# صحل — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AD%D9%84/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D8%AD%D9%84/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [صحل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AD%D9%84.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: صحل

ح ص ل
حصل ، لحص ، صلح ، صحل : مستعملة .
حصل : قال الليث : تقول : حَصَلَ الشيءُ يحصلُ حُصولاً ، قال : والحاصِل من كل شيءٍ : ما بقي وثبَتَ وذهب ما سواه يكون من الحساب والأعمال ونحوِها . والتحصيل : تمييز ما يَحصُل ، والاسم الحَصِيلَةُ . وقال لبيد : وكل امرىءٍ يَوْماً سَيُعْلم سَعْيُه إذا حُصِّلت عند الإله الحصائِلُ وقال الفرّاء في قوله تعالى : ( ? لْقُبُورِ وَحُصِّلَ مَا فِى ? لصُّدُورِ ) ( العَاديَات : 10 ) أي بُيِّن . وقال غيره : مُيِّزَ . وقال بعضهم : جُمِعَ . الليث : الحَوْصَلة : حَوْصَلَة الطَّائر ، ويقال للشاة التي عَظُم من بطنها ما فوق سُرَّتها حَوْصلٌ وأنشد : أو ذات أَوْنَيْن لها حَوْصلُ قال : والطائر إذا ثَنَى عُنُقه وأخرج حَوْصَلَته يقال : قد احوَنْصَل . وقال أبو النَّجم : وأصبَح : الروضُ لَوِيّاً حَوْصَلهُ وحَوْصلُ الروض : قَرَارُه ، وهو أبطؤها هَيْجاً ، وبه سُمِّيت حوصلةُ الطائر ، لأنها قرار ما يأكله .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : زَاوِرةُ القَطَاة : ما تحمل فيه الماء لفراخها ، وهي حَوْصَلتها ، قال : والغَرَاغِرُ : الحَوَاصِلُ ، ويقال : حَوْصلَة وحَوْصلَّة وحَوْصِلاء ممدود بمعنى واحد . أبو زيد : الحَوْصلَّةُ للطير بمنزلة المعدة للإسنان ، وهي المصارين لِذي الظِّلْفِ والخُفِّ ، والقانصةُ من الطير تُدْعَى الْجِرِّيئَةُ مهموزة على فِعِّيلَة . وقال ابن شميل : من أدواء الخيل : الحَصَلُ والقَصَلُ ، قال : والحَصَلُ : سَفُّ الفرسِ التُّرابَ من البَقْل فيجتمِعُ منه ترابٌ في بطنه فيقتله ، قال : فإن قَتَله الحصَلُ قيل : إنه لَحَصِلٌ . وقال ابن الأعرابي : الحَصلُ في أولاد الإبل : أن تأكل التراب ، ولا تُخرِجَ الجِرَّة وربما قتَلها ذلك . أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : وفي الطعام مُرَيْرَاؤه وحَصَلُه وغَفَاه وفَغَاهُ وحُثَالتُه وحُفالتُه بمعنى واحد . قال : وحصَّلَ النخل إذا استدار بلَحُه . وقال غيره : أحصل القومُ فهم مُحْصِلون إذا حصَّلَ نخْلُهم : وذلك إذا استبان البُسْرُ وتدحْرَج . ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الحاصل : ما خَلَصَ من الفِضَّة من حجارة المَعْدِن ، ويقال للذي يُخَلِّصه مُحَصِّل ، وأنشد : أَلاَ رَجُلٌ جَزَاهُ الله خيراً يَدُلُّ عَلَى مُحَصِّلةٍ تُبِيتُ أي تُبِيتُني عندها لأُجَامِعها صحل : قال الليث : الصّحَل . صَوتٌ فيه بُحَّة ، يقال : صَحِلَ صوتُه صَحَلاً فهو صَحِلُ الصوت . وفي صفة رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) حين وصَفَتْه بها أُمُّ مَعْبَد : ( وفي صوتِه صَحَلٌ ) أرادت أنَّ فيه كالبُحّة ، وهو ألاّ يكون حادّاً . وقال ابن شُمَيل : الأصْحَل : دون الأبَحّ ، إنما الصَّحَل : جُشوءٌ في الصوت إذا لم يكن صافياً وليس بالشديد ، ولكنه حَسَنٌ ، يوصف به الظِّباء ، وأنشد : إن لها لَسَائقاً إن صَحَّا لا صَحِلَ الصوتِ ولا أَبَحّا إذا السُّقَاةُ عَرَّدُوا أَلَحَّا صلح : الليث : الصُّلْح : تَصالُح القوم بينهم ، والصَّلاَح : نقيض الفساد ، والإصلاح : نقيض الإفساد ، ورجُلٌ صالح : مُصلحٌ ، والصالح في نفسه ، والمصلح في أعماله وأُموره ، وتقول : أصلحتُ إلى الدابة إذا أحسنتَ إليها . والصِّلْحُ : نهر بمَيْسان . ويقال : صلَح فلانٌ صُلُوحاً وصَلاحاً ، وأنشد أبو زيد : فكيفَ بأطرافي إذا ماشَتَمْتَني وما بعد شَتْم الوالدين صُلُوح والصِّلاَح بمعنى المصالحة ، والعرب تؤنِّثها ، ومنه قول بِشْر بن أبي خازم : يَسُومون الصِّلاح بذاتِ كَهْفٍ وما فيها لهم سَلَعٌ وَقَارُ وقوله : وما فيها أي في المصالحة ولذلك أنّث الصِّلاَح .
وصَلاَحِ : اسم لِمَكَّة على فَعَالِ . والمصْلَحَةُ : الصَّلاَح . وتصالح القوم واصّالحوا واصطلحوا بمعنى واحد . لحص : قال الليث : اللَّحْص والتَّلْحِيص : استقصاءُ خبر الشيء وبيانه ، تقول : قد لحص لي فلان خبرَك وأمرَك إذا بيّن ذلك كله شيئاً بعد شيء ، وكتب بعض الفصحاء إلى بعض إخوانه كتاباً في بعض الوصف فقال : وقد كتبت كتابي هذا إليك وقد حَصَّلتُه ولَحّصْتُه وفَصَّلته ووصّلْتُه وبعض يقول : لَخَّصتُه بالخاء . وأخبرني المنذري أنه سأل أبا الهيثم عن قول أُمَيَّة بن أبي عائذ الهُذَليّ : قد كنتُ ولاَّجاً خروجاً صَيْرَفا لم تَلْتَحِصْنِي حَيْصَ بَيْصَ لحَاص فقال : لحَاص أخرجه مُخْرَجَ قَطَام وحَذَامِ ، قال وقوله : لم تَلْتَحِصْنِي أي لم تُثَبِّطْنِي . يقال : لحصتُ فلاناً عن كذا ، والْتَحصْتُه أي حَبَسْتُه وثَبَّطْتُه . قال : وأخبرني الحرّاني عن ابن السكيت في قوله : لم تَلْتَحِصْني أي لم أَنْشَب فيها . ولَحَاصِ فَعَال منه . غيره : لَحِصَتْ عينُه والْتَحَصَتْ إذا الْتَزَقَت من الرَّمَص . وقال اللِّحياني : الْتَحَصَ فُلانٌ البيضَةَ إذا تَحَسَّاها ، والتحصَ الذئبُ عينَ الشاة ، والْتَحَصَ بيضَ النَّعَام إذا شَرِبَ ما فيها من المحِّ والبياضِ .

