# صحر — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AD%D8%B1/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D8%AD%D8%B1/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [صحر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AD%D8%B1.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: صحر

الصحراء: اسم سبع محال بالكوفة ومحل خارج القاهرة. الصحراء: الأرض المستوية في لين وغلظ دون القف، أو هي الفضاء الواسع، زاد بن سيده: لا نبات به. قال الجوهري: الصحراء: البرية وهي غير مصروفة وإن لم يكن صفة، وإنما لم يصرف للتأنيث، وللزوم حرف التأنيث له، قال: وكذلك القول في بشرى، تقول: صحراء واسعة، ولا تقل: صحراءة واسعة، ولا تقل: صحراءة واسعة، فتدخل تأنيثا على تأنيث. وقال ابن شميل: الصحراء من الأرض: مثل ظهر الدابة الأجرد، ليس بها شجر ولا إكام ولا جبال، ملساء، يقال: صحراء بينة الصحر والصحرة. ج: صحارى، بفتح الراء، وصحاري، بكسرها، ولا يجمع على صحر، لأنه ليس بنعت. قال ابن سيده: الجمع صحراوات، وصحار، ولا يكسر على فعل، لأنه وإن كان صفة فقد غلب عليه الاسم. وقال الجوهري: الجمع الصحاري والصحروات، قال: وكذلك جمع كل فعلاء إذا لم يكن مؤنث أفعل، مثل: عذراء، وخبراء، وورقاء اسم رجل. وجاءت مشددة، وهو الأصل فيه، لأنك إذا جمعت صحراء أدخلت بين الحاء والراء ألفا وكسرت الراء، كما يكسر ما بعد ألف الجمع في كل موضع، نحو: مساجد وجعافر، فتنقلب الألف الأولى بعد الراء ياء، للكسرة التي قبلها، وتنقلب الألف الثانية التي للتأنيث أيضا ياء، فتدغم، ثم حذفوا الياء الأولى، وأبدلوا من الثانية ألفا، فقالوا: صحارى، ليسلم الألف من الحذف عند التنوين، وإنما فعلوا ذلك ليفرقوا بين الياء المنقلبة من الألف للتأنيث وبين الياء المنقلبة من الألف التي ليست للتأنيث، نحو ألف مرمى ومغزي، إذ قالوا: المرامى، والمغازي، وبعض العرب لا يحذف الياء الأولى، ولكن يحذف الثانية فيقول: الصحارى، بكسر الراء، وهذه صحار، كما تقول جوار، وشاهد التشديد في قوله:
  وقد أغدو على أشق                      ر يجتاب الصحاريا. الأشقر: اسم فرسه، ويجتاب، أي يقطع. وأصحروا: برزوا فيها، أي الصحراء. وقيل: أصحروا، إذا برزوا إلى فضاء لا يواريهم شيء، ومنه حديث أم سلمة لعائشة  سكن الله عقيراك فلا تصحريها  ، معناه لا تبرزيها إلى الصحراء، قال ابن الأثير: هكذا جاء في هذا الحديث متعديا على حذف الجار، وإيصال الفعل، فإنه غير متعد، وفي حديث على  فأصحر لعدوك وامض على بصيرتك  أي كن من أمره على أمر واضح منكشف. أصحر المكان: اتسع، أي صار كالصحراء. أصحر الرجل: اعور. والصحرة، بالضم: جوية تنجاب في الحرة وتكون أرضا لينة تطيف بها حجارة، ج صحر لا غير، قال أبو ذؤيب يصف يراعا:
  سبى من يراعته نفـاه                      أتى مده صحر ولوب

