فعل الفاعل جاز لك أن تقول : قد أُحْصِر الرجلُ ، ولو قُلْت في أُحْصِر من الوجَع والمرض إن المرض حَصَره . أو الخَوْف
جاز أن يقول : حُصر ، قال : وقوله عَزَّ وَجَلٌ ) وَسَيِّدًا وَحَصُورًا ) ( آل عِمرَان : 39 ) يقال : إنه المُحْصَر عن النساء لأنها عِلّة ، وليس بمحبوس فعلى هذا فابْنِ . وأخْبَرني المنذري عن ابن فَهْم عن محمد بن سلاّم عن يونس أنه قال : إذا رُدَّ الرجل عن وجه يريده فقد أُحْصِر . أبو عُبَيد عن أبي عُبَيْدة : حُصِر الرجلُ في الحَبْس ، وأُحْصِرَ في السفر من مَرَضٍ أو انقطاع به . وقال ابن السكيت : يقال : أحَصَرَهُ المرضُ إذا منعه من السفر أو من حاجة يُريدُها ، وحَصَرَه العدُوّ إذا ضَيّق عليه فحُصِر أي ضاقَ صدرُه ، وقال أبو إسحاق النحويّ : الرِّواية عن أهل اللغة أن يُقال للَّذي يَمْنعُه الخوْف والمرض أُحْصِر ، قال : ويقال للمحبوس حُصِر ، قال : وإنما كان ذلك كذلك : لأن الرجل إذا امتنع من التصرف فقد حَصَر نفْسه ، فكأَن المرض أحْبَسه أي جعله يَحْبس نَفْسَه ، وقولك : حَصَرْتُه إنَّما هو حَبَسْتُه لا لأَنَّه حبَس نفسه فلا يجوز فيه أُحْصِر ، قلت : وقد صحَّت الرواية عن ابن عباس أنه قال : لاحَصْر إلا حصْر العدو فجعله بغير ألف جائزاً بمعنى قول الله جلّ وعزّ : ( فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا ? سْتَيْسَرَ مِنَ ? لْهَدْىِ ) ( البَقَرَة : 196 ) وقال الله جلّ وعزّ : ( وَجَعَلْنَا جَهَنَّمَ لِلْكَ ? فِرِينَ حَصِيرًا ) ( الإسرَاء : 8 ) . قال أبو الحسن الأخْفَشُ : حصيراً أي مَحْبِساً ومَحْصِرا ، قال : ويقال للملك حَصِيرٌ لأنه محجوب . والحَصيرُ : الجَنْبُ . قال : والحصيرُ : البساط الصغير من النبات . وأخبرني المنذري عن أبي الهيثم في قول الله جلّ وعزّ : ( وَجَعَلْنَا جَهَنَّمَ لِلْكَ ? فِرِينَ حَصِيرًا ) ( الإسرَاء : 8 ) ، قال : الحَصيرُ المَحْبِسُ : ثم ذَكَرَ نَحْواً من تفسير الأخفش . الحرّاني عن ابن السكيت قال : الحَصيرُ : المَحْبِس ، ويقال : رجل حَصُور وحصيرٌ إذا كان ضَيِّقاً ، حكاهما لنا أبو عمرو ، قال : ويقال : قد حَصَرْتُ القومَ في مدينة بغير ألف ، وقد أحْصَرهُ المرضُ أي منعه من السفر ، قال : والحَصُور : الذي لا يأتي النِّسَاء ، وقال الليث في قوله عز وجلّ : ( وَجَعَلْنَا جَهَنَّمَ لِلْكَ ? فِرِينَ حَصِيرًا ) ( الإسرَاء : 8 ) يُفَسَّر على وجهين على أنهم يحصرون فيها . قال : وحَصِيرُ الأرض : وجْهُهَا . قال : والحَصِيرُ : سَفِيفَةٌ من بَرْدِيَ أَو أَسَل . وقال القُتَيْبِيّ في تفسير قوله : ( وَجَعَلْنَا جَهَنَّمَ لِلْكَ ? فِرِينَ حَصِيرًا ) ( الإسرَاء : 8 ) من حَصَرْتُه أي حَبَسْتُه ، فعيل بمعنى فاعل . وقال الزجاج : حصيراً معناه حبْساً من حَصَرتُه أي حَبَسْتُه فهو محصور ، وهذا حصيرُه أي مَحْبسه . قال : والْحَصيرُ : المنسوج : سُمِّي حصيراً لأنه حُصِرَت طاقاتُه بعضُها مع بعض ، وقال : والْجَنبُ يقال له الحصير ، لأن بعض الأضلاع مَحْصورٌ مع بعض . أبو عُبَيْد عن أبي عمرو قال : الحَصيرُ :
الْجَنبُ . قال : وقال الأصمعي : الحَصِير : ما بين العِرْق الذي يظهر في جَنْب البعير والفرس معترضاً فما فوقه إلى مُنْقَطَعِ الْجَنْب . فهو الحَصير . وقال شَمِر : الحَصيرُ : لحم ما بين الكَتِف إلى الخاصِرة . أبو عُبَيد عن الكسائي : الحصور : الناقة الضّيِّقَةُ الإحليل ، وقد حَصُرت وأَحصَرَت . قال : وقال الأصمعي : الحِصَارُ : حَقِيبَة تُلْقى على البعير ويرفع مؤخرها فيجعل كآخرة الرَّحْل ، ويُحْشَى مُقَدَّمُها فيكون كقادمة الرَّحل ، يقال منه : قد احتَصَرْتُ البعير احتِصاراً . وأما قول الهذلي : وقالوا تَرَكْنا القومَ قد حَصَروا به ولا غَرْوَ أن قَدْ كَانَ ثَمّ لَحِيمُ قال معنى حَصَروا به أي أَحَاطُوا به . وقال أبو سعيد : امرأةٌ حَصْراء أي رَتْقَاء . وقال الزَّجاج في قوله : ( وَسَيِّدًا وَحَصُورًا ) ( آل عِمرَان : 39 ) أَي لا يأتي النساء ، وقيل له حَصُور : لأنه حُصِرَ عما يكون من الرجال . قال : والحَصُورُ : الذي لا ينفق على الندامى ، وهم مِمَّن يُفَضِّلون الحَصور الذي يكتم السرّ في نفسه وهو الحَصِر ، وقال جرير : ولقد تَسقَّطَني الوُشَاةُ فَصَادَفُوا حَصِراً بِسِرِّك يا أُمَيْمَ ضَنِينَا وأخبرني المنذري عن أبي العباس أنه قال : أصل الحَصْر والإحصار : المَنْعُ ، قال : وأَحصَرَه المرض ، وحُصِر في الحبْس أقوى من أُحصِر ، لأن القرآنَ جَاءَ بِهَا ، قال : وأحصَرْت الجَمل وحصَّرْتُه وَحَصَرْتُه : جعَلْتُ له حِصَاراً وهو كِسَاء يُجعَلُ حول سَنَامه . قال : وقال ابن الأعرابي : أرض مَحْصُورَةٌ وَمَنْصورة ومَضْبُوطَة أي مَمْطُورَةٌ . وقال شَمِر : يقال للناقة : إنها لَحَصِرة الشُّخْب نَشِبَةُ الدَّرِّ . والحَصَرُ : نَشَبُ الدِّرَّة في العروق من خُبْثِ النَّفْس وكَرَاهَة الدِّرَّة . ويقال للحِصار مِحْصَرَة للكساء حوْلَ السَّنَام . صحر : قال الليث : الصحراء : الفَضَاءُ الواسع وأَصْحَرَ القومُ إذا بَرَزُوا إلى فَضَاءٍ لا يُوَارِيهم شيءٌ وجمعها الصَّحارَى والصَّحَارِي ، ولا يجمع على الصُّحْر لأنه ليس بنَعْت . وحمارٌ أَصْحَرُ اللون ، وجمعه صُحْرٌ . والصُّحْرَةُ : اسم اللَّوْنِ ، والصَّحَر المَصْدَر ، وهو لون غُبْرَة فيه حُمْرَةٌ خفيفةٌ إلى بياض قليل ، وقال ذو الرُّمَّة : صُحْرَ السَّرَابِيل في أحشائِهَا قَبَبُ قال : ورجل أَصْحَرُ ، وامرأة صَحْراءُ : في لونهما صُفْرَة . ويقال للنبات إذا أخذت فيه الصُّفْرَةُ غير الخالصة قد اصحارَّ النبات ثم يهيجُ بَعْدُ فيَصْفَرُّ . أبو عُبَيد عن الأصمعي قال : الأصْحَرُ نحوُ الأصْبَح ، والأنْثَى صَحْرَاء .
أبو عُبَيد عن أبي زَيْد : لَقِيتُه صَحْرَةَ بَحْرَةَ إذا لم يكن بَيْنَك وبينه شَيءٌ ، وقيل : لَمْ يُجْريا لأنهما إسمان جعلا إسماً واحداً . وقال الليث : الصَّحِيرُ من صَوْت الحَمِير أشَدُّ من الصَّهيل في الخَيْل ، يقال : صَحَرَ يَصْحَرُ صَحِيراً . ابن السِّكّيت عن أبي عمرو : الصَّحِيرَةُ : لَبَنٌ حليبٌ يُغْلَى ، ثم يُصَبُّ عليه السَّمنُ فَيُشْرَبُ . وقال الكِلاَبيُّ : الصَّحيرةُ : اللبَنُ الحليبُ يُسَخَّنُ ، ثم يُذَرُّ عليه الدقيق ويُتَحَسَّى . وقال غَنِيَّةُ : الصَّحيرَةُ : الحَليب يَصْحَر ، وهو أن يُلْقَى فيه الرَّضْفُ أو يجعلَ في القِدْر فيُغْلَى به فَوْرٌ واحدٌ حتى يحتَرِق . قال : والاحْتِراقُ : قَبّلَ الغَلْي . وقالت أُمُّ سَلَمَة لعائشةَ : سكَّنَ الله عُقَيْرَاكِ فلا تُصْحِريه ، معناه لا تُبْرِزيه إلى الصَّحْراء . وقال الأصمعي : الصّحْرَةُ : جَوْبَةٌ تَنْفَتِقُ بينَ جِبَال . وروى عنه أبو عُبَيد : الصُّحْرةُ تَنْجَابُ في الحَرَّة تكون أيضاً ليّنة تُطِيفُ بها حجارة . وقال أبو ذَؤَيْب : أَتِيٌّ مَدَّهُ صُحَرٌ ولُوبُ وقال ابن شُمَيْل : الصحراء من الأرض : مِثْلُ ظهر الدَّابة الأجْرَد ، ليس بها شَجَرٌ ولا إكامٌ ولا جبال مَلْسَاء ، يقال صَحْرَاءُ بَيِّنَةُ الصَّحَر والصُّحْرَة . وقال شَمِر : يقال : أصْحَر المكانُ أي اتَّسَع ، وأصحَرَ الرجلُ : نَزَلَ الصَّحْرَاء . وفي الحديث أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) كُفِّنَ في ثَوْبَيْنِ صُحَارِيِّيْن . صرح : أبو الْهَيْثَم عن نُصَيْر : يقال للناقة التي لا تُرَغِّي أي لا يكون للبنها رغْوَةٌ مِصْرَاحٌ يَشْفَتِرُّ شُخْبُهَا ولا يُرَغِّى أبداً . أبو عُبَيْد : الصَّرْحُ : كلّ بناء عال مرتفع ، وجمعه صُرُوحٌ . وقال أبو ذُؤَيْب : تَحْسِبُ آرامَهُنَّ الصُّرُوحا وقال الزَّجّاج في قوله جلّ وعزّ : ( كَ ? فِرِينَ قِيلَ لَهَا ? دْخُلِى ? لصَّرْحَ فَلَمَّا رَأَتْهُ حَسِبَتْهُ لُجَّةً وَكَشَفَتْ عَن سَاقَيْهَا قَالَ ) ( النَّمل : 44 ) قال : الصَّرْحُ في اللغة : القَصْرُ ، والصَّحْنُ ، يقال : هذه صَرْحَةُ الدَّار وقارِعَتُها أي ساحَتُها . وقال بعض المفسّرين : الصَّرْحُ : بلاط اتُّخِذَ لها من قَوَارِيرَ . وقال الليث : الصَّرْحُ : بيت واحد يُبْنَى مُنْفَرِداً ضَخْماً طويلاً في السماء وجمعه صُرُوح . قال : والصَّريحُ : المَحْضُ الخالِصُ من كل شيء ، ويقال للّبن والبَوْل صَريح إذا لم يكن فيه رُغوة . وقال أبو النَّجم : يَسُوفُ من أَبْوَالِها الصَّرِيحَا قال : والصَّرِيح من الرِّجال والخيل : المحضُ ، ويجمعُ الرجالُ على الصُّرَحاء والخيل على الصَّرَائح . قُلْتُ : والصَّرِيح : فَحْلٌ من خَيل العرب معروف ، ومنه قول طُفَيْل : عَناجِيجُ من آلِ الصّريح وأَعْوَجٍ مَغَاوِيرُ فِيها للأرِيبِ مُعَقِّب وصَرِيحُ النُّصْحِ : مَحْضُه .
أبو العباس عن ابن الأعرابي : صَرَحَ الشيءَ وصَرّحَه وأَصْرَحَه إذا بَيَّنَهُ وأَظْهَرَه ، وقال الهُذَلي : وكَرّمَ ماءً صَرِيحاً أي خالصاً ، وأراد بالتكريم التكثير ، وهي لغة هُذَلِيَّة . ويقال : صَرّحَ فلان ما في نفسه تَصْريحا إذا أَبْدَاه ، وصَرّحَتِ الخمرُ تَصْريحاً إذا ذهب منها الزّبَدُ وقال الأعشى : كُمَيْتاً تكَشَّفُ عن حُمْرَةٍ إذا صَرّحَتْ بَعْدَ إزبَادِهَا ويقال : جاء بالكُفْر صُرَاحاً أي جِهَاراً قلت : كأنه أراد صَرِيحاً . أبو عُبَيْد عن الفرّاء : لَقِيتُه مُصارحَةً ومُقَارَحَةً ، وصِرَاحاً وكِفَاحاً بمعنى واحد ، وذلك إذا لَقِيتُه مُوَاجَهَةً . ويقال : صَرّحَتِ السنَةُ إذا ظهَرَتْ جُدُوبَتُها ، وقال سَلامةُ بن جَنْدل : قومٌ إذا صَرّحَتْ كَحْلٌ بُيُوتَهُم مَأْوَى الضُّيُوفِ ومأْوى كلِّ قُرْضُوب ومن أمثال العرب : صَرّحَتْ بِجِدّانٍ وجِلْدَانٍ إذا أَبْدَى الرجُلُ أَقْصَى ما يُرِيدُه . والصَّرِيحُ : الخالِصُ ، والصَّرَحُ مِثْلُه . وأنشد ابن السِّكّيت قولَه : تعلو السيوفُ بأَيْدِيهم جَمَاجِمَهُم كما يُفَلَّق مَرْوُ الأمْعَزِ القَرَح ويومٌ مصرِّحٌ : لا سَحَاب فيه ولا رِيح ، وقال الطِّرِمَّاحُ : إذا امْتَلَّ يهوِي قلتَ ظِلُّ طَخَاءَة ذرا الرِّيحُ في أعقاب يوم مُصَرِّحِ أي ذراه الريح في يوم مُصْحٍ . الليث : خَمْرٌ صُرَاح وصُرَاحِيَةٌ ، وكأسُ صُرَاح : غير ممزوجة ، وجاء بالكفر صُراحاً أي خالصاً جهاراً . شمر عن ابن شميل : الصَّرْحَةُ من الأرض : ما استوى وظهر ، يقال : هم في صَرْحَةِ المِرْبَدِ ، وصرْحَةِ الدار ، وهو ما استوى وظهر ، وإن لم يظهر فهو صرحة بعد أن يكون مُسْتَوِياً حَسَناً . قال : وهي الصحراء فيما زعم أبو أَسْلَم ، وأنشد : كأنها حين فاض الماءُ واخْتَلَفَتْ فَتْخَاءُ لاحَ لها بالصرْحة الذّيبُ حرص : أبو العباس عن ابن الأعرابي : الحَرْصَةُ والشَّقْفَة والرَّعْلَةُ والسَّلعَة : الشَّجَّةُ . الليث : حَرَصَ يحْرِصُ حِرْصاً ، وقول العرب : حَرِيصٌ عليك معناه حَرِيصٌ على نفعك . وقوم حُرَصاء وحِرَاصٌ . قلت : اللغة العالية حَرَصَ يحرِص ، وأمَّا حَرِصَ يَحْرَص فلغة رديئة والقراء مجمعون على : ( :ُ :ِوَلَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِينَ ) ( يُوسُف : 103 ) . وقال الليث : الْحَرْصةُ مِثل العَرْصة إلا أن الحَرْصة مُستقَر وسط كل شيء ، والعَرْصةُ : الدار ، قلت : لم أسمع حَرْصة بمعنى العَرصة لغير الليث : وأما الصرحةُ فمعروفة . أبو عُبَيد عن الأصمعي وغيره قال : أول الشِّجَاج الحارصة ، وهي التي تحرِصُ الجلد أي تَشُقّه قليلا ، ومنه قيل : حَرَصَ
القَصّارُ الثوبَ إذا شَقَّه ، وقد يقال لها : الحَرْصةُ . وقال ابن السكيت : قال الأصمعي : الحريصةُ : سحابة تَقْشِر وجه الأرض وتُؤثر فيه من شدة وَقْعها ونحو ذلك روى أبو عُبَيد عنه ، وأصل الحَرْصُ : القشر ، وبه سُمِّيَت الشَّجّة حارِصة ، وقيل للشرِه حريص ، لأنه يَقْشِر بحرصه وَجُوه الناس يسألهم . والحِرْصِيانُ فِعْليَانٌ من الحَرْصِ وهو القَشْرُ . ثعلب عن ابن الأعرابي قال : يقال لباطن جِلْدِ الفيل حِرْصيان ، وقيل في قول الله جلّ وعزّ : ( خَلْقٍ فِى ظُلُمَ ? تٍ ) ( الزُّمَر : 6 ) هي الحِرْصيان والغِرْس والبطن ، قال : والحِرْصِيان : باطن جلد البطن ، والغِرْسُ : ما يكون فيه الولد . وقال في قول الطرمَّاح : وقد ضُمِّرتْ حتى انْطَوَى ذو ثَلاثِها إلى أَبْهَرَي دَرْمَاء شَعْبِ السَّنَاسِن قال : ذو ثلاثها أراد الحِرْصِيان والغِرْسَ والبَطن . وقال ابن السكيت : الحرصِيَانُ : جِلدةٌ حمراءُ بين الجلد الأعلى واللحم تُقْشَرُ بعد السَّلْخ ، والجمع الحِرْصِيَانَات ، وذو ثَلاَثها عَنَى به بطنها ، والثلاثُ : الحِرْصِيانُ ، والرَّحِم ، والسابِيَاءُ . قلت : الحرصِيان فِعْلِيَانٌ من الْحَرْصِ ، وعلى مثاله حِذْريان وصِلِّيَان . رصح : أهمله الليث . وروى ابن الفرج عن أبي سعيد الضَّريرِ أنه قال : الأرْصَح والأرصَعُ والأزَلُّ . واحد . قال : وقال ذلك أبو عَمْرو ، ويقال : الرَّصَعُ : قُرْبُ ما بين الوَرِكَيْن ، وكذلك الرَّصَح والرَّسَحُ والزَّللُ .

