# صخر (ص-خ-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AE%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D8%AE%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kayalık sahadır

- Harfler: ص - خ - ر
- Kur'an'da: 3 geçiş · 3 ayet · 3 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (3)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [الصَّخْرَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AE%D8%B1/siga/%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%8E%D9%91%D8%AE%D9%92%D8%B1%D9%8E.md) | الفَعْلَ | Kayalar | 1 | 1 | [89:9](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AE%D8%B1/ayet/89:9.md) |
| [الصَّخْرَةِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AE%D8%B1/siga/%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%8E%D9%91%D8%AE%D9%92%D8%B1%D9%8E%D8%A9%D9%90.md) | الْفَعْلَةِ | Kaya | 1 | 1 | [18:63](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AE%D8%B1/ayet/18:63.md) |
| [صَخْرَةٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AE%D8%B1/siga/%D8%B5%D9%8E%D8%AE%D9%92%D8%B1%D9%8E%D8%A9%D9%8D.md) | فَعْلَةٍ | Kaya | 1 | 1 | [31:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AE%D8%B1/ayet/31:16.md) |

## Mücavir kökler — 25 mücavir (34 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [خردل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AF%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Hardal bitkisi, hurda
2. [حوت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Balık demektir
3. [لطف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%B7%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Lütufkar
4. [ودي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · İki dağ arasındaki yamaçlardır
5. [عجب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · “Acem” yabancı, dil bilmeyen demektir
6. [ثمود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D9%88%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Semûd
7. [ثقل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%82%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Terazinin karşı kefesine konan taş demektir
8. [أوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Eveye kuş yuvası demektir
9. [نسي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Çadırın kurulduğu yer demektir
10. [بحر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AD%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Bahr deniz demektir
11. [جوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Cevbe içi su dolu çukur, kova demektir
12. [خبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Haber : Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
13. [شطن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B7%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Şetan, kuyudan su çekilen uzun iptir
14. [حبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Habbe حَبَّ tane demektir (Tahıl tanesi)
15. [بنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%86%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Oğullar
16. [سبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Biribirini kesen yoldur
17. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
18. [ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
19. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
20. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
21. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
22. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
23. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Kevn, tepe demektir
24. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
25. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | صخر |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [حجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AC%D8%B1.md), [صلد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%AF.md), [جبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D9%84.md) |
