# صحل (ص-ح-ل) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AD%D9%84
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D8%AD%D9%84

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ص - ح - ل
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 8 sözlük

## Sözlükler (8)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AD%D9%84/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والصاد واللام معهما
ح ص ل، ص ل ح، ل ح ص، ص ح ل مستعملات
حصل:
حَصَلَ يحصُل حُصُولاً: أي بَقِيَ وثَبَتَ وذَهَبَ ما سِواهُ من حِسابٍ أو عَمَلٍ ونحوه فهو حاصل. والتحصيلُ: تَمييز ما يحصُل. والأسمُ: الحَصليةُ، قال لبيد:
وكلُّ امرئٍ يَوماً سيَعلَم سَعْـيَه		إذا حُصِّلَتْ عند الإِله الحصائل
ويُرَوى: إذا كُشِّفَت عند الإِله. وحَوْصَلةُ الطائر: معرُوف. والحَوْصلةُ: طَيْرٌ أعظَمُ من طَيْر الماء طَويل العُنُقِ، بَحْريَّةٌ جُلُودُها بيضٌ تُلْبَسُ، ويُجمَع حَواصِل. والحَوْصَلُ: الشاةُ التي عَظُمَ ما فَوقَ سُرَّتِها من بَطْنها ويقال: احوَنْصَلَ الطَيْرُ: إذا ثَنَى عُنَقَه وأخرَجَ حوصلته.
صحل:
الصحلّ: صَوْتٌ فيه بُحَّة، صَحِل صوتُه فهو أصحَلُ الصَوْت.
صلح:
الصَلاحُ: نقيض الطلاح. ورجل صالح في نفسه ومُصلِحٌ في أعماله وأمُوره. والصُّلْحُ: تصالُحُ القوم بينهم. وأصلَحْتُ إلى الدابَّة: أحْسَنْتُ إليها. والصِّلْحُ: نهر بمَيْسان.
لحص:
اللَّحْصُ والتَلحيصُ: استقصاء خَبَر الشيء وبيانه، لَحَصَ لي فلان خَبَرك وأمْرَكَ أي بَيَّنَه شَيئاً شَيئاً. وقال في بعض الوصف: أَمْرُ مَناقِع النّزّ ومواقع الرّزّ، حبُّها لا يُجَزُّ، وقصبها يهتزّ، وكتَبْتَ كتابي هذا وقد حَصَّلتُه ولحَّصتْهُ وفَصَّلُته ووَصَّلْتُه وترّصته وفَصَّصْته مُحَصَّلاً مُلَحَّصاً مُفَصَّلاً مُوَصَّلاً مُتَرَّصاً مُفصّصا، وبعض يقول مُلَخَّصاً بالخاء.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **الصاد** ve **اللام** onlarla birlikte

**ح ص ل**، **ص ل ح**، **ل ح ص**، **ص ح ل** kullanımdadırlar
**حصل**:
**حَصَلَ** **يحصُل** **حُصُولاً**: yani kaldı ve sabit oldu ve ondan başka olan, hesap veya amel ve benzeri şeylerden gitti; o hâlde o, حاصل’dır. Ve **التحصيلُ**: حاصل olanı ayırt etmektir. Ve isim: **الحَصليةُ**’dir; Lebîd dedi ki:
Ve her kişi bir gün sa’yini elbette bilecektir		ilah katında **الحصائل** tahsil olunduğu zaman
Ve şöyle rivayet olunur: ilah katında açığa çıkarıldığı zaman. Ve kuşun **حَوْصَلةُ**’si: bilinen(şey)dir. Ve **الحَوْصلةُ**: su kuşundan daha büyük, uzun boyunlu, denizî bir kuştur; derileri beyazdır, giyilir; ve **حَواصِل** diye cem‘ olunur. Ve **الحَوْصَلُ**: karnından göbeğinin üst tarafı büyüyen koyundur; ve denilir ki: **احوَنْصَلَ الطَيْرُ**: boynunu büktüğü ve kursağını çıkardığı zaman.

**صحل**:
**الصحلّ**: içinde bir kısıklık bulunan sestir; **صَحِل** onun sesi, o hâlde o, sesçe **أصحَلُ**’dur.

**صلح**:
**الصَلاحُ**: **الطلاح**’ın zıddıdır. Ve (bir) adam, kendi nefsinde **صالح** ve amellerinde ve işlerinde **مُصلِحٌ**’dir. Ve **الصُّلْحُ**: kavmin kendi aralarında barışmasıdır. Ve **أصلَحْتُ إلى الدابَّة**: ona iyilik ettim. Ve **الصِّلْحُ**: Meysân’da bir nehirdir.

**لحص**:
**اللَّحْصُ** ve **التَلحيصُ**: bir şeyin haberini ve beyanını sonuna kadar araştırmaktır; falan bana senin haberini ve işini **لَحَصَ** etti, yani onu şey şey açıkladı. Ve bazı vasıfta dedi ki: **أَمْرُ مَناقِع النّزّ ومواقع الرّزّ، حبُّها لا يُجَزُّ، وقصبها يهتزّ**، ve ben bu kitabımı yazdım; hâlbuki onu **حَصَّلتُه** ve **لحَّصتْهُ** ve **فَصَّلُته** ve **وَصَّلْتُه** ve **ترّصته** ve **فَصَّصْته**; **مُحَصَّلاً** **مُلَحَّصاً** **مُفَصَّلاً** **مُوَصَّلاً** **مُتَرَّصاً** **مُفصّصا** (olarak). Ve bazısı **مُلَخَّصاً** diye, **الخاء** ile söyler.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AD%D9%84/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

يقال: في صوته صَحَلٌ، أي بُحوحَة. وقد صَحِلَ الرجل بالكسر يَصْحَلُ صَحَلاً، أي صار أَبَحَّ، فهو صَحِلُ الصوت وأَصحل.