##### Türkçe

ح ص ر
**حصر** ، **حرص** ، **صرح** ، **صحر** ، **رصح** : kullanımdadır.

**حصر** : Leys dedi: **الحَصَرُ**: bir tür tutukluk (dil tutulması)dır; “Falanca **حَصِرَ** oldu da konuşmaya güç yetiremedi” dersin. Bir kimsenin göğsü bir işten dolayı daralırsa: “**حَصِرَ صَدْرُ** المرء عن أمره **يحصَر حَصَراً**” denilir. Allah dedi: ( **إِلاَّ ? لَّذِينَ يَصِلُونَ إِلَى ? قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِّيثَ ? قٌ أَوْ جَآءُوكُمْ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ أَن يُقَ ? تِلُونَكُمْ** ) ( **النِّساء : 90** ) mânâsı: göğüsleri, sizinle savaşmaktan ve kendi kavimleriyle savaşmaktan dolayı daraldı. Ferrâ, şu sözünde: ( **أَوْ جَآءُوكُمْ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ** ) ( **النِّساء : 90** ) dedi: Araplar “Falanca bana geldi, aklı gitmiş” derler; “aklı gitmiştir” demek isterler. Dedi: Kisâî bir adamın şöyle dediğini işitti: “Sabahladım, baktım da
**ذات التَّنَانِير**.” Zecâc dedi: Ferrâ, onun “**حَصِرَت**” sözünü hâl kıldı; hâl ancak **بِقَدْ** ile olur. Dedi: Bazıları dedi ki: “**حَصِرَت صُدُورُهم**” haber üstüne haberdir; sanki “**أو جَاءُوكُم**” dedi, sonra sonra haber verdi; dedi ki: “**حصرت صُدُورُهم أن يقاتلوكم**.” Ahmed b. Yahyâ dedi: **قد**’i gizlediğin zaman hâle yaklaşır ve isim gibi olur; onunla, okuyan kimsenin okuduğu üzere okundu: ( **حَصِرَةً صُدُورُهُم** ). Ebû Zeyd dedi: “**جَاءَني القَوْمُ ضاقت صدورهم**” ancak onu bir **واو** ile yahut **بقد** ile bağlarsan olur; sanki “**جاءني القَوْمُ وضَاقَت صُدُورُهم**” demişsin gibi. Başkası dedi: Her kim bir işten dolayı göğsü daralırsa, muhakkak **حَصِرَ** olmuştur; bundan, Lebîd’in sözü:
“**جرداءَ يَحْصَرُ دُونَها جُرَّامها**”
bir hurma ağacını vasfeder: uzadı da, meyvesinin tepesine baktığı vakit onun keskin toplayıcısının göğsü daraldı; uzunluğundan dolayı ona tırmanmaya göğsü daraldı. Leys dedi: **الْحَصرُ**: karnın tutulmasıdır; sahibi **محصور**dur. Ebû Ubeyd, Asmaî ve Yezîdî’den: **الحُصْرُ**: büyük abdesttendir; **الأُسْرُ**: idrardandır. Ebû Ubeyd dedi: Kisâî dedi: “**حُصِرَ** büyük abdestiyle” ve “**أُحْصِرَ**.” İbn Büzurc dedi: **الْحُصرِ** olan kimseye **محصور** denir; idrarı üzerine tutuldu; “**يُحْصَر حَصْراً أَشَدَّ الحَصْر**”; ona **الحُصْرُ** geldi ve ona **الأُسْرُ** geldi: tek şeydir; o da idrarını tutmasıdır, idrar yapmaz. Dedi: “İdrarı ve dışkısı üzerine tutuldu” derler; ve “**رجل حَصِرٌ بالعَطَاء**.” Dedi: “Bir kalede kuşatılırlarsa kavim **مُحْصَرون** denir; hacda da onlar **مُحْصَرُون**dur.” Allah yüce ve azîz dedi: ( **فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ** ) ( **البَقَرَة : 196** ). Dedi: Kadınlardan alıkonmuşsa, onlara güç yetiremiyorsa, adam **حَصُورٌ**dur. Leys dedi: **الحِصَارُ**: insanın içinde alıkonduğu yerdir; “Onu **حَصَرُوه حَصْراً**” dersin; “**حاصَرُوه**” da böyledir. Rü’be de şöyle dedi:
“**مِدْحَة مَحْصورٍ تَشَكَّى الحَصْرا**”
Dedi: **المحصور** ile muradı: hapsedilmiş olandır. Dedi: **الإحْصَارُ**: hacının, hastalık veya benzeriyle menâsike ulaşmaktan alıkonmasıdır. Dedi: **الحَصور**: kadınlarda arzusu olmayan kimsedir; **الحَصورُ** tıpkı **الهَيُوب** gibidir: bir şeyden geri duran; ve şu beyiti okudu:
“**لا بالحَصُور ولا فيها بِسَوّار**”
Başkası dedi: Burada **الحَصور** ile cimriyi murad etti. Ferrâ dedi: Araplar, korku veya hastalık onu haccını yahut umresini tamamlamaya ulaşmaktan men ederse—ve hapis, zindan ve benzeri gibi zorlanmış (mecbur bırakılmış) değilse—ona böyle derler. Hastalıkta: “**قد أُحْصِر**” denir; hapiste, sultan yahut zorlayıcı bir engelleyici onu hapsettiyse: “**قد حُصِر**” denir. Bu ikisi arasında fark budur. Eğer sultanın zorlamasını engelleyici bir illet diye niyet eder, failin fiiline gitmezsen, “**قد أُحْصِر الرجلُ**” demen caiz olur. Eğer “**أُحْصِر**”i ağrı ve hastalıktan (yani hastalık onu **حَصَره** diye) yahut korkudan söylersen, “**حُصر**” demesi caiz olur. Dedi: Yüce ve celîl olanın sözü: ( **وَسَيِّدًا وَحَصُورًا** ) ( **آل عِمرَان : 39** ) denilir ki: kadınlardan alıkonmuş **المُحْصَر**dır; çünkü bu bir illettir, hapsedilmiş değildir; buna göre bina et. Münzirî bana, İbn Fehm’den, Muhammed b. Sellâm’dan, Yûnus’tan haber verdi: O dedi ki: Bir adam, istediği bir yoldan geri çevrilirse, muhakkak **أُحْصِر** olmuştur. Ebû Ubeyd, Ebû Ubeyde’den: Adam hapiste **حُصِر** olur; yolculukta hastalıktan yahut yanında kesilmekten dolayı **أُحْصِر** olur. İbn Sikkît dedi: “Hastalık onu yolculuktan yahut istediği bir ihtiyaçtan men ederse: **أحَصَرَهُ المرضُ** denir; düşman onu sıkıştırırsa: **حَصَرَه العدُوّ** denir; böylece **فحُصِر** yani göğsü daraldı.” Ebû İshâk en-Nahvî dedi: Dil ehli rivayeti şudur ki: korku ve hastalık men edene **أُحْصِر** denir. Dedi: Hapsedilene **حُصِر** denir. Dedi: Bu, ancak şöyle olduğu için böyledir: Çünkü adam tasarruftan men olunca, nefsini **حَصَر** etmiş olur; sanki hastalık onu hapsetti, yani onu nefsini hapsettirir kıldı. Senin “**حَصَرْتُه**” sözün ise ancak “Onu hapsettim”dir; nefsini hapsettiği için değildir; onda **أُحْصِر** caiz olmaz. Dedim: İbn Abbâs’tan rivayet sahih oldu ki dedi: “**لاحَصْر إلا حصْر العدو**”; böylece onu elifsiz caiz kıldı; Allah yüce ve azîzin sözü mânâsında: ( **فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا ? سْتَيْسَرَ مِنَ ? لْهَدْىِ** ) ( **البَقَرَة : 196** ). Allah yüce ve azîz dedi: ( **وَجَعَلْنَا جَهَنَّمَ لِلْكَ ? فِرِينَ حَصِيرًا** ) ( **الإسرَاء : 8** ). Ebû’l-Hasen el-Ahfeş dedi: **حصيراً** yani hapis ve **مَحْصِرا**. Dedi: Krala da **حَصِيرٌ** denir; çünkü o perdelenmiştir. **الحَصيرُ**: yan (böğür)dur. Dedi: **الحصيرُ**: bitkiden küçük hasırdır. Münzirî bana, Ebû’l-Heysem’den, Allah yüce ve azîzin sözü hakkında: ( **وَجَعَلْنَا جَهَنَّمَ لِلْكَ ? فِرِينَ حَصِيرًا** ) ( **الإسرَاء : 8** ) haber verdi; dedi: **الحَصيرُ**: hapistir; sonra Ahfeş’in tefsirinden bir benzerini zikretti. Harrânî, İbn Sikkît’ten dedi: **الحَصيرُ**: hapistir. Ve “Adam **حَصُور** ve **حصيرٌ**” denir; dar (sıkı) olursa; ikisini bize Ebû Amr hikâye etti. Dedi: “Kavmi bir şehirde elifsiz **حَصَرْتُ**” denir; “Hastalık onu **أحْصَرهُ**” yani onu yolculuktan men etti. Dedi: **الحَصُور**: kadınlara gelmeyen kimsedir. Leys, yüce ve celîl olanın sözü hakkında: ( **وَجَعَلْنَا جَهَنَّمَ لِلْكَ ? فِرِينَ حَصِيرًا** ) ( **الإسرَاء : 8** ) iki vecih üzere tefsir edilir: onların orada alıkonmaları üzere. Dedi: **وحَصِيرُ الأرض**: onun yüzüdür. Dedi: **الحَصِيرُ**: **بَرْدِيَ** yahut **أَسَل**den örülmüş bir şerittir. Kuteybî, şu sözün tefsirinde: ( **وَجَعَلْنَا جَهَنَّمَ لِلْكَ ? فِرِينَ حَصِيرًا** ) ( **الإسرَاء : 8** ) “**حَصَرْتُه**” yani “Onu hapsettim”dendir; **فعيل** vezni **فاعل** mânâsınadır. Zecâc dedi: **حصيراً** mânâsı: hapistir; “**حَصَرتُه**” yani “Onu hapsettim”dendir; o **محصور**dur; ve bu onun **حصيرُه**’dur, yani onun hapsidir. Dedi: **الْحَصيرُ**: dokunmuş olandır; ona **حصيراً** denildi; çünkü iplikleri birbirine **حُصِرَت**. Dedi: Yan (böğür)e **الحصير** denir; çünkü kaburgaların bir kısmı bir kısmıyla birlikte alıkonmuştur. Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan dedi: **الحَصيرُ**: yan (böğür)dür. Dedi: Asmaî dedi: **الحَصِير**: devenin ve atın böğründe enlemesine görünen damar ile, onun üstünden böğrün kesildiği yere kadar olan şeydir; işte o **الحصير**dir. Şemir dedi: **الحَصيرُ**: kürek ile böğür arası etidir. Ebû Ubeyd, Kisâî’den: **الحصور**: idrar yolu dar olan dişi devedir; **حَصُرت** ve **أَحصَرَت**. Dedi: Asmaî dedi: **الحِصَارُ**: deveye atılan bir torbadır; arkasını kaldırır da semerin arkası gibi yapar; önünü doldurur da semerin önü gibi olur; bundan: “Deveyi **احتَصَرْتُ** **احتِصاراً**” denir. Huzelî’nin sözüne gelince:
“**وقالوا تَرَكْنا القومَ قد حَصَروا به ولا غَرْوَ أن قَدْ كَانَ ثَمّ لَحِيمُ**”
Dedi: “**حَصَروا به**” mânâsı: onu kuşattılar. Ebû Saîd dedi: **امرأةٌ حَصْراء** yani **رَتْقَاء**. Zecâc, şu sözde: ( **وَسَيِّدًا وَحَصُورًا** ) ( **آل عِمرَان : 39** ) dedi: yani kadınlara gelmez; ona **حَصُور** denildi; çünkü erkeklerden olan şeyden alıkonmuştur. Dedi: **الحَصُورُ**: nedimlere harcamayan kimsedir; onlar, sırrı nefsinde gizleyen **الحَصور**u—o da **الحَصِر**dir—tercih edenlerdendir. Cerîr dedi:
“**ولقد تَسقَّطَني الوُشَاةُ فَصَادَفُوا حَصِراً بِسِرِّك يا أُمَيْمَ ضَنِينَا**”
Münzirî bana, Ebû’l-Abbâs’tan haber verdi: O dedi: **الحَصْر** ve **الإحصار**ın aslı: men’dir. Dedi: Hastalık onu **أَحصَرَه**; hapiste **حُصِر** olmak, **أُحصِر** olmaktan daha kuvvetlidir; çünkü Kur’an onunla geldi. Dedi: “Deveyi **أحصَرْت** ve **حصَّرْتُه** ve **وَحَصَرْتُه**”: ona **حِصَاراً** yaptım; o, hörgücünün etrafına yapılan bir örtüdür. Dedi: İbnü’l-A‘râbî dedi: “**أرض مَحْصُورَةٌ وَمَنْصورة ومَضْبُوطَة**” yani yağmurlanmış. Şemir dedi: Dişi deve için “O, **لَحَصِرة الشُّخْب**; **نَشِبَةُ الدَّرِّ**” denir. **الحَصَرُ**: kötü nefisten ve süt sağmaya kerih görmekten dolayı sütün damarlarda yapışıp kalmasıdır. Ve **الحِصار**a, hörgücün etrafındaki örtü için **مِحْصَرَة** denir.