| Zıt Kök | [لين](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D9%86.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Büyük, sert, tek parça ve nüfuz edilmesi son derece güç kaya kütlesi |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi ilim ve kudret karşısında hiçbir kapalılığı kalmayan, tabiatın en dirençli fiziksel sınırı |
| Çekirdek Özet 3 | Beşeri mukavemetin zirvesi olan katı cisimlerin ilahi kuşatma karşısındaki mutlak geçirgenliği |
| Kritik Hata Riski | Kayayı sadece alelade bir taş türü sayıp Kur'an'daki mutlak kapalılık ve ontolojik sınır işlevini gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| صخ | Sert çarpma, kulak tırmalayıcı ses çıkarma, katılık ve nüfuz edilemez darbe etkisi; nitekim aynı çekirdeği taşıyan [صخخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AE%D8%AE.md) kökünde de kulakları sağır eden şiddetli çarpma ve ses esastır | ر | Harfin taşıdığı süreklilik, tepe/baş ve belirginleşme niteliğiyle, sert darbe ve kapalılık etkisini yekpare, devasa, sarp ve kalıcı bir kaya kütlesine dönüştürmüştür |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ص | Olta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırma | Maddenin taneciklerinin birbirine kenetlenmesi, dışarıya kapalı sıkışık bir doku oluşturması |
| خ | Çit, duvar; çevirme, koruma, ayırma (türetme: hırıltılı ses farkıyla yoğunlaşmış, sertleşmiş ve aşılmaz hale gelmiş engel) | Dış etkenlerin içeri sızmasını bütünüyle engelleyen aşılmaz bir perde ve set meydana getirmesi |
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | Kütlenin yerde basit bir taş olarak kalmayıp tepeleşmesi, yukarı doğru yükselen ana kütle halini alması |
| صخر | Kenetlenip sıkışan kütlenin (ص), aşılmaz bir set ve zırh halinde katılaşarak (خ), yeryüzünde tepeleşip yükselen sert bir kütleye dönüşmesi (ر) |  |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Yeryüzündeki tek parça, büyük, parçalanması veya taşınması imkânsız derecede sert kaya kütlesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Hansâ'nın kardeşi Sahr b. Amr için yaktığı ağıtlarda ve erken dönem şairlerinin metinlerinde kök; sarsılmaz metanet, aşiret reisinin sığınılan kaya gibi oluşu anlamında özel isim ve sıfat olarak kullanılmıştır: وصَخْر بن عمرو بن الشَّرِيد: أَخو الخَنْساء |
| Erken Arapça kullanım | Çöl fırtınasında ve savaşta arkasına sığınılan doğal kale; demirin taşa veya metale çarpmasıyla çıkan sert sese صاخِر ve kilden fırınlanarak yapılan sert su kabına صاخِرَة denmesi |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça صخر kökü, Sami dil ailesinde sert taş tabakası, masif kaya ve aşılmaz doğal sığınak bildiren kavram alanıyla köklü bir anlamsal örtüşme içindedir. Batı Sami ve İbrani sahasında צור (sarp kaya, taş sığınak) veya סלע (kaya kütlesi) köklerinin yüklendiği jeolojik ve metaforik işlevi Arapçada ص-خ-ר dizilimi üstlenmiştir. Süryanicede ܫܘܥܐ veya ܟܐܦܐ kelimelerinin ifade ettiği parçalanamaz kayaç niteliği, Güney Sami ve Arapça sahasında fonotaktik olarak hırıltılı ve sert sessizlerin birleşimiyle somutlaşmıştır. Kökün ilk iki harfi olan ص-خ fonem kümesi, sert bir cismin başka bir sert cisme çarpması anındaki tokluğu ve direnci fonosemantik düzeyde taşır; eklenen r sesi bu direnci durağan ve devasa bir kütleye bağlar.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | صخ ses ve darbe çekirdeği | Darbeye karşı direnç gösteren, parçalanmayan ve tiz ses çıkaran büyük taş kütlesi anlamında özelleşmiştir | Güçlü |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice צור ve Aramice ܫܘܥܐ kavram alanı | Sarp kaya, aşılmaz kale ve sığınak kavramlarıyla semantik ve işlevsel örtüşme | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik sert mineral adlandırmaları | Doğadaki en sert katmanları ses yansımalı ve sıkışma kökleriyle ifade eden arkaik kök ailesi | Muhtemel |