  قوله: سبي، أي غريب، واليراعة هنا الأجمة ولقيه صحرة بحرة نحرة، الأخير بالنون، قال الصاغاني: مجراة لأنهم لا يمزجون ثلاثة أسماء، انتهى. وفي اللسان: لقيته صحرة بحرة، قيل: لم يجريا لأنهما اسمان جعلا اسما واحدا، إذا لم يكن بينك وبينه شيء. اختبره بالأمر صحرة بحرة وصحرة، بالتنوين، ويضم الكل، أي قبلا بلا حجاب. وفي التكملة: أي كفاحا. وأبرز له ما في نفسه من الأمر صحارا، بالكسر، كأنه جاهره به جهارا.
 والأصحر: قريب من الأصهب، والاسم، أي اسم اللون الصحر، بفتح فسكون هكذا هو مضبوط والصواب محركة، والصحرة، بالضم. أو هو، أي الصحر: غبرة في حمرة خفية، كذا في النسخ، والصواب خفيفة إلى بياض قليل قال ذوالرمة:
  يحدو نحائص أشباها محمـلـجة                      صحر السرابيل في أحشائها قبب وقيل: الصحرة: حمرة تضرب إلى غبرة. ورجل أصحر، وامرأة صحراء في لونها. وقال الأصمعي: الأصحر: نحو الأصبح، والصحرة لون الأصحر وهو الذي في رأسه شقرة. واصحار النبت اصحيرارا: أخذت فيه حمرة ليست بخالصة. ثم هاج فاصفر، فيقال له: اصحار. واصحار السنبل: احمار، أو ابيضت أوائله. وحمار أصحر الون، وأتان صحور، كصبور: فيها بياض وحمرة، وجمعه الصحر.
 والصحرة اسم اللون ، والصحر المصدر. أو صحور: رموح، أي نفوح برجلها والصحيرة: اللبن الحليب يغلى، ثم يصب عليه السمن فيشرب شربا. وقيل هي محض الإبل والغنم ومن المعزي إذا احتيج إلى الحسو، وأعوزهم الدقيق، ولم يكن بأرضهم، طبخوه، ثم سقوه العليل حارا. وصحره يصحره صحرا: طبخه. وقيل : إذا سخن الحليب خاصة حتى يحترق فهو صحيرة، والفعل كالفعل. وقيل الصحيرة: اللبن الحليب يسخن ثم يذر عليه الدقيق وقيل هو اللبن الحليب يصحر، وهو أن يلقى فيه الرضف، أو يجعل في القدر فيغلى فيه فور واحد، حتى يحترق والاحتراق قبل الغلي وربما جعل فيه سمن. والفعل كالفعل. وقيل: هي الصحيرة من الصحر، كالفهيرة من الفهر.
 والصحير، كأمير: من صوت الحمير أشد من الصهيل في الخيل، وقد صحر يصحر صحيرا، وصحارا. والصحيراء، ممدودا، كالحميراء: صنف من اللبن، عن كراع، ولم يعينه. وصحير، كزبير: ع، قرب فيد، وصحير أيضا: جبل، وفي التكملة: علم شمالي قطن، وسيأتي قطن في محله. وصحار، كغراب: عرق الخيل أو حماها، وعلى الأول اقتصر الصاغاني. وصحار: رجل من عبد القيس قال جرير:
  لقيت صحار بني سنان فيهـم                      حدبا كأعظم ما يكون صحار وابنا صحار: بطنان من العرب يعرفان بهذا الاسم. وصحره، أي اللبن، كمنعه، يصحره صحرا: طبخه ثم سقاه العليل. وصحرته الشمس: ىلمت دماغه، وقيل: أذابته، كصهرته. وصحر، بالضم ممنوعا ويصرف: أخت لقمان بن عاد، عوقبت على الإحسان، فضرب بها المثل، فقيل : مالي ذنب إلا ذنب صحر هذا قول ابن خالويه، وهو مجاز. وقال ابن بري: صحر: هي بنت لقمان العادي، وابنه لقيم بالميم، خرجا في إغارة، فأصابا إبلا، فسبق لقيم، فأتى منزله، فنحرت أخته صحر جزورا من غنيمته، وصنعت منها طعاما تتحف به أباها إذا قدم، فلما قدم لقمان قدمت له الطعام، وكان يحسد لقيما، فلطمها،ولم يكن لها ذنب.

  قلت: وهكذا ذكره أبو عبيد في الأمثال، كما نقله عنه الحافظ والثعالبي في المضاف والمنسوب والفرق لابن السيد، كما نقله عنهما شيخنا في شرحه، ونقل عن ابن خالويه إن ذنبها هو أن لقمان رأى في بيتها نخامة في السقف فقتلها. والأصحر والمصحر: الأسد أورده الصاغاني. ومما يستدرك عليه: المصاحر: الذي يقاتل قرنه في الصحراء ولا يخاتله. وقال الصاغاني: الصحر: البياض. وصحار، بالضم: مدينة عمان، وقال الجوهري: صحار: قصبتها مما يلي الساحل.
 وفي الحديث:  كفن رسول الله صلى الله عليه وسلم في ثوبين صحاريين  . صحار: قرية باليمن نسب الثوب إليها، وقيل : هو من الصحرة، من اللون، وثوب أصحر وصحاري. وفي حديث عثمان أنه رأى رجلا يقطع سمرة بصحيرات الثمام، قال الحازمي: ويقال فيه: صحيرات الثمامة، وهي إحدى مراحل النبي صلى الله عليه وسلم إلى بدر ومن المجاز: أصحر بالأمر وأصحره: أظهره، ولا تصحر أمرك، وأصحر بما في قلبك. وألقى زوره بصحراء التمرد. هكذا في الأساس. وبكر بن عبد الله بن صحار الغافقي، ككتان، شهد فتح مصر.