**صحر** : Leys dedi: **الصحراء**: geniş boşluktur. Kavim **أَصْحَرَ** oldu: kendilerini hiçbir şeyin örtmediği bir boşluğa çıktılar. Çoğulu **الصَّحارَى** ve **الصَّحَارِي**dir; **الصُّحْر** üzere çoğul yapılmaz; çünkü o sıfat değildir. Ve rengi **أَصْحَرُ** olan bir eşek; çoğulu **صُحْرٌ**dur. **الصُّحْرَةُ**: rengin adıdır; **الصَّحَر** masdardır; o, içinde hafif bir kızıllık bulunan toz rengi, az bir beyazlığa doğru. Zü’r-Rumme dedi:
“**صُحْرَ السَّرَابِيل في أحشائِهَا قَبَبُ**”
Dedi: Adam **أَصْحَرُ**, kadın **صَحْراءُ**: ikisinin renginde sarılık vardır. Bitkiye, içinde saf olmayan sarılık belirdiğinde: “Bitki **اصحارَّ** oldu” denir; sonra ardından kurur da sararır. Ebû Ubeyd, Asmaî’den dedi: **الأصْحَرُ** tıpkı **الأصْبَح** gibidir; dişisi **صَحْرَاء**dır. Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: “Onu **صَحْرَةَ بَحْرَةَ** olarak gördüm” (yani) seninle onun arasında hiçbir şey yokken. Ve denildi ki: İkisi irab almadı; çünkü iki isim, tek bir isim kılındı. Leys dedi: **الصَّحِيرُ** eşeklerin sesindendir; atlarda kişnemeden daha şiddetlidir; “**صَحَرَ يَصْحَرُ صَحِيراً**” denir. İbn Sikkît, Ebû Amr’dan: **الصَّحِيرَةُ**: sağılmış süt; kaynatılır, sonra üzerine sadeyağ dökülür de içilir. Kilâbî dedi: **الصَّحيرةُ**: sağılmış süt ısıtılır, sonra üzerine un serpilir ve içilerek yudumlanır. Ganiyye dedi: **الصَّحيرَةُ**: kaynamış süt **يَصْحَر**; o da içine kızgın taş atılması yahut tencereye konulup onunla bir defa taşırılıncaya kadar kaynatılmasıdır; ta ki yanıncaya kadar. Dedi: Yanma: kaynamadan öncedir. Ümmü Seleme, Âişe’ye dedi: “Allah **عُقَيْرَاكِ**’ı sakin kılsın; onu **تُصْحِريه** etme”; mânâsı: onu **الصَّحْراء**ya çıkarmayasın. Asmaî dedi: **الصّحْرَةُ**: dağlar arasında yarılıp açılan bir çukurluktur. Ebû Ubeyd ondan rivayet etti: **الصُّحْرةُ** **الحَرَّة** içinde yarılır; ayrıca yumuşak olur; etrafını taşlar kuşatır. Ebû Züeyb dedi:
“**أَتِيٌّ مَدَّهُ صُحَرٌ ولُوبُ**”
İbn Şümeyl dedi: Yerden **الصحراء**: tüysüz hayvan sırtı gibidir; onda ne ağaç, ne tepecikler, ne dağlar vardır; dümdüzdür. “**صَحْرَاءُ بَيِّنَةُ الصَّحَر والصُّحْرَة**” denir. Şemir dedi: “Mekân **أصْحَر** oldu” denir; yani genişledi. Ve “Adam **أصحَرَ**” (yani) **الصَّحْرَاء**ya indi. Hadiste: Nebî ( صلى الله عليه وسلم ) iki **ثَوْبَيْنِ صُحَارِيِّيْن** ile kefenlendi.

**صرح** : Ebû’l-Heysem, Nusayr’dan: Sütü köpürmeyen, yani sütünde köpük olmayan dişi deveye **مِصْرَاحٌ** denir; onun süt akışı **يَشْفَتِرُّ** olur ve asla köpürmez. Ebû Ubeyd: **الصَّرْحُ**: her yüksek, yüce bina; çoğulu **صُرُوحٌ**dur. Ebû Züeyb dedi:
“**تَحْسِبُ آرامَهُنَّ الصُّرُوحا**”
Zecâc, yüce ve azîzin sözü hakkında: ( **كَ ? فِرِينَ قِيلَ لَهَا ? دْخُلِى ? لصَّرْحَ فَلَمَّا رَأَتْهُ حَسِبَتْهُ لُجَّةً وَكَشَفَتْ عَن سَاقَيْهَا قَالَ** ) ( **النَّمل : 44** ) dedi: **الصَّرْحُ** dilde: saraydır ve avludur; “Bu, evin **صَرْحَةُ**sıdır ve **قارِعَتُها**dır” denir; yani onun sahasıdır. Bazı müfessirler dedi: **الصَّرْحُ**: onun için camdan yapılmış bir döşemedir. Leys dedi: **الصَّرْحُ**: tek bir evdir; müstakil olarak, iri ve göğe doğru uzun yapılır; çoğulu **صُرُوح**tur. Dedi: **الصَّريحُ**: her şeyden katıksız saf olandır; süte ve idrara, içinde köpük yoksa **صَريح** denir. Ebû’n-Necm dedi:
“**يَسُوفُ من أَبْوَالِها الصَّرِيحَا**”
Dedi: Erkeklerden ve atlardan **الصَّرِيح**: katıksız olandır; erkeklerin çoğulu **الصُّرَحاء**, atların çoğulu **الصَّرَائح**tır. Dedim: **الصَّرِيح**: Arap atlarından bilinen bir aygırdır; bundan, Tufeyl’in sözü:
“**عَناجِيجُ من آلِ الصّريح وأَعْوَجٍ مَغَاوِيرُ فِيها للأرِيبِ مُعَقِّب**”
Ve **صَرِيحُ النُّصْحِ**: onun katıksızıdır. Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: “Bir şeyi **صَرَحَ** ve **صَرّحَه** ve **أَصْرَحَه**” (yani) onu açıkladı ve ortaya koydu. Huzelî dedi: “**وكَرّمَ ماءً صَرِيحاً**” yani saf; **التكريم** ile çoğaltmayı murad etti; bu Huzel lehçesidir. “Falanca, içindekini **تَصْريحا** **صَرّحَ** etti” denir; yani onu açığa vurdu. Şarap **تَصْريحاً** **صَرّحَت** etti: köpüğü gittiğinde. A‘şâ dedi:
“**كُمَيْتاً تكَشَّفُ عن حُمْرَةٍ إذا صَرّحَتْ بَعْدَ إزبَادِهَا**”
Ve “Küfrü **صُرَاحاً** getirdi” denir; yani açıkça. Dedim: Sanki **صَرِيحاً** murad etti. Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan: “Onu **مُصارحَةً** ve **مُقَارَحَةً**, **صِرَاحاً** ve **كِفَاحاً** olarak gördüm” mânâca birdir; bu, onu yüz yüze gördüğün zamandır. “Sene **صَرّحَت** etti” denir; yani kıtlığı ortaya çıktı. Selâme b. Cendel dedi:
“**قومٌ إذا صَرّحَتْ كَحْلٌ بُيُوتَهُم مَأْوَى الضُّيُوفِ ومأْوى كلِّ قُرْضُوب**”
Arapların darb-ı mesellerindendir: “**صَرّحَتْ بِجِدّانٍ وجِلْدَانٍ**” adam, istediğinin en uç noktasını açığa vurduğunda. **الصَّرِيحُ**: saf olandır; **الصَّرَحُ** da onun gibidir. İbn Sikkît onun sözünü okudu:
“**تعلو السيوفُ بأَيْدِيهم جَمَاجِمَهُم كما يُفَلَّق مَرْوُ الأمْعَزِ القَرَح**”
Ve **يومٌ مصرِّحٌ**: onda ne bulut vardır ne rüzgâr. Tırimmâh dedi:
“**إذا امْتَلَّ يهوِي قلتَ ظِلُّ طَخَاءَة ذرا الرِّيحُ في أعقاب يوم مُصَرِّحِ**”
yani rüzgâr onu, açık bir günde savurdu. Leys: **خَمْرٌ صُرَاح** ve **صُرَاحِيَةٌ**; ve **كأسُ صُرَاح**: karıştırılmamış. Ve “Küfrü **صُراحاً** getirdi” yani safça, açıkça. Şemir, İbn Şümeyl’den: Yerden **الصَّرْحَةُ**: düzleşen ve ortaya çıkan yerdir; “Onlar **صَرْحَةِ المِرْبَدِ**’dedir” ve “**صرْحَةِ الدار**” (denir); o, düzleşen ve ortaya çıkan yerdir; ortaya çıkmasa da, güzelce düz olduktan sonra o **صرحة**dır. Dedi: Ebû Eslâm’ın zannınca o, **الصحراء**dır. Ve şu beyiti okudu:
“**كأنها حين فاض الماءُ واخْتَلَفَتْ فَتْخَاءُ لاحَ لها بالصرْحة الذّيبُ**”

**حرص** : Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **الحَرْصَةُ** ve **الشَّقْفَة** ve **الرَّعْلَةُ** ve **السَّلعَة**: yaradır (baş yarası). Leys: **حَرَصَ يحْرِصُ حِرْصاً**. Arapların sözü: “**حَرِيصٌ عليك**” mânâsı: senin faydana karşı hırslıdır. Ve kavim **حُرَصاء** ve **حِرَاصٌ**. Dedim: Yüksek dil: **حَرَصَ يحرِص**; ama **حَرِصَ يَحْرَص** kötü bir dildir; kurrâ, ( **وَلَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِينَ** ) ( **يُوسُف : 103** ) üzerinde icmâ etmiştir. Leys dedi: **الْحَرْصةُ** **العَرْصة** gibidir; ancak **الحَرْصة** her şeyin ortasında bir karar yeridir; **العَرْصةُ**: evdir. Dedim: Leys’ten başkasından **حَرْصة**yı **العَرصة** mânâsında işitmedim; ama **الصرحةُ** bilinir. Ebû Ubeyd, Asmaî ve başkasından dedi: Baş yaralarının ilki **الحارصة**dır; o, deriyi **تحرِصُ** eder; yani onu azıcık yarar. Bundan: “Çulhacı, elbiseyi **حَرَصَ** etti” denildi; yani onu yardı. Ve ona **الحَرْصةُ** da denebilir. İbn Sikkît dedi: Asmaî dedi: **الحريصةُ**: yeryüzünün yüzünü soyan ve şiddetli düşüşünden ve benzeri şeyden dolayı onda iz bırakan bir buluttur; Ebû Ubeyd onu ondan rivayet etti. **الحَرْصُ**un aslı: soyma (kabuk soyma)dır; bununla, yara **حارِصة** diye adlandırıldı. Ve obura **حريص** denildi; çünkü hırsıyla insanların yüzlerini soyar; onlardan ister. **الحِرْصِيانُ**: **الحَرْصِ**tan **فِعْليَانٌ**dır; o da soyma (kabuk soyma)dır. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: Fil derisinin iç tarafına **حِرْصيان** denir. Ve Allah yüce ve azîzin sözü hakkında denildi: ( **خَلْقٍ فِى ظُلُمَ ? تٍ** ) ( **الزُّمَر : 6** ) o, **الحِرْصيان** ve **الغِرْس** ve karındır. Dedi: **الحِرْصِيان**: karın derisinin iç tarafıdır; **الغِرْسُ**: çocuğun bulunduğu şeydir. Tırimmâh’ın sözü hakkında dedi:
“**وقد ضُمِّرتْ حتى انْطَوَى ذو ثَلاثِها إلى أَبْهَرَي دَرْمَاء شَعْبِ السَّنَاسِن**”
Dedi: “**ذو ثلاثها**” ile **الحِرْصِيان** ve **الغِرْسَ** ve karını murad etti. İbn Sikkît dedi: **الحرصِيَانُ**: üst deri ile et arasında kırmızı bir deridir; yüzüldükten sonra soyulur; çoğulu **الحِرْصِيَانَات**. “**ذو ثَلاَثها**” ile onun karnını kastetti; üç: **الحِرْصِيانُ**, rahim ve **السابِيَاءُ**dur. Dedim: **الحرصِيان** **الْحَرْصِ**tan **فِعْلِيَانٌ**dır; onun misali üzere **حِذْريان** ve **صِلِّيَان**.

**رصح** : Leys onu ihmal etti. İbnü’l-Ferec, Ebû Saîd ed-Darîr’den rivayet etti: O dedi: **الأرْصَح** ve **الأرصَعُ** ve **الأزَلُّ**: birdir. Dedi: Bunu Ebû Amr da söyledi. Ve denilir: **الرَّصَعُ**: iki kalça arasının yakınlığıdır; aynı şekilde **الرَّصَح** ve **الرَّسَحُ** ve **الزَّللُ**.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AD%D8%B1/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الصاد والحاء وما يثلثهما)
(صحر) الصاد والحاء والراء أصلان: أحدهما البَرَاز من الأرض، والآخر لونٌ من الألوان.
فالأوَّل الصحراء: الفضاء من الأرض. ويقال أصحر القَوْمُ، إذا بَرَزُوا. ومن الباب قولُهُم: لقيته صَحْرَةَ بَحْرَةَ([1])، إذا لم يكن بينك وبينه سِتْر. والصُّحْرة: الصَّحراء في قول أبي ذؤيب:
سَبيٌّ مِن يَرَاعَتِهِ  نفاه *** أَتِيٌّ مَدَّهُ صُحَرٌ ولُوبُ([2])والأصل الآخر: الصُّحْرة، وهو لونٌ أبيضُ مُشربٌ حمرةً. وأتانٌ صحراءُ: في لونها صُحْرة، وهي كُهبةٌ في بياضٍ وسواد. ويقال: اصحارَّ النّبتُ، إذا هَاج؛ وذلك أنَّ لونَهُ يتغيَّر ويختلط.
(صحف) الصاد والحاء والفاء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على انبساطٍ في شيءٍ وسَعَةٍ. يقال إنَّ الصَّحِيفَ: وجهُ الأرضِ. والصَّحِيفة: بَشَرَةُ وجهِ الرجل. قال البَعِيث:
وكلُّ كُلَيْبيٍّ صحيفةُ وجْهِهِ *** أذَل لأقدامِ الرِّجال مِن النَّعلِ
ومن الباب الصَّحيفة، وهي التي يُكتَب فيها، والجمع صحائف، والصُّحفُ أيضاً، كأنَّه جمع صحيف. قال:
لما رأَوْا غُدوَةً جَبَاهَهُمُ *** حنّتْ إلينا الأرحام والصُّحُفُ
والصَّحْفَة: القَصْعة المُسْلنطِحَة. وقال الشَّيبانيّ: الصِّحاف مَناقِعُ صغارٌ تُتَّخَذ للماء، الجمع صُحُف.
(صحل) الصاد والحاء واللام كلمة، وهي بَحَحٌ في الصَّوت. يقال  للأَبحِّ الأصحل، والمصدر الصَّحَل، وهو صَحِلٌ، قال الأعشى:
* صَحِل الصوت أَبَحّ([3]) *
(صحم) الصاد والحاء والميم أُصَيلٌ صحيح يدلُّ على لونٍ. فالأَصْحَم: الأغبر إلى السَّواد. وبلدةٌ صَحْمَاءُ: مُغْبَرَّة. واصحامَّت البَقْلة: اخضارَّت. وإنَّما قيل لها ذاك لأنَّها إذا رَوِيت فكأنها سوداء. ولذلك يقال: إدْهامَّتْ.
(صحن) الصاد والحاء والنون أُصَيلٌ يدلُّ على اتّساعٍ في شيء. من ذلك الصَّحْن: وَسْطُ الدَّارِ. ويقولون: جَوْبَة تنجاب في الحَرَّة. وبذلك شُبِّه العُسُّ العظيم فقيل له صَحْن.
ومما شَذَّ عن الباب قولهم: صَحَنْتُ بينَ القومِ، إذا أصلحتَ بينهم. وربَّما قالوا صحنتُهُ شيئاً، إذا أعطيتَهُ. ويقولون: صَحَنَه صَحَناتٍ، أي ضَرَبَه. ضَرَباتٍ. وناقةٌ صَحُونٌ، أي رَمُوح.
(صحو) الصاد والحاء والحرف المعتل أصلٌ صحيح يدلُّ على انكشاف شيءٍ. من ذلك الصَّحْو: خِلاف السُّكْر. يقال صحا يصحو السَّكْرانُ فهو صاحٍ. ومن الباب: أَصْحَت السَّماءُ فهي مُصْحِيَة. وروي عن أبي حاتم قال: العامّة تظنُّ أنَّ الصَّحو لا يكون إلاَّ ذهابَ الغَيم، وليس كذلك، إنَّما *الصحو ذَهاب البَرْدِ، وتفرُّقُ الغَيم.
ومما شذَّ عن هذا الأصل المِصحاةُ، كالجام يُشرَبُ فيه.
(صحب) الصاد والحاء والباء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على مقارَنة([4]) شيءٍ ومقاربته. من ذلك الصَّاحب والجمع الصَّحْب، كما يقال راكبٌ ورَكْبٌ. ومن الباب: أصحب فلانٌ، إِذا انقاد. وأَصْحَبَ الرَّجُل، إذا بلغَ ابنُهُ. وكلُّ شيءٍ لاءم شيئاً فقد استصحبه. ويقال للأديم إِذا تُرِكَ عليه شَعَرُه مُصْحَبٌ. ويقال أَصحبَ الماءُ، إذا علاهُ الطُّحْلَب.
---------------------ـ
([1]) صحرة بحرة بالتركيب، كما ضبط في المجمل. وقال في اللسان: "وهي غير مجراة.  وقيل لم يجريا لأنهما اسمان جعلا اسماً واحداً". ويقال أيضاً بالتنوين فيهما، كما في اللسان والقاموس. وبضم أولهما أيضاً في لغة.
([2]) ديوان أبي ذؤيب 92 واللسان (صحر).
([3]) البيت من قصيدة للأعشى في ديوانه 159. وهو بتمامه:
فتراه زيما من خلفها  *** ذا رنين صحل الصوت أيح
([4]) في الأصل: "مقاربة" فيكون ما بعده تكراراً.

