# صخد (ص-خ-د) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AE%D8%AF
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D8%AE%D8%AF

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ص - خ - د
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AE%D8%AF/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والصاد والدال معهما
ص خ د، د خ ص مستعملان فقط
صخد:
الصِّخْدُ: صوت الهام والصرد. صَخَدَ يَصْخَدُ صَخْداً وصخيداً. قال:
وصاح من الأفراط هام صواخدُ
وهي: الآكام، واحدها: فرطٌ وقيل: الأفراط تباشير الصبحِ . يعني: من أوائل الصبح.
والصَّيْخَدُ: عين الشمس، لشدة حرها.
والحرباء يَصْطَخِدُ إذا تصلى بحر الشمس واستقبلها.
والصَّيْخُود: الصخرة الملساء الصلبة، لا تحرك من مكانها، ولا يعمل فيها الحديد، قال:
حمراء ثمل الصَّخْرة الصَّيْخُودِ
وهي: الصلود . وأَصْخَدْنا، أي: أظهرنا. وحر صاخِدٌ: شديدٌ.
دخص: الدَّخُوصُ: نعت للجارية التارة، وبالحاء المهملة والسين أيضا، لغة.

##### Türkçe

باب **الخاء** و**الصاد** و**الدال** معهما
**ص خ د**، **د خ ص** مستعملان فقط

**صخد**:
**الصِّخْدُ**: **الهام** ve **الصرد**’in sesi. **صَخَدَ** **يَصْخَدُ** **صَخْداً** ve **صخيداً**. Dedi ki:
وصاح من الأفراط هام صواخدُ

Ve o: **الآكام**’dır; onun teki: **فرطٌ**; ve denildi ki: **الأفراط** sabahın müjdeleridir. Yani: sabahın evvellerinden.

Ve **الصَّيْخَدُ**: güneşin gözü; hararetinin şiddetinden dolayı.

Ve **الحرباء** güneşin hararetiyle kızarıp kavrulduğu ve ona yöneldiği zaman **يَصْطَخِدُ**.

Ve **الصَّيْخُود**: pürüzsüz sert kaya; yerinden oynatılmaz ve demir onda iş görmez. Dedi ki:
حمراء ثمل **الصَّخْرة** **الصَّيْخُودِ**

Ve o: **الصلود**’dur. Ve **أَصْخَدْنا**; yani: biz ortaya çıkardık. Ve **حر صاخِدٌ**: şiddetli.

**دخص**: **الدَّخُوصُ**: gevşek cariye için bir sıfattır; ve (bu) ayrıca ihmal edilmiş **الحاء** ile ve **السين** ile de (vardır), bir lugattır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AE%D8%AF/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

صَخَدَتْهُ الشَمْس تَصْخَدُهُ صَخْداً: أصابَتْهُ فأَحْرَقَتْهُ. وصَخَد الصُرَدُ: أي صاح. وصَخِد النهار بالكسر يَصْخَدُ صَخَداً: اشتدّ حَرُّه. ويوم صَخَدانٌ بالتحريك، وصَيخودٌ: شَديدُ الحرِّ. وصَخْرَةٌ صَيْخودٌ: أي شديدة. وأَصْخَدَ الحِرْباءُ: تَصَلَّى بِحرّ الشمس.

##### Türkçe

**صَخَدَتْهُ الشَمْس** **تَصْخَدُهُ** **صَخْداً**: Ona isabet etti de onu yaktı.

Ve **صَخَد** **الصُرَدُ**: yani bağırdı.

Ve **صَخِد** gündüz (kesre ile) **يَصْخَدُ** **صَخَداً**: onun sıcağı şiddetlendi.

Ve **يوم** **صَخَدانٌ** (harekeleme ile), ve **صَيخودٌ**: sıcağı şiddetli.

Ve **صَخْرَةٌ** **صَيْخودٌ**: yani şiddetli.

Ve **أَصْخَدَ** **الحِرْباءُ**: güneşin sıcağıyla kızardı.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AE%D8%AF/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

خ ص د
صخد ، دخص
استعمل من وجوهها : صخد ، دخَص .
صخد : قال الليث : الصَّخْذُ صوت الْهَام
والصُّرَدِ تقولُ : صَخَدَ الْهَامُ يَصْخَدُ صَخْداً
وَصَخِيداً ، وأنشد :
وَصَاحَ مِنَ الأفْرَاطِ هَامٌ صَوَاخِدُ
والصَّيْخَدُ : عَيْنُ الشمس _ سُمِّي به لشدة
حَرِّها ، وأنشد :
وَقْدَ الْهَجِير إِذَا اسْتَذَابَ الصَّيْخَدُ
ويقال للحِرْباء : اصْطَخَدَ _ إذا تَصَلَّى بحَرِّ
الشمس ، واستقبلها .
قال : والصَّيْخُود : الصَّخْرة المَلْساء الصُّلبة
لا تُحَرَّكُ من مكانها ، ولا يَعْمَل فيها
الحديد ، وأنشد :
حَمْرَاءُ مَثْلُ الصَّخْرَةِ الصَّيْخُودِ
وهو الصَّلُودُ .
وحرُّ صاخدٌ : شديد .
ويقال : أَصْخَدْنا _ كما تقول : أظهرنا .
أبو عبيد _ عن أبي عمرو _ : يومٌ صَيْخُودٌ :
شديد الحَرِّ .
وكذلك قال الأصمعي والفرَّاء .
وقد صَهَدَهُمُ الْحَرُّ وصَخَدَهُمْ .
شَمِرٌ : _ عن ابن شميل _ : الصَّيْخُودُ :
الصَّخْرَةُ العظيمة التي لا يَرْفَعُها شيء
ولا يأخذ فيها مِنْقَارٌ ولا شيء .
وقال ذو الرُّمَّة :
يَتْبَعْنَ مِثلَ الصَّخْرَةِ الصَّيْخُودِ
وقال شَمِر : قيل : صَخْرَةٌ صَيخُودٌ وهي
الصُّعلبة التي يَشْتَدُّ حرُّها _ إذا حَمِيَتْ
عليها الشمس .
وقال غيره : صَخَدَ فلانٌ إلى فلان يَصْخَدُ
إليه صُخُوداً _ إذا استمع منه ، ومال إليه
فهو صاخِدٌ .
وقال الهُذَلِيُّ :
هَلاَّ عَلِمتَ أَبَا إياسٍ مَشْهَدِي
أَيَّامَ أنْتَ إلى المَوَالي تَصْخَدُ
ويقال : أتيتُه في صَخَدان الحَرِّ وصَخْدانِهِ
_ أي : في شِدَّته .
دخص : قال الليث : الدَّخُوصُ : نعْتٌ للجارية
التَّارَّةِ .
قلت : وهذا حَرْفٌ غريبٌ ، لا أحفظه لغير
الليث :