Kaynak: David Cohen, Maqāyīs al-Lugha, Gesenius Hebrew and Chaldee Lexicon.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| صخر | Anlamlı | Yekpare sert kaya | Büyük, kırılması ve yerinden oynatılması zor taş kütlesi | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [صرخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%AE.md) | Anlamlı | Şiddetle haykırmak, feryat etmek | Sesin en yüksek tonda dışarı fırlaması, yardım isteme | Kur'an'da geçer; sert ve kesici etki ilişkisi |
| [خصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B5%D8%B1.md) | Anlamlı | İnceltmek, orta kısım | İnsan beli, bir şeyin daralan boğazı, sözü özetlemek | Kur'an'da geçmez; gövdede sıkışma ve daralma |
| [خرص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%B5.md) | Anlamlı | Zanla hareket etmek, tahminde bulunmak | Kesin bilgiye dayanmadan yalan veya tahmin üretmek | Kur'an'da geçer; sert kesinliğin zıddına zanni söz |
| [رصخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B5%D8%AE.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü'l-ʿAyn'a göre mühmeldir |
| [رخص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AE%D8%B5.md) | Anlamlı | Yumuşak, gevşek ve ucuz olmak | Katılığın ve direncin kırılması, fiyatın veya dokunun inmesi | Kur'an'da geçmez; صخر kökünün fiziksel zıddı |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| صخر | Merkez | Masif kaya kütlesi | Yekpare, devasa, oyulması ve nüfuz edilmesi en zor sert kayaç | Kur'an'da mutlak kapalılık, aşılmaz sığınak ve ilahi ilmin nüfuz sahası |
| [حجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AC%D8%B1.md) | Komşu | Taş ve katılık | Parçalanabilen, taşınabilen, içinden su kaynayabilen genel taş | صخر köküne göre daha küçük, ayrışabilir ve şekil verilebilir birimdir |
| [صلد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%AF.md) | Komşu | Pürüzsüz sertlik | Üzerinde toprak ve bitki barındırmayan kaygan sert tabaka | صخر kütlesel varlığı ve derinliği, صلد ise yüzeyin bitki tutmaz çıplaklığını belirtir |
| [جبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D9%84.md) | Komşu | Yükselti ve kütle | Yerden göğe doğru yükselen makro dağ kütlesi | صخر jeolojik taş dokusunu, جبل ise genel topoğrafik büyüklüğü ve yükseltiyi ifade eder |
| [لين](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D9%86.md) | Zıt | Yumuşaklık ve esneklik | Şekil alabilen, direnmeyen, bükülebilen ve nüfuz edilebilen yapı | صخر kökünün katılık, sertlik ve aşılmaz direnç anlamına tam zıttır |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | صخر | Yekpare büyük sert kaya | Tek parça halinde duran, kırılması son derece zor taş kütlesi | Kesin |
| Latince | saxum, rupes | Kaya, sarp kaya kütlesi | saxum devasa ve sert taşı, rupes ise aşılmaz kayalığı karşılar; kökün kapalılık boyutunu kısmen verir | Güçlü |
| İngilizce | boulder, rock, bedrock | Kaya, anakaya | bedrock temel anakayayı, boulder bağımsız büyük bloğu ifade eder; aşılmaz fiziksel bariyeri tam yansıtır | Kesin |
| Almanca | Fels, Felsblock | Kaya kütlesi, masif kaya | Doğal sertliği, jeolojik direnci ve oyulamaz kütleyi ifade eder | Kesin |
| Fransızca | roc, roche, rocher | Kaya, sarp taşlık | Fiziksel mukavemeti ve aşınmazlığı karşılar; epistemik kapalılık metaforunu yan anlam olarak barındırır | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Cambridge English Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الصخر | Dağları oyarak sığınak ve mesken yapma malzemesi | Beşeri gücün ve mimarinin zirvesi sayılan kayaları yontma kibri bağlamında Fecr [89:9](https://lisan.digital/tr/ayet/89:9.md) |
| الصخرة | Doğal durak, sığınak ve sınır belirleyici işaret taşı | Yolculuk esnasında dinlenilen, balığın denize ulaştığı ve gayb ile şehadetin kesiştiği eşik bağlamında Kehf [18:63](https://lisan.digital/tr/ayet/18:63.md) |
| صخرة | Mutlak kapalılık, karanlık ve nüfuz edilemezliğin en uç remzi | İlahi ilmin ve adaletin zerreyi dahi kaybetmeyeceğini anlatan kozmik kapalılık bağlamında Lokmân [31:16](https://lisan.digital/tr/ayet/31:16.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi ilim ve kudretin taalluku | Hardal tanesinin kayanın içinde olması üzerinden Allah'ın cüz'iyyâtı ve en saklı nesneleri bilip ortaya çıkarma kudretinin ispatı | Madde planındaki mutlak kapalılığın ilahi ilim için hiçbir engel taşımaması |