ـ

##### Türkçe

(باب **الصاد** ve **الحاء** ve ikisini üçleyen şeyler)

(**صحر**) **الصاد** ve **الحاء** ve **الراء** iki asıldır: birisi yerden açıklık (bârız oluş), diğeri renklerden bir renktir.
Birincisi **الصحراء**: yerin boşluğu (açık alanı). Ve “**أصحر** قوم” denir; açığa çıktıkları zaman. Ve babdandır onların sözü: “**لقيته صَحْرَةَ بَحْرَةَ**([1])”; seninle onun arasında örtü olmadığı zaman. Ve **الصُّحْرة**: Ebû Züeyb’in sözünde **الصَّحراء**dır:
سَبيٌّ مِن يَرَاعَتِهِ  نفاه *** أَتِيٌّ مَدَّهُ صُحَرٌ ولُوبُ([2])
Diğer asıl: **الصُّحْرة**; o, kızıllıkla karışık beyaz bir renktir. Ve “**أتانٌ صحراءُ**”: renginde **صُحْرة** vardır; o, beyazlık ve siyahlık içinde bir **كُهبة**dir. Ve “**اصحارَّ** bitki” denir; coştuğu (kuruyup sarardığı) zaman; bu, onun renginin değişmesi ve karışması sebebiyledir.

(**صحف**) **الصاد** ve **الحاء** ve **الفاء** sahih bir asıldır; bir şeyde yayılmaya ve genişliğe delâlet eder. Denir ki **الصَّحِيفَ**: yerin yüzüdür. Ve **الصَّحِيفة**: adamın yüzünün derisidir. **البَعِيث** dedi:
وكلُّ كُلَيْبيٍّ صحيفةُ وجْهِهِ *** أذَل لأقدامِ الرِّجال مِن النَّعلِ
Ve babdandır **الصَّحيفة**; o, içine yazılan şeydir; çoğulu **صحائف**; ve **الصُّحفُ** da (vardır); sanki **صحيف**in çoğuludur. Dedi:
لما رأَوْا غُدوَةً جَبَاهَهُمُ *** حنّتْ إلينا الأرحام والصُّحُفُ
Ve **الصَّحْفَة**: düzleşik (yayvan) çanaktır. **الشَّيبانيّ** dedi: **الصِّحاف** su için edinilen küçük havuzcuklardır; çoğul **صُحُف**.

(**صحل**) **الصاد** ve **الحاء** ve **اللام** bir kelimedir; seste boğukluktur. **الأبحّ** olana **الأصحل** denir; mastar **الصَّحَل**dir; o **صَحِلٌ**dür. **الأعشى** dedi:
* صَحِل الصوت أَبَحّ([3]) *

(**صحم**) **الصاد** ve **الحاء** ve **الميم** sahih bir küçük asıldır; bir renge delâlet eder. **الأَصْحَم**: siyahlığa meyleden tozlu (kül rengi)dir. Ve “**بلدةٌ صَحْمَاءُ**”: tozludur. Ve “**اصحامَّت** bakla”: yeşerdi. Ona bu denmesi ancak şundandır: sulandığı zaman sanki siyahmış gibidir. Bunun için “**إدْهامَّتْ**” denir.

(**صحن**) **الصاد** ve **الحاء** ve **النون** bir küçük asıldır; bir şeyde genişliğe delâlet eder. Bundan **الصَّحْن**: evin ortasıdır. Ve derler ki: sıcakta **الحَرَّة** içinde açılan bir çukur. Bununla büyük **العُسّ** benzetildi de ona **صَحْن** denildi.
Ve babdan şâz olan şeylerdendir onların sözü: “**صَحَنْتُ** قومun arasında”; aralarını düzelttiğin zaman. Ve bazen “**صحنتُهُ** bir şey” derler; ona verdiğin zaman. Ve derler ki: “**صَحَنَه** **صَحَناتٍ**”; yani onu vurdu; vuruşlar. Ve “**ناقةٌ صَحُونٌ**”: yani ürkütüp tekmeleyen (remûh).

(**صحو**) **الصاد** ve **الحاء** ve illetli harf sahih bir asıldır; bir şeyin açığa çıkmasına delâlet eder. Bundan **الصَّحْو**: sarhoşluğun zıddıdır. Denir: “**صحا يصحو**” sarhoş; o **صاحٍ**dır. Ve babdandır: “**أَصْحَت** gök”; o **مُصْحِيَة**dir. Ebû Hâtim’den rivayet olundu, dedi ki: avam zanneder ki **الصَّحو** ancak bulutun gitmesi olur; öyle değildir; ancak **الصحو** soğuğun gitmesi ve bulutun dağılmasıdır.
Ve bu asıldan şâz olan şeylerdendir **المِصحاةُ**; içinde içilen kâse gibi.

(**صحب**) **الصاد** ve **الحاء** ve **الباء** bir tek asıldır; bir şeyin bir şeye eşlik etmesine([4]) ve ona yaklaşmasına delâlet eder. Bundan **الصَّاحب** ve çoğulu **الصَّحْب**; “**راكبٌ** ve **رَكْبٌ**” denildiği gibi. Ve babdandır: “**أصحب** falan”; boyun eğdiği zaman. Ve “**أَصْحَبَ** adam”; oğlu ergenliğe ulaştığı zaman. Ve her şey bir şeye uyum sağlarsa onu **استصحبه** etmiştir. Ve deriye, üzerinde kılı bırakıldığı zaman **مُصْحَبٌ** denir. Ve “**أَصحبَ** su”; üzerine yosun çıktığı zaman denir.

---------------------ـ
([1]) **صحرة بحرة** terkiple (bileşik olarak); **المجمل**’de ضبط edildiği gibi. **اللسان**’da dedi: “Ve o, i‘râb yürütülmeyendir. Ve denildi ki ikisine i‘râb yürütülmedi; çünkü ikisi iki isim iken tek bir isim kılındı.” Ve ikisinde de tenvin ile de söylenir; **اللسان** ve **القاموس**’ta olduğu gibi. Ve birincisinin evvelini zamme ile de, bir lehçede.
([2]) Ebû Züeyb divanı 92 ve **اللسان** (**صحر**).
([3]) Beyit, **الأعشى**’nın divanında 159’daki bir kasidedendir. Ve onun tamamı:
فتراه زيما من خلفها  *** ذا رنين صحل الصوت أيح
([4]) Asılda: “**مقاربة**”; böylece ondan sonrası tekrar olur.

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AD%D8%B1/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ص ح ر
أصحروا‏:‏ برزوا إلى الصحراء ورأيتهم مصحرين‏.‏
وأخبرني بالأمر صحرة بحرة ‏"‏ ولقيته صحرة بحرة ‏"‏‏:‏ بغير سترة‏.‏
وسقوه صحيرة‏:‏ حليباً سخن حتى احترق‏.‏
وصحرته الشمس مثل صهرته وقد صحروه‏.‏
وحمار أصحر وفيه صحرة وهي غبرة في حمرة ولحمارك صحير‏:‏ صوت شديد‏.‏
ومن المجاز‏:‏ أصحر بالأمر وأصحره‏:‏ أظهره ولا تصحر أمرك‏.‏
وأصحر بما في قلبك‏.‏
وألقى زوره بصحراء التمرد‏.‏
وفي مثل ‏"‏ مالي ذنب إلا ذنب صحر ‏"‏ وهي بنت لقمان بن عاد‏.‏

##### Türkçe

ص ح ر
**أصحروا**: çöle çıktılar; ve onları **مصحرين** (çöle çıkmışlar) olarak gördüm.
Ve bana işi **صحرة بحرة** “ diye haber verdi; ve onunla **صحرة بحرة** “ diye karşılaştım: örtü olmaksızın.
Ve ona **صحيرة** içirdiler: ısıtılmış, ta ki yandı (kavruldu) oluncaya kadar (ısıtılmış) süt.
Ve güneş onu **صحرته**; **صهرته** gibi; ve onu **صحروه** (güneşe çıkardılar).
Ve **أصحر** bir eşek; onda **صحرة** vardır; o, kızıllık içinde bir bozluk (tozluluk)tur. Ve senin eşeğin için **صحير**: şiddetli bir ses.
Mecazdan: işi **أصحر** etti ve onu **أصحره**: onu açığa çıkardı; ve işini **تصحر** etme.
Ve kalbindekini **أصحر** etti.
Ve onun yalanını **بصحراء التمرد**’a attı.
Ve şu meselde: “Benim günahım yoktur; ancak **ذنب صحر** günahı (vardır).” Ve o, Âd oğlu Lokmân’ın kızıdır.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AD%D8%B1/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الصَّحْراء من الأَرض: المُستوِيةُ في لِينٍ وغِلَظ دون القُفِّ، وقيل: هي الفَضاء الواسع؛ زاد ابن سيده: لا نَبات فيه. الجوهري: الصَّحراء البَرِّيَّة؛ غير مصروفة وإِن لم تكن صفة، وإِنما لم تصرف للتأْنيث ولزوم حرف التأْنيث لها، قال: وكذلك القول في بُشرى. تقول: صَحْراءُ واسعة ولا تقل صَحْراءَة فتدخل تأْنيثاً على تأْنيث. قال ابن شميل: الصَّحْراء من الأَرض مثل ظهر الدابة الأَجْرَد ليس بها شجر ولا إِكام ولا جِبال مَلْساء. يقال: صحراء بَيِّنة الصَّحَر والصُّحْرَة.
وأَصْحَر المكانُ أَي اتَّسع. وأَصْحَرَ. الرجل: نزل الصحراء. وأَصْحَرَ القوم: برزوا في الصَّحْراء، وقيل: أَصْحَرَ الرجل إِذا . . . (* هكذا
بياض بالأصل). كأَنه أَفضى إِلى الصَّحْراء التي لا خَمَرَ بها فانكشف. وأَصْحَرَ القوم إِذا برزوا إِلى فضاء لا يُوارِيهم شيء. وفي حديث أُم سلمة لعائشة: سَكَّن الله عُقَيراكِ فلا تُصْحِرِيها؛ معناه لا تُبْرِزِيها إِلى الصَّحْراء؛ قال ابن الأَثير: هكذا جاء في هذا الحديث متعدِّياً على حذف الجار وإِيصال الفعل فإِنه غير متعدّ، والجمع الصَّحارى والصَّحارِي، ولا يجمع على صُحْر لأَنه ليس بنعت. قال ابن سيده: الجمع صَحْرَاوَات وصَحارٍ، ولا يكسَّر على فُعْل لأَنه وإِن كان صفة فقد غلب عليه الاسم. قال الجوهري: الجمع الصَّحارِي والصَّحْراوات، قال: وكذلك جمع كل فعلاء إِذا لم يكن مؤنث أَفْعَلَ مثل عَذْراء وخَبْراء ووَرْقاء اسم رجل، وأَصل الصَّحارِي صَحارِيّ، بالتشديد، وقد جاء ذلك في الشرع لأَنك إِذا جمعت صَحْراء أَدخلت بين الحاء والراء أَلفاً وكسرت الراء، كما يُكسر ما بعد أَلِف الجمع في كل موضع نحو مساجد وجَعافِر، فتنقلب الأَلف الأُولى التي بعد الراء ياءً للكسرة التي قبلها، وتنقلب الأَلف الثانية التي للتأْنيث أَيضاً ياء فتدغَم، ثم حذفوا الياء الأُولى وأَبدلوا من الثانية أَلفاً فقالوا صَحارى، بفتح الراء، لتسلم الأَلف من الحذف عند التنوين، وإِنما فعلوا ذلك ليفرقوا بين الياء المنقلبة من الأَلف للتأْنيث وبين الياء المنقلبة من الأَلف التي ليست للتأْنيث نحو أَلِفِ مَرْمًى ومغزًى، إِذ قالوا مَرَامِي ومَغازِي، وبعض العرب لا يحذف الياءَ الأُولى ولكن يحذف الثانية فيقول الصَّحارِي بكسر الراء، وهذه صَحارٍ، كما يقول جَوارٍ. وفي حديث علي: فأَصْحِرْ لعدُوّك وامْض على بَصِيرَتِك أَي كُنْ من أَمره على أَمرٍ واضح منكَشِف، من أَصْحَر الرجل إِذا خرج إِلى الصَّحراء. قال ابن الأَثير: ومنه حديث الدعاء: فأَصْحِرْ بِي لغَضَبك فَريداً. والمُصاحِرُ: الذي يقاتل قِرْنه في الصَّحراء ولا يُخاتِلُه.
والصُّحْرة: جَوْبة تَنْجاب في الحرَّة وتكون أَرضاً ليِّنة تُطِيف بها حجارة، والجمع صُحَرٌ لا غير؛ قال أَبو ذؤيب يصف يرَاعاً: سَبِيٌّ من يَراعَتِه نَفاهُ
أَتيٌّ مَدَّهُ صُحَرٌ وَلُوبُ
قوله سَبِيّ أَي غريب. واليَراعَة ههنا: الأَجَمَة. ولَقِيته صَحْرَةَ بَحْرَةَ إِذا لم يكن بينك وبينه شيء، وهي غير مُجْراةٍ، وقيل لم يُجْرَيَا لأَنهما اسمان جعلا اسماً واحداً. وأَخبره بالأَمر صَحْرَةَ بَحْرَةَ، وصَحْرَةً بَحْرَةً أَي قَبَلا لم يكن بينه وبينه أَحد.
وأَبرز له ما في نفسه صَحَاراً: كأَنه جاهره به جِهاراً. والأَصْحَرُ: قريب من الأَصهَب، واسم اللَّوْن الصَّحَرُ والصُّحْرَةُ، وقيل: الصَّحَرُ غُبرة في حُمْرة خفيفة إِلى بياض قليل؛ قال ذو الرمة:
يَحْدُو نَحائِصَ أَشْباهاً مُحَمْلَجةً،
صُحْرَ السَّرابِيل في أَحْشائها قَبَبُ
وقيل: الصُّحْرة حمرة تضرِب إِلى غُبرة؛ ورجل أَصْحَر وامرأَة صَحْراء في لونها. الأَصمعي: الأَصْحَرُ نحو الأَصْبَح، والصُّحْرة لَوْن الأَصْحَر، وهو الذي في رأْسه شُقرة.
واصْحارَّ النبْت اصْحِيراراً: أَخذت فيه حمرة ليست بخالصة ثم هاج فاصفرَّ فيقال له: اصْحارَّ. واصحارَّ السُّنْبُل: احمرَّ، وقيل: ابيضَّت أَوائله. وحِمار أَصْحَرُ اللون، وأَتان صَحُورٌ: فيها بياض وحمرة، وجمعه صُحُر، والصُّحْرة اسم اللَّوْن، والصَّحَر المصدر.
والصَّحُور أَيضاً: الرَّمُوح يعني النَّفُوحَ برجلها.
والصَّحِيرة: اللَّبَن الحلِيب يغلى ثم يصب عليه السمن فيشرب شرباً، وقيل: هي مَحْض الإِبل والغنم ومن المِعْزَى إِذا احتيج إِلى الحَسْوِ وأَعْوَزَهُمُ الدقيق ولم يكن بأَرضهم طَبَخُوه ثم سَقَوْه العَليل حارّاً؛ وصَحَره يَصْحَره صَحْراً: طبخه، وقيل: إِذا سُخِّن الحليب خاصة حتى يحترق، فهو صَحِيرة، والفِعْل كالفعل، وقيل: الصَّحِيرة اللبن الحليب يسخن ثم يذرُّ عليه الدقيق، وقيل: هو اللبن الحليب يُصْحَر وهو أَن يلقى فيه الرَّضْفُ أَو يجعل في القِدْر فيغلى فيه فَوْرٌ واحد حتى يحترق، والاحتراق قبل الغَلْي، وربما جعل فيه دقيق وربما جعل فيه سمن، والفعل كالفعل، وقيل: هي الصَّحِيرة من الصَّحْرِ كالفَهِيرة من الفِهْر.
والصُّحَيْراء، ممدود على مثال الكُدَيْراء: صِنْف من اللبن؛ عن كراع، ولم يُعيِّنه.
والصَّحِير: من صوْت الحمير، صَحَر الحمار يَصْحَر صَحِيراً وصُحَاراً، وهو أَشد من الصَّهِيل في الخيل. وصُحار الخيل: عرَقها، وقيل: حُمَّاها. وصَحَرته الشمس: آلَمَتْ دِماغه.
وصُحْرُ: اسم أُخت لُقْمان بن عاد. وقولهم في المثل: ما لي ذَنْب إِلاَّ ذنب صُحْرَ؛ هو اسم امرأَة عُوقبت على الإِحسان؛ قال ابن بري: صُحُرُ هي بنت لقمان العادي وابنه لُقَيم، بالميم، خرجا في إِغارة فأَصابا إِبلاً، فسبق لُقَيم فأَتى منزله فنحرت أُخته صُحْرُ جَزُوراً من غَنيمته وصنعت منها طعاماً تتحِف به أَباها إِذا قدِم، فلما قدِم لُقْمان قدَّمت له الطعام، وكان يحسُد لقيماً، فَلَطَمَهَا ولم يكن لها ذنب. قال: وقال ابن خالَوْيهِ هي أُخت لقمان بن عاد، وقال: إِنَّ ذنبها هو أَن لقمان رأَى في بيتها نُخامة في السَّقْف فقتلها، والمشهور من القولين هو الأَول. وصُحَارٌ: اسم رجل من عبد القَيْس؛ قال جرير:
لقيت صُحارَ بني سِنان فيهم
حَدَباً كأَعصلِ ما يكون صُحار
ويروي: كأَقْطَمِ ما يكون صُحار. وصُحار: قبيلة. وصُحار: مدينة عُمَان. قال الجوهري: صُحار، بالضم، قَصَبَة عُمان مما يلي الجبل، وتُؤَام قَصَبتها مما يلي السَّاحل. وفي الحديث: كُفِّن رسولُ الله، صلى الله عليه وسلم، في ثَوْبَيْن صُحَارِيَّيْنِ؛ صحار: قرية باليمن نُسِب الثوبُ إِليها، وقيل: هو من الصُّخْرة من اللَّوْن، وثَوْب أَصْحَر وصُحارِيّ. وفي حديث عثمان: أَنه رأَى رجلاً يقطَع سَمُرة بِصُحَيرات اليَمام؛ قال ابن الأَثير: هو اسم موضع، قال: واليَمام شَجرَ أَو طير.
والصُّحَيرات: جمعٌ مصغر واحده صُحْرة،. وهي أَرض لَيِّنة تكون في وسط الحرَّة. قال: هكذا قال أَبو موسى وفَسَّر اليَمام بشجر أَو طير، قال: فأَما الطير فصحيح، وأَما الشجر فلا يُعرف فيه يّمام، بالياء، وإِنما هو ثُمام، بالثاء المثلثة، قال: وكذلك ضبطه الحازِمي قال: هو صُحَيْرات الثُّمَامة، ويقال فيه الثّمام، بلا هاء قال: وهي إِحدى مراحل النبي، صلى الله عليه وسلم، إِلى بَدْر.