##### Türkçe

خ ص د
**صخد** , **دخص**
Onun vecihlerinden kullanıldı: **صخد** , **دخَص** .

**صخد** : Leys dedi: **الصَّخْذُ** **الْهَام**’ın
ve **الصُّرَد**’in sesidir; dersin ki: **صَخَدَ الْهَامُ يَصْخَدُ صَخْداً**
ve **صَخِيداً** , ve inşad etti:
“وَصَاحَ مِنَ الأفْرَاطِ هَامٌ صَوَاخِدُ”

Ve **الصَّيْخَدُ** : güneşin gözü; onunla adlandırıldı, şiddetinden dolayı
sıcağının, ve inşad etti:
“وَقْدَ الْهَجِير إِذَا اسْتَذَابَ الصَّيْخَدُ”

Ve keler için denir: **اصْطَخَدَ** _ güneşin sıcağıyla namaz kılar gibi durduğu zaman,
ve ona yöneldi.

Dedi: ve **الصَّيْخُود** : pürüzsüz, katı kaya;
yerinden oynatılmaz, onda
demir işlemez, ve inşad etti:
“حَمْرَاءُ مَثْلُ الصَّخْرَةِ الصَّيْخُودِ”
Ve o, **الصَّلُود**’dur.

Ve **حرٌّ صاخدٌ** : şiddetli.

Ve denir: **أَصْخَدْنا** _ dediğin gibi: **أظهرنا** .

Ebû Ubeyd _ Ebû Amr’dan _ : **يومٌ صَيْخُودٌ** :
sıcağı şiddetli.

Ve böylece Asmaî ve Ferrâ dedi.

Ve onları sıcak bastı: **صَهَدَهُمُ الْحَرُّ** ve **صَخَدَهُمْ** .

Şemir: _ İbn Şümeyl’den _ : **الصَّيْخُودُ** :
hiçbir şeyin kaldıramadığı büyük kaya;
onda ne **مِنْقَارٌ** ne de bir şey iz alır.

Ve Zü’r-Rumme dedi:
“يَتْبَعْنَ مِثلَ الصَّخْرَةِ الصَّيْخُودِ”

Ve Şemir dedi: denildi ki: **صَخْرَةٌ صَيخُودٌ** ve o,
güneş onun üzerine kızdığı zaman
sıcağı şiddetlenen **الصُّعلبة**’dir.

Ve başkası dedi: **صَخَدَ** falan, falana doğru **يَصْخَدُ**
ona **صُخُوداً** _ ondan dinlediği zaman, ve ona meylettiği zaman;
o halde o, **صاخِدٌ**’dir.

Ve Hüzeli dedi:
“هَلاَّ عَلِمتَ أَبَا إياسٍ مَشْهَدِي
أَيَّامَ أنْتَ إلى المَوَالي تَصْخَدُ”

Ve denir: ona, sıcağın **صَخَدان**’ında ve onun **صَخْدان**’ında geldim
_ yani: onun şiddetinde.

**دخص** : Leys dedi: **الدَّخُوصُ** : cariye için bir niteleme,
**التَّارَّةِ** .

Dedim: ve bu, garip bir harftir; onu, Leys’ten başkası için
ezberlemiyorum:

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AE%D8%AF/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الصاد والخاء وما يثلثهما)
(صخد) الصاد والخاء والدال أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على شدّةٍ في حَرٍّ وغيره. فالصَّيْخَد: شدّة الحَرّ. ويقال الصَّيخَد: عين الشَّمْس. واصطَخَدَ الحِرْباءُ: تَصَلَّى بحرِّ الشَّمْسِ. ويومٌ صَخَدان، على فَعَلان(1): شديد الحَرِّ. ويقال: صَخَد النهار يَصْخَد من شدّة الحرّ، وصَخِدَ يَصْخَد(2). والصَّخْرة الصَّيخود: الشَّديدة.‏
ومما يقارب هذا في باب الشِّدّة قولهم: صَخَد الصُّرَد، إِذا صاح صِياحاً شديداً. وكذلك صَخَد الرَّجُل.‏
(صخر) الصاد والخاء والراء كلمةٌ صحيحة، وهي الصَّخْرَة: الحَجَرةُ العظيمة. ويقال صَخْرَةٌ وصَخَرَة.‏
(صخب) الصاد والخاء والباء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على صوتٍ عالٍ. من ذلك الصَّخَب: الصَّوْتُ والجَلَبَة. وقال بعضُهم: رجلٌ صَخْبَانُ: كثير الصَّخْب. وماءٌ صَخِبُ الآذِيِّ(3)، إِذا كانَ له صوت.‏
(صخم) الصاد والخاء والميم كلمة. يقال: للمنتصب مُصْطَخِم.‏
(صخي) الصاد والخاء والياء كلمة، يقال: صَخِيَ الثَّوبُ يَصْخَى؛ وهو وَسَخٌ ودَرَنٌ، فهو صَخٍ. والاسم الصَّخَى.‏
---------------------
(1) كذا ضبطت الكلمتان في المجمل. وأجازوا إسكان الخاء عن ثعلب.‏
(2) في الأصل: "وصخد يصخِد يصخَد"، بضبط المضارع الأول بكسر الخاء والثاني بفتحها. وأرى فيه تحريفاً وتكراراً.‏
(3) في الأصل: "وما صخب الأذى".‏

