# صحر — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AD%D8%B1/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D8%AD%D8%B1/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [صحر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AD%D8%B1.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: صحر

الصَّحْراء من الأَرض: المُستوِيةُ في لِينٍ وغِلَظ دون القُفِّ، وقيل: هي الفَضاء الواسع؛ زاد ابن سيده: لا نَبات فيه. الجوهري: الصَّحراء البَرِّيَّة؛ غير مصروفة وإِن لم تكن صفة، وإِنما لم تصرف للتأْنيث ولزوم حرف التأْنيث لها، قال: وكذلك القول في بُشرى. تقول: صَحْراءُ واسعة ولا تقل صَحْراءَة فتدخل تأْنيثاً على تأْنيث. قال ابن شميل: الصَّحْراء من الأَرض مثل ظهر الدابة الأَجْرَد ليس بها شجر ولا إِكام ولا جِبال مَلْساء. يقال: صحراء بَيِّنة الصَّحَر والصُّحْرَة.
وأَصْحَر المكانُ أَي اتَّسع. وأَصْحَرَ. الرجل: نزل الصحراء. وأَصْحَرَ القوم: برزوا في الصَّحْراء، وقيل: أَصْحَرَ الرجل إِذا . . . (* هكذا
بياض بالأصل). كأَنه أَفضى إِلى الصَّحْراء التي لا خَمَرَ بها فانكشف. وأَصْحَرَ القوم إِذا برزوا إِلى فضاء لا يُوارِيهم شيء. وفي حديث أُم سلمة لعائشة: سَكَّن الله عُقَيراكِ فلا تُصْحِرِيها؛ معناه لا تُبْرِزِيها إِلى الصَّحْراء؛ قال ابن الأَثير: هكذا جاء في هذا الحديث متعدِّياً على حذف الجار وإِيصال الفعل فإِنه غير متعدّ، والجمع الصَّحارى والصَّحارِي، ولا يجمع على صُحْر لأَنه ليس بنعت. قال ابن سيده: الجمع صَحْرَاوَات وصَحارٍ، ولا يكسَّر على فُعْل لأَنه وإِن كان صفة فقد غلب عليه الاسم. قال الجوهري: الجمع الصَّحارِي والصَّحْراوات، قال: وكذلك جمع كل فعلاء إِذا لم يكن مؤنث أَفْعَلَ مثل عَذْراء وخَبْراء ووَرْقاء اسم رجل، وأَصل الصَّحارِي صَحارِيّ، بالتشديد، وقد جاء ذلك في الشرع لأَنك إِذا جمعت صَحْراء أَدخلت بين الحاء والراء أَلفاً وكسرت الراء، كما يُكسر ما بعد أَلِف الجمع في كل موضع نحو مساجد وجَعافِر، فتنقلب الأَلف الأُولى التي بعد الراء ياءً للكسرة التي قبلها، وتنقلب الأَلف الثانية التي للتأْنيث أَيضاً ياء فتدغَم، ثم حذفوا الياء الأُولى وأَبدلوا من الثانية أَلفاً فقالوا صَحارى، بفتح الراء، لتسلم الأَلف من الحذف عند التنوين، وإِنما فعلوا ذلك ليفرقوا بين الياء المنقلبة من الأَلف للتأْنيث