# صحم — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AD%D9%85/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D8%AD%D9%85/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [صحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AD%D9%85.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: صحم

(باب الصاد والحاء وما يثلثهما)
(صحر) الصاد والحاء والراء أصلان: أحدهما البَرَاز من الأرض، والآخر لونٌ من الألوان.
فالأوَّل الصحراء: الفضاء من الأرض. ويقال أصحر القَوْمُ، إذا بَرَزُوا. ومن الباب قولُهُم: لقيته صَحْرَةَ بَحْرَةَ([1])، إذا لم يكن بينك وبينه سِتْر. والصُّحْرة: الصَّحراء في قول أبي ذؤيب:
سَبيٌّ مِن يَرَاعَتِهِ  نفاه *** أَتِيٌّ مَدَّهُ صُحَرٌ ولُوبُ([2])والأصل الآخر: الصُّحْرة، وهو لونٌ أبيضُ مُشربٌ حمرةً. وأتانٌ صحراءُ: في لونها صُحْرة، وهي كُهبةٌ في بياضٍ وسواد. ويقال: اصحارَّ النّبتُ، إذا هَاج؛ وذلك أنَّ لونَهُ يتغيَّر ويختلط.
(صحف) الصاد والحاء والفاء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على انبساطٍ في شيءٍ وسَعَةٍ. يقال إنَّ الصَّحِيفَ: وجهُ الأرضِ. والصَّحِيفة: بَشَرَةُ وجهِ الرجل. قال البَعِيث:
وكلُّ كُلَيْبيٍّ صحيفةُ وجْهِهِ *** أذَل لأقدامِ الرِّجال مِن النَّعلِ
ومن الباب الصَّحيفة، وهي التي يُكتَب فيها، والجمع صحائف، والصُّحفُ أيضاً، كأنَّه جمع صحيف. قال:
لما رأَوْا غُدوَةً جَبَاهَهُمُ *** حنّتْ إلينا الأرحام والصُّحُفُ
والصَّحْفَة: القَصْعة المُسْلنطِحَة. وقال الشَّيبانيّ: الصِّحاف مَناقِعُ صغارٌ تُتَّخَذ للماء، الجمع صُحُف.
(صحل) الصاد والحاء واللام كلمة، وهي بَحَحٌ في الصَّوت. يقال  للأَبحِّ الأصحل، والمصدر الصَّحَل، وهو صَحِلٌ، قال الأعشى:
* صَحِل الصوت أَبَحّ([3]) *
(صحم) الصاد والحاء والميم أُصَيلٌ صحيح يدلُّ على لونٍ. فالأَصْحَم: الأغبر إلى السَّواد. وبلدةٌ صَحْمَاءُ: مُغْبَرَّة. واصحامَّت البَقْلة: اخضارَّت. وإنَّما قيل لها ذاك لأنَّها إذا رَوِيت فكأنها سوداء. ولذلك يقال: إدْهامَّتْ.
(صحن) الصاد والحاء والنون أُصَيلٌ يدلُّ على اتّساعٍ في شيء. من ذلك الصَّحْن: وَسْطُ الدَّارِ. ويقولون: جَوْبَة تنجاب في الحَرَّة. وبذلك شُبِّه العُسُّ العظيم فقيل له صَحْن.
ومما شَذَّ عن الباب قولهم: صَحَنْتُ بينَ القومِ، إذا أصلحتَ بينهم. وربَّما قالوا صحنتُهُ شيئاً، إذا أعطيتَهُ. ويقولون: صَحَنَه صَحَناتٍ، أي ضَرَبَه. ضَرَباتٍ. وناقةٌ صَحُونٌ، أي رَمُوح.
(صحو) الصاد والحاء والحرف المعتل أصلٌ صحيح يدلُّ على انكشاف شيءٍ. من ذلك الصَّحْو: خِلاف السُّكْر. يقال صحا يصحو السَّكْرانُ فهو صاحٍ. ومن الباب: أَصْحَت السَّماءُ فهي مُصْحِيَة. وروي عن أبي حاتم قال: العامّة تظنُّ أنَّ الصَّحو لا يكون إلاَّ ذهابَ الغَيم، وليس كذلك، إنَّما *الصحو ذَهاب البَرْدِ، وتفرُّقُ الغَيم.
ومما شذَّ عن هذا الأصل المِصحاةُ، كالجام يُشرَبُ فيه.
(صحب) الصاد والحاء والباء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على مقارَنة([4]) شيءٍ ومقاربته. من ذلك الصَّاحب والجمع الصَّحْب، كما يقال راكبٌ ورَكْبٌ. ومن الباب: أصحب فلانٌ، إِذا انقاد. وأَصْحَبَ الرَّجُل، إذا بلغَ ابنُهُ. وكلُّ شيءٍ لاءم شيئاً فقد استصحبه. ويقال للأديم إِذا تُرِكَ عليه شَعَرُه مُصْحَبٌ. ويقال أَصحبَ الماءُ، إذا علاهُ الطُّحْلَب.
---------------------ـ
([1]) صحرة بحرة بالتركيب، كما ضبط في المجمل. وقال في اللسان: "وهي غير مجراة.  وقيل لم يجريا لأنهما اسمان جعلا اسماً واحداً". ويقال أيضاً بالتنوين فيهما، كما في اللسان والقاموس. وبضم أولهما أيضاً في لغة.
([2]) ديوان أبي ذؤيب 92 واللسان (صحر).
([3]) البيت من قصيدة للأعشى في ديوانه 159. وهو بتمامه:
فتراه زيما من خلفها  *** ذا رنين صحل الصوت أيح
([4]) في الأصل: "مقاربة" فيكون ما بعده تكراراً.