ـ

##### Türkçe

(باب **الصاد** و**الخاء** وما يثلثهما)
(**صخد**) **الصاد** ve**الخاء** ve**الدال** sahih bir asıldır; sıcaklıkta ve başkasında bir şiddete delâlet eder. Şu hâlde **الصَّيْخَد**: sıcağın şiddetidir. Ve denilir **الصَّيخَد**: güneşin gözüdür. Ve **اصطَخَدَ** **الحِرْباءُ**: güneşin sıcağıyla kızardı. Ve bir gün **صَخَدان**، **فَعَلان** üzere(1): sıcağı şiddetli. Ve denilir: **صَخَد** gündüz, sıcağın şiddetinden **يَصْخَد**; ve **صَخِدَ** **يَصْخَد**(2). Ve **الصَّخْرة الصَّيخود**: şiddetli olan.‏
Ve bunun şiddet babında yakını olan şeylerden onların sözü: **صَخَد** **الصُّرَد**، eğer şiddetli bir bağırışla bağırdıysa. Ve yine **صَخَد** adam.‏

(**صخر**) **الصاد** ve**الخاء** ve**الراء** sahih bir kelimedir; ve o **الصَّخْرَة**’dir: büyük taş. Ve denilir **صَخْرَةٌ** ve**صَخَرَة**.‏

(**صخب**) **الصاد** ve**الخاء** ve**الباء** sahih bir asıldır; yüksek bir sese delâlet eder. Ondan **الصَّخَب**: ses ve gürültü. Ve bazısı dedi: **رجلٌ صَخْبَانُ**: **الصَّخْب**’ı çok olan. Ve **ماءٌ صَخِبُ الآذِيِّ**(3), eğer onun bir sesi olduysa.‏

(**صخم**) **الصاد** ve**الخاء** ve**الميم** bir kelimedir. Denilir: dik duran için **مُصْطَخِم**.‏

(**صخي**) **الصاد** ve**الخاء** ve**الياء** bir kelimedir; denilir: **صَخِيَ** elbise **يَصْخَى**; ve o pislik ve kirlenmedir; şu hâlde o **صَخٍ**’dır. Ve isim **الصَّخَى**’dır.‏
---------------------
(1) Böylece iki kelime **المجمل**’de ضبط edildi. Ve **ثعلب**’dan **الخاء**’ın sükûnunu câiz gördüler.‏
(2) Asılda: "**وصخد يصخِد يصخَد**", birinci muzârînin **الخاء**’ı kesre ile, ikincisinin fetha ile ضبط edilmesiyle. Ve ben onda bir tahrif ve tekrar görüyorum.‏
(3) Asılda: "**وما صخب الأذى**".‏

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AE%D8%AF/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ص خ د
صخده الحر‏:‏ صهره وهاجرة صيخود وأقبلت صياخيد الحر‏.‏
وأنشد الشماخ‏:‏ وتقول‏:‏ رماني الحر بصياخيده والبرد بصناديده‏.‏
وصخرة صيخود‏:‏ لا تعمل فيها المعاول‏.‏
وذاب صيخد الشمس‏:‏ عينها‏.‏
واصطخد الحرباء‏:‏ تصلّي بالوديقة‏.‏
وهام صواخد وصخدت الهامة‏:‏ صاحت‏.‏

##### Türkçe

ص خ د
**صخده** **الحر**: Onu eritti; ve **صيخود** kavurucu sıcak oldu; ve **صياخيد** **الحر** (sıcağın şiddetleri) geldi.
Ve **الشماخ** inşad etti:
Ve der: Beni **الحر** kendi **صياخيده** (şiddetleri) ile attı; ve **البرد** kendi **صناديده** (şiddetleri) ile.
Ve **صخرة** **صيخود**: İçinde kazmalar iş görmez.
Ve **ذاب** **صيخد** **الشمس**: onun gözü.
Ve **اصطخد** **الحرباء**: **الوديقة** (kavurucu sıcak) ile namaz kılar.
Ve **هام** **صواخد** ve **صخدت** **الهامة**: bağırdı.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AE%D8%AF/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الصَّخْدُ: صوت الهام والصُّرَد.
وقد صَخَدَ الهامُ والصُّرد يَصْخَدُ صَخْداً وصَخِيداً: صَوَّت؛ وأَنشد:وصاحَ من الإِفراطِ هامٌ صَواخِدُ
والصَّيْخَدُ: عين الشمس، سمي به لشدة حرها؛ وأَنشد:
بَعْدَ العَجِير إِذا اسْتَذابَ الصَّيْخَدُ
وحَرٌّ صاخِدٌ: شَديد. ويقال: أَصْخَدْنا كما يقال أَظْهَرْنا، وصَهَدَهم الحرّ وصَخَدَهم. والإِصْخادُ والصَّخَدانُ: شدّة الحرّ. وقد صَخَدَ يومُنا يَصْخَدُ صَخَداناً، وصَخِدَ صَخَداً، فهو صاخِدٌ وصَيْخُود. وصَيْخَد وصَخَدات وصَخْدان، الأَخيرة عن ثعلب: شَديدُ الحرّ، وليلة صَخْدانةٌ. وصَخَدَتْه الشمس تَصْخَدُه صَخْداً: أَصابته وأَحرقته أَو حَميت عليه. ويقال: أَتيته في صَخَدان الحرّ وصَخْدانِه أَي في شدَّته. والصَّاخِدَة: الهاجرة. وهاجرة صَيْخُودٌ: مُتَّقِدة. وأَصْخَدَ الحِرْباءُ: تَصَلَّى بحرِّ الشمس واستقبلها؛ وقول كعب:
يوماً يَظَلُّ به الحِرْباءُ مُصْطَخِداً،
كأَنَّ ضاحِيَه بالنارِ مَمْلُول
المصْطَخِدُ: المنتصب؛ وكذلك المصْطَخِم، يصف انتصاب الحرباء إِلى الشمس في شدة الحرِّ.
وصَخْرة صَيْخُودٌ: صَمَّاء راسِيَة شديدة. والصَّيْخُود: الصخرة الملساء الصُّلْبة لا تحرَّك من مكانها ولا يعمل فيها الحديد؛ وأَنشد: حمراءُ مِثْلُ الصَّخْرِة الصَّيْخُود
وهي الصَّلُود. والصَّيْخُود: الصخرة العظيمة التي لا يرفعها شيء ولا يأْخُذ فيها مِنْقارٌ ولا شيء؛ قال ذو الرمة:
يَتْبَعْنَ مِثْلَ الصخرة الصَّيْخودِ
وقيل: صخرة صَيْخود وهي الصُّلبة التي يشتدّ حرّها إِذا حميت عليها الشمس. وفي حديث عليّ، كرَّم الله وجهه: ذوات الشَّناخِيب الصُّمِّ من صَياخِيدِها، جمع صَيْهِود وهي الصخرة الشديدة، والياء زائدة. وصَخَد فلان إِلى فلان يَصْخَد صُخوداً إِذا استَمع منه ومال إِليه، فهو صاخد؛ قال الهذلي:هلاْ عَلِمْتَ، أَبا إِياسٍ، مَشْهَدي،
أَيَّامَ أَنتَ إِلى المَوالي تَصْخَدُ؟
والسُّخْدُ: دَمٌ وما في السَّابِياءِ، وهو السَّلَى الذي يكون فيه الولد.
والسَّخْد: الرَّهَل والصُّفْرَة في الوجه، والصاد فيه لغة على المضارعة.