##### Türkçe

**الصَّحْراء** yerden: **القُفِّ**’ten aşağı, yumuşaklık ve kalınlık içinde düz olan; ve denildi ki: o geniş boşluktur; İbn Sîde artırdı: onda bitki yoktur. el-Cevherî: **الصَّحراء** **البَرِّيَّة**’dir; sıfat olmasa bile gayr-i munsarıftır; ancak te’nîs için ve te’nîs harfinin ona lâzım oluşu sebebiyle munsarıf olmadı, dedi: ve söz **بُشرى** hakkında da böyledir. Dersin: **صَحْراءُ** واسعة ve **صَحْراءَة** demezsin; böylece te’nîs üzerine te’nîs sokmuş olursun. İbn Şümeyl dedi: **الصَّحْراء** yerden, üzerinde ağaç, ne tümsekler, ne dağlar bulunan, pürüzsüz, çıplak binek sırtı gibidir. Denilir: **صحراء** bَيِّنة **الصَّحَر** ve **الصُّحْرَة**.

Ve **أَصْحَر** mekân, yani genişledi. Ve **أَصْحَرَ**. Adam: sahra’ya indi. Ve **أَصْحَرَ** kavim: **الصَّحْراء**’da ortaya çıktılar; ve denildi ki: **أَصْحَرَ** adam, eğer . . .
(* asılda böyle
boşluk). Sanki örtü bulunmayan **الصَّحْراء**’ya ulaştı da açığa çıktı. Ve **أَصْحَرَ** kavim, onları hiçbir şeyin gizlemediği bir boşluğa çıktıklarında. Ümmü Seleme’nin Âişe’ye hadîsinde: “Allah **عُقَيراكِ**’ini sakin kılsın; onu **تُصْحِرِيها** etme”; mânâsı: onu **الصَّحْراء**’ya çıkarma; İbnü’l-Esîr dedi: bu hadîste böyle gelmiştir; cer harfinin hazfi ve fiilin ulaştırılması üzerine müteaddî kılınmıştır; hâlbuki o müteaddî değildir. Çoğulu **الصَّحارى** ve **الصَّحارِي**’dir; **صُحْر** üzerine cem‘ edilmez; çünkü o sıfat değildir. İbn Sîde dedi: cem‘ **صَحْرَاوَات** ve **صَحارٍ**’dır; **فُعْل** üzerine kırılmaz; çünkü sıfat olsa bile isim ona galip gelmiştir. el-Cevherî dedi: cem‘ **الصَّحارِي** ve **الصَّحْراوات**’tır; dedi: müennes **أَفْعَلَ** olmayan her **فعلاء**’nın cem‘i de böyledir; **عَذْراء** ve **خَبْراء** ve bir adam adı olan **وَرْقاء** gibi. **الصَّحارِي**’nin aslı **صَحارِيّ**’dir, şeddeli; bu şer‘de gelmiştir; çünkü **صَحْراء**’yı cem‘ ettiğinde **الحاء** ile **الراء** arasına bir **ألف** sokarsın ve **الراء**’yı kesreli kılarsın; cem‘ **ألف**’ından sonra gelen her yerde kırıldığı gibi; **مساجد** ve **جَعافِر** gibi; böylece **الراء**’dan sonra olan ilk **ألف**, öncesindeki kesre sebebiyle **ياء**’ya döner; te’nîs için olan ikinci **ألف** da yine **ياء**’ya döner, sonra idğâm edilir; sonra birinci **ياء**’yı sildiler ve ikincisinden bir **ألف** bedel kıldılar da **صَحارى** dediler; **الراء**’yı fetha ile; tenvîn sırasında **ألف** haziften selâmette kalsın diye; bunu ancak te’nîs için olan **ألف**’tan dönen **ياء** ile te’nîs için olmayan **ألف**’tan dönen **ياء** arasında fark yapmak için yaptılar; **أَلِفِ مَرْمًى** ve **مغزًى** gibi; zira **مَرَامِي** ve **مَغازِي** dediler. Arapların bir kısmı birinci **ياء**’yı silmez; fakat ikincisini siler; **الصَّحارِي** der, **الراء**’yı kesre ile; ve bu **صَحارٍ**’dır; **جَوارٍ** dediği gibi. Ali hadîsinde: “Düşmanına karşı **فأَصْحِرْ** ve basîretin üzere yürü”; yani onun işi hakkında senden açık, açığa çıkmış bir iş üzere ol; **أَصْحَر** adamdan, **الصَّحراء**’ya çıktığında. İbnü’l-Esîr dedi: ve ondan dua hadîsi: “Öyleyse gazabın için beni **فأَصْحِرْ**; tek başıma.” Ve **المُصاحِرُ**: **الصَّحراء**’da denkini savaşan ve ona hile yapmayan kimsedir.

Ve **الصُّحْرة**: **الحرَّة** içinde yarılıp açılan bir çukur; yumuşak bir yer olur, onu taşlar kuşatır; cem‘i yalnız **صُحَرٌ**’dur; Ebû Züeyb, bir **يرَاعاً**’ı vasfederek dedi:
سَبِيٌّ من يَراعَتِه نَفاهُ
أَتيٌّ مَدَّهُ صُحَرٌ وَلُوبُ
Onun sözü **سَبِيّ**: yani garip. Ve **اليَراعَة** burada: **الأَجَمَة**’dir. Ve ona **صَحْرَةَ بَحْرَةَ** olarak rastladım; aranda onunla hiçbir şey olmadığında; ve o ikisi gayr-i mecrâdır; ve denildi ki: ikisi mecrâ kılınmadı; çünkü iki isim, tek bir isim kılındı. Ve ona işi **صَحْرَةَ بَحْرَةَ** olarak haber verdi; ve **صَحْرَةً بَحْرَةً**; yani aranda onunla bir kimse olmaksızın, yüz yüze.

Ve ona içindekini **صَحَاراً** olarak ortaya koydu: sanki onu açıkça yüzüne vurdu. Ve **الأَصْحَرُ**: **الأَصهَب**’e yakındır; renk adı **الصَّحَرُ** ve **الصُّحْرَةُ**’dir; ve denildi ki: **الصَّحَرُ**, az bir beyazlığa doğru, hafif bir kızıllık içinde bir tozluluktur; Zû’r-Rumme dedi:
يَحْدُو نَحائِصَ أَشْباهاً مُحَمْلَجةً،
صُحْرَ السَّرابِيل في أَحْشائها قَبَبُ
Ve denildi ki: **الصُّحْرة** tozluluğa çalan bir kızıllıktır; ve adam **أَصْحَر** ve kadın, renginde **صَحْراء**. el-Asma‘î: **الأَصْحَرُ**, **الأَصْبَح** gibidir; ve **الصُّحْرة**, **الأَصْحَر**’ın rengidir; o, başında **شُقرة** olan kimsedir.

Ve bitki **واصْحارَّ** olarak **اصْحِيراراً**: onda hâlis olmayan bir kızıllık aldı; sonra kurudu da sarardı; ona **اصْحارَّ** denir. Ve başak **واصحارَّ**: kızardı; ve denildi ki: başları beyazladı. Ve renkçe **حِمار أَصْحَرُ**; ve **أَتان صَحُورٌ**: onda beyazlık ve kızıllık vardır; cem‘i **صُحُر**’dur; ve **الصُّحْرة** renk adıdır; ve **الصَّحَر** masdardır.

Ve **الصَّحُور** ayrıca: **الرَّمُوح**; yani ayağıyla tekmeleyen.

Ve **الصَّحِيرة**: sağılan süt; kaynatılır, sonra üzerine sadeyağ dökülür de içme olarak içilir; ve denildi ki: o, deve ve koyunun saf sütüdür; ve keçiden de, **الحَسْوِ**’a ihtiyaç duyulduğunda ve onlara un kıt geldiğinde ve yerlerinde pişirme olmadığında; onu pişirdiler, sonra hastaya sıcak olarak içirdiler. Ve onu **صَحَره يَصْحَره صَحْراً**: onu pişirdi; ve denildi ki: özellikle süt ısıtıldığında, ta ki yansın; o **صَحِيرة**’dir; fiil de fiil gibidir. Ve denildi ki: **الصَّحِيرة** sağılan süttür; ısıtılır, sonra üzerine un serpilir. Ve denildi ki: o, sağılan süttür; **يُصْحَر** edilir; o da içine kızgın taş atılmasıdır; yahut tencereye konur da onda bir defa taşma ile kaynatılır, ta ki yansın; yanma kaynamadan öncedir; bazen içine un konur, bazen içine sadeyağ konur; fiil de fiil gibidir. Ve denildi ki: o **الصَّحِيرة**, **الصَّحْرِ**’dendir; **الفَهِيرة**’nin **الفِهْر**’den oluşu gibi.

Ve **الصُّحَيْراء**; **الكُدَيْراء** vezni üzere, memdûd: sütten bir صنف; Kurâ‘dan; onu belirlemedi.

Ve **الصَّحِير**: eşeklerin sesinden; eşek **صَحَر** eder, **يَصْحَر صَحِيراً** ve **صُحَاراً**; o, atlarda **الصَّهِيل**’den daha şiddetlidir. Ve **صُحار** atların: teridir; ve denildi ki: hummasıdır. Ve güneş onu **صَحَرته**: beynini ağrıttı.

Ve **صُحْرُ**: Âd oğlu Lokman’ın kız kardeşinin adıdır. Ve onların meseldeki sözü: “Benim günahım yok; ancak **صُحْرَ**’ın günahı”; o, iyilik üzerine cezalandırılmış bir kadının adıdır. İbn Berrî dedi: **صُحُرُ**, Âdî Lokman’ın kızıdır; ve oğlu **لُقَيم** ( **الميم** ile); bir baskına çıktılar da develer elde ettiler; **لُقَيم** öne geçti, evine geldi; kız kardeşi **صُحْرُ**, ganimetinden bir deve kesti ve ondan, babası geldiğinde ona ikram edeceği bir yemek yaptı; **لُقْمان** gelince yemeği ona sundu; o, **لقيماً**’ı kıskanırdı; onu tokatladı, onun için bir günah yoktu. Dedi: İbn Hâlaveyh de dedi ki: o, Âd oğlu Lokman’ın kız kardeşidir; ve dedi ki: onun günahı, Lokman’ın evinin tavanında bir balgam görmesi ve onu öldürmesidir; iki sözden meşhur olan birincisidir.

Ve **صُحَارٌ**: Abdülkays’tan bir adamın adıdır; Cerîr dedi:
لقيت صُحارَ بني سِنان فيهم
حَدَباً كأَعصلِ ما يكون صُحار
Ve rivayet olunur: **كأَقْطَمِ** ما يكون **صُحار**. Ve **صُحار**: bir kabiledir. Ve **صُحار**: Umân şehridir. el-Cevherî dedi: **صُحار**, damme ile, dağa bitişik tarafta Umân’ın kasabasıdır; ve sahile bitişik tarafta onun kasabası **تُؤَام**’dır. Hadîste: Allah’ın Resûlü, sallallahu aleyhi ve sellem, iki **ثَوْبَيْن صُحَارِيَّيْنِ** içinde kefenlendi; **صحار** Yemen’de bir köydür; elbise ona nisbet edildi; ve denildi ki: o, renkten **الصُّخْرة**’dendir; ve elbise **أَصْحَر** ve **صُحارِيّ**. Osman hadîsinde: onun, bir adamı **سَمُرة**’yi **بِصُحَيرات اليَمام**’da keserken gördüğü; İbnü’l-Esîr dedi: o, bir yer adıdır; dedi: ve **اليَمام** ağaçtır yahut kuştur.

Ve **الصُّحَيرات**: küçültme cem‘idir; tekili **صُحْرة**’dir. Ve o, **الحرَّة**’nin ortasında bulunan yumuşak bir yerdir. Dedi: Ebû Mûsâ böyle dedi ve **اليَمام**’ı ağaç yahut kuş diye tefsir etti; dedi: kuş ise doğrudur; ağaç ise onda **يّمام** ( **الياء** ile) bilinmez; ancak o **ثُمام**’dır ( **الثاء** üç noktalı ile). Dedi: Hâzimî de onu böyle ضبط etti; dedi: o **صُحَيْرات الثُّمَامة**’dır; ve onda **الثّمام** da denir, **هاء**sız. Dedi: o, Nebî’nin, sallallahu aleyhi ve sellem, Bedr’e gidişinde menzillerinden biridir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AD%D8%B1/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ص ح ر * * الصَّحْراءُ * البرية وهي غير مصروفة وإن لم تكن صفة للتأنيث ولزوم التأنيث كبُشرى تقول * صَحْراءُ * واسعة ولا تقل * صَحْراءَةٌ * فتُدخل تأنيثا على تأنيث والجمع * الصَّحَرَى * بفتح الراء و * الصَّحْراواتُ * وكذلك جمع كل فعلاء إذا لم تكن مُؤنث أفعل مثل عذراء وخبراء وورقاء اسم رجل وبعض العرب يقول * الصَّحَارِي * بكسر الراء وهذه * صَحارٍ * كما تقول جوارٍ و * أصْحَرَ * الرجل خرج إلى الصحراء