وبين الياء المنقلبة من الأَلف التي ليست للتأْنيث نحو أَلِفِ مَرْمًى ومغزًى، إِذ قالوا مَرَامِي ومَغازِي، وبعض العرب لا يحذف الياءَ الأُولى ولكن يحذف الثانية فيقول الصَّحارِي بكسر الراء، وهذه صَحارٍ، كما يقول جَوارٍ. وفي حديث علي: فأَصْحِرْ لعدُوّك وامْض على بَصِيرَتِك أَي كُنْ من أَمره على أَمرٍ واضح منكَشِف، من أَصْحَر الرجل إِذا خرج إِلى الصَّحراء. قال ابن الأَثير: ومنه حديث الدعاء: فأَصْحِرْ بِي لغَضَبك فَريداً. والمُصاحِرُ: الذي يقاتل قِرْنه في الصَّحراء ولا يُخاتِلُه.
والصُّحْرة: جَوْبة تَنْجاب في الحرَّة وتكون أَرضاً ليِّنة تُطِيف بها حجارة، والجمع صُحَرٌ لا غير؛ قال أَبو ذؤيب يصف يرَاعاً: سَبِيٌّ من يَراعَتِه نَفاهُ
أَتيٌّ مَدَّهُ صُحَرٌ وَلُوبُ
قوله سَبِيّ أَي غريب. واليَراعَة ههنا: الأَجَمَة. ولَقِيته صَحْرَةَ بَحْرَةَ إِذا لم يكن بينك وبينه شيء، وهي غير مُجْراةٍ، وقيل لم يُجْرَيَا لأَنهما اسمان جعلا اسماً واحداً. وأَخبره بالأَمر صَحْرَةَ بَحْرَةَ، وصَحْرَةً بَحْرَةً أَي قَبَلا لم يكن بينه وبينه أَحد.
وأَبرز له ما في نفسه صَحَاراً: كأَنه جاهره به جِهاراً. والأَصْحَرُ: قريب من الأَصهَب، واسم اللَّوْن الصَّحَرُ والصُّحْرَةُ، وقيل: الصَّحَرُ غُبرة في حُمْرة خفيفة إِلى بياض قليل؛ قال ذو الرمة:
يَحْدُو نَحائِصَ أَشْباهاً مُحَمْلَجةً،
صُحْرَ السَّرابِيل في أَحْشائها قَبَبُ
وقيل: الصُّحْرة حمرة تضرِب إِلى غُبرة؛ ورجل أَصْحَر وامرأَة صَحْراء في لونها. الأَصمعي: الأَصْحَرُ نحو الأَصْبَح، والصُّحْرة لَوْن الأَصْحَر، وهو الذي في رأْسه شُقرة.
واصْحارَّ النبْت اصْحِيراراً: أَخذت فيه حمرة ليست بخالصة ثم هاج فاصفرَّ فيقال له: اصْحارَّ. واصحارَّ السُّنْبُل: احمرَّ، وقيل: ابيضَّت أَوائله. وحِمار أَصْحَرُ اللون، وأَتان صَحُورٌ: فيها بياض وحمرة، وجمعه صُحُر، والصُّحْرة اسم اللَّوْن، والصَّحَر المصدر.
والصَّحُور أَيضاً: الرَّمُوح يعني النَّفُوحَ برجلها.
والصَّحِيرة: اللَّبَن الحلِيب يغلى ثم يصب عليه السمن فيشرب شرباً، وقيل: هي مَحْض الإِبل والغنم ومن المِعْزَى إِذا احتيج إِلى الحَسْوِ وأَعْوَزَهُمُ الدقيق ولم يكن بأَرضهم طَبَخُوه ثم سَقَوْه العَليل حارّاً؛ وصَحَره يَصْحَره صَحْراً: طبخه، وقيل: إِذا سُخِّن الحليب خاصة حتى يحترق، فهو صَحِيرة، والفِعْل كالفعل، وقيل: الصَّحِيرة اللبن الحليب يسخن ثم يذرُّ عليه الدقيق، وقيل: هو اللبن الحليب يُصْحَر وهو أَن يلقى فيه الرَّضْفُ أَو يجعل في القِدْر فيغلى فيه فَوْرٌ واحد حتى يحترق، والاحتراق قبل الغَلْي، وربما جعل فيه دقيق وربما جعل فيه سمن، والفعل كالفعل، وقيل: هي الصَّحِيرة من الصَّحْرِ كالفَهِيرة من الفِهْر.