##### Türkçe

**الصَّخْدُ**: **الهام** ve **الصُّرَد**’in sesi.

Ve muhakkak ki **الهام** ve **الصُّرد** **صَخَدَ** eder, **يَصْخَدُ**; **صَخْداً** ve **صَخِيداً**: ses çıkardı;

Ve inşad etti:
وصاحَ من الإِفراطِ هامٌ صَواخِدُ

Ve **الصَّيْخَدُ**: güneşin gözü; hararetinin şiddetinden dolayı onunla adlandırıldı; ve inşad etti:
بَعْدَ العَجِير إِذا اسْتَذابَ الصَّيْخَدُ

Ve **حَرٌّ صاخِدٌ**: şiddetli. Ve denilir: **أَصْخَدْنا**; denildiği gibi **أَظْهَرْنا**,

ve sıcak onları **صَهَدَ** etti ve onları **صَخَدَ** etti. Ve **الإِصْخادُ** ve **الصَّخَدانُ**: sıcağın şiddeti. Ve muhakkak ki **يومُنا** **صَخَدَ** eder, **يَصْخَدُ**; **صَخَداناً**, ve **صَخِدَ**; **صَخَداً**, artık o **صاخِدٌ** ve **صَيْخُود**’dur.

Ve **صَيْخَد** ve **صَخَدات** ve **صَخْدان**; sonuncusu Sa‘leb’den: şiddetli sıcak; ve **ليلة صَخْدانةٌ**.

Ve güneş onu **صَخَدَتْه** eder, **تَصْخَدُه**; **صَخْداً**: ona isabet etti ve onu yaktı yahut onun üzerine hararetlendi.

Ve denilir: sıcağın **صَخَدان**’ında ve onun **صَخْدان**’ında ona geldim; yani onun şiddetinde.

Ve **الصَّاخِدَة**: öğle sıcağı. Ve **هاجرة صَيْخُودٌ**: alevlenmiş. Ve kertenkele **الحِرْباءُ** **أَصْخَدَ** etti: güneşin sıcağıyla kızardı ve ona yöneldi; ve Ka‘b’ın sözü:
يوماً يَظَلُّ به الحِرْباءُ مُصْطَخِداً،
كأَنَّ ضاحِيَه بالنارِ مَمْلُول

**المصْطَخِدُ**: dikilen; ve aynı şekilde **المصْطَخِم**; şiddetli sıcakta kertenkele’nin güneşe doğru dikilişini vasfeder.

Ve **صَخْرة صَيْخُودٌ**: sağır (katı) yerleşik, şiddetli. Ve **الصَّيْخُود**: pürüzsüz sert kaya; yerinden oynatılmaz ve demir onda işlemez; ve inşad etti:
حمراءُ مِثْلُ الصَّخْرِة الصَّيْخُود

Ve o **الصَّلُود**’dur. Ve **الصَّيْخُود**: hiçbir şeyin kaldıramadığı ve onda ne **مِنْقارٌ**un ne de bir şeyin iz alamadığı büyük kaya; Zû’r-Rumme dedi:
يَتْبَعْنَ مِثْلَ الصخرة الصَّيْخودِ

Ve denildi: **صخرة صَيْخود**; o, güneş onun üzerine hararetlendiğinde harareti şiddetlenen sert olandır. Ve Ali’nin hadîsinde, Allah yüzünü keremli kılsın: ذوات الشَّناخِيب الصُّمِّ من صَياخِيدِها; **صَيْهِود**’un cem‘idir ve o şiddetli kayadır; ve **الياء** ziyadedir. Ve falan, falana doğru **صَخَدَ** eder, **يَصْخَد**; **صُخوداً**: ondan dinlediği ve ona meylettiği zaman; artık o **صاخد**’dir; Huzelî dedi:
هلاْ عَلِمْتَ، أَبا إِياسٍ، مَشْهَدي،
أَيَّامَ أَنتَ إِلى المَوالي تَصْخَدُ؟

Ve **السُّخْدُ**: kan ve **السَّابِياء**’da olan şey; o, içinde çocuk bulunan **السَّلَى**’dır.