##### Türkçe

Denilir: onun sesinde **صَحَلٌ** vardır; yani kısıklık. Ve adam kesre ile **صَحِلَ**; **يَصْحَلُ** **صَحَلاً**; yani daha kısık sesli oldu; o hâlde o, ses bakımından **صَحِلُ الصوت** ve **أَصحل**dür.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AD%D9%84/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح ص ل
حصل ، لحص ، صلح ، صحل : مستعملة .
حصل : قال الليث : تقول : حَصَلَ الشيءُ يحصلُ حُصولاً ، قال : والحاصِل من كل شيءٍ : ما بقي وثبَتَ وذهب ما سواه يكون من الحساب والأعمال ونحوِها . والتحصيل : تمييز ما يَحصُل ، والاسم الحَصِيلَةُ . وقال لبيد : وكل امرىءٍ يَوْماً سَيُعْلم سَعْيُه إذا حُصِّلت عند الإله الحصائِلُ وقال الفرّاء في قوله تعالى : ( ? لْقُبُورِ وَحُصِّلَ مَا فِى ? لصُّدُورِ ) ( العَاديَات : 10 ) أي بُيِّن . وقال غيره : مُيِّزَ . وقال بعضهم : جُمِعَ . الليث : الحَوْصَلة : حَوْصَلَة الطَّائر ، ويقال للشاة التي عَظُم من بطنها ما فوق سُرَّتها حَوْصلٌ وأنشد : أو ذات أَوْنَيْن لها حَوْصلُ قال : والطائر إذا ثَنَى عُنُقه وأخرج حَوْصَلَته يقال : قد احوَنْصَل . وقال أبو النَّجم : وأصبَح : الروضُ لَوِيّاً حَوْصَلهُ وحَوْصلُ الروض : قَرَارُه ، وهو أبطؤها هَيْجاً ، وبه سُمِّيت حوصلةُ الطائر ، لأنها قرار ما يأكله .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : زَاوِرةُ القَطَاة : ما تحمل فيه الماء لفراخها ، وهي حَوْصَلتها ، قال : والغَرَاغِرُ : الحَوَاصِلُ ، ويقال : حَوْصلَة وحَوْصلَّة وحَوْصِلاء ممدود بمعنى واحد . أبو زيد : الحَوْصلَّةُ للطير بمنزلة المعدة للإسنان ، وهي المصارين لِذي الظِّلْفِ والخُفِّ ، والقانصةُ من الطير تُدْعَى الْجِرِّيئَةُ مهموزة على فِعِّيلَة . وقال ابن شميل : من أدواء الخيل : الحَصَلُ والقَصَلُ ، قال : والحَصَلُ : سَفُّ الفرسِ التُّرابَ من البَقْل فيجتمِعُ منه ترابٌ في بطنه فيقتله ، قال : فإن قَتَله الحصَلُ قيل : إنه لَحَصِلٌ . وقال ابن الأعرابي : الحَصلُ في أولاد الإبل : أن تأكل التراب ، ولا تُخرِجَ الجِرَّة وربما قتَلها ذلك . أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : وفي الطعام مُرَيْرَاؤه وحَصَلُه وغَفَاه وفَغَاهُ وحُثَالتُه وحُفالتُه بمعنى واحد . قال : وحصَّلَ النخل إذا استدار بلَحُه . وقال غيره : أحصل القومُ فهم مُحْصِلون إذا حصَّلَ نخْلُهم : وذلك إذا استبان البُسْرُ وتدحْرَج . ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الحاصل : ما خَلَصَ من الفِضَّة من حجارة المَعْدِن ، ويقال للذي يُخَلِّصه مُحَصِّل ، وأنشد : أَلاَ رَجُلٌ جَزَاهُ الله خيراً يَدُلُّ عَلَى مُحَصِّلةٍ تُبِيتُ أي تُبِيتُني عندها لأُجَامِعها صحل : قال الليث : الصّحَل . صَوتٌ فيه بُحَّة ، يقال : صَحِلَ صوتُه صَحَلاً فهو صَحِلُ الصوت . وفي صفة رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) حين وصَفَتْه بها أُمُّ مَعْبَد : ( وفي صوتِه صَحَلٌ ) أرادت أنَّ فيه كالبُحّة ، وهو ألاّ يكون حادّاً . وقال ابن شُمَيل : الأصْحَل : دون الأبَحّ ، إنما الصَّحَل : جُشوءٌ في الصوت إذا لم يكن صافياً وليس بالشديد ، ولكنه حَسَنٌ ، يوصف به الظِّباء ، وأنشد : إن لها لَسَائقاً إن صَحَّا لا صَحِلَ الصوتِ ولا أَبَحّا إذا السُّقَاةُ عَرَّدُوا أَلَحَّا صلح : الليث : الصُّلْح : تَصالُح القوم بينهم ، والصَّلاَح : نقيض الفساد ، والإصلاح : نقيض الإفساد ، ورجُلٌ صالح : مُصلحٌ ، والصالح في نفسه ، والمصلح في أعماله وأُموره ، وتقول : أصلحتُ إلى الدابة إذا أحسنتَ إليها . والصِّلْحُ : نهر بمَيْسان . ويقال : صلَح فلانٌ صُلُوحاً وصَلاحاً ، وأنشد أبو زيد : فكيفَ بأطرافي إذا ماشَتَمْتَني وما بعد شَتْم الوالدين صُلُوح والصِّلاَح بمعنى المصالحة ، والعرب تؤنِّثها ، ومنه قول بِشْر بن أبي خازم : يَسُومون الصِّلاح بذاتِ كَهْفٍ وما فيها لهم سَلَعٌ وَقَارُ وقوله : وما فيها أي في المصالحة ولذلك أنّث الصِّلاَح .
وصَلاَحِ : اسم لِمَكَّة على فَعَالِ . والمصْلَحَةُ : الصَّلاَح . وتصالح القوم واصّالحوا واصطلحوا بمعنى واحد . لحص : قال الليث : اللَّحْص والتَّلْحِيص : استقصاءُ خبر الشيء وبيانه ، تقول : قد لحص لي فلان خبرَك وأمرَك إذا بيّن ذلك كله شيئاً بعد شيء ، وكتب بعض الفصحاء إلى بعض إخوانه كتاباً في بعض الوصف فقال : وقد كتبت كتابي هذا إليك وقد حَصَّلتُه ولَحّصْتُه وفَصَّلته ووصّلْتُه وبعض يقول : لَخَّصتُه بالخاء . وأخبرني المنذري أنه سأل أبا الهيثم عن قول أُمَيَّة بن أبي عائذ الهُذَليّ : قد كنتُ ولاَّجاً خروجاً صَيْرَفا لم تَلْتَحِصْنِي حَيْصَ بَيْصَ لحَاص فقال : لحَاص أخرجه مُخْرَجَ قَطَام وحَذَامِ ، قال وقوله : لم تَلْتَحِصْنِي أي لم تُثَبِّطْنِي . يقال : لحصتُ فلاناً عن كذا ، والْتَحصْتُه أي حَبَسْتُه وثَبَّطْتُه . قال : وأخبرني الحرّاني عن ابن السكيت في قوله : لم تَلْتَحِصْني أي لم أَنْشَب فيها . ولَحَاصِ فَعَال منه . غيره : لَحِصَتْ عينُه والْتَحَصَتْ إذا الْتَزَقَت من الرَّمَص . وقال اللِّحياني : الْتَحَصَ فُلانٌ البيضَةَ إذا تَحَسَّاها ، والتحصَ الذئبُ عينَ الشاة ، والْتَحَصَ بيضَ النَّعَام إذا شَرِبَ ما فيها من المحِّ والبياضِ .