والصُّحَيْراء، ممدود على مثال الكُدَيْراء: صِنْف من اللبن؛ عن كراع، ولم يُعيِّنه.
والصَّحِير: من صوْت الحمير، صَحَر الحمار يَصْحَر صَحِيراً وصُحَاراً، وهو أَشد من الصَّهِيل في الخيل. وصُحار الخيل: عرَقها، وقيل: حُمَّاها. وصَحَرته الشمس: آلَمَتْ دِماغه.
وصُحْرُ: اسم أُخت لُقْمان بن عاد. وقولهم في المثل: ما لي ذَنْب إِلاَّ ذنب صُحْرَ؛ هو اسم امرأَة عُوقبت على الإِحسان؛ قال ابن بري: صُحُرُ هي بنت لقمان العادي وابنه لُقَيم، بالميم، خرجا في إِغارة فأَصابا إِبلاً، فسبق لُقَيم فأَتى منزله فنحرت أُخته صُحْرُ جَزُوراً من غَنيمته وصنعت منها طعاماً تتحِف به أَباها إِذا قدِم، فلما قدِم لُقْمان قدَّمت له الطعام، وكان يحسُد لقيماً، فَلَطَمَهَا ولم يكن لها ذنب. قال: وقال ابن خالَوْيهِ هي أُخت لقمان بن عاد، وقال: إِنَّ ذنبها هو أَن لقمان رأَى في بيتها نُخامة في السَّقْف فقتلها، والمشهور من القولين هو الأَول. وصُحَارٌ: اسم رجل من عبد القَيْس؛ قال جرير:
لقيت صُحارَ بني سِنان فيهم
حَدَباً كأَعصلِ ما يكون صُحار
ويروي: كأَقْطَمِ ما يكون صُحار. وصُحار: قبيلة. وصُحار: مدينة عُمَان. قال الجوهري: صُحار، بالضم، قَصَبَة عُمان مما يلي الجبل، وتُؤَام قَصَبتها مما يلي السَّاحل. وفي الحديث: كُفِّن رسولُ الله، صلى الله عليه وسلم، في ثَوْبَيْن صُحَارِيَّيْنِ؛ صحار: قرية باليمن نُسِب الثوبُ إِليها، وقيل: هو من الصُّخْرة من اللَّوْن، وثَوْب أَصْحَر وصُحارِيّ. وفي حديث عثمان: أَنه رأَى رجلاً يقطَع سَمُرة بِصُحَيرات اليَمام؛ قال ابن الأَثير: هو اسم موضع، قال: واليَمام شَجرَ أَو طير.
والصُّحَيرات: جمعٌ مصغر واحده صُحْرة،. وهي أَرض لَيِّنة تكون في وسط الحرَّة. قال: هكذا قال أَبو موسى وفَسَّر اليَمام بشجر أَو طير، قال: فأَما الطير فصحيح، وأَما الشجر فلا يُعرف فيه يّمام، بالياء، وإِنما هو ثُمام، بالثاء المثلثة، قال: وكذلك ضبطه الحازِمي قال: هو صُحَيْرات الثُّمَامة، ويقال فيه الثّمام، بلا هاء قال: وهي إِحدى مراحل النبي، صلى الله عليه وسلم، إِلى بَدْر.