### Türkçe

**الصحراء**: Kûfe’de yedi mahallin ve Kahire’nin dışında bir mahallin adıdır. **الصحراء**: **القف**’ten aşağı, yumuşaklık ve sertlikte düz yer; yahut o, geniş boşluktur; İbn Sîde artırdı: onda bitki yoktur. el-Cevherî dedi: **الصحراء**: kırdır ve o, sıfat olmasa da gayr-i munsarıftır; ancak te’nîs için ve te’nîs harfinin ona lâzım oluşu için munsarıf kılınmadı; dedi: ve aynı söz **بشرى** hakkında da böyledir; dersin: **صحراء** geniş, ve demezsin: **صحراءة** geniş, ve demezsin: **صحراءة** geniş; böylece te’nîs üzerine te’nîs sokarsın. İbn Şümeyl dedi: yerden **الصحراء**: kel dağarcığın sırtı gibidir; onda ne ağaç, ne tümsekler, ne dağlar vardır; dümdüzdür; denir: **صحراء** açık **الصحر** ve **الصحرة**. Çoğulu: **صحارى**, **الراء**’nın fethiyle; ve **صحاري**, onun kesriyle; ve **صحر** üzerine cem‘ edilmez, çünkü o bir niteleme değildir. İbn Sîde dedi: cem‘ **صحراوات** ve **صحار**’dır; ve **فعل** üzerine kırılmaz; çünkü o, sıfat olsa da isim ona galip gelmiştir. el-Cevherî dedi: cem‘ **الصحاري** ve **الصحروات**’tır; dedi: ve her **فعلاء**’nın cem‘i böyledir, eğer **أفعل**’in müennesi değilse; misal: **عذراء** ve **خبراء** ve **ورقاء** bir adam adıdır. Ve şeddeli geldi; ve o, onda asıldır; çünkü sen **صحراء**’yı cem‘ ettiğinde **الحاء** ile **الراء** arasına bir ألف sokarsın ve **الراء**’yı kesreli kılarsın; her yerde cem‘ ألف’ından sonrasının kesrelenmesi gibi; نحو: **مساجد** ve **جعافر**; böylece ilk ألف, ondan önceki kesre sebebiyle **الراء**’dan sonra ياء’ya döner; ve te’nîs için olan ikinci ألف da yاء’ya döner; sonra idğam edilir; sonra birinci yاء’yı sildiler ve ikincisinden bir ألف bedel kıldılar; böylece dediler: **صحارى**; tenvîn عندında ألف’ın haziften selâmet bulması için; bunu ancak, te’nîs için olan ألف’tan dönmüş yاء ile te’nîs için olmayan ألف’tan dönmüş yاء arasında fark koymak için yaptılar; نحو: **مرمى** ve **مغزي**’nin ألف’ı; zira dediler: **المرامى** ve **المغازي**. Bazı Araplar birinci yاء’yı silmez; fakat ikincisini siler de şöyle der: **الصحارى**; **الراء**’nın kesriyle; ve bu **صحار**’dır; senin **جوار** dediğin gibi. Şeddelenmenin şahidi onun sözündedir:
  وقد أغدو على أشق                      ر يجتاب الصحاريا
**الأشقر**: atının adıdır; ve **يجتاب**: yani keser. Ve **أصحروا**: onda, yani **الصحراء**’da ortaya çıktılar. Ve denildi: **أصحروا**; bir boşluğa çıktıklarında ki onları hiçbir şey örtmez; ve ondan Ümmü Seleme’nin Âişe’ye hadisi:  **سكن الله عقيراك فلا تصحريها**  ; manası: onu **الصحراء**’ya çıkarma; İbnü’l-Esîr dedi: bu hadiste böyle geldi; cer harfinin hazfi üzerine müteaddî kılınmış ve fiil ulaştırılmıştır; zira o müteaddî değildir. Ve Ali’nin hadisinde:  **فأصحر لعدوك وامض على بصيرتك**  yani onun işi hakkında senden açık, ortaya çıkmış bir iş üzere ol. **أصحر** yer: genişledi; yani **الصحراء** gibi oldu. **أصحر** adam: tek gözlü oldu. Ve **الصحرة**, damme ile: **الحرة** içinde yarılan bir çukurdur; ve etrafını taşların kuşattığı yumuşak bir yer olur; çoğulu yalnız **صحر**’dır. Ebû Züeyb, bir **يراع**’ı vasfederken dedi:
  سبى من يراعته نفـاه                      أتى مده صحر ولوب