##### Türkçe

* ص ح ر * * **الصَّحْراءُ** * kırdır; ve (bu kelime) gayr-i munsarıftır; her ne kadar müenneslik için bir sıfat olmasa da, ve **بُشرى** gibi müennesliğe lüzum (göstermesi) sebebiyledir. Dersin ki: * **صَحْراءُ** * geniştir; ve * **صَحْراءَةٌ** * demezsin; böylece bir müennesliği bir müenneslik üzerine sokmuş olursun. Çoğulu: * **الصَّحَرَى** * râ’nın fethiyle; ve * **الصَّحْراواتُ** *; ve bu, her **فعلاء**’nın çoğuludur; eğer **أفعل**’in müennesi değilse; **عذراء** ve **خبراء** ve **ورقاء** (gibi); (ve) bir adamın adı (olan) **ورقاء**. Bazı Araplar * **الصَّحَارِي** * der; râ’nın kesriyle; ve bu * **صَحارٍ** *dır; tıpkı * **جوارٍ** * dediğin gibi. Ve * **أصْحَرَ** * adam: sahra(ya) çıktı.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AD%D8%B1/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الصحراء: اسم سبع محال بالكوفة ومحل خارج القاهرة. الصحراء: الأرض المستوية في لين وغلظ دون القف، أو هي الفضاء الواسع، زاد بن سيده: لا نبات به. قال الجوهري: الصحراء: البرية وهي غير مصروفة وإن لم يكن صفة، وإنما لم يصرف للتأنيث، وللزوم حرف التأنيث له، قال: وكذلك القول في بشرى، تقول: صحراء واسعة، ولا تقل: صحراءة واسعة، ولا تقل: صحراءة واسعة، فتدخل تأنيثا على تأنيث. وقال ابن شميل: الصحراء من الأرض: مثل ظهر الدابة الأجرد، ليس بها شجر ولا إكام ولا جبال، ملساء، يقال: صحراء بينة الصحر والصحرة. ج: صحارى، بفتح الراء، وصحاري، بكسرها، ولا يجمع على صحر، لأنه ليس بنعت. قال ابن سيده: الجمع صحراوات، وصحار، ولا يكسر على فعل، لأنه وإن كان صفة فقد غلب عليه الاسم. وقال الجوهري: الجمع الصحاري والصحروات، قال: وكذلك جمع كل فعلاء إذا لم يكن مؤنث أفعل، مثل: عذراء، وخبراء، وورقاء اسم رجل. وجاءت مشددة، وهو الأصل فيه، لأنك إذا جمعت صحراء أدخلت بين الحاء والراء ألفا وكسرت الراء، كما يكسر ما بعد ألف الجمع في كل موضع، نحو: مساجد وجعافر، فتنقلب الألف الأولى بعد الراء ياء، للكسرة التي قبلها، وتنقلب الألف الثانية التي للتأنيث أيضا ياء، فتدغم، ثم حذفوا الياء الأولى، وأبدلوا من الثانية ألفا، فقالوا: صحارى، ليسلم الألف من الحذف عند التنوين، وإنما فعلوا ذلك ليفرقوا بين الياء المنقلبة من الألف للتأنيث وبين الياء المنقلبة من الألف التي ليست للتأنيث، نحو ألف مرمى ومغزي، إذ قالوا: المرامى، والمغازي، وبعض العرب لا يحذف الياء الأولى، ولكن يحذف الثانية فيقول: الصحارى، بكسر الراء، وهذه صحار، كما تقول جوار، وشاهد التشديد في قوله:
  وقد أغدو على أشق                      ر يجتاب الصحاريا. الأشقر: اسم فرسه، ويجتاب، أي يقطع. وأصحروا: برزوا فيها، أي الصحراء. وقيل: أصحروا، إذا برزوا إلى فضاء لا يواريهم شيء، ومنه حديث أم سلمة لعائشة  سكن الله عقيراك فلا تصحريها  ، معناه لا تبرزيها إلى الصحراء، قال ابن الأثير: هكذا جاء في هذا الحديث متعديا على حذف الجار، وإيصال الفعل، فإنه غير متعد، وفي حديث على  فأصحر لعدوك وامض على بصيرتك  أي كن من أمره على أمر واضح منكشف. أصحر المكان: اتسع، أي صار كالصحراء. أصحر الرجل: اعور. والصحرة، بالضم: جوية تنجاب في الحرة وتكون أرضا لينة تطيف بها حجارة، ج صحر لا غير، قال أبو ذؤيب يصف يراعا:
  سبى من يراعته نفـاه                      أتى مده صحر ولوب

  قوله: سبي، أي غريب، واليراعة هنا الأجمة ولقيه صحرة بحرة نحرة، الأخير بالنون، قال الصاغاني: مجراة لأنهم لا يمزجون ثلاثة أسماء، انتهى. وفي اللسان: لقيته صحرة بحرة، قيل: لم يجريا لأنهما اسمان جعلا اسما واحدا، إذا لم يكن بينك وبينه شيء. اختبره بالأمر صحرة بحرة وصحرة، بالتنوين، ويضم الكل، أي قبلا بلا حجاب. وفي التكملة: أي كفاحا. وأبرز له ما في نفسه من الأمر صحارا، بالكسر، كأنه جاهره به جهارا.
 والأصحر: قريب من الأصهب، والاسم، أي اسم اللون الصحر، بفتح فسكون هكذا هو مضبوط والصواب محركة، والصحرة، بالضم. أو هو، أي الصحر: غبرة في حمرة خفية، كذا في النسخ، والصواب خفيفة إلى بياض قليل قال ذوالرمة:
  يحدو نحائص أشباها محمـلـجة                      صحر السرابيل في أحشائها قبب وقيل: الصحرة: حمرة تضرب إلى غبرة. ورجل أصحر، وامرأة صحراء في لونها. وقال الأصمعي: الأصحر: نحو الأصبح، والصحرة لون الأصحر وهو الذي في رأسه شقرة. واصحار النبت اصحيرارا: أخذت فيه حمرة ليست بخالصة. ثم هاج فاصفر، فيقال له: اصحار. واصحار السنبل: احمار، أو ابيضت أوائله. وحمار أصحر الون، وأتان صحور، كصبور: فيها بياض وحمرة، وجمعه الصحر.
 والصحرة اسم اللون ، والصحر المصدر. أو صحور: رموح، أي نفوح برجلها والصحيرة: اللبن الحليب يغلى، ثم يصب عليه السمن فيشرب شربا. وقيل هي محض الإبل والغنم ومن المعزي إذا احتيج إلى الحسو، وأعوزهم الدقيق، ولم يكن بأرضهم، طبخوه، ثم سقوه العليل حارا. وصحره يصحره صحرا: طبخه. وقيل : إذا سخن الحليب خاصة حتى يحترق فهو صحيرة، والفعل كالفعل. وقيل الصحيرة: اللبن الحليب يسخن ثم يذر عليه الدقيق وقيل هو اللبن الحليب يصحر، وهو أن يلقى فيه الرضف، أو يجعل في القدر فيغلى فيه فور واحد، حتى يحترق والاحتراق قبل الغلي وربما جعل فيه سمن. والفعل كالفعل. وقيل: هي الصحيرة من الصحر، كالفهيرة من الفهر.
 والصحير، كأمير: من صوت الحمير أشد من الصهيل في الخيل، وقد صحر يصحر صحيرا، وصحارا. والصحيراء، ممدودا، كالحميراء: صنف من اللبن، عن كراع، ولم يعينه. وصحير، كزبير: ع، قرب فيد، وصحير أيضا: جبل، وفي التكملة: علم شمالي قطن، وسيأتي قطن في محله. وصحار، كغراب: عرق الخيل أو حماها، وعلى الأول اقتصر الصاغاني. وصحار: رجل من عبد القيس قال جرير:
  لقيت صحار بني سنان فيهـم                      حدبا كأعظم ما يكون صحار وابنا صحار: بطنان من العرب يعرفان بهذا الاسم. وصحره، أي اللبن، كمنعه، يصحره صحرا: طبخه ثم سقاه العليل. وصحرته الشمس: ىلمت دماغه، وقيل: أذابته، كصهرته. وصحر، بالضم ممنوعا ويصرف: أخت لقمان بن عاد، عوقبت على الإحسان، فضرب بها المثل، فقيل : مالي ذنب إلا ذنب صحر هذا قول ابن خالويه، وهو مجاز. وقال ابن بري: صحر: هي بنت لقمان العادي، وابنه لقيم بالميم، خرجا في إغارة، فأصابا إبلا، فسبق لقيم، فأتى منزله، فنحرت أخته صحر جزورا من غنيمته، وصنعت منها طعاما تتحف به أباها إذا قدم، فلما قدم لقمان قدمت له الطعام، وكان يحسد لقيما، فلطمها،ولم يكن لها ذنب.

  قلت: وهكذا ذكره أبو عبيد في الأمثال، كما نقله عنه الحافظ والثعالبي في المضاف والمنسوب والفرق لابن السيد، كما نقله عنهما شيخنا في شرحه، ونقل عن ابن خالويه إن ذنبها هو أن لقمان رأى في بيتها نخامة في السقف فقتلها. والأصحر والمصحر: الأسد أورده الصاغاني. ومما يستدرك عليه: المصاحر: الذي يقاتل قرنه في الصحراء ولا يخاتله. وقال الصاغاني: الصحر: البياض. وصحار، بالضم: مدينة عمان، وقال الجوهري: صحار: قصبتها مما يلي الساحل.
 وفي الحديث:  كفن رسول الله صلى الله عليه وسلم في ثوبين صحاريين  . صحار: قرية باليمن نسب الثوب إليها، وقيل : هو من الصحرة، من اللون، وثوب أصحر وصحاري. وفي حديث عثمان أنه رأى رجلا يقطع سمرة بصحيرات الثمام، قال الحازمي: ويقال فيه: صحيرات الثمامة، وهي إحدى مراحل النبي صلى الله عليه وسلم إلى بدر ومن المجاز: أصحر بالأمر وأصحره: أظهره، ولا تصحر أمرك، وأصحر بما في قلبك. وألقى زوره بصحراء التمرد. هكذا في الأساس. وبكر بن عبد الله بن صحار الغافقي، ككتان، شهد فتح مصر.

##### Türkçe

**الصحراء**: Kûfe’de yedi mahallin ve Kahire’nin dışında bir mahallin adıdır. **الصحراء**: **القف**’ten aşağı, yumuşaklık ve sertlikte düz yer; yahut o, geniş boşluktur; İbn Sîde artırdı: onda bitki yoktur. el-Cevherî dedi: **الصحراء**: kırdır ve o, sıfat olmasa da gayr-i munsarıftır; ancak te’nîs için ve te’nîs harfinin ona lâzım oluşu için munsarıf kılınmadı; dedi: ve aynı söz **بشرى** hakkında da böyledir; dersin: **صحراء** geniş, ve demezsin: **صحراءة** geniş, ve demezsin: **صحراءة** geniş; böylece te’nîs üzerine te’nîs sokarsın. İbn Şümeyl dedi: yerden **الصحراء**: kel dağarcığın sırtı gibidir; onda ne ağaç, ne tümsekler, ne dağlar vardır; dümdüzdür; denir: **صحراء** açık **الصحر** ve **الصحرة**. Çoğulu: **صحارى**, **الراء**’nın fethiyle; ve **صحاري**, onun kesriyle; ve **صحر** üzerine cem‘ edilmez, çünkü o bir niteleme değildir. İbn Sîde dedi: cem‘ **صحراوات** ve **صحار**’dır; ve **فعل** üzerine kırılmaz; çünkü o, sıfat olsa da isim ona galip gelmiştir. el-Cevherî dedi: cem‘ **الصحاري** ve **الصحروات**’tır; dedi: ve her **فعلاء**’nın cem‘i böyledir, eğer **أفعل**’in müennesi değilse; misal: **عذراء** ve **خبراء** ve **ورقاء** bir adam adıdır. Ve şeddeli geldi; ve o, onda asıldır; çünkü sen **صحراء**’yı cem‘ ettiğinde **الحاء** ile **الراء** arasına bir ألف sokarsın ve **الراء**’yı kesreli kılarsın; her yerde cem‘ ألف’ından sonrasının kesrelenmesi gibi; نحو: **مساجد** ve **جعافر**; böylece ilk ألف, ondan önceki kesre sebebiyle **الراء**’dan sonra ياء’ya döner; ve te’nîs için olan ikinci ألف da yاء’ya döner; sonra idğam edilir; sonra birinci yاء’yı sildiler ve ikincisinden bir ألف bedel kıldılar; böylece dediler: **صحارى**; tenvîn عندında ألف’ın haziften selâmet bulması için; bunu ancak, te’nîs için olan ألف’tan dönmüş yاء ile te’nîs için olmayan ألف’tan dönmüş yاء arasında fark koymak için yaptılar; نحو: **مرمى** ve **مغزي**’nin ألف’ı; zira dediler: **المرامى** ve **المغازي**. Bazı Araplar birinci yاء’yı silmez; fakat ikincisini siler de şöyle der: **الصحارى**; **الراء**’nın kesriyle; ve bu **صحار**’dır; senin **جوار** dediğin gibi. Şeddelenmenin şahidi onun sözündedir:
  وقد أغدو على أشق                      ر يجتاب الصحاريا
**الأشقر**: atının adıdır; ve **يجتاب**: yani keser. Ve **أصحروا**: onda, yani **الصحراء**’da ortaya çıktılar. Ve denildi: **أصحروا**; bir boşluğa çıktıklarında ki onları hiçbir şey örtmez; ve ondan Ümmü Seleme’nin Âişe’ye hadisi:  **سكن الله عقيراك فلا تصحريها**  ; manası: onu **الصحراء**’ya çıkarma; İbnü’l-Esîr dedi: bu hadiste böyle geldi; cer harfinin hazfi üzerine müteaddî kılınmış ve fiil ulaştırılmıştır; zira o müteaddî değildir. Ve Ali’nin hadisinde:  **فأصحر لعدوك وامض على بصيرتك**  yani onun işi hakkında senden açık, ortaya çıkmış bir iş üzere ol. **أصحر** yer: genişledi; yani **الصحراء** gibi oldu. **أصحر** adam: tek gözlü oldu. Ve **الصحرة**, damme ile: **الحرة** içinde yarılan bir çukurdur; ve etrafını taşların kuşattığı yumuşak bir yer olur; çoğulu yalnız **صحر**’dır. Ebû Züeyb, bir **يراع**’ı vasfederken dedi:
  سبى من يراعته نفـاه                      أتى مده صحر ولوب

Onun sözü: **سبي**; yani garip. Ve **اليراعة** burada **الأجمة**’dir. Ve onu **صحرة بحرة نحرة** ile karşıladı; sonuncusu **النون** iledir. es-Sâğânî dedi: ikisi de mecrûrdur; çünkü onlar üç ismi karıştırmazlar; bitti. Ve **اللسان**’da: onu **صحرة بحرة** ile karşıladım; denildi: ikisi mecrûr olmadı; çünkü ikisi, aranda onunla hiçbir şey olmadığında, tek bir isim kılınmış iki isimdir. Onu iş ile **صحرة بحرة** ve **صحرة** ile, tenvîn ile, imtihan etti; ve hepsi damme ile de gelir; yani perde olmaksızın karşıdan. Ve **التكملة**’de: yani yüz yüze. Ve işten içindekini ona **صحارا** ile, kesre ile, ortaya koydu; sanki onu onunla açıktan açıga karşı karşıya getirdi.

Ve **الأصحر**: **الأصهب**’e yakındır; ve isim, yani renk adı **الصحر**; fetha sonra sükûn ile; işte böyle ضبط edilmiştir; ve doğrusu harekeli olandır; ve **الصحرة**, damme ile. Yahut o, yani **الصحر**: gizli bir kızıllık içinde bir tozluluktur; nüshalarda böyle; ve doğrusu: hafif, az bir beyazlığa doğru. Zü’r-Rumme dedi:
  يحدو نحائص أشباها محمـلـجة                      صحر السرابيل في أحشائها قبب
Ve denildi: **الصحرة**: tozluluğa çalan bir kızıllıktır. Ve adam **أصحر**; ve kadın renginde **صحراء**. Ve el-Asma‘î dedi: **الأصحر**: **الأصبح** gibidir; ve **الصحرة** **الأصحر**’ın rengidir; o, başında **شقرة** olan kimsedir. Ve bitkinin **اصحار**’ı, **اصحيرارا**: onda hâlis olmayan bir kızıllık aldı. Sonra kurudu da sarardı; böylece ona **اصحار** denir. Ve başağın **اصحار**’ı: kızarmasıdır; yahut başlarının beyazlamasıdır. Ve **أصحر** renkli bir eşek; ve **صحور** bir dişi eşek, **صبور** gibi: onda beyazlık ve kızıllık vardır; ve onun cem‘i **الصحر**’dır.

Ve **الصحرة** renk adıdır; ve **الصحر** masdardır. Yahut **صحور**: **رموح**; yani ayağıyla tekmeleyici. Ve **الصحيرة**: sağılmış süt kaynatılır; sonra üzerine sadeyağ dökülür; böylece içim olarak içilir. Ve denildi: o, deve ve koyunun saf sütüdür; ve **المعزي**’den, yudumlamaya ihtiyaç duyulduğunda; ve onlara un az geldiğinde ve onların yerinde bulunmadığında; onu pişirdiler; sonra hastaya sıcak içirdiler. Ve onu, yani **صحره** onu **صحرا** olarak: onu pişirdi. Ve denildi: özellikle sağılmış süt ısıtıldığında, ta ki yansın; o zaman o **صحيرة**’dir; ve fiil fiil gibidir. Ve denildi: **الصحيرة**: sağılmış süt ısıtılır; sonra üzerine un serpilir. Ve denildi: o, sağılmış süttür; **يصحر**; ve o, içine kızgın taş atılmasıdır; yahut tencereye konur da onda bir tek kaynama kaynar; ta ki yansın; ve yanma kaynamadan öncedir; ve bazen içine sadeyağ konur. Ve fiil fiil gibidir. Ve denildi: o, **الصحر**’dan **الصحيرة**’dir; **الفهر**’den **الفهيرة** gibi.