Ve **السَّخْد**: gevşeklik ve yüzde sarılık; onda **الصاد** (kullanımı) **المضارعة** üzere bir lehçedir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AE%D8%AF/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

صخدته الشمس، كنفع، تصخده صخدا: أصابته وأحرقته، أو حميت عليه. والصخد: صوت الهام ولاصرد، وقد صخد الهام والصرد يصخد صخدا وصخيدا: صوت وصاح. وهام صواخد، وأنشد:
  وصاح من الإفراط هام صواخده وصخد فلان إليه يصخد صخودا كقعود: استمع منه، ومال إليه، فهو صاخد، قاله الهذلي:
  هلا علمت أبا إياس مشهدى                      أيأم أنت إلى الموالي تصخد وصخد النهأر، كفرح، صخدا، فهو صاخد: اشتد حره، وحر صاخد: شديد. وكذلك صخد يومنا يصخد صخدانا. ويوم صيخود، على فيعول، وصيخد، وصخدان، بفتح فسكون ويحرك، عن ثعلب: شديد الحر، وليلة صخدانة. ويقال: أتيته في صخدان الحر، أي في شدته. والصاخدة: الهاجرة، وهاجرة صيخود. متقده. ومن سجعات الأساس: رماني الحر بصياخيده، والبرد بصناديده. وصخرة صيخود، وصيخاد، الأخيرة عن الصاغاني: صماء راسية شديدة، وفي الأساس: صخرة صيخود: لا تعمل فيها المعأول. وفي اللسان: الصيخود: الصخرة الملساء الصلبة لا تحرك من مكانها، ولا يعمل فيها الحديد، وأنشد:
  حمراء مثل الصخرة الصيخود وهي الصلود. والصيخود أيضا: الصخرة العظيمة التي لا يرفعها شيء، ولا يأخذ فيها منقأر ولا شيء، قال ذو الرمة:

  يتبعن مثل الصخرة الصيخود وقيل: صخرة صيخود، وهي الصلبة التي يشتد حرها إذا حميت عليها الشمس. وفي حديث علي، كرم الله وجه:  ذوات الشناخيب الصم من صياخيدها  . والصيخد: عين الشمس سمي به لشسدة حرها، وأنشد الليث:
  وقد الهجير إذا استذاب الصيخد وأصخد الرجل: دخل في الحر، ويقال: أصخدنا، كما يقال: أظهرنا، وصهدهم الحر، وصخدهم والإصخاد، والصخدان: شدة الحر. وأصخد الحرباء: تصلى بحر الشمس واستقبلها. والمصخدة: الهاجرة، كالصاخدة، ج: مصاخد يقال: أتيته في مصاخد الحر وصياخيده. وصخد بفتح فسكون، مصروفا، وقد يمنع من الصرف: د، نقله الصاغاني. والصيخدون: الصلابة والشدة، قال ابن دريد: هكذا قالوا. ولا أعرفها. ويقال: واحد قاحد صاخد، أي صنبور، أي فرد ضعيف، أي لا أخ له ولا ولد.
 ومما يستدرك عليه: المصطخد: المنتصب، قال كعب:
  يوما يظل به الحرباء مصطخدا                      كأن ضاحيه بالنار ممـلـول وكذلك المصطخم. يصف انتصاب الحرباء إلى الشمس في شدة الحر. والصخد، بالضم: دم. وما في السابياء، والصخد: الرهل، والصفرة في الوجه. والسين لغة في الصاد على المضارعة. وصيخد، كحيدر: موضع.

##### Türkçe

**صخدته الشمس**، **كنفع**، **تصخده صخدا**: Ona isabet etti ve onu yaktı; yahut onun üzerine hararetlendi.

Ve **الصخد**: **الهام** ve **الصرد**’in sesi; ve **صخد الهام والصرد يصخد صخدا وصخيدا**: ses çıkardı ve bağırdı. Ve **هام صواخد**. Ve inşad etti:

وصاح من الإفراط هام صواخده

Ve **صخد فلان إليه يصخد صخودا كقعود**: Ondan dinledi ve ona meyletti; o hâlde o **صاخد**’dir. Bunu Hüzeli söyledi:

هلا علمت أبا إياس مشهدى                      أيأم أنت إلى الموالي تصخد

Ve **صخد النهأر**، **كفرح**، **صخدا**، o hâlde o **صاخد**: Sıcağı şiddetlendi; ve **حر صاخد**: şiddetli (sıcak). Ve yine **صخد يومنا يصخد صخدانا**. Ve **يوم صيخود**، **على فيعول**; ve **صيخد**; ve **صخدان**—fetha ile sonra sükûn ile ve harekelenir—Sa‘leb’den: şiddetli sıcak; ve **ليلة صخدانة**. Ve denilir: **أتيته في صخدان الحر**, yani onun şiddetinde. Ve **الصاخدة**: öğle sıcağı; ve **هاجرة صيخود**: harareti şiddetli öğle sıcağı; yakıcısı.

Ve **الأساس**’ın seci‘lerinden: **رماني الحر بصياخيده، والبرد بصناديده**.

Ve **صخرة صيخود** ve **صيخاد**—sonuncusu Sâğânî’den: sağır (katı) yerleşik, şiddetli. Ve **الأساس**’ta: **صخرة صيخود**: onda **المعأول** işlemez. Ve **اللسان**’da: **الصيخود**: pürüzsüz, katı kaya; yerinden oynatılmaz; onda demir işlemez. Ve inşad etti:

حمراء مثل الصخرة الصيخود وهي الصلود

Ve **الصيخود** ayrıca: hiçbir şeyin kaldıramadığı büyük kaya; onda **منقأر**dan ve hiçbir şeyden bir şey alınmaz. Zü’r-Rumme dedi:

يتبعن مثل الصخرة الصيخود

Ve denildi: **صخرة صيخود**; o, güneş onun üzerine kızdırıldığında harareti şiddetlenen katı olandır. Ve Ali’nin hadîsinde—Allah yüzünü keremli kılsın—: **ذوات الشناخيب الصم من صياخيدها**.