Onun sözü: **سبي**; yani garip. Ve **اليراعة** burada **الأجمة**’dir. Ve onu **صحرة بحرة نحرة** ile karşıladı; sonuncusu **النون** iledir. es-Sâğânî dedi: ikisi de mecrûrdur; çünkü onlar üç ismi karıştırmazlar; bitti. Ve **اللسان**’da: onu **صحرة بحرة** ile karşıladım; denildi: ikisi mecrûr olmadı; çünkü ikisi, aranda onunla hiçbir şey olmadığında, tek bir isim kılınmış iki isimdir. Onu iş ile **صحرة بحرة** ve **صحرة** ile, tenvîn ile, imtihan etti; ve hepsi damme ile de gelir; yani perde olmaksızın karşıdan. Ve **التكملة**’de: yani yüz yüze. Ve işten içindekini ona **صحارا** ile, kesre ile, ortaya koydu; sanki onu onunla açıktan açıga karşı karşıya getirdi.

Ve **الأصحر**: **الأصهب**’e yakındır; ve isim, yani renk adı **الصحر**; fetha sonra sükûn ile; işte böyle ضبط edilmiştir; ve doğrusu harekeli olandır; ve **الصحرة**, damme ile. Yahut o, yani **الصحر**: gizli bir kızıllık içinde bir tozluluktur; nüshalarda böyle; ve doğrusu: hafif, az bir beyazlığa doğru. Zü’r-Rumme dedi:
  يحدو نحائص أشباها محمـلـجة                      صحر السرابيل في أحشائها قبب
Ve denildi: **الصحرة**: tozluluğa çalan bir kızıllıktır. Ve adam **أصحر**; ve kadın renginde **صحراء**. Ve el-Asma‘î dedi: **الأصحر**: **الأصبح** gibidir; ve **الصحرة** **الأصحر**’ın rengidir; o, başında **شقرة** olan kimsedir. Ve bitkinin **اصحار**’ı, **اصحيرارا**: onda hâlis olmayan bir kızıllık aldı. Sonra kurudu da sarardı; böylece ona **اصحار** denir. Ve başağın **اصحار**’ı: kızarmasıdır; yahut başlarının beyazlamasıdır. Ve **أصحر** renkli bir eşek; ve **صحور** bir dişi eşek, **صبور** gibi: onda beyazlık ve kızıllık vardır; ve onun cem‘i **الصحر**’dır.

Ve **الصحرة** renk adıdır; ve **الصحر** masdardır. Yahut **صحور**: **رموح**; yani ayağıyla tekmeleyici. Ve **الصحيرة**: sağılmış süt kaynatılır; sonra üzerine sadeyağ dökülür; böylece içim olarak içilir. Ve denildi: o, deve ve koyunun saf sütüdür; ve **المعزي**’den, yudumlamaya ihtiyaç duyulduğunda; ve onlara un az geldiğinde ve onların yerinde bulunmadığında; onu pişirdiler; sonra hastaya sıcak içirdiler. Ve onu, yani **صحره** onu **صحرا** olarak: onu pişirdi. Ve denildi: özellikle sağılmış süt ısıtıldığında, ta ki yansın; o zaman o **صحيرة**’dir; ve fiil fiil gibidir. Ve denildi: **الصحيرة**: sağılmış süt ısıtılır; sonra üzerine un serpilir. Ve denildi: o, sağılmış süttür; **يصحر**; ve o, içine kızgın taş atılmasıdır; yahut tencereye konur da onda bir tek kaynama kaynar; ta ki yansın; ve yanma kaynamadan öncedir; ve bazen içine sadeyağ konur. Ve fiil fiil gibidir. Ve denildi: o, **الصحر**’dan **الصحيرة**’dir; **الفهر**’den **الفهيرة** gibi.