##### Türkçe

ح ص ل
**حصل** ، **لحص** ، **صلح** ، **صحل** : kullanımdadır.

**حصل** : Leys dedi: dersin ki: **حَصَلَ** şey **يحصلُ** **حُصولاً**; dedi: ve her şeyden **الحاصِل**: geri kalan ve sabit kalan, ondan başkası gidip; hesaplardan, amellerden ve benzerlerinden olur. Ve **التحصيل**: **ما يَحصُل**’ün ayırt edilmesidir; isim **الحَصِيلَةُ**’dır. Lebîd dedi:
Ve her kişi bir gün çabasını mutlaka bilecek,
**الحصائِلُ** ilâhın yanında **حُصِّلت** edildiği zaman.
Ferrâ, Yüce Allah’ın sözü hakkında dedi: ( ? لْقُبُورِ وَحُصِّلَ مَا فِى ? لصُّدُورِ ) ( **العَاديَات** : 10 ) yani açıklandı. Başkası dedi: ayırt edildi. Bazıları dedi: toplandı. Leys: **الحَوْصَلة**: kuşun **حَوْصَلَة**’sidir; ve karnından göbeğinin üstündeki kısmı büyüyen koyuna **حَوْصلٌ** denir; ve şu beyiti okudu:
Ya da iki güç sahibi, onun için **حَوْصلُ** vardır.
Dedi: kuş boynunu büktüğünde ve **حَوْصَلَته**’sini çıkardığında “**قد احوَنْصَل**” denir. Ebû’n-Necm dedi:
Ve sabahladı: çayır, **حَوْصَلهُ**’su ve **حَوْصلُ**’ü bükülmüş.
Ve çayırın **حَوْصلُ**’ü: onun tabanıdır; ve onun en yavaş kabaranıdır; ve bununla kuşun **حوصلةُ**’sine ad verildi; çünkü o, yediğinin karar yeridir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi: **زَاوِرةُ القَطَاة**: yavruları için suyu taşıdığı şeydir; o onun **حَوْصَلتها**’sıdır; dedi: ve **الغَرَاغِرُ**: **الحَوَاصِلُ**’dir; ve **حَوْصلَة** ve **حَوْصلَّة** ve **حَوْصِلاء** (uzatılmış) bir tek mânâdadır denir. Ebû Zeyd: kuş için **الحَوْصلَّةُ**, insan için mide mesabesindedir; ve o, tırnaklı ve toynaklı için bağırsaklardır; ve kuşlardan **القانصةُ**’ya, **الْجِرِّيئَةُ** denir; hemzeli olarak **فِعِّيلَة** vezninde. İbn Şümeyl dedi: atların hastalıklarından: **الحَصَلُ** ve **القَصَلُ**; dedi: ve **الحَصَلُ**: atın yeşillikten toprağı yutmasıdır; ondan karnında toprak toplanır da onu öldürür; dedi: eğer onu **الحصَلُ** öldürürse “o mutlaka **لَحَصِلٌ**’dir” denir. İbnü’l-A‘râbî dedi: deve yavrularında **الحَصلُ**: toprağı yemesidir ve **الجِرَّة**’yi çıkarmamasıdır; bazen bu onu öldürür. Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi: ve yemekte onun **مُرَيْرَاؤه**’su ve **حَصَلُه**’u ve **غَفَاه**’ı ve **فَغَاهُ**’u ve **حُثَالتُه**’si ve **حُفالتُه**’si bir tek mânâdadır. Dedi: ve hurma ağacını **حصَّلَ** etti; onun **بلَحُه**’u yuvarlaklaştığı zaman. Başkası dedi: kavim **أحصل** etti, onlar **مُحْصِلون**’dur; onların hurmalığı **حصَّلَ** ettiği zaman; bu, **البُسْرُ** belirginleştiğinde ve yuvarlanıp düştüğünde olur. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi: **الحاصل**: maden taşlarından gümüşten arınıp çıkan şeydir; ve onu arındırana **مُحَصِّل** denir; ve şu beyiti okudu:
Dikkat edin, Allah’ın onu hayırla mükâfatlandırdığı bir adam yok mu,
Bir **مُحَصِّلةٍ**’ye delâlet eder, **تُبِيتُ** eder;
yani: onun yanında beni geceletir ki onunla birleşeyim.