### Türkçe

ح ص ل
**حصل** ، **لحص** ، **صلح** ، **صحل** : kullanımdadır.

**حصل** : Leys dedi: dersin ki: **حَصَلَ** şey **يحصلُ** **حُصولاً**; dedi: ve her şeyden **الحاصِل**: geri kalan ve sabit kalan, ondan başkası gidip; hesaplardan, amellerden ve benzerlerinden olur. Ve **التحصيل**: **ما يَحصُل**’ün ayırt edilmesidir; isim **الحَصِيلَةُ**’dır. Lebîd dedi:
Ve her kişi bir gün çabasını mutlaka bilecek,
**الحصائِلُ** ilâhın yanında **حُصِّلت** edildiği zaman.
Ferrâ, Yüce Allah’ın sözü hakkında dedi: ( ? لْقُبُورِ وَحُصِّلَ مَا فِى ? لصُّدُورِ ) ( **العَاديَات** : 10 ) yani açıklandı. Başkası dedi: ayırt edildi. Bazıları dedi: toplandı. Leys: **الحَوْصَلة**: kuşun **حَوْصَلَة**’sidir; ve karnından göbeğinin üstündeki kısmı büyüyen koyuna **حَوْصلٌ** denir; ve şu beyiti okudu:
Ya da iki güç sahibi, onun için **حَوْصلُ** vardır.
Dedi: kuş boynunu büktüğünde ve **حَوْصَلَته**’sini çıkardığında “**قد احوَنْصَل**” denir. Ebû’n-Necm dedi:
Ve sabahladı: çayır, **حَوْصَلهُ**’su ve **حَوْصلُ**’ü bükülmüş.
Ve çayırın **حَوْصلُ**’ü: onun tabanıdır; ve onun en yavaş kabaranıdır; ve bununla kuşun **حوصلةُ**’sine ad verildi; çünkü o, yediğinin karar yeridir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi: **زَاوِرةُ القَطَاة**: yavruları için suyu taşıdığı şeydir; o onun **حَوْصَلتها**’sıdır; dedi: ve **الغَرَاغِرُ**: **الحَوَاصِلُ**’dir; ve **حَوْصلَة** ve **حَوْصلَّة** ve **حَوْصِلاء** (uzatılmış) bir tek mânâdadır denir. Ebû Zeyd: kuş için **الحَوْصلَّةُ**, insan için mide mesabesindedir; ve o, tırnaklı ve toynaklı için bağırsaklardır; ve kuşlardan **القانصةُ**’ya, **الْجِرِّيئَةُ** denir; hemzeli olarak **فِعِّيلَة** vezninde. İbn Şümeyl dedi: atların hastalıklarından: **الحَصَلُ** ve **القَصَلُ**; dedi: ve **الحَصَلُ**: atın yeşillikten toprağı yutmasıdır; ondan karnında toprak toplanır da onu öldürür; dedi: eğer onu **الحصَلُ** öldürürse “o mutlaka **لَحَصِلٌ**’dir” denir. İbnü’l-A‘râbî dedi: deve yavrularında **الحَصلُ**: toprağı yemesidir ve **الجِرَّة**’yi çıkarmamasıdır; bazen bu onu öldürür. Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi: ve yemekte onun **مُرَيْرَاؤه**’su ve **حَصَلُه**’u ve **غَفَاه**’ı ve **فَغَاهُ**’u ve **حُثَالتُه**’si ve **حُفالتُه**’si bir tek mânâdadır. Dedi: ve hurma ağacını **حصَّلَ** etti; onun **بلَحُه**’u yuvarlaklaştığı zaman. Başkası dedi: kavim **أحصل** etti, onlar **مُحْصِلون**’dur; onların hurmalığı **حصَّلَ** ettiği zaman; bu, **البُسْرُ** belirginleştiğinde ve yuvarlanıp düştüğünde olur. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi: **الحاصل**: maden taşlarından gümüşten arınıp çıkan şeydir; ve onu arındırana **مُحَصِّل** denir; ve şu beyiti okudu:
Dikkat edin, Allah’ın onu hayırla mükâfatlandırdığı bir adam yok mu,
Bir **مُحَصِّلةٍ**’ye delâlet eder, **تُبِيتُ** eder;
yani: onun yanında beni geceletir ki onunla birleşeyim.

**صحل** : Leys dedi: **الصّحَل**: içinde bir kısıklık bulunan sestir; “sesi **صَحِلَ** etti, **صَحَلاً**; o, sesçe **صَحِلُ**’dür” denir. Resûlullah’ın ( صلى الله عليه وسلم ) sıfatında, Ümmü Ma‘bed onu onunla vasfettiği vakit: ( ve sesinde **صَحَلٌ** vardır ) dedi; onda kısıklık gibi bir şey olduğunu kastetti; o da keskin olmamasıdır. İbn Şümeyl dedi: **الأصْحَل**: **الأبَحّ**’tan aşağıdır; ancak **الصَّحَل**: ses saf olmadığında seste bir boğaz dolmasıdır; şiddetli değildir, fakat güzeldir; onunla ceylanlar vasfedilir; ve şu beyiti okudu:
Onun için mutlaka bir sürücü vardır; eğer sağlıklı olursa,
Ne sesçe **صَحِلَ** ne de **أَبَحّا**;
Sakalar uzaklaşıp ısrar ettiklerinde.