ـ

### Türkçe

(باب **الصاد** ve **الحاء** ve ikisini üçleyen şeyler)

(**صحر**) **الصاد** ve **الحاء** ve **الراء** iki asıldır: birisi yerden açıklık (açıkta olma), diğeri renklerden bir renktir.
Birincisi: **الصحراء**: yerin boşluğu (açık alanı). Ve “**أصحر** القومُ” denir; açığa çıktıkları zaman. Ve babdandır onların sözü: “Onu **صَحْرَةَ بَحْرَةَ** olarak karşılaştım”, seninle onun arasında örtü olmadığı zaman. Ve **الصُّحْرة**: Ebû Züeyb’in sözünde **الصَّحراء**dır:
سَبيٌّ مِن يَرَاعَتِهِ  نفاه *** أَتِيٌّ مَدَّهُ صُحَرٌ ولُوبُ
Diğer asıl: **الصُّحْرة**; o, kızıllıkla karışık beyaz bir renktir. Ve “**أتانٌ صحراءُ**”: renginde **صُحْرة** vardır; o, beyazlık ve siyahlık içinde bir **كُهبة**dir. Ve “**اصحارَّ** النّبتُ” denir; coştuğu (kuruyup sarardığı) zaman; bu, onun renginin değişmesi ve karışması sebebiyledir.

(**صحف**) **الصاد** ve **الحاء** ve **الفاء** sağlam bir asıldır; bir şeyde yayılmaya ve genişliğe delâlet eder. Denir ki: **الصَّحِيفَ**: yerin yüzüdür. Ve **الصَّحِيفة**: adamın yüzünün derisidir. el-Baʿîs dedi:
وكلُّ كُلَيْبيٍّ صحيفةُ وجْهِهِ *** أذَل لأقدامِ الرِّجال مِن النَّعلِ
Ve babdandır **الصَّحيفة**; o, içinde yazı yazılan şeydir; çoğulu **صحائف**; ve **الصُّحفُ** da (vardır); sanki **صحيف**in çoğuludur. Dedi:
لما رأَوْا غُدوَةً جَبَاهَهُمُ *** حنّتْ إلينا الأرحام والصُّحُفُ
Ve **الصَّحْفَة**: yayvan çanaktır. Ve eş-Şeybânî dedi: **الصِّحاف** su için edinilen küçük su birikintileridir; çoğulu **صُحُف**.