Ve **الصيخد**: güneşin gözü; hararetinin şiddetinden dolayı onunla adlandırıldı. Leys inşad etti:

وقد الهجير إذا استذاب الصيخد

Ve **أصخد الرجل**: sıcağa girdi. Ve denilir: **أصخدنا**; denildiği gibi: **أظهرنا**. Ve **صهدهم الحر** ve **صخدهم** ve **الإصخاد**; ve **الصخدان**: sıcağın şiddeti. Ve **أصخد الحرباء**: güneşin sıcağıyla kızardı ve ona yöneldi. Ve **المصخدة**: öğle sıcağı; **كالصاخدة**. Çoğulu: **مصاخد**. Denilir: **أتيته في مصاخد الحر وصياخيده**.

Ve **صخد**—fetha ile sonra sükûn ile—munsarif olarak; ve bazen sarftan men olunur: **د**; bunu Sâğânî nakletti. Ve **الصيخدون**: katılık ve şiddet. İbn Düreyd dedi: “İşte böyle dediler.” Ben onu bilmem. Ve denilir: **واحد قاحد صاخد**; yani **صنبور**; yani tek, zayıf fert; yani onun ne erkek kardeşi vardır ne de çocuğu.

Ve kendisine istidrâk olunanlardandır: **المصطخد**: dikilen. Ka‘b dedi:

يوما يظل به الحرباء مصطخدا                      كأن ضاحيه بالنار ممـلـول

Ve yine **المصطخم**. Bukalemunun şiddetli sıcakta güneşe doğru dikilişini vasfeder.

Ve **الصخد**—zamme ile—: kan. Ve **ما في السابياء**; ve **الصخد**: gevşeklik; ve yüzde sarılık. Ve **السين** muzâra‘ada **الصاد**’ın lügatidir. Ve **صيخد**، **كحيدر**: bir yer.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AE%D8%AF/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

صَخِدَ النَّهَارُ
1 صَخِدَ النَّهَارُ ذ , aor. صَخَدَ , (S, L, K,) inf. n. صَخَدٌ (S, L) and صَخَدَانٌ, (L,) The day was, or became, intensely hot. (S, L, K.) And صَخِدَ الحَرُّ, inf. n. صَخَدَانٌ, The heat was, or became, intense; as also ↓ اصخد, inf. n. اـِصْخَادٌ. (L.) -A2- صَخَدَتْهُ الشَّمْسُ, aor. صَخَدَ , (S, L, K,) inf. n. صَخْدٌ, (S, L,) The sun smote him, (S, L,) and burned him: (S, L, K:) or was, or became, hot upon him. (L.) And صَخَدَهُ الحَرُّ The heat pained his brain. (A.) -A3- صَخَدَ said of the [bird called] صُرَد, (S, L, K,) aor. صَخَدَ , inf. n. صَخْدٌ and صَخِيدٌ, (L,) It cried: (S, L, K:) and so صَخَدَت said of the هَامَة [or owl]. (A, L.) -A4- صَخَدَ اـِلَيْهِ, (L, K,) aor. صَخَدَ , (L,) inf. n. صُخُودٌ, He listened to him, (L, K,) and inclined to him. (L.)

اصخد
4 اصخد ذ He (a man, TA) entered upon [a time of] heat. (K.) ― -b2- Also, (S, L, K,) and ↓ اصطخد, (A,) It (a chameleon) warmed itself with the heat of the sun; basked in the sun. (S, A, L, K.) ― -b3- See also 1.

8 اـِصْتَخَدَ see 4. [And see also مُصْطَخِدٌ, below.]

صُخْدٌ
صُخْدٌ ذ a dial. var. of سُخْدٌ: meaning Blood and water in the سَابِيَآء [or membrane enclosing the fœtus in the womb]: ― -b2- and i. q. رَهَلٌ: [see سُخْدٌ:] ― -b3- and Yellowness in the face. (L.)

صَخْدَانٌ
صَخْدَانٌ ذ : see what next follows.

يَوْمٌ صَخَدَانٌ
يَوْمٌ صَخَدَانٌ ذ (S, L, K) and ↓ صَخْدَانٌ (Th, L, K) and ↓ صَيْخُودٌ (S, L, K [written by Freytag, as from the S, صَخُودٌ]) and ↓ صَاخِدٌ and ↓ صَيْخَدٌ (L) A day intensely hot. (S, L, K.) And لَيْلَةٌ صَخَدَانَةٌ A night intensely hot. (L.) And هَاجِرَةٌ ↓ صَيْخُودٌ A midday intensely hot. (A.) ― -b2- [صَخَدَانٌ is originally an inf. n. Hence] one says, أَتَيْتُهُ فِى صَخَدَانِ الحَرِّ I came to him during the intenseness of the heat: (L:) and one says also, الحَرِّ ↓ اتيته فِى مَصَاخِدِ I came to him in the midday-intensities of the heat; (TA;) for مَصَاخِدُ is pl. of ↓ مَصْخَدَةٌ signifying the midday-intensity of heat; (K, TA;) as also ↓ صَاخِدَةٌ: (L, TA:) and الحَرِّ ↓ اتيته فِى صَيَاخِيدِ [meaning the same; or I came to him during the intensities of the heat]: (TA:) and وَالبَرْدُ ↓ رَمَانِى الحَرُّ بِصَيَاخِيدِهِ بِصَنَادِيدِهِ [The heat smote me with its intensities, and the cold with its vehemencies]. (A.)

صَاخِدٌ
صَاخِدٌ ذ Intense heat. (L.) ― -b2- See also صَخَدَانٌ. -A2- [Also Crying, as a صُرَد and as an owl.] One says هَامٌ صَوَاخِدُ [in which the latter word is pl. of the fem. صَاخِدَةٌ] Owls hooting. (A.) -A3- And Listening, and inclining, to one. (L.) -A4- وَاحِدٌ قَاحِدٌ صَاخِدٌ [the second word here written in the TA and in my MS. copy of the K فَاخِدٌ, but it is said in the TA in art. قحد, on the authority of the K, to be correctly with ق,] means صُنْبُورٌ, (K, TA,) i. e. Single, or solitary, and weak: or i. q. دَاهِيَةٌ [i. e. very cunning, or very intelligent or sagacious, and crafty: but this meaning I think improbable]. (TA. [See also art. قحد.])