### Türkçe

**الصَّحْراء** yerden: **القُفِّ**’ten aşağı, yumuşaklık ve kalınlık içinde düz olan; ve denildi ki: o geniş boşluktur; İbn Sîde artırdı: onda bitki yoktur. el-Cevherî: **الصَّحراء** **البَرِّيَّة**’dir; sıfat olmasa bile gayr-i munsarıftır; ancak te’nîs için ve te’nîs harfinin ona lâzım oluşu sebebiyle munsarıf olmadı, dedi: ve söz **بُشرى** hakkında da böyledir. Dersin: **صَحْراءُ** واسعة ve **صَحْراءَة** demezsin; böylece te’nîs üzerine te’nîs sokmuş olursun. İbn Şümeyl dedi: **الصَّحْراء** yerden, üzerinde ağaç, ne tümsekler, ne dağlar bulunan, pürüzsüz, çıplak binek sırtı gibidir. Denilir: **صحراء** bَيِّنة **الصَّحَر** ve **الصُّحْرَة**.

Ve **أَصْحَر** mekân, yani genişledi. Ve **أَصْحَرَ**. Adam: sahra’ya indi. Ve **أَصْحَرَ** kavim: **الصَّحْراء**’da ortaya çıktılar; ve denildi ki: **أَصْحَرَ** adam, eğer . . .
(* asılda böyle
boşluk). Sanki örtü bulunmayan **الصَّحْراء**’ya ulaştı da açığa çıktı. Ve **أَصْحَرَ** kavim, onları hiçbir şeyin gizlemediği bir boşluğa çıktıklarında. Ümmü Seleme’nin Âişe’ye hadîsinde: “Allah **عُقَيراكِ**’ini sakin kılsın; onu **تُصْحِرِيها** etme”; mânâsı: onu **الصَّحْراء**’ya çıkarma; İbnü’l-Esîr dedi: bu hadîste böyle gelmiştir; cer harfinin hazfi ve fiilin ulaştırılması üzerine müteaddî kılınmıştır; hâlbuki o müteaddî değildir. Çoğulu **الصَّحارى** ve **الصَّحارِي**’dir; **صُحْر** üzerine cem‘ edilmez; çünkü o sıfat değildir. İbn Sîde dedi: cem‘ **صَحْرَاوَات** ve **صَحارٍ**’dır; **فُعْل** üzerine kırılmaz; çünkü sıfat olsa bile isim ona galip gelmiştir. el-Cevherî dedi: cem‘ **الصَّحارِي** ve **الصَّحْراوات**’tır; dedi: müennes **أَفْعَلَ** olmayan her **فعلاء**’nın cem‘i de böyledir; **عَذْراء** ve **خَبْراء** ve bir adam adı olan **وَرْقاء** gibi. **الصَّحارِي**’nin aslı **صَحارِيّ**’dir, şeddeli; bu şer‘de gelmiştir; çünkü **صَحْراء**’yı cem‘ ettiğinde **الحاء** ile **الراء** arasına bir **ألف** sokarsın ve **الراء**’yı kesreli kılarsın; cem‘ **ألف**’ından sonra gelen her yerde kırıldığı gibi; **مساجد** ve **جَعافِر** gibi; böylece **الراء**’dan sonra olan ilk **ألف**, öncesindeki kesre sebebiyle **ياء**’ya döner; te’nîs için olan ikinci **ألف** da yine **ياء**’ya döner, sonra idğâm edilir; sonra birinci **ياء**’yı sildiler ve ikincisinden bir **ألف** bedel kıldılar da **صَحارى** dediler; **الراء**’yı fetha ile; tenvîn sırasında **ألف** haziften selâmette kalsın diye; bunu ancak te’nîs için olan **ألف**’tan dönen **ياء** ile te’nîs için olmayan **ألف**’tan dönen **ياء** arasında fark yapmak için yaptılar; **أَلِفِ مَرْمًى** ve **مغزًى** gibi; zira **مَرَامِي** ve **مَغازِي** dediler. Arapların bir kısmı birinci **ياء**’yı silmez; fakat ikincisini siler; **الصَّحارِي** der, **الراء**’yı kesre ile; ve bu **صَحارٍ**’dır; **جَوارٍ** dediği gibi. Ali hadîsinde: “Düşmanına karşı **فأَصْحِرْ** ve basîretin üzere yürü”; yani onun işi hakkında senden açık, açığa çıkmış bir iş üzere ol; **أَصْحَر** adamdan, **الصَّحراء**’ya çıktığında. İbnü’l-Esîr dedi: ve ondan dua hadîsi: “Öyleyse gazabın için beni **فأَصْحِرْ**; tek başıma.” Ve **المُصاحِرُ**: **الصَّحراء**’da denkini savaşan ve ona hile yapmayan kimsedir.