**صحل** : Leys dedi: **الصّحَل**: içinde bir kısıklık bulunan sestir; “sesi **صَحِلَ** etti, **صَحَلاً**; o, sesçe **صَحِلُ**’dür” denir. Resûlullah’ın ( صلى الله عليه وسلم ) sıfatında, Ümmü Ma‘bed onu onunla vasfettiği vakit: ( ve sesinde **صَحَلٌ** vardır ) dedi; onda kısıklık gibi bir şey olduğunu kastetti; o da keskin olmamasıdır. İbn Şümeyl dedi: **الأصْحَل**: **الأبَحّ**’tan aşağıdır; ancak **الصَّحَل**: ses saf olmadığında seste bir boğaz dolmasıdır; şiddetli değildir, fakat güzeldir; onunla ceylanlar vasfedilir; ve şu beyiti okudu:
Onun için mutlaka bir sürücü vardır; eğer sağlıklı olursa,
Ne sesçe **صَحِلَ** ne de **أَبَحّا**;
Sakalar uzaklaşıp ısrar ettiklerinde.

**صلح** : Leys: **الصُّلْح**: kavmin aralarında barışmasıdır; **الصَّلاَح**: fesadın zıddıdır; **الإصلاح**: ifsadın zıddıdır; ve **صالح** bir adam: ıslah edicidir; ve kendi nefsinde salih olan; ve ıslah edici, amellerinde ve işlerinde olandır. Ve dersin ki: bineğe **أصلحتُ إلى**; ona iyi davrandığın zaman. Ve **الصِّلْحُ**: Meysân’da bir nehirdir. Ve “falanca **صلَح** etti, **صُلُوحاً** ve **صَلاحاً**” denir; Ebû Zeyd şu beyiti okudu:
Uçlarım nasıl olur, beni sövdüğün zaman,
Ve ana-babaya sövmeden sonra **صُلُوح** yoktur.
Ve **الصِّلاَح** musalaha mânâsınadır; Araplar onu müennes yapar; ondan Bişr b. Ebî Hâzim’in sözü:
**ذاتِ كَهْفٍ**’te **الصِّلاح**’ı teklif ederler,
Ve onda onlar için ne **سَلَعٌ** ne de **وَقَارُ** vardır.
Ve onun sözü: “ve onda” yani musalahada; bunun için **الصِّلاَح**’ı müennes yaptı.

Ve **صَلاَحِ**: **فَعَالِ** vezninde Mekke’nin bir ismidir. Ve **المصْلَحَةُ**: **الصَّلاَح**’tır. Ve kavim **تصالح** etti ve **اصّالحوا** ve **اصطلحوا** bir tek mânâdadır.