صَيْخَدٌ
صَيْخَدٌ ذ : see صَخَدَانٌ. ― -b2- Also الصَّيْخَدُ, (L, K,) or صَيْخَدُ الشَّمْسِ, (A,) The rays (عَيْن) of the sun: (A, L, K:) so called because of the heat thereof. (L.) One says, ذَابَ صَيْخَدُ الشَّمْسِ [The rays of the sun became intensely hot], (A,) and اِسْتَذَابَ الصَّيْخَدُ [which means the same]. (L.)

صَاخِدَةٌ
صَاخِدَةٌ ذ : see صَخَدَانٌ.

صَيْخَادٌ
صَيْخَادٌ ذ : see the next paragraph, in two places.

صَيْخُودٌ
صَيْخُودٌ ذ ; and its pl. صَيَاخِيدُ: see صَخَدَانٌ, in four places. ― -b2- صَخْرَةٌ صَيْخُودٌ A hard rock which becomes intensely hot when the sun shines fiercely upon it: (L:) or [simply] a hard rock; (S, K;) as also ↓ صَيْخَادٌ: (K:) or a solid, firm, and strong, rock; and so ↓ صَيْخَادٌ: (TA:) or a smooth and hard rock, that cannot be moved from its place, and upon which iron has not effect: and a great rock, which nothing can raise, and upon which neither a pickaxe nor any other thing has effect: (L:) or a rock upon which the pickaxe has no effect: (A:) pl. as above. (L.)

صَيْخَدُونٌ
صَيْخَدُونٌ ذ Hardness (K, TA) and strength. (TA.)

مَصْخَدَةٌ
مَصْخَدَةٌ ذ ; and its pl.: see صَخَدَانٌ.

مُصْطَخِدٌ
مُصْطَخِدٌ ذ A chameleon standing erect, towards the sun; [app. on a branch;] as also مُصْطَخِمٌ. (L. [See also 4.])

##### Türkçe

**صَخِدَ النَّهَارُ**
1 **صَخِدَ النَّهَارُ** ذ, muzâri‘ **صَخَدَ**, (S, L, K,) mastar ismi **صَخَدٌ** (S, L) ve **صَخَدَانٌ**, (L,) Gün çok şiddetli sıcak oldu yahut oldu. (S, L, K.) Ve **صَخِدَ الحَرُّ**, mastar ismi **صَخَدَانٌ**, Sıcaklık şiddetli oldu yahut oldu; bunun gibi ↓ **اصخد**, mastar ismi **اـِصْخَادٌ**. (L.) -A2- **صَخَدَتْهُ الشَّمْسُ**, muzâri‘ **صَخَدَ**, (S, L, K,) mastar ismi **صَخْدٌ**, (S, L,) Güneş onu çarptı, (S, L,) ve onu yaktı: (S, L, K:) yahut onun üzerine sıcak oldu yahut oldu. (L.) Ve **صَخَدَهُ الحَرُّ** Sıcaklık onun beynini ağrıttı. (A.) -A3- **صَخَدَ**, [**صُرَد** denilen] kuş hakkında söylenir, (S, L, K,) muzâri‘ **صَخَدَ**, mastar ismi **صَخْدٌ** ve **صَخِيدٌ**, (L,) Öttü: (S, L, K:) ve bunun gibi **صَخَدَت** **هَامَة** [yahut baykuş] hakkında söylenir. (A, L.) -A4- **صَخَدَ اـِلَيْهِ**, (L, K,) muzâri‘ **صَخَدَ**, (L,) mastar ismi **صُخُودٌ**, Onu dinledi, (L, K,) ve ona meyletti. (L.)

**اصخد**
4 **اصخد** ذ O (bir adam, TA) sıcaklık [zamanı] üzerine girdi. (K.) ― -b2- Yine, (S, L, K,) ve ↓ **اصطخد**, (A,) O (bir bukalemun) güneşin sıcaklığıyla ısındı; güneşte ısındı. (S, A, L, K.) ― -b3- 1’e de bak.

8 **اـِصْتَخَدَ** 4’e bak. [Ve aşağıda **مُصْطَخِدٌ**’e de bak.]

**صُخْدٌ**
**صُخْدٌ** ذ **سُخْدٌ**’ün lehçe varyantı: anlamı **سَابِيَآء**’da [yahut rahimde cenini kuşatan zar içinde] kan ve su: ― -b2- ve **رَهَلٌ** ile aynı: [**سُخْدٌ**’e bak:] ― -b3- ve yüzde sarılık. (L.)

**صَخْدَانٌ**
**صَخْدَانٌ** ذ: hemen sonra gelen şeye bak.

**يَوْمٌ صَخَدَانٌ**
**يَوْمٌ صَخَدَانٌ** ذ (S, L, K) ve ↓ **صَخْدَانٌ** (Th, L, K) ve ↓ **صَيْخُودٌ** (S, L, K [Freytag tarafından, S’den olarak, **صَخُودٌ** şeklinde yazılmıştır]) ve ↓ **صَاخِدٌ** ve ↓ **صَيْخَدٌ** (L) Çok şiddetli sıcak bir gün. (S, L, K.) Ve **لَيْلَةٌ صَخَدَانَةٌ** Çok şiddetli sıcak bir gece. (L.) Ve **هَاجِرَةٌ** ↓ **صَيْخُودٌ** Çok şiddetli sıcak bir öğle vakti. (A.) ― -b2- [**صَخَدَانٌ** aslında bir mastar ismidir. Bundan dolayı] şöyle denir: **أَتَيْتُهُ فِى صَخَدَانِ الحَرِّ** Sıcağın şiddeti sırasında ona geldim: (L:) ve yine şöyle denir, **الحَرِّ ↓ اتيته فِى مَصَاخِدِ** Sıcağın öğle-şiddetleri içinde ona geldim; (TA;) çünkü **مَصَاخِدُ**, ↓ **مَصْخَدَةٌ**’nin çoğuludur; öğle sıcağının şiddetini ifade eder; (K, TA;) bunun gibi ↓ **صَاخِدَةٌ**: (L, TA:) ve **الحَرِّ ↓ اتيته فِى صَيَاخِيدِ** [aynı anlamda; yahut sıcağın şiddetleri sırasında ona geldim]: (TA:) ve **وَالبَرْدُ ↓ رَمَانِى الحَرُّ بِصَيَاخِيدِهِ بِصَنَادِيدِهِ** [Sıcak beni kendi şiddetleriyle, soğuk da kendi şiddetleriyle çarptı]. (A.)