Ve **الصحير**, **أمير** gibi: eşeklerin sesinden, atlarda kişnemeden daha şiddetli olandır; ve **صحر** eder, **يصحر** **صحيرا** ve **صحارا**. Ve **الصحيراء**, uzatılmış olarak, **الحميراء** gibi: sütten bir sınıftır; Kurâ‘dan; ve onu belirlemedi. Ve **صحير**, **زبير** gibi: bir yer adıdır; Fîd’e yakın. Ve **صحير** ayrıca: bir dağdır. Ve **التكملة**’de: **قطن**’un kuzeyinde bir alamettir; ve **قطن** kendi yerinde gelecektir. Ve **صحار**, **غراب** gibi: atın teri yahut hummasıdır; ve Sâğânî birincisiyle yetindi. Ve **صحار**: Abdülkays’tan bir adamdır. Cerîr dedi:
  لقيت صحار بني سنان فيهـم                      حدبا كأعظم ما يكون صحار
Ve **ابنا صحار**: Araplardan iki batındır; bu adla bilinirler. Ve onu, yani sütü, **صحره**; **منعه** gibi; onu **صحرا** olarak **يصحره**: onu pişirdi, sonra hastaya içirdi. Ve güneş onu **صحرته**: beynini yaktı; ve denildi: onu eritti; **صهرته** gibi. Ve **صحر**, damme ile; memnû‘ olup sarf olunur: Âd’ın oğlu Lokman’ın kız kardeşidir; iyilik üzerine cezalandırıldı; böylece onunla mesel vuruldu; denildi: benim günahım yoktur, ancak **صحر**’ın günahı; bu, İbn Hâlaveyh’in sözüdür; ve o mecazdır. İbn Berrî dedi: **صحر**: o, Lokman el-Âdî’nin kızıdır; ve oğlu **لقيم**’dir, **الميم** ile; bir baskına çıktılar; böylece develer elde ettiler; derken **لقيم** öne geçti; böylece evine geldi; onun kız kardeşi **صحر**, ganimetinden bir deve kesti; ve ondan, babası geldiğinde ona hediye edeceği bir yemek yaptı; derken Lokman geldiğinde ona yemeği sundu; ve o, **لقيما**’yı kıskanırdı; böylece ona bir tokat attı; ve onun hiçbir günahı yoktu.

Dedim ki: İşte böylece onu Ebû Ubeyd emsâlde zikretti; hâfız ve Seâlibî’nin **المضاف والمنسوب**’da ve İbnü’s-Seyyid’in **الفرق**’ında ondan naklettikleri gibi; şeyhimiz de şerhinde onlardan naklettiği gibi. İbn Hâleveyh’ten de nakletti ki onun kuyruğu (hakkındaki sebep) şudur: Lokmân onun evinde tavanda bir balgam gördü de onu öldürdü. **الأصحر** ve **المصحر**: aslan; bunu Sâgânî zikretti. Onun üzerine istidrâk edileceklerdendir: **المصاحر**: kırda boynuzdaşını savaşan ve ona hile yapmayan kimse. Sâgânî dedi ki: **الصحر**: beyazlık. **صحار**, zamme ile: Umân şehri. Cevherî dedi ki: **صحار**: sahile bitişik taraftaki kasabasıdır.

Hadiste: “Resûlullah صلى الله عليه وسلم iki **صحاريين** elbisede kefenlendi.” **صحار**: Yemen’de bir köy; elbise ona nisbet edildi. Ve denildi ki: o, renk bakımından **الصحرة**’dandır. Ve **ثوب أصحر** ve **صحاري**. Osman hadîsinde: o, **بصحيرات الثمام**’da bir **سمرة** kesen bir adam gördü. Hâzimî dedi ki: onda şöyle de denilir: **صحيرات الثمامة**; o, Nebî صلى الله عليه وسلم’in Bedir’e (gidişindeki) menzillerinden biridir. Mecazdandır: **أصحر بالأمر** ve **أصحره**: onu açığa çıkardı. “İşini açığa çıkarma” ve “kalbindekini açığa vur.” Ve “hilekârlığını **بصحراء التمرد**’a attı.” İşte böyle **الأساس**’ta. Ve Bekr b. Abdullah b. **صحار** el-Gâfikî, **ككتان** (vezninde), Mısır’ın fethine şahit oldu.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AD%D8%B1/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

صَحَرَهُ
1 صَحَرَهُ ذ , aor. صَحَرَ , (S, K,) inf. n. صَحْرٌ, (S, TA,) namely, milk, He made it to become what is termed صَحِيرَة: (S, TA:) or he cooked it, (K, TA,) and then gave it to a sick person to drink. (TA.) ― -b2- صَحَرَتْهُ الشَّمْسُ The sun pained his brain: (K:) it is like صَهَرَتْهُ; (A;) or, as some say, melted him. (TA.) -A2- صَحَرَ, aor. صَحَرَ , inf. n. صَحِيرٌ and صُحَارٌ, He (an ass) uttered a sound [or braying] more vehement than the neighing of horses. (TA.) -A3- [Golius explains صَحَرَ as meaning It spread out wide, said of a place, on the authority of J: but the verb is اصحر, q. v.; and the authority is not J.]

3 صَاْحَرَ [صِحَارٌ is an inf. n. of صَاحَرَ, a verb not mentioned: hence,] أَبْرَزَ لَهُ مَا فِى نَفْسِهِ مِنَ الأَمْرِ صِحَارَا (assumed tropical:) [He showed to him what was in his mind, of the thing, or affair, openly]: a saying like جَاهَرَهُ بِهِ جِهَارًا. (K, * TA. [See also 4.])

اصحر
4 اصحر ذ , (S, A, Mgh, K,) or اصحر الصَّحْرَآءَ, (Msb, [but I think that this is a mistake for اصحر اـِلَى الصَّحْرَآءِ,]) inf. n. اـِصْحَارٌ, (Msb,) He went forth to the صحرآء [or desert, &c.], (S, A, Mgh,) or into the صحرآء: (Msb, K:) تصحّر [in this sense] has not been heard. (Mgh.) ― -b2- Hence, in a trad., the saying of Umm-Selemeh to 'ءïsheh, سَكَّنَ اللّٰهُ عُقَيْرَاكِ فَلَا تُصْحِرِيهَا [app. meaning, accord. to explanations of it in the TA in art. عقر, God hath made thy dwelling and estate, or, as Z explains it, thy person (نَفْسَكِ), to be quietly settled, therefore do not thou remove it forth to the desert]; i. e. لَا تُبْرِزِيهَا اـِلَى الصَّحْرَآءِ; the verb, accord. to IAth, being made trans. by the suppression of the prep.; [i. e. تُصْحِرِيهَا being for تُصْحِرِى بِهَا;] for it is [properly] intrans. (TA. [See also the next sentence but one, in which the verb is tropically made trans.]) ― -b3- أَصْحِرْ لِعَدُوِّكَ means (assumed tropical:) Be thou in a state of clearness [or certainty] with respect to the case of thy enemy: (JM, TA:) occurring in a trad. of 'Alee. (TA.) ― -b4- One says also, أَصْحَرَ بِالأَمْرِ and أَصْحَرَهُ (tropical:) He revealed, or made manifest, the affair, or case: and لَا تُصْحِرْ أَمْرَكَ (tropical:) [Reveal not thy affair, or case]: and أَصْحِرْهُ بِمَا فِى قَلْبِكَ (tropical:) [Reveal to him what is in thy mind]. (A, TA.) ― -b5- اصحر said of a place, It was, or became, wide, or spacious; (O, K, TA;) i. e. it became like the صَحْرَآء. (TA.) -A2- Said of a man, He was, or became, blind of one eye. (K.)

اصحارّ
11 اصحارّ ذ It (a plant) dried up; or became yellow; or dried up and became yellow: (S:) or became of a dingy red colour, and then dried up and became yellow: (TA:) and (TA) it (a plant, K, or an ear of corn, TA) became red: or its first parts became white. (K, TA.)

صِحْرٌ
صِحْرٌ ذ an imitative sequent to صِفْرٌ [q. v.]. (Kh, Ham p. 354.)

صَحَرٌ
صَحَرٌ ذ : see صُحْرَةٌ.

لَقِيتُةُ صَحْرَةَ بَحْرَةَ
لَقِيتُةُ صَحْرَةَ بَحْرَةَ ذ , in which the two nouns are imperfectly decl., (S, L,) being regarded as one, (L,) and صَحْرَةً بَحْرَةً, (K in art. بحر,) and بُحْرَةَ ↓ صُحْرَةَ, with damm, (O,) and صُحْرَةً بُحْرَةً, (MF in art. بحر,) and صَحْرَةً بَحْرَةً نَحْرَةً, (O, K,) and صَحْرَةَ بَحْرَةَ نَحْرَةَ, (K, [but this last is implicitly disallowed in the O, and expressly by MF in art. بحر,]) and with damm also in all these words, [i. e. صُحْرَة &c.,] (K,) I met him openly, or in open view, nothing intervening to conceal him. (S, L, K. [See also بَحْرَةٌ; and see صَرْحَةٌ.]) And one says likewise, أَخْبَرَهُ بِالأَمْرِ صحرة بحرة [He acquainted him with the affair, or case, openly]. (TA.)

صُحْرَةٌ
صُحْرَةٌ ذ (S, K, in the CK, صُحَرَةٌ [which is a mistake,]) and ↓ صَحَرٌ (K [in some copies of the K صَحْرٌ, which, as observed in the TA, is wrong,]) A colour in which is [the kind of red termed] شُقْرَةٌ: (S:) or a colour nearly the same as [the kind of red termed] صُبْهَةٌ: (K:) or the latter, (TA, [and app. the former also,]) a dust-colour with a slight redness, (in the K, in حُمْرَة خَفِيَّة, the latter of these two words is a mistake for خَفِيفَة, TA,) inclining to a little whiteness: (K, TA:) or the former, redness inclining to dustcolour: (TA:) or dust-colour with redness: (A:) and [redness of the kind termed] شُقْرَة in the head: (As, TA:) and both words, a colour in which is whiteness and redness: (TA:) and whiteness overspreading blackness; like سُحْرَةٌ and سَحَرٌ: (TA in art. سحر:) and the latter, accord. to Sgh, whiteness. (TA.) -A2- Also, both words, The quality of a صَحْرَآء [q. v.]. (ISh.) ― -b2- And the former, A clear space in a [stony tract such as is called] حَرَّة, (S, K,) consisting of soft and clean soil with stones in it: (TA:) pl. صُحَرٌ; (S, K;) the only pl. (TA.) ― -b3- See also صَحْرَة.

صَحْرَآءُ
صَحْرَآءُ ذ , imperfectly decl., (S, K,) though not an epithet; (S;) or it is an epithet in which the quality of a subst. predominates; (TA;) and is imperfectly decl. because it is of the fem. gender, (S,) and because the letter characteristic of the fem. gender [namely the long ا] is inseparable from it, (S, K,) A desert; a waste; syn. بَرِّيَّةٌ: (S, Msb:) or a tract of land like the back of a beast, bare, or destitute of herbage, without trees and without hills and without mountains; smooth [throughout]: (ISh:) or a plain, or level tract of land, with smoothness and ruggedness, (A, K,) less [rugged] than what is termed قُفّ: (K:) or a spacious tract of ground in which is no herbage: (M, A, K:) or the most plain and even of land, whether it have produced herbage or not, not having any mountain or hill near it; as also جَهَادٌ: (ISh, TA in art. جهد:) you say صَحْرَآءُ وَاسِعَةٌ [a wide desert &c.]; (S;) but you do not say صَحْرَآءَةٌ, adding one fem. sign after another: (S, Msb:) the pls. are صَحَارِىُّ (S, Msb, K) and صَحَارٍ (S, M, Msb) [in the K, صَحَارِى, which, without the art. ال, and except when it is prefixed to another noun, and in a case of pausing, is a manifest mistake, as is shown in every complete treatise on inflection,] and صَحَارَى (S, Msb, K) and صَحْرَاوَاتٌ: (S, K:) the first of which four pls. occurs in poetry, and is the original form of the second: for when you form the pl. of صَحْرَآءُ, [which is originally صَحْرَاا,] you introduce an ا between the ح and the ر, and give kesr to the ر as in all similar cases: then the first ا which is after the ر [in صحراا] is changed into ى, because of the kesreh preceding it; and the second ا, which is the characteristic of the fem. gender, is also changed into ى, and incorporated into the former: then they reject the first ى, and change the second into ا, [though still writing it ى,] and say صَحَارَى, with fet-h to the ر, that the ا may not be elided in the case of tenween, [which the word would have if the ر were with kesr]; and this they do to distinguish between the ى that is changed from the ا which is a characteristic of the fem. gender and the ى that is changed from the ا which is not a characteristic of the fem. gender as the ا of مَرْمًى when they say مَرَامٍ: some of the Arabs, however, do not reject the first ى [in صَحَارِىُّ], but reject the second ى, and say الصَّحَارِى, with kesr to the ر, and هٰذِهِ صَحَارٍ, like as you say جَوَارٍ (S. [In the Ham, p. 54, صُحَرٌ is mentioned as a pl. of صَحْرَآءُ; but I think it doubtful.])

صُحَارٌ
صُحَارٌ ذ The sweat of horses: (O, K:) or the fever of horses. (K.) [― -b2- See also 1.]

صَحُورٌ
صَحُورٌ ذ : see أَصْحَرُ.

صَحِيرٌ
صَحِيرٌ ذ A certain uttering of the voice of the ass, (A, K,) of a vehement kind, (A,) more vehement than the neighing of horses: an inf. n. (TA. [See 1.])

صَحِيرَةٌ
صَحِيرَةٌ ذ Milk into which heated stones are thrown, so that it boils, after which some clarified butter is poured upon it, and it is drunk; and sometimes some flour is sprinkled upon it, and then it is supped: or, accord. to Abu-l-Gheyth, it is called صَخِيرَةٌ, from الصَّخْرُ; like فَهِيرَةٌ, from الفِهْرُ: (S:) or fresh milk into which heated stones are thrown, or which is put in the cooking-pot and made to boil in it once, until it burns; and sometimes flour is put into it, and sometimes clarified butter: (TA:) or fresh milk which is made to boil, after which some clarified butter is poured upon it, (K,) and it is drunk: (TA:) or fresh milk which is heated until it burns: (A:) or pure milk of camels, or of sheep, or of goats, which, when they want soup, and have not flour, it not being found in their land, they cook, and then give to drink to a sick person, hot. (TA.)

ثَوْبٌ صُحَارِىٌّ
ثَوْبٌ صُحَارِىٌّ ذ A kind of garment, so called in relation to صُحَار, a town of El-Yemen: or, as some say, of the colour termed صُحْرَة, like ↓ أَصْحَرُ. (TA, from a trad.)

صُحَيْرَآءُ
صُحَيْرَآءُ ذ A certain sort of milk: (K:) so says Kr, without particularizing it. (TA.)

أَصْحَرُ
أَصْحَرُ ذ Of the colour termed صُحْرَة: (S, K:) or similar to أَصْبَحٌ: (As:) a man of a red colour inclining to dust-colour: (TA:) or having a colour such as is termed شُقْرَة upon his head: (As:) and an ass in which is a red colour: (S:) or of a dust-colour with redness: (A:) or in which is whiteness and redness; (TA;) and so ↓ صَحُورٌ applied to a she-ass; or this signifies wont to kick with her hind leg: (K, TA:) fem. صَحْرَآءُ: (S, TA:) and pl. صُحْرٌ. (TA.) See also صُحَارِىٌّ. ― -b2- الأَصْحَرُ and ↓ المُصْحِرُ The lion. (Sgh, K.)

المُصْحِرُ
المُصْحِرُ ذ : see what next precedes.

مُصَاحِرٌ
مُصَاحِرٌ ذ One who fights with his adversary in the desert (الصَّحْرَآء), and does not act deceitfully with him. (S.)

##### Türkçe

**صَحَرَهُ**
1 **صَحَرَهُ** ذ, muzârîsi **صَحَرَ**, (S, K,) mastarı **صَحْرٌ**, (S, TA,) yani, sütü, O, onun **صَحِيرَة** diye adlandırılan şey olmasını sağladı: (S, TA:) yahut onu pişirdi, (K, TA,) sonra da bir hastaya içmesi için verdi. (TA.) ― -b2- **صَحَرَتْهُ الشَّمْسُ** Güneş onun beynini ağrıttı: (K:) bu, **صَهَرَتْهُ** gibidir; (A;) yahut, bazılarının dediğine göre, onu eritti. (TA.) -A2- **صَحَرَ**, muzârîsi **صَحَرَ**, mastarı **صَحِيرٌ** ve **صُحَارٌ**, O (bir eşek) atların kişnemesinden daha şiddetli bir ses [yahut anırma] çıkardı. (TA.) -A3- [Golius, **صَحَرَ**’ı, bir yer hakkında söylenerek “genişçe yayıldı” mânâsında açıklar; J’ye dayanarak: fakat fiil **اصحر**’dır, bkz.; ve dayanak J değildir.]