(**صحل**) **الصاد** ve **الحاء** ve **اللام** bir kelimedir; seste kısıklıktır. **الأصحل** kısık sesliye denir; mastar **الصَّحَل**dır; ve o **صَحِلٌ**dür. el-Aʿşâ dedi:
* صَحِل الصوت أَبَحّ *

(**صحم**) **الصاد** ve **الحاء** ve **الميم** sağlam bir küçük asıldır; bir renge delâlet eder. **الأَصْحَم**: siyahlığa meyleden tozlu (boz) olandır. Ve “**بلدةٌ صَحْمَاءُ**”: tozludur. Ve “**اصحامَّت** البَقْلة” (denir): yeşerdi. Ona bu denilmesi ancak şundandır: sulandığı zaman sanki siyahmış gibidir. Bundan dolayı “**إدْهامَّتْ**” denir.

(**صحن**) **الصاد** ve **الحاء** ve **النون** bir küçük asıldır; bir şeyde genişliğe delâlet eder. Bundan: **الصَّحْن**: evin ortasıdır. Ve derler ki: **جَوْبَة**; **الحَرَّة** içinde açılan çukurdur. Bununla büyük **العُسُّ** benzetildi de ona **صَحْن** denildi.
Ve babdan şâz olan şeylerdendir onların sözü: “**صَحَنْتُ** بينَ القومِ”; aralarını düzelttiğin zaman. Ve belki “**صحنتُهُ** شيئاً” derler; ona bir şey verdiğin zaman. Ve derler ki: “**صَحَنَه** **صَحَناتٍ**”; yani onu vurdu; vuruşlar. Ve “**ناقةٌ صَحُونٌ**”: yani ürkekçe tekme atan.

(**صحو**) **الصاد** ve **الحاء** ve illetli harf sağlam bir asıldır; bir şeyin açığa çıkmasına delâlet eder. Bundan: **الصَّحْو**: sarhoşluğun zıddıdır. Denir: “**صحا** **يصحو** السَّكْرانُ”; o hâlde o **صاحٍ**dır. Ve babdandır: “**أَصْحَت** السَّماءُ”; o hâlde o **مُصْحِيَة**dir. Ebû Hâtim’den rivayet olundu; dedi ki: avam zanneder ki **الصَّحو** ancak bulutun gitmesi olur; öyle değildir; ancak **الصحو** soğuğun gitmesi ve bulutun dağılmasıdır.
Ve bu asıldan şâz olan şeylerdendir **المِصحاةُ**; içinde içilen kâse gibi.

(**صحب**) **الصاد** ve **الحاء** ve **الباء** bir tek asıldır; bir şeyin beraberliğine ve ona yakınlığına delâlet eder. Bundan: **الصَّاحب** ve çoğulu **الصَّحْب**; “**راكبٌ** ve **رَكْبٌ**” denildiği gibi. Ve babdandır: “**أصحب** فلانٌ”; boyun eğdiği zaman. Ve “**أَصْحَبَ** الرَّجُل”; oğlu ergenliğe ulaştığı zaman. Ve her şey bir şeye uyum sağlarsa onu **استصحبه** etmiştir. Ve deriye, üzerinde kılı bırakıldığı zaman **مُصْحَبٌ** denir. Ve “**أَصحبَ** الماءُ” denir; üzerine yosun çıktığı zaman.

---------------------ـ
([1]) **صحرة بحرة** terkiple; **المجمل**’de ضبط edildiği gibi. Ve **اللسان**’da dedi: “Ve o, i‘râb almayan (gayr-i munsarif)tır. Ve ikisi i‘râb almadı denildi; çünkü ikisi iki isimdir, tek bir isim kılındı.” Ve ikisinde de tenvin ile de söylenir; **اللسان** ve **القاموس**’ta olduğu gibi. Ve birincisinin evvelini zamme ile de, bir lehçede.
([2]) Ebû Züeyb divanı 92 ve **اللسان** (**صحر**).
([3]) Beyit, el-Aʿşâ’nın divanında 159’daki bir kasidedendir. Ve onun tamamı:
فتراه زيما من خلفها  *** ذا رنين صحل الصوت أيح
([4]) Asılda: “**مقاربة**”; böylece ondan sonrası tekrar olur.

ـ