**صَاخِدٌ**
**صَاخِدٌ** ذ Şiddetli sıcaklık. (L.) ― -b2- **صَخَدَانٌ**’a da bak. -A2- [Yine, **صُرَد** ve baykuş gibi ağlama/ötme.] Şöyle denir: **هَامٌ صَوَاخِدُ** [burada son kelime müennes **صَاخِدَةٌ**’nin çoğuludur] Baykuşlar ötüşen. (A.) -A3- Ve birine dinleme ve meyletme. (L.) -A4- **وَاحِدٌ قَاحِدٌ صَاخِدٌ** [buradaki ikinci kelime TA’da ve K’nın bende bulunan yazma nüshasında **فَاخِدٌ** yazılmıştır; fakat TA’da قحد maddesinde, K’ya dayanarak, doğru olanın ق ile olduğu söylenir,] **صُنْبُورٌ** demektir, (K, TA,) yani tek yahut yalnız ve zayıf: yahut **دَاهِيَةٌ** ile aynı [yani çok kurnaz, yahut çok zeki yahut çok anlayışlı ve hilekâr: fakat bu anlamı ben muhtemel görmüyorum]. (TA. [قحد maddesine de bak.])

**صَيْخَدٌ**
**صَيْخَدٌ** ذ: **صَخَدَانٌ**’a bak. ― -b2- Yine **الصَّيْخَدُ**, (L, K,) yahut **صَيْخَدُ الشَّمْسِ**, (A,) Güneşin ışınları (**عَيْن**): (A, L, K:) bunun sıcaklığından dolayı böyle adlandırılmıştır. (L.) Şöyle denir: **ذَابَ صَيْخَدُ الشَّمْسِ** [Güneşin ışınları çok şiddetli sıcak oldu], (A,) ve **اِسْتَذَابَ الصَّيْخَدُ** [ki aynı anlama gelir]. (L.)

**صَاخِدَةٌ**
**صَاخِدَةٌ** ذ: **صَخَدَانٌ**’a bak.

**صَيْخَادٌ**
**صَيْخَادٌ** ذ: iki yerde, bir sonraki paragrafa bak.

**صَيْخُودٌ**
**صَيْخُودٌ** ذ; ve onun çoğulu **صَيَاخِيدُ**: dört yerde, **صَخَدَانٌ**’a bak. ― -b2- **صَخْرَةٌ صَيْخُودٌ** Güneş ona şiddetle vurduğunda çok şiddetli ısınan sert bir kaya: (L:) yahut [sadece] sert bir kaya; (S, K;) bunun gibi ↓ **صَيْخَادٌ**: (K:) yahut katı, sağlam ve güçlü bir kaya; ve bunun gibi ↓ **صَيْخَادٌ**: (TA:) yahut yerinden oynatılamayan, düz ve sert bir kaya; ve demirin kendisine tesir etmediği: ve hiçbir şeyin kaldıramadığı büyük bir kaya; ve üzerine ne kazmanın ne de başka bir şeyin tesir etmediği: (L:) yahut kazmanın kendisine tesir etmediği bir kaya: (A:) çoğulu yukarıdaki gibidir. (L.)

**صَيْخَدُونٌ**
**صَيْخَدُونٌ** ذ Sertlik (K, TA) ve kuvvet. (TA.)

**مَصْخَدَةٌ**
**مَصْخَدَةٌ** ذ; ve onun çoğulu: **صَخَدَانٌ**’a bak.

**مُصْطَخِدٌ**
**مُصْطَخِدٌ** ذ Güneşe doğru, dimdik duran bir bukalemun; [görünüşe göre bir dal üzerinde;] bunun gibi **مُصْطَخِمٌ**. (L. [4’e de bak.])

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AE%D8%AF/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

صَخَدَ
صَخَدَ A ( n. ac. صَخْد 1 ),
a.  Burned, scorched ( sun ).

b.  ( n. ac. صُخُوْد 27 ) [ Ila ], Listened to.

صَخِدَ
صَخِدَ A ( n. ac. صَخَد 4 ,  صَخَدَاْن 36 ),
a.  Was scorching, hot ( day ).

أَصْخَدَ
أَصْخَدَ IV ,
a.  Basked in the sun.

صَاْخِد
صَاْخِد 21 ,
a.  Intense heat.

b.  Crying, hooting ( of an owl ).

صَخْدَاْنُ
صَخْدَاْنُ 33 ,  صَخَدَاْن 36 ,
a.  Intensely hot ( day ).

##### Türkçe

**صَخَدَ**
**صَخَدَ** A (isim-fiil **صَخْد** 1),
a. (Güneş) yaktı, kavurdu.

b. (isim-fiil **صُخُوْد** 27) [ **Ila** ], dinledi.

**صَخِدَ**
**صَخِدَ** A (isim-fiil **صَخَد** 4, **صَخَدَاْن** 36),
a. (Gün) kavurucu, sıcak oldu.

**أَصْخَدَ**
**أَصْخَدَ** IV,
a. Güneşte ısındı.

**صَاْخِد**
**صَاْخِد** 21,
a. Şiddetli sıcak.

b. (Baykuşun) ötmesi, uluması.

**صَخْدَاْنُ**
**صَخْدَاْنُ** 33, **صَخَدَاْن** 36,
a. Pek sıcak (gün).