3 **صَاْحَرَ** [**صِحَارٌ**, zikredilmeyen bir fiil olan **صَاحَرَ**’ın mastarıdır: bundan dolayı,] **أَبْرَزَ لَهُ مَا فِى نَفْسِهِ مِنَ الأَمْرِ صِحَارَا** (mecaz kabul edilerek:) [Ona, işten yahut durumdan, içindeki şeyi açıkça gösterdi]: **جَاهَرَهُ بِهِ جِهَارًا** gibi bir sözdür. (K, * TA. [Ayrıca 4’e de bak.])

**اصحر**
4 **اصحر** ذ, (S, A, Mgh, K,) yahut **اصحر الصَّحْرَآءَ**, (Msb, [fakat bunun **اصحر اـِلَى الصَّحْرَآءِ** yerine bir hata olduğunu sanıyorum,]) mastarı **اـِصْحَارٌ**, (Msb,) O, **صحرآء**’a [yahut çöle, vb.] çıktı, (S, A, Mgh,) yahut **صحرآء**’ın içine: (Msb, K:) **تصحّر** [bu mânâda] işitilmemiştir. (Mgh.) ― -b2- Bundan dolayı, bir rivayette, Ümm-Selemeh’in ‘ءïşe’ye sözü, **سَكَّنَ اللّٰهُ عُقَيْرَاكِ فَلَا تُصْحِرِيهَا** [görünüşte mânâsı, TA’da **عقر** maddesinde bunun açıklamalarına göre: Allah senin meskenini ve mülkünü, yahut Z’nin açıkladığı üzere, senin şahsını (**نَفْسَكِ**) sükûnetle yerleşik kılmıştır; öyleyse onu çöle çıkarma]; yani **لَا تُبْرِزِيهَا اـِلَى الصَّحْرَآءِ**; fiil, IAth’a göre, harf-i cerrin hazfiyle müteaddî kılınmıştır; [yani **تُصْحِرِيهَا**, **تُصْحِرِى بِهَا** yerinedir;] çünkü o [aslında] lâzımdır. (TA. [Ayrıca bir sonraki cümleden bir önceki cümleye de bak; orada fiil mecazen müteaddî kılınmıştır.]) ― -b3- **أَصْحِرْ لِعَدُوِّكَ** demek (mecaz kabul edilerek:) Düşmanının durumu hakkında açıklık [yahut kesinlik] hâlinde ol: (JM, TA:) ‘Alee’nin bir rivayetinde vârid olmuştur. (TA.) ― -b4- Şöyle de denir: **أَصْحَرَ بِالأَمْرِ** ve **أَصْحَرَهُ** (mecaz:) O, işi yahut durumu açığa vurdu, yahut belirgin kıldı: ve **لَا تُصْحِرْ أَمْرَكَ** (mecaz:) [İşini yahut durumunu açığa vurma]: ve **أَصْحِرْهُ بِمَا فِى قَلْبِكَ** (mecaz:) [Ona, kalbindeki şeyi açığa vur]. (A, TA.) ― -b5- **اصحر**, bir yer hakkında söylenerek, O, geniş oldu, yahut genişledi; (O, K, TA;) yani **صَحْرَآء** gibi oldu. (TA.) -A2- Bir adam hakkında söylenerek, O, bir gözünden kör oldu, yahut öyle oldu. (K.)

**اصحارّ**
11 **اصحارّ** ذ O (bir bitki) kurudu; yahut sarardı; yahut kurudu ve sarardı: (S:) yahut kirli bir kırmızı renkte oldu, sonra kurudu ve sarardı: (TA:) ve (TA) o (bir bitki, K, yahut bir başak, TA) kızardı: yahut onun ilk kısımları beyaz oldu. (K, TA.)

**صِحْرٌ**
**صِحْرٌ** ذ **صِفْرٌ**’a (bkz.) taklitî bir ardıl. (Kh, Ham s. 354.)

**صَحَرٌ**
**صَحَرٌ** ذ: **صُحْرَةٌ**’ye bak.

**لَقِيتُةُ صَحْرَةَ بَحْرَةَ**
**لَقِيتُةُ صَحْرَةَ بَحْرَةَ** ذ, bunda iki isim eksik i‘râblıdır, (S, L,) bir sayıldıkları için, (L,) ve **صَحْرَةً بَحْرَةً**, (K, بحر maddesinde,) ve **بُحْرَةَ** ↓ **صُحْرَةَ**, damme ile, (O,) ve **صُحْرَةً بُحْرَةً**, (MF, بحر maddesinde,) ve **صَحْرَةً بَحْرَةً نَحْرَةً**, (O, K,) ve **صَحْرَةَ بَحْرَةَ نَحْرَةَ**, (K, [fakat bu sonuncu, O’da zımnen reddedilmiş, ve MF tarafından بحر maddesinde açıkça reddedilmiştir,]) ve bu kelimelerin hepsinde damme ile de, [yani **صُحْرَة** vb.,] (K,) Ben onunla açıkça, yahut açık görüşte karşılaştım; onu gizleyecek hiçbir şey araya girmeksizin. (S, L, K. [Ayrıca **بَحْرَةٌ**’ye bak; ve **صَرْحَةٌ**’ye bak.]) Ve yine şöyle denir: **أَخْبَرَهُ بِالأَمْرِ صحرة بحرة** [Ona işi yahut durumu açıkça haber verdi]. (TA.)

**صُحْرَةٌ**
**صُحْرَةٌ** ذ (S, K, CK’de **صُحَرَةٌ** [ki bu bir hatadır,]) ve ↓ **صَحَرٌ** (K [K’nin bazı nüshalarında **صَحْرٌ**, ki TA’da belirtildiği üzere yanlıştır,]) İçinde [**شُقْرَةٌ** diye adlandırılan türden] bir kızıllık bulunan bir renk: (S:) yahut [**صُبْهَةٌ** diye adlandırılan türden] bir renge yakın bir renk: (K:) yahut ikincisi, (TA, [ve görünüşte birincisi de,]) hafif bir kızıllıkla toz rengi, (K’de **حُمْرَة خَفِيَّة** içinde bu iki kelimeden ikincisi, **خَفِيفَة** yerine bir hatadır, TA,) biraz beyazlığa meyleden: (K, TA:) yahut birincisi, toz rengine meyleden kızıllık: (TA:) yahut kızıllıkla toz rengi: (A:) ve başta [**شُقْرَةٌ** diye adlandırılan türden] kızıllık: (As, TA:) ve iki kelime de, içinde beyazlık ve kızıllık bulunan bir renk: (TA:) ve siyahlığın üzerine yayılmış beyazlık; **سُحْرَةٌ** ve **سَحَرٌ** gibi: (TA, سحر maddesinde:) ve ikincisi, Sgh’a göre, beyazlıktır. (TA.) -A2- Ayrıca, iki kelime de, bir **صَحْرَآء**’ın (bkz.) niteliği. (ISh.) ― -b2- Ve birincisi, **حَرَّة** denilen [taşlık bir arazi] içinde, içinde taşlar bulunan yumuşak ve temiz topraktan oluşan açık bir yer: (S, K,) (TA:) çoğulu **صُحَرٌ**; (S, K;) tek çoğul budur. (TA.) ― -b3- Ayrıca **صَحْرَة**’ye bak.

**صَحْرَآءُ**
**صَحْرَآءُ** ذ, eksik i‘râblı, (S, K,) her ne kadar bir sıfat değilse de; (S;) yahut, bir isim niteliğinin baskın geldiği bir sıfattır; (TA;) ve eksik i‘râblıdır; çünkü müennes cinstendir, (S,) ve müenneslik alâmeti olan harf [yani uzun **ا**] ondan ayrılmazdır, (S, K,) Bir çöl; bir ıssız yer; eş anlamlısı **بَرِّيَّةٌ**: (S, Msb:) yahut, hayvanın sırtı gibi bir arazi parçası; çıplak, yahut ottan yoksun; ağaçsız ve tepesiz ve dağsız; bütünüyle düz: (ISh:) yahut, düzlük, yahut düz arazi parçası; içinde yumuşaklık ve pürüzlülük bulunan, (A, K,) **قُفّ** diye adlandırılandan daha az [pürüzlü]: (K:) yahut, içinde ot bulunmayan geniş bir arazi parçası: (M, A, K:) yahut, ot bitirmiş olsun olmasın, dağ yahut tepe yakınında bulunmayan, arazinin en düz ve en düzgün olanı; bunun gibi **جَهَادٌ** da: (ISh, TA, جهد maddesinde:) **صَحْرَآءُ وَاسِعَةٌ** [geniş bir çöl vb.] dersin; (S;) fakat bir müennes alâmetini bir diğerinin üzerine ekleyerek **صَحْرَآءَةٌ** demezsin: (S, Msb:) çoğulları **صَحَارِىُّ** (S, Msb, K) ve **صَحَارٍ** (S, M, Msb) [K’de **صَحَارِى**, ki **ال** olmaksızın, ve başka bir isme muzaf kılınması hâli ve vakıf hâli dışında, açık bir hatadır; bu, i‘râb üzerine her tam eserde gösterilmiştir,] ve **صَحَارَى** (S, Msb, K) ve **صَحْرَاوَاتٌ**: (S, K:) bu dört çoğuldan birincisi şiirde vârid olur ve ikincinin aslî şeklidir: çünkü **صَحْرَآءُ**’un çoğulunu yaptığında, [ki aslı **صَحْرَاا**’dır,] **ح** ile **ر** arasına bir **ا** sokarsın ve benzer bütün hâllerde olduğu gibi **ر**’ye kesre verirsin: sonra **ر**’den sonra olan birinci **ا** [**صحراا**’daki] kendinden önceki kesre sebebiyle **ى**’ye çevrilir; ve müenneslik alâmeti olan ikinci **ا** da **ى**’ye çevrilir ve birincisine idğam edilir: sonra birinci **ى**’yi atarlar ve ikincisini **ا**’ya çevirirler, [yine de onu **ى** ile yazarak,] ve **ر**’ye fetha ile **صَحَارَى** derler; tenvîn hâlinde **ا**’nın düşürülmemesi için, [kelime, eğer **ر** kesreli olsaydı, tenvîn alırdı]; ve bunu, müenneslik alâmeti olan **ا**’dan çevrilen **ى** ile müenneslik alâmeti olmayan **ا**’dan çevrilen **ى** arasında ayırt etmek için yaparlar; **مَرْمًى**’nın **مَرَامٍ** denildiğinde olduğu gibi: ancak Arapların bir kısmı, [**صَحَارِىُّ**’daki] birinci **ى**’yi atmaz; fakat ikinci **ى**’yi atar ve **ر**’ye kesre ile **الصَّحَارِى** der; ve **هٰذِهِ صَحَارٍ** der; tıpkı **جَوَارٍ** dediğin gibi. (S. [Ham’da, s. 54, **صُحَرٌ**, **صَحْرَآءُ**’un bir çoğulu olarak zikredilmiştir; fakat ben onu şüpheli görüyorum.])

**صُحَارٌ**
**صُحَارٌ** ذ Atların teri: (O, K:) yahut atların humması. (K.) [― -b2- Ayrıca 1’e bak.]

**صَحُورٌ**
**صَحُورٌ** ذ: **أَصْحَرُ**’a bak.

**صَحِيرٌ**
**صَحِيرٌ** ذ Eşeğin sesinden belirli bir ses çıkarma, (A, K,) şiddetli türden, (A,) atların kişnemesinden daha şiddetli: bir mastar. (TA. [1’e bak.])

**صَحِيرَةٌ**
**صَحِيرَةٌ** ذ İçine kızdırılmış taşlar atılan süt; böylece kaynar; sonra üzerine bir miktar sade yağ dökülür ve içilir; bazen üzerine biraz un serpilir, sonra kaşıkla içilir: yahut Ebû’l-Gays’a göre, **الصَّخْرُ**’dan, **فَهِيرَةٌ**’nin **الفِهْرُ**’dan olduğu gibi, **صَخِيرَةٌ** diye adlandırılır: (S:) yahut içine kızdırılmış taşlar atılan taze süt; yahut pişirme kabına konup içinde bir defa kaynatılan, ta ki yansın; ve bazen içine un konur, bazen de sade yağ: (TA:) yahut kaynatılan taze süt; sonra üzerine bir miktar sade yağ dökülür, (K,) ve içilir: (TA:) yahut yanıncaya kadar ısıtılan taze süt: (A:) yahut, deve yahut koyun yahut keçinin saf sütü; çorba istediklerinde ve unları olmadığında, memleketlerinde bulunmadığı için, onu pişirirler, sonra da sıcak olarak bir hastaya içirirler. (TA.)

**ثَوْبٌ صُحَارِىٌّ**
**ثَوْبٌ صُحَارِىٌّ** ذ **صُحَار**’a nisbetle böyle adlandırılan bir çeşit elbise; **صُحَار**, Yemen’in bir şehridir: yahut bazılarının dediğine göre, **صُحْرَة** diye adlandırılan renktendir; ↓ **أَصْحَرُ** gibi. (TA, bir rivayetten.)

**صُحَيْرَآءُ**
**صُحَيْرَآءُ** ذ Sütün belirli bir türü: (K:) Kr böyle söyler; onu belirginleştirmeksizin. (TA.)

**أَصْحَرُ**
**أَصْحَرُ** ذ **صُحْرَة** diye adlandırılan renkten: (S, K:) yahut **أَصْبَحٌ**’a benzer: (As:) toz rengine meyleden kırmızı renkte bir adam: (TA:) yahut başında **شُقْرَةٌ** diye adlandırılan türden bir renk bulunan: (As:) ve içinde kırmızı renk bulunan bir eşek: (S:) yahut kızıllıkla toz renginde: (A:) yahut içinde beyazlık ve kızıllık bulunan; (TA;) ve böylece ↓ **صَحُورٌ**, bir dişi eşeğe uygulanarak; yahut bu, arka ayağıyla tekme atmaya alışkın demektir: (K, TA:) müennesi **صَحْرَآءُ**: (S, TA:) ve çoğulu **صُحْرٌ**. (TA.) Ayrıca **صُحَارِىٌّ**’ye bak. ― -b2- **الأَصْحَرُ** ve ↓ **المُصْحِرُ** Aslan. (Sgh, K.)

**المُصْحِرُ**
**المُصْحِرُ** ذ: bir önce gelen şeye bak.

**مُصَاحِرٌ**
**مُصَاحِرٌ** ذ Düşmanıyla çölde (**الصَّحْرَآء**) savaşan ve onunla hilekârlık etmeyen kimse. (S.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AD%D8%B1/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

صَحَرَ
صَحَرَ A ( n. ac. صَحْر 1 ),
a.  Boiled ( milk ).

صَحِرَ
صَحِرَ A ( n. ac. صَحَر 4 ),
a.  Was tawny.

أَصْحَرَ
أَصْحَرَ IV ,
a.  Was wide, spacious, vast.

b.  Went forth into the desert.

c.  Became blind of one eye; was one-eyed.

صُحْرَة
صُحْرَة 3t ,
a.  Tawny colour.

صَحَر
صَحَر 4 ,
a.  see 3t .

صَحِيْر
صَحِيْر 25 ,
a.  Braying, bray ( of the ass ).

صَحْرَآءُ
صَحْرَآءُ 42 , ( pl. صَحَاْرَى 22ya ,  صَحَارٍ ,

صَحْرَاوَات
صَحْرَاوَات ),
a.  Desert ( Sahara ); vast plain.

صَُحْرَةً
صَُحْرَةً
a.  Openly.

##### Türkçe

صَحَرَ
**صَحَرَ** A ( n. ac. **صَحْر** 1 ),
a.  Kaynattı (sütü).

صَحِرَ
**صَحِرَ** A ( n. ac. **صَحَر** 4 ),
a.  Kumraldı.

أَصْحَرَ
**أَصْحَرَ** IV ,
a.  Geniş, ferah, engin oldu.

b.  Çöle çıktı.

c.  Bir gözünden kör oldu; tek gözlü oldu.

صُحْرَة
**صُحْرَة** 3t ,
a.  Kumral renk.

صَحَر
**صَحَر** 4 ,
a.  bkz. 3t .

صَحِيْر
**صَحِيْر** 25 ,
a.  Anırma, anırış (eşeğin).

صَحْرَآءُ
**صَحْرَآءُ** 42 , ( pl. **صَحَاْرَى** 22ya ,  **صَحَارٍ** ,

صَحْرَاوَات
**صَحْرَاوَات** ),
a.  Çöl (Sahra); engin ova.

صَُحْرَةً
**صَُحْرَةً**
a.  Açıkça.