**صلح** : Leys: **الصُّلْح**: kavmin aralarında barışmasıdır; **الصَّلاَح**: fesadın zıddıdır; **الإصلاح**: ifsadın zıddıdır; ve **صالح** bir adam: ıslah edicidir; ve kendi nefsinde salih olan; ve ıslah edici, amellerinde ve işlerinde olandır. Ve dersin ki: bineğe **أصلحتُ إلى**; ona iyi davrandığın zaman. Ve **الصِّلْحُ**: Meysân’da bir nehirdir. Ve “falanca **صلَح** etti, **صُلُوحاً** ve **صَلاحاً**” denir; Ebû Zeyd şu beyiti okudu:
Uçlarım nasıl olur, beni sövdüğün zaman,
Ve ana-babaya sövmeden sonra **صُلُوح** yoktur.
Ve **الصِّلاَح** musalaha mânâsınadır; Araplar onu müennes yapar; ondan Bişr b. Ebî Hâzim’in sözü:
**ذاتِ كَهْفٍ**’te **الصِّلاح**’ı teklif ederler,
Ve onda onlar için ne **سَلَعٌ** ne de **وَقَارُ** vardır.
Ve onun sözü: “ve onda” yani musalahada; bunun için **الصِّلاَح**’ı müennes yaptı.

Ve **صَلاَحِ**: **فَعَالِ** vezninde Mekke’nin bir ismidir. Ve **المصْلَحَةُ**: **الصَّلاَح**’tır. Ve kavim **تصالح** etti ve **اصّالحوا** ve **اصطلحوا** bir tek mânâdadır.

**لحص** : Leys dedi: **اللَّحْص** ve **التَّلْحِيص**: bir şeyin haberini ve beyanını sonuna kadar araştırmaktır; dersin ki: falanca bana senin haberini ve işini **لحص** etti; bunu bütünüyle, şeyden sonra şey olarak açıkladığı zaman. Ve bazı fasihler, kardeşlerinden birine bazı vasıf hakkında bir mektup yazdı da dedi: “Bu mektubumu sana yazdım; onu **حَصَّلتُه** ve **لَحّصْتُه** ve **فَصَّلته** ve **وصّلْتُه**.” Bazıları “**لَخَّصتُه**” der; **الخاء** ile. Münzirî bana haber verdi ki, Ümeyye b. Ebî Âiz el-Hüzelî’nin sözü hakkında Ebû’l-Heysem’e sormuş:
**قد كنتُ ولاَّجاً خروجاً صَيْرَفا لم تَلْتَحِصْنِي حَيْصَ بَيْصَ لحَاص**
O dedi: **لحَاص**’ı **قَطَام** ve **حَذَامِ** çıkışı gibi çıkardı; dedi: ve onun sözü “**لم تَلْتَحِصْنِي**” yani beni gevşetmedi. “Falancayı şundan **لحصتُ** ettim” denir; ve onu **الْتَحصْتُه**: yani onu hapsettim ve gevşettim. Dedi: ve Harrânî bana, İbnü’s-Sikkît’ten onun sözü hakkında haber verdi: “**لم تَلْتَحِصْني**” yani ona yapışıp kalmadım. Ve **لَحَاصِ** bunun **فَعَال**’ıdır. Başkası: gözü **لَحِصَتْ** oldu ve **الْتَحَصَتْ**; **الرَّمَص**’tan yapıştığı zaman. Lihyânî dedi: falanca yumurtayı **الْتَحَصَ** etti; onu yuttuğu zaman; ve kurt koyunun gözünü **التحصَ** etti; ve devekuşu yumurtasını **الْتَحَصَ** etti; içindeki sarıyı ve beyazı içtiği zaman.