Ve **الصحير**, **أمير** gibi: eşeklerin sesinden, atlarda kişnemeden daha şiddetli olandır; ve **صحر** eder, **يصحر** **صحيرا** ve **صحارا**. Ve **الصحيراء**, uzatılmış olarak, **الحميراء** gibi: sütten bir sınıftır; Kurâ‘dan; ve onu belirlemedi. Ve **صحير**, **زبير** gibi: bir yer adıdır; Fîd’e yakın. Ve **صحير** ayrıca: bir dağdır. Ve **التكملة**’de: **قطن**’un kuzeyinde bir alamettir; ve **قطن** kendi yerinde gelecektir. Ve **صحار**, **غراب** gibi: atın teri yahut hummasıdır; ve Sâğânî birincisiyle yetindi. Ve **صحار**: Abdülkays’tan bir adamdır. Cerîr dedi:
  لقيت صحار بني سنان فيهـم                      حدبا كأعظم ما يكون صحار
Ve **ابنا صحار**: Araplardan iki batındır; bu adla bilinirler. Ve onu, yani sütü, **صحره**; **منعه** gibi; onu **صحرا** olarak **يصحره**: onu pişirdi, sonra hastaya içirdi. Ve güneş onu **صحرته**: beynini yaktı; ve denildi: onu eritti; **صهرته** gibi. Ve **صحر**, damme ile; memnû‘ olup sarf olunur: Âd’ın oğlu Lokman’ın kız kardeşidir; iyilik üzerine cezalandırıldı; böylece onunla mesel vuruldu; denildi: benim günahım yoktur, ancak **صحر**’ın günahı; bu, İbn Hâlaveyh’in sözüdür; ve o mecazdır. İbn Berrî dedi: **صحر**: o, Lokman el-Âdî’nin kızıdır; ve oğlu **لقيم**’dir, **الميم** ile; bir baskına çıktılar; böylece develer elde ettiler; derken **لقيم** öne geçti; böylece evine geldi; onun kız kardeşi **صحر**, ganimetinden bir deve kesti; ve ondan, babası geldiğinde ona hediye edeceği bir yemek yaptı; derken Lokman geldiğinde ona yemeği sundu; ve o, **لقيما**’yı kıskanırdı; böylece ona bir tokat attı; ve onun hiçbir günahı yoktu.

Dedim ki: İşte böylece onu Ebû Ubeyd emsâlde zikretti; hâfız ve Seâlibî’nin **المضاف والمنسوب**’da ve İbnü’s-Seyyid’in **الفرق**’ında ondan naklettikleri gibi; şeyhimiz de şerhinde onlardan naklettiği gibi. İbn Hâleveyh’ten de nakletti ki onun kuyruğu (hakkındaki sebep) şudur: Lokmân onun evinde tavanda bir balgam gördü de onu öldürdü. **الأصحر** ve **المصحر**: aslan; bunu Sâgânî zikretti. Onun üzerine istidrâk edileceklerdendir: **المصاحر**: kırda boynuzdaşını savaşan ve ona hile yapmayan kimse. Sâgânî dedi ki: **الصحر**: beyazlık. **صحار**, zamme ile: Umân şehri. Cevherî dedi ki: **صحار**: sahile bitişik taraftaki kasabasıdır.

Hadiste: “Resûlullah صلى الله عليه وسلم iki **صحاريين** elbisede kefenlendi.” **صحار**: Yemen’de bir köy; elbise ona nisbet edildi. Ve denildi ki: o, renk bakımından **الصحرة**’dandır. Ve **ثوب أصحر** ve **صحاري**. Osman hadîsinde: o, **بصحيرات الثمام**’da bir **سمرة** kesen bir adam gördü. Hâzimî dedi ki: onda şöyle de denilir: **صحيرات الثمامة**; o, Nebî صلى الله عليه وسلم’in Bedir’e (gidişindeki) menzillerinden biridir. Mecazdandır: **أصحر بالأمر** ve **أصحره**: onu açığa çıkardı. “İşini açığa çıkarma” ve “kalbindekini açığa vur.” Ve “hilekârlığını **بصحراء التمرد**’a attı.” İşte böyle **الأساس**’ta. Ve Bekr b. Abdullah b. **صحار** el-Gâfikî, **ككتان** (vezninde), Mısır’ın fethine şahit oldu.