**لحص** : Leys dedi: **اللَّحْص** ve **التَّلْحِيص**: bir şeyin haberini ve beyanını sonuna kadar araştırmaktır; dersin ki: falanca bana senin haberini ve işini **لحص** etti; bunu bütünüyle, şeyden sonra şey olarak açıkladığı zaman. Ve bazı fasihler, kardeşlerinden birine bazı vasıf hakkında bir mektup yazdı da dedi: “Bu mektubumu sana yazdım; onu **حَصَّلتُه** ve **لَحّصْتُه** ve **فَصَّلته** ve **وصّلْتُه**.” Bazıları “**لَخَّصتُه**” der; **الخاء** ile. Münzirî bana haber verdi ki, Ümeyye b. Ebî Âiz el-Hüzelî’nin sözü hakkında Ebû’l-Heysem’e sormuş:
**قد كنتُ ولاَّجاً خروجاً صَيْرَفا لم تَلْتَحِصْنِي حَيْصَ بَيْصَ لحَاص**
O dedi: **لحَاص**’ı **قَطَام** ve **حَذَامِ** çıkışı gibi çıkardı; dedi: ve onun sözü “**لم تَلْتَحِصْنِي**” yani beni gevşetmedi. “Falancayı şundan **لحصتُ** ettim” denir; ve onu **الْتَحصْتُه**: yani onu hapsettim ve gevşettim. Dedi: ve Harrânî bana, İbnü’s-Sikkît’ten onun sözü hakkında haber verdi: “**لم تَلْتَحِصْني**” yani ona yapışıp kalmadım. Ve **لَحَاصِ** bunun **فَعَال**’ıdır. Başkası: gözü **لَحِصَتْ** oldu ve **الْتَحَصَتْ**; **الرَّمَص**’tan yapıştığı zaman. Lihyânî dedi: falanca yumurtayı **الْتَحَصَ** etti; onu yuttuğu zaman; ve kurt koyunun gözünü **التحصَ** etti; ve devekuşu yumurtasını **الْتَحَصَ** etti; içindeki sarıyı ve beyazı içtiği zaman.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AD%D9%84/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الصاد والحاء وما يثلثهما)
(صحر) الصاد والحاء والراء أصلان: أحدهما البَرَاز من الأرض، والآخر لونٌ من الألوان.
فالأوَّل الصحراء: الفضاء من الأرض. ويقال أصحر القَوْمُ، إذا بَرَزُوا. ومن الباب قولُهُم: لقيته صَحْرَةَ بَحْرَةَ([1])، إذا لم يكن بينك وبينه سِتْر. والصُّحْرة: الصَّحراء في قول أبي ذؤيب:
سَبيٌّ مِن يَرَاعَتِهِ  نفاه *** أَتِيٌّ مَدَّهُ صُحَرٌ ولُوبُ([2])والأصل الآخر: الصُّحْرة، وهو لونٌ أبيضُ مُشربٌ حمرةً. وأتانٌ صحراءُ: في لونها صُحْرة، وهي كُهبةٌ في بياضٍ وسواد. ويقال: اصحارَّ النّبتُ، إذا هَاج؛ وذلك أنَّ لونَهُ يتغيَّر ويختلط.
(صحف) الصاد والحاء والفاء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على انبساطٍ في شيءٍ وسَعَةٍ. يقال إنَّ الصَّحِيفَ: وجهُ الأرضِ. والصَّحِيفة: بَشَرَةُ وجهِ الرجل. قال البَعِيث:
وكلُّ كُلَيْبيٍّ صحيفةُ وجْهِهِ *** أذَل لأقدامِ الرِّجال مِن النَّعلِ
ومن الباب الصَّحيفة، وهي التي يُكتَب فيها، والجمع صحائف، والصُّحفُ أيضاً، كأنَّه جمع صحيف. قال:
لما رأَوْا غُدوَةً جَبَاهَهُمُ *** حنّتْ إلينا الأرحام والصُّحُفُ
والصَّحْفَة: القَصْعة المُسْلنطِحَة. وقال الشَّيبانيّ: الصِّحاف مَناقِعُ صغارٌ تُتَّخَذ للماء، الجمع صُحُف.
(صحل) الصاد والحاء واللام كلمة، وهي بَحَحٌ في الصَّوت. يقال  للأَبحِّ الأصحل، والمصدر الصَّحَل، وهو صَحِلٌ، قال الأعشى:
* صَحِل الصوت أَبَحّ([3]) *
(صحم) الصاد والحاء والميم أُصَيلٌ صحيح يدلُّ على لونٍ. فالأَصْحَم: الأغبر إلى السَّواد. وبلدةٌ صَحْمَاءُ: مُغْبَرَّة. واصحامَّت البَقْلة: اخضارَّت. وإنَّما قيل لها ذاك لأنَّها إذا رَوِيت فكأنها سوداء. ولذلك يقال: إدْهامَّتْ.
(صحن) الصاد والحاء والنون أُصَيلٌ يدلُّ على اتّساعٍ في شيء. من ذلك الصَّحْن: وَسْطُ الدَّارِ. ويقولون: جَوْبَة تنجاب في الحَرَّة. وبذلك شُبِّه العُسُّ العظيم فقيل له صَحْن.
ومما شَذَّ عن الباب قولهم: صَحَنْتُ بينَ القومِ، إذا أصلحتَ بينهم. وربَّما قالوا صحنتُهُ شيئاً، إذا أعطيتَهُ. ويقولون: صَحَنَه صَحَناتٍ، أي ضَرَبَه. ضَرَباتٍ. وناقةٌ صَحُونٌ، أي رَمُوح.
(صحو) الصاد والحاء والحرف المعتل أصلٌ صحيح يدلُّ على انكشاف شيءٍ. من ذلك الصَّحْو: خِلاف السُّكْر. يقال صحا يصحو السَّكْرانُ فهو صاحٍ. ومن الباب: أَصْحَت السَّماءُ فهي مُصْحِيَة. وروي عن أبي حاتم قال: العامّة تظنُّ أنَّ الصَّحو لا يكون إلاَّ ذهابَ الغَيم، وليس كذلك، إنَّما *الصحو ذَهاب البَرْدِ، وتفرُّقُ الغَيم.
ومما شذَّ عن هذا الأصل المِصحاةُ، كالجام يُشرَبُ فيه.
(صحب) الصاد والحاء والباء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على مقارَنة([4]) شيءٍ ومقاربته. من ذلك الصَّاحب والجمع الصَّحْب، كما يقال راكبٌ ورَكْبٌ. ومن الباب: أصحب فلانٌ، إِذا انقاد. وأَصْحَبَ الرَّجُل، إذا بلغَ ابنُهُ. وكلُّ شيءٍ لاءم شيئاً فقد استصحبه. ويقال للأديم إِذا تُرِكَ عليه شَعَرُه مُصْحَبٌ. ويقال أَصحبَ الماءُ، إذا علاهُ الطُّحْلَب.
---------------------ـ
([1]) صحرة بحرة بالتركيب، كما ضبط في المجمل. وقال في اللسان: "وهي غير مجراة.  وقيل لم يجريا لأنهما اسمان جعلا اسماً واحداً". ويقال أيضاً بالتنوين فيهما، كما في اللسان والقاموس. وبضم أولهما أيضاً في لغة.
([2]) ديوان أبي ذؤيب 92 واللسان (صحر).
([3]) البيت من قصيدة للأعشى في ديوانه 159. وهو بتمامه:
فتراه زيما من خلفها  *** ذا رنين صحل الصوت أيح
([4]) في الأصل: "مقاربة" فيكون ما بعده تكراراً.

ـ

##### Türkçe

(باب **الصاد** ve **الحاء** ve ikisini üçleyen şey)
(**صحر**) **الصاد** ve **الحاء** ve **الراء** iki asıldır: birisi yerden açıklık (açıkta olma), diğeri renklerden bir renktir.
Birincisi **الصحراء**: yerin boşluğu (açık alanı). Ve “**أصحر** **القوم**” denir; açığa çıktıkları zaman. Ve babdan onların sözü: “**لقيته صَحْرَةَ بَحْرَةَ**([1])”; seninle onun arasında örtü olmadığı zaman. Ve **الصُّحْرة**: **الصَّحراء**dır, Ebû Züeyb’in sözünde:
سَبيٌّ مِن يَرَاعَتِهِ  نفاه *** أَتِيٌّ مَدَّهُ صُحَرٌ ولُوبُ([2])ve diğer asıl: **الصُّحْرة**; o, kızıllıkla karışık beyaz bir renktir. Ve “**أتانٌ صحراءُ**”: renginde **صُحْرة** vardır; o, beyazlık ve siyahlık içinde bir **كُهبة**dir. Ve “**اصحارَّ** **النّبت**” denir; coştuğu (kuruyup sarardığı) zaman; bu, onun renginin değişmesi ve karışması sebebiyledir.