Ve **الصُّحْرة**: **الحرَّة** içinde yarılıp açılan bir çukur; yumuşak bir yer olur, onu taşlar kuşatır; cem‘i yalnız **صُحَرٌ**’dur; Ebû Züeyb, bir **يرَاعاً**’ı vasfederek dedi:
سَبِيٌّ من يَراعَتِه نَفاهُ
أَتيٌّ مَدَّهُ صُحَرٌ وَلُوبُ
Onun sözü **سَبِيّ**: yani garip. Ve **اليَراعَة** burada: **الأَجَمَة**’dir. Ve ona **صَحْرَةَ بَحْرَةَ** olarak rastladım; aranda onunla hiçbir şey olmadığında; ve o ikisi gayr-i mecrâdır; ve denildi ki: ikisi mecrâ kılınmadı; çünkü iki isim, tek bir isim kılındı. Ve ona işi **صَحْرَةَ بَحْرَةَ** olarak haber verdi; ve **صَحْرَةً بَحْرَةً**; yani aranda onunla bir kimse olmaksızın, yüz yüze.

Ve ona içindekini **صَحَاراً** olarak ortaya koydu: sanki onu açıkça yüzüne vurdu. Ve **الأَصْحَرُ**: **الأَصهَب**’e yakındır; renk adı **الصَّحَرُ** ve **الصُّحْرَةُ**’dir; ve denildi ki: **الصَّحَرُ**, az bir beyazlığa doğru, hafif bir kızıllık içinde bir tozluluktur; Zû’r-Rumme dedi:
يَحْدُو نَحائِصَ أَشْباهاً مُحَمْلَجةً،
صُحْرَ السَّرابِيل في أَحْشائها قَبَبُ
Ve denildi ki: **الصُّحْرة** tozluluğa çalan bir kızıllıktır; ve adam **أَصْحَر** ve kadın, renginde **صَحْراء**. el-Asma‘î: **الأَصْحَرُ**, **الأَصْبَح** gibidir; ve **الصُّحْرة**, **الأَصْحَر**’ın rengidir; o, başında **شُقرة** olan kimsedir.

Ve bitki **واصْحارَّ** olarak **اصْحِيراراً**: onda hâlis olmayan bir kızıllık aldı; sonra kurudu da sarardı; ona **اصْحارَّ** denir. Ve başak **واصحارَّ**: kızardı; ve denildi ki: başları beyazladı. Ve renkçe **حِمار أَصْحَرُ**; ve **أَتان صَحُورٌ**: onda beyazlık ve kızıllık vardır; cem‘i **صُحُر**’dur; ve **الصُّحْرة** renk adıdır; ve **الصَّحَر** masdardır.

Ve **الصَّحُور** ayrıca: **الرَّمُوح**; yani ayağıyla tekmeleyen.

Ve **الصَّحِيرة**: sağılan süt; kaynatılır, sonra üzerine sadeyağ dökülür de içme olarak içilir; ve denildi ki: o, deve ve koyunun saf sütüdür; ve keçiden de, **الحَسْوِ**’a ihtiyaç duyulduğunda ve onlara un kıt geldiğinde ve yerlerinde pişirme olmadığında; onu pişirdiler, sonra hastaya sıcak olarak içirdiler. Ve onu **صَحَره يَصْحَره صَحْراً**: onu pişirdi; ve denildi ki: özellikle süt ısıtıldığında, ta ki yansın; o **صَحِيرة**’dir; fiil de fiil gibidir. Ve denildi ki: **الصَّحِيرة** sağılan süttür; ısıtılır, sonra üzerine un serpilir. Ve denildi ki: o, sağılan süttür; **يُصْحَر** edilir; o da içine kızgın taş atılmasıdır; yahut tencereye konur da onda bir defa taşma ile kaynatılır, ta ki yansın; yanma kaynamadan öncedir; bazen içine un konur, bazen içine sadeyağ konur; fiil de fiil gibidir. Ve denildi ki: o **الصَّحِيرة**, **الصَّحْرِ**’dendir; **الفَهِيرة**’nin **الفِهْر**’den oluşu gibi.