(**صحف**) **الصاد** ve **الحاء** ve **الفاء** sahih bir asıldır; bir şeyde yayılmaya ve genişliğe delâlet eder. Denir ki **الصَّحِيف**: yerin yüzüdür. Ve **الصَّحِيفة**: adamın yüzünün derisidir. **البَعِيث** dedi:
وكلُّ كُلَيْبيٍّ صحيفةُ وجْهِهِ *** أذَل لأقدامِ الرِّجال مِن النَّعلِ
Ve babdan **الصَّحيفة**: o, içine yazılan şeydir; çoğulu **صحائف**; ve **الصُّحف** da (vardır); sanki **صحيف**in çoğuludur. Dedi:
لما رأَوْا غُدوَةً جَبَاهَهُمُ *** حنّتْ إلينا الأرحام والصُّحُفُ
Ve **الصَّحْفَة**: düzleşmiş çanaktır. **الشَّيبانيّ** dedi: **الصِّحاف** küçük su birikintileridir; su için edinilir; çoğulu **صُحُف**tur.

(**صحل**) **الصاد** ve **الحاء** ve **اللام** bir kelimedir; ve o, seste kısıklıktır. Kısık sesliye **الأصحل** denir; mastar **الصَّحَل**dir; ve o **صَحِلٌ**dür. **الأعشى** dedi:
* صَحِل الصوت أَبَحّ([3]) *

(**صحم**) **الصاد** ve **الحاء** ve **الميم** sahih bir küçük asıldır; bir renge delâlet eder. Şu halde **الأَصْحَم**: siyahlığa meyleden tozlu (boz) olandır. Ve **بلدةٌ صَحْمَاءُ**: tozludur. Ve “**اصحامَّت** **البَقْلة**”: yeşerdi. Ancak ona bu denildi; çünkü sulandığı zaman sanki siyah gibidir. Bunun için “**إدْهامَّتْ**” denir.

(**صحن**) **الصاد** ve **الحاء** ve **النون** bir küçük asıldır; bir şeyde genişliğe delâlet eder. Bundan **الصَّحْن**: evin ortasıdır. Ve derler ki: “**جَوْبَة**” **الحَرَّة** içinde açılır. Bununla büyük **العُسّ** benzetildi; ona **صَحْن** denildi.
Ve babdan şâz olan şeylerden onların sözü: “**صَحَنْتُ** بينَ **القوم**”; aralarını düzelttiğin zaman. Ve belki “**صحنتُهُ** شيئاً” derler; ona bir şey verdiğin zaman. Ve derler ki: “**صَحَنَه** **صَحَناتٍ**”; yani onu vurdu; vuruşlar. Ve **ناقةٌ صَحُونٌ**: yani tekmeleyici.

(**صحو**) **الصاد** ve **الحاء** ve illetli harf sahih bir asıldır; bir şeyin açığa çıkmasına delâlet eder. Bundan **الصَّحْو**: sarhoşluğun zıddıdır. Denir: “**صحا** **يصحو** **السَّكْرانُ**” o halde o **صاحٍ**dır. Ve babdan: “**أَصْحَت** **السَّماءُ**” o halde o **مُصْحِيَة**dir. Ebû Hâtim’den rivayet olundu, dedi: avam zanneder ki **الصَّحو** ancak bulutun gitmesi olur; öyle değildir; ancak **الصحو** soğuğun gitmesi ve bulutun dağılmasıdır.
Ve bu asıldan şâz olan şeylerden **المِصحاةُ**: içinde içilen kâse gibi (bir kaptır).

(**صحب**) **الصاد** ve **الحاء** ve **الباء** bir tek asıldır; bir şeyin eşlik etmesine([4]) ve ona yaklaşmasına delâlet eder. Bundan **الصَّاحب** ve çoğulu **الصَّحْب**; nitekim “**راكبٌ**” ve “**رَكْبٌ**” denir. Ve babdan: “**أصحب** فلانٌ”; boyun eğdiği zaman. Ve “**أَصْحَبَ** **الرَّجُل**”; oğlu ergenliğe ulaştığı zaman. Ve her şey bir şeye uyum sağlarsa onu **استصحبه** etmiştir. Ve deriye, üzerinde kılı bırakıldığı zaman **مُصْحَبٌ** denir. Ve “**أَصحبَ** **الماءُ**” denir; üzerine yosun çıktığı zaman.
---------------------ـ
([1]) **صحرة بحرة** terkiple; **المجمل**’de ضبط edildiği gibi. Ve **اللسان**’da dedi: “Ve o, i‘râba sokulmaz. Ve denildi ki ikisi i‘râba sokulmadı; çünkü ikisi iki isimdir, tek bir isim kılındı.” Ve ikisinde de tenvin ile de söylenir; **اللسان** ve **القاموس**’ta olduğu gibi. Ve birincisinin evvelini zamme ile de, bir lehçede.
([2]) Ebû Züeyb divanı 92 ve **اللسان** (**صحر**).
([3]) Beyit, **الأعشى**’nın divanında 159’daki bir kasidedendir. Ve onun tamamı:
فتراه زيما من خلفها  *** ذا رنين صحل الصوت أيح
([4]) Asılda: “**مقاربة**”; böylece ondan sonrası tekrar olur.