Ve **الصُّحَيْراء**; **الكُدَيْراء** vezni üzere, memdûd: sütten bir صنف; Kurâ‘dan; onu belirlemedi.

Ve **الصَّحِير**: eşeklerin sesinden; eşek **صَحَر** eder, **يَصْحَر صَحِيراً** ve **صُحَاراً**; o, atlarda **الصَّهِيل**’den daha şiddetlidir. Ve **صُحار** atların: teridir; ve denildi ki: hummasıdır. Ve güneş onu **صَحَرته**: beynini ağrıttı.

Ve **صُحْرُ**: Âd oğlu Lokman’ın kız kardeşinin adıdır. Ve onların meseldeki sözü: “Benim günahım yok; ancak **صُحْرَ**’ın günahı”; o, iyilik üzerine cezalandırılmış bir kadının adıdır. İbn Berrî dedi: **صُحُرُ**, Âdî Lokman’ın kızıdır; ve oğlu **لُقَيم** ( **الميم** ile); bir baskına çıktılar da develer elde ettiler; **لُقَيم** öne geçti, evine geldi; kız kardeşi **صُحْرُ**, ganimetinden bir deve kesti ve ondan, babası geldiğinde ona ikram edeceği bir yemek yaptı; **لُقْمان** gelince yemeği ona sundu; o, **لقيماً**’ı kıskanırdı; onu tokatladı, onun için bir günah yoktu. Dedi: İbn Hâlaveyh de dedi ki: o, Âd oğlu Lokman’ın kız kardeşidir; ve dedi ki: onun günahı, Lokman’ın evinin tavanında bir balgam görmesi ve onu öldürmesidir; iki sözden meşhur olan birincisidir.

Ve **صُحَارٌ**: Abdülkays’tan bir adamın adıdır; Cerîr dedi:
لقيت صُحارَ بني سِنان فيهم
حَدَباً كأَعصلِ ما يكون صُحار
Ve rivayet olunur: **كأَقْطَمِ** ما يكون **صُحار**. Ve **صُحار**: bir kabiledir. Ve **صُحار**: Umân şehridir. el-Cevherî dedi: **صُحار**, damme ile, dağa bitişik tarafta Umân’ın kasabasıdır; ve sahile bitişik tarafta onun kasabası **تُؤَام**’dır. Hadîste: Allah’ın Resûlü, sallallahu aleyhi ve sellem, iki **ثَوْبَيْن صُحَارِيَّيْنِ** içinde kefenlendi; **صحار** Yemen’de bir köydür; elbise ona nisbet edildi; ve denildi ki: o, renkten **الصُّخْرة**’dendir; ve elbise **أَصْحَر** ve **صُحارِيّ**. Osman hadîsinde: onun, bir adamı **سَمُرة**’yi **بِصُحَيرات اليَمام**’da keserken gördüğü; İbnü’l-Esîr dedi: o, bir yer adıdır; dedi: ve **اليَمام** ağaçtır yahut kuştur.

Ve **الصُّحَيرات**: küçültme cem‘idir; tekili **صُحْرة**’dir. Ve o, **الحرَّة**’nin ortasında bulunan yumuşak bir yerdir. Dedi: Ebû Mûsâ böyle dedi ve **اليَمام**’ı ağaç yahut kuş diye tefsir etti; dedi: kuş ise doğrudur; ağaç ise onda **يّمام** ( **الياء** ile) bilinmez; ancak o **ثُمام**’dır ( **الثاء** üç noktalı ile). Dedi: Hâzimî de onu böyle ضبط etti; dedi: o **صُحَيْرات الثُّمَامة**’dır; ve onda **الثّمام** da denir, **هاء**sız. Dedi: o, Nebî’nin, sallallahu aleyhi ve sellem, Bedr’e gidişinde menzillerinden biridir.