ـ

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AD%D9%84/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

صَحِل الرَّجُلُ، بالكسر، وصَحِلَ صوتُه يَصْحَل صَحَلاً، فهو أَصْحَلُ وصَحِلٌ: بَحَّ؛ ويقال: في صوته صَحَلٌ أَي بُحُوحة؛ وفي صفة رسول الله، صلى الله عليه وسلم، حين وصَفَتْه أُمّ مَعْبَد: وفي صوته صَحَلٌ؛ هو بالتحريك، كالبُحَّة وأَن لا يكون حادًّا؛ وحديث رُقَيْقَة: فإِذا أَنا بهاتفٍ يَصْرُخُ بِصَوْتٍ صَحِل؛ وحديث ابن عمر: أَنه كان يَرْفَع صوتَه بالتَّلْبية حتى يَصْحَل أَي يَبَحَّ. وحديث أَبي هريرة في نَبْذِ العهد في الحَجِّ: فكُنْت أُنادي حَتى صَحِل صوتي؛ قال الراجز:
فلم يَزَلْ مُلَبِّياً ولم يَزَلْ،
حتَّى علا الصَّوتَ بُحوحٌ وصَحَل،
وكُلَّما أَوْفى على نَشْزٍ أَهَلّْ
قال ابن بري: وقد صَحِلَ حَلْقُه أَيضاً، قال الشاعر:
وقد صَحِلَتْ من النَّوْحِ الحُلُوقُ
والصَّحَلُ: حِدَّة الصوت مع بَحَحٍ؛ وقال في صفة الهاجرة: تُصْحِلُ صَوْتَ الجُنْدُب المُرَنِّم
وقال اللحياني: الصَّحَلُ من الصِّياح، قال: والصَّحَل أَيضاً انْشقاق الصوت وأَن لا يكون مستقيماً يزيد مَرَّة ويَسْتقيم أُخْرى، قال: والصَّحَل أَيضاً أَن يكون في صَدْره حَشْرَجَة.

##### Türkçe

**صَحِل** adam, kesre ile; ve **صَحِلَ** onun sesi **يَصْحَل** **صَحَلاً** (diye) (oldu); o hâlde o **أَصْحَلُ** ve **صَحِلٌ**: kısıldı; ve denir: onun sesinde **صَحَلٌ** vardır, yani kısıklık; ve Resûlullah’ın sıfatında, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, Ümmü Ma‘bed onu vasfettiği vakit: “Ve onun sesinde **صَحَلٌ** vardır”; o, hareke ile (gelir), **البُحَّة** gibi ve keskin olmaması (demektir); ve **رُقَيْقَة** hadisi: “Bir de baktım ki bir çağırıcı, **صَحِل** bir sesle bağırıyor”; ve İbn Ömer hadisi: onun, telbiyede sesini yükseltir olduğu, tâ ki **يَصْحَل** yani kısılsın (diye). Haccda ahdi bozma hakkında Ebû Hureyre hadisi: “Ben nida ediyordum, tâ ki sesim **صَحِل** oldu”; râciz dedi ki:
فلم يَزَلْ مُلَبِّياً ولم يَزَلْ،
حتَّى علا الصَّوتَ بُحوحٌ وصَحَل،
وكُلَّما أَوْفى على نَشْزٍ أَهَلّْ

İbn Berrî dedi: Onun boğazı da **صَحِلَ** olmuştur, yani (bu da); şair dedi ki:
وقد صَحِلَتْ من النَّوْحِ الحُلُوقُ

Ve **الصَّحَلُ**: kısıklık ile birlikte sesin keskinliği; ve öğle sıcağının sıfatında dedi ki:
تُصْحِلُ صَوْتَ الجُنْدُب المُرَنِّم

Ve Lihyânî dedi: **الصَّحَلُ** bağırmaktandır; dedi ki: ve **الصَّحَل** ayrıca sesin yarılması ve düzgün olmaması; bir defa artar, başka bir defa düzgün olur; dedi ki: ve **الصَّحَل** ayrıca göğsünde bir **حَشْرَجَة** bulunmasıdır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AD%D9%84/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

صحل الرجل، وصحل صوته، كفرح، صحلا، فهو أصحل، وصحل: بح، وفي حديث رقيقة: فإذا أنا بهاتف يصرخ بصوت صحل. وفي حديث ابن عمر، أنه كان يرفع صوته بالتلبية، حتى يصحل، أي يبح. وفي حديث أم معبد، حين وصفته صلى الله تعالى عليه وسلم: وفي صوته صحل، هو كالبحة، وأن لا يكون حادا. وهو غير عربي، كما قاله ابن الأثير، وغيره، وإن أطلق المصنف فأوهم أنه عربي، نبه عليه شيخنا، وأنشد الأصمعي لبعض العرب:
  فلـم يزل مـلـبـيا ولـم يزل
  حتى علا الصوت بحوح وصحل
  وكلما أوفى على نـشـز أهـل وفي حديث أبي هريرة، فينبذ العهد في الحج: فكنت أنادي حتى صحل صوتي. أو صحل صوته: إذا احتد في بحح، قال في صفة الهاجرة:
  تصحل صوت الجندب المرنم

  أو الصحل، محركة: خشونة في الصدر، كذا في النسخ، ونص اللحياني: حشرجة الصدر، وأيضا انشقاق في الصوت من غير أن يستقيم، عن اللحياني أيضا. ومما يستدرك عليه: صحل حلقه: إذا بح، عن ابن بري، وأنشد:
  وقد صحلت من النوح الحلوق

##### Türkçe

**صحل** adam; ve **صحل** sesi; **كفرح** (gibi); **صحلا** (olarak); o hâlde o **أصحل**’dir; ve **صحل**: **بح** (oldu). Ve **رقيقة** hadîsinde: “Derken ben, **صحل** bir sesle bağıran bir çağırıcıya rastladım.” Ve İbn Ömer hadîsinde, onun telbiyede sesini yükselttiği, ta ki **يصحل** oluncaya kadar; yani **يبح** (kısılıncaya kadar). Ve Ümmü Ma‘bed hadîsinde, onu (Allah Teâlâ’nın salâtı üzerine olsun) vasfettiği vakit: “Ve sesinde **صحل** vardır”; o, **كالبحة** (kısıklık gibidir); ve keskin olmamasıdır. Ve o Arapça değildir; İbnü’l-Esîr’in ve başkasının dediği gibi. Her ne kadar musannif onu mutlak bırakıp Arapça olduğu vehmini verse de; şeyhimiz buna dikkat çekti. Ve el-Asma‘î bazı Araplardan (şu beyti) okudu:
  فلـم يزل مـلـبـيا ولـم يزل
  حتى علا الصوت بحوح وصحل
  وكلما أوفى على نـشـز أهـل

Ve Ebû Hureyre hadîsinde, hacda ahdi atmak (ilan etmek) hakkında: “Ben, sesim **صحل** oluncaya kadar çağırıyordum.” Yahut **صحل** onun sesi: **بحح** içinde keskinleştiği zaman. **الهاجرة**’nin sıfatında dedi:
  تصحل صوت الجندب المرنم

  Yahut **الصحل**, harekeli: göğüste bir kabalık; nüshalarda böyle. Ve el-Lihyânî’nin nassı: göğsün hırıltısıdır. Ve yine: seste, doğrulup düzgünleşmeksizin bir yarılma; yine el-Lihyânî’den. Ve ona istidrâk edilenlerdendir: **صحل** boğazı: **بح** olduğu zaman; İbn Berrî’den. Ve (şu beyti) okudu:
  وقد صحلت من النوح الحلوق

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AD%D9%84/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

صَحِلَ
1 صَحِلَ ذ , aor. صَحَلَ , inf. n. صَحَلٌ, He was, or became, hoarse, rough, harsh, or gruff, in voice; said of a man: (S, O:) [and] صَحِلَ صَوْتُهُ, aor. as above, (K,) and so the inf. n., (TA,) His voice was, or became, hoarse, rough, harsh, or gruff: or sharp, together with hoarseness, roughness, &c.: or صَحَلٌ signifies a roughness, (خُشُونَةٌ, K,) or a rattling, (حَشْرَجَةٌ, Lh, TA,) in the chest: and a cracking in the voice, without a right tenour thereof: (Lh, K, TA:) one says, فِى صَوْتِهِ صَحَلٌ In his voice is a hoarseness [&c.]: (S, O:) and صَحِلَ حَلْقُهُ His fauces became hoarse [&c.]: (IB, TA:) but accord. to IAth and others, it is not Arabic [in origin]. (TA.) See also صَهَلٌ.

صَحْلٌ
صَحْلٌ ذ [app. a mistake for صَحَلٌ]: see صَحَلٌ.

صَحِلٌ
صَحِلٌ ذ , (K,) or صَحِلُ الصَّوْتِ, (S, O,) Hoarse, rough, harsh, or gruff, [&c.,] in voice; as also ↓ أَصْحَلُ. (S, O, K.) And صَوْتٌ صَحِلٌ [A voice that is hoarse, &c.]. (TA, from a trad.)

أَصْحَلُ
أَصْحَلُ ذ : see the next preceding paragraph.

##### Türkçe

صَحِلَ
1 **صَحِلَ** ذ , muzâri‘ **صَحَلَ** , mastar ismi **صَحَلٌ**, O, seste; boğuk, kaba, sert veya hırıltılı oldu yahut boğuklaştı; bir adam hakkında söylenir: (S, O:) [ve] **صَحِلَ صَوْتُهُ**, muzâri‘i yukarıdaki gibi, (K,) ve mastar ismi de böyledir, (TA,) Onun sesi; boğuk, kaba, sert veya hırıltılı oldu yahut boğuklaştı: yahut boğukluk, kabalık vb. ile birlikte keskin: yahut **صَحَلٌ** göğüste bir kabalık ( **خُشُونَةٌ**, K,) yahut bir hırıltı ( **حَشْرَجَةٌ**, Lh, TA,) mânâsına gelir: ve sesin, doğru bir tınısı olmaksızın çatlaması: (Lh, K, TA:) şöyle denir, **فِى صَوْتِهِ صَحَلٌ** Onun sesinde bir boğukluk [&c.] vardır: (S, O:) ve **صَحِلَ حَلْقُهُ** Onun boğazı boğuklaştı [&c.]: (IB, TA:) lâkin IAth ve başkalarına göre, o aslî olarak Arapça değildir. (TA.) Ayrıca **صَهَلٌ**’e bak.

صَحْلٌ
**صَحْلٌ** ذ [görünüşe göre **صَحَلٌ** yerine bir hatadır]: **صَحَلٌ**’e bak.

صَحِلٌ
**صَحِلٌ** ذ , (K,) yahut **صَحِلُ الصَّوْتِ**, (S, O,) Seste; boğuk, kaba, sert veya hırıltılı, [&c.,]; bunun gibi ↓ **أَصْحَلُ** da. (S, O, K.) Ve **صَوْتٌ صَحِلٌ** [boğuk vb. bir ses]. (TA, bir rivayetten.)

أَصْحَلُ
**أَصْحَلُ** ذ : bir önceki paragraf’a bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AD%D9%84/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

صَحِلَ
صَحِلَ A ( n. ac. صَحَل 4 ),
a.  Was hoarse, rough, gruff ( voice ).

##### Türkçe

**صَحِلَ**
**صَحِلَ** A (isim-aksiyon **صَحَل** 4),
a. (ses) kısık, kaba, sert idi.