| Fıkıh | Arazi hukuku ve mülkiyet | Taşlık ve kayalık arazilerin ihya edilmesi, oyulan kayaların mülkiyeti ve taş ocaklarının işletilme şartları | İmarı en zor olan sert arazinin hukuki tasarruf sınırları |
| Tefsir | Kıssa tahlili ve beşeri kibir | Semûd kavminin kayaları yontarak ebedilik arayışı ve bu sağlam yapıların helaki engelleyememesi | En sağlam sığınağın dahi ilahi takdir karşısında çaresiz kalışı |
| Hadis | Mukaddes mekân ve metanet | Beytülmakdis'teki kayanın konumu ile müminin fitneler karşısında kaya gibi sarsılmaz durması tavsiyesi | Sarsılmaz sebat, sağlam zemin ve manevi merkez |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve tevekkül | Sarsılmaz zemin | İnancı dış etkilere karşı koruma | İmanın şüphelere karşı kaya gibi dayanıklı olması ve ilahi ilmin mutlaklığına güven | Güçlü |
| İlmi | Jeoloji ve mineraloji | Masif anakaya | Temel referans tabakası | Yerkabuğunun en dirençli, geçirgenliği en düşük temel yapı taşı | Kesin |
| Siyasi | Savunma ve egemenlik | Doğal müstahkem mevki | Stratejik sığınak ve kale | Devletlerin ve kavimlerin sarp kayalıkları askeri tahkimat ve güvenlik hattı yapması | Güçlü |
| İktisadi | Bayındırlık ve madencilik | Hammadde ve altyapı | Kalıcı yapı inşası | Taş ocakçılığı, kayaların oyularak uzun ömürlü bayındırlık eserlerine dönüştürülmesi | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Yüksek potansiyel bariyeri ve kırılma tokluğu | Fizikte parçacığın klasik yollarla aşamadığı sonsuz potansiyel duvarı; malzeme biliminde deformasyona karşı maksimum direnç gösteren kütle | Kesin |
| Beşeri bilimler | Kurumsal kemikleşme ve yapısal direnç | Sosyolojide dış etkilere bütünüyle kapanmış, içine nüfuz edilmesi ve dönüştürülmesi en zor olan geleneksel kurumlar ve zihniyet kalıpları | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Sözcüğü yalnızca sıradan bir taş türü veya inşaat molozu seviyesine indirgeyerek onun temsil ettiği mutlak kapalılık ve sarsılmaz direnç vasfını ihmal etmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kaya; insanın mukavemet kibrinin zirvesi (Fecr [89:9](https://lisan.digital/tr/ayet/89:9.md)), gayb ile şehadet arasındaki kesişme eşiği (Kehf [18:63](https://lisan.digital/tr/ayet/18:63.md)) ve evrendeki hiçbir ışığın sızamayacağı mutlak kapalılık hücresidir (Lokmân [31:16](https://lisan.digital/tr/ayet/31:16.md)) |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Lokmân suresindeki kaya misalini alelade bir benzetme sayarak ilahi ilmin "en kapalı varlığa bile tam nüfuz edişini" ve Semûd kıssasındaki jeopolitik kibrin kökenini layıkıyla anlayamamak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Tabiatta beşerin gözlemleyebileceği en aşılmaz, en sert ve içine nüfuz edilemez sınırın bile ilahi ilim ve kudret karşısında bütünüyle saydam ve edilgen olduğunu ortaya koyduğu için |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İlahi ilmin zerrelere kadar uzanan ihâtasını bildiren ayetlerde (Lokmân [31:16](https://lisan.digital/tr/ayet/31:16.md)), geçmiş kavimlerin teknolojik ve askeri meydan okumalarında (Fecr [89:9](https://lisan.digital/tr/ayet/89:9.md)) ve ledünnî yolculuk duraklarında (Kehf [18:63](https://lisan.digital/tr/ayet/18:63.md)) |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Tabiatın katı engellerini ve kapalı yapılarını ilahi denetimden veya ulaşımdan uzak, kendi başına mutlak birer sınır zanneden pozitivist ve materyalist yaklaşımı tashih eder |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Yeryüzünde bulunan tek parça, oyulması ve kırılması son derece zor, tepeleşmiş devasa sert kaya kütlesi.
- Soyut anlam: Dış etkenlere karşı mutlak kapalılık, aşırı mekanik direnç, beşeri kudretin sınırına karşılık ilahi kuşatmanın sınırsızlığı.
- Sistematik karşılık: Fiziksel mukavemetin ve ontolojik kapalılığın en uç noktası; beşeri güvenlik kibrinin zirvesi, ilahi ilmin ise en berrak tecelli aynası.
- LaTeX modeli: $$B = \{ x \in \Omega \mid \kappa(x) \to \infty \} \implies \lim_{E_h \to \infty} P_h(B) = 0 \quad \wedge \quad \forall x \in B, \; I_d(x) = 1$$
- LaTeX açıklaması:

Modelde $B$ kümesi, evren $\Omega$ içinde direnç ve kapalılık katsayısı $\kappa$ sonsuza yaklaşan kaya bölgesini temsil eder. Beşeri enerji $E_h$ ne kadar yükselirse yükselsin insanın bu kütleye mutlak nüfuz olasılığı $P_h(B)$ sıfıra yaklaşır. Buna karşılık ilahi ilim ve kuşatma fonksiyonu $I_d$, $B$ kümesinin içindeki her $x$ noktası için tam değerini korur; yani hiçbir kapalılık ilahi bilgiye sınır teşkil edemez.

## Geçtiği ayetler (3 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D8%AE%D8%B1/occurrences?meal=IK

### [Kehf 18:63](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AE%D8%B1/ayet/18:63.md) — الصَّخْرَةِ

قَالَ أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنَا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ وَمَا أَنْسَانِيهُ إِلَّا الشَّيْطَانُ أَنْ أَذْكُرَهُ وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَبًا

Meal (IK): Bak sen, kayalığa vardığımızda balığı unutmuşum. Şeytandan başkası unutturmadı onu bana. Şaşılacak şekilde o, denizi boylayıvermiş, dedi.

### [Lokman 31:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AE%D8%B1/ayet/31:16.md) — صَخْرَةٍ

يَابُنَيَّ إِنَّهَا إِنْ تَكُ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ فَتَكُنْ فِي صَخْرَةٍ أَوْ فِي السَّمَوَاتِ أَوْ فِي الْأَرْضِ يَأْتِ بِهَا اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ خَبِيرٌ

Meal (IK): Oğulcuğum; işlediğin şey bir hardal tanesi kadar da olsa, bir kayanın içinde veya göklerde, yahut yerin derinliklerinde de bulunsa, Allah onu getirir. Muhakkak ki Allah; Latif’tir, Habir’dir.

### [Fecr 89:9](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AE%D8%B1/ayet/89:9.md) — الصَّخْرَ

وَثَمُودَ الَّذِينَ جَابُوا الصَّخْرَ بِالْوَادِ

Meal (IK): Dağ yamacında kayaları oyan Semud kavmine?

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Kayalık sahadır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AE%D8%B1/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والصاد والراء معهما
خ ص ر، خ ر ص، ص خ ر، ر خ ص، ص ر خ مستعملات ر ص خ مهمل
خصر:
الخَصْرُ: وسط الإنسان. والخاصرتان: ما بين الحَرْقَفة والقُصَيْرَي. وخَصْرُ القَدَم: أخمصها. وقد مُخَصَّرةٌ ومَخْصُورة، ويدٌ مُخَصَّرةٌ، إذا كان في رُسْغِها تخصير. كأنه مربوط، وفيه منز مستدير. ورجل مخصر: مَخْصُور البطن أو القدم.
وخَصْرُ الرمل: طريق أعلاه وأسفلُه في الرمل خاصةً. والخصَرْ ُمن بيوت الأعراب: موضعها.
والإختصار في الكلام: ترك الفضول، واستيجاز ما يأتي على المعنى. و كذلك الإختصار في الطريق. وفي الجز: ألا تستأصله.
والمخُاصَرَةُ في البضع: أن يضرب بيده إلى خضرها والخَضَرُ: البرد الذي يجده الإنسان في أطرافه، قال:
رأت رجلاً أما إذا الشمس عارضت		فيضحي وأدما بالعشي فَيَخْـصَـرُ
وثغر خَصِيرٌ: بارد المقبل. وفلان مخاصِرُ فلانٍ، إذا أخذ بيده في المشي وهو بجنبه، قال:
ثم خاصرتها إلى القبة الحـم		راء تمشي في مرمرٍ مسنونِ
والمِخْضَرَةُ: عصاً أو نحوها بيد صاحبها.
ونهي عن التَّخَصُّر في الصلاة، وهو وضع اليدين على الخاصِرة.
خرص: الخَرْصُ: الكذب، والخرّاصون في قوله جل وعز: "قتل الخَرّاصون": الكذابون، ويَخْرُصُون: يكذبون.
والخَرْص: الحَزْرُ في العدد والكيل، والخارص: يَخْرُص ما على النخلة، ثم يقسم الخراج على ذلك.
والخَرِيضُ: شبه حوضٍ واسعٍ ينبثق فيه الماء من نهر، ثم يعود إلى النهر، والخريص ممتليء.
قال عدي:
والمشرفُ المشمولُ يسقي بـه		أخضرَ مَطْموثاً كماءِ الخَريصُ
المطموثُ: الذي شرب به مرةً بعد مرة.
والخُرِصُ: القُرْطُ بحبةٍ واحدةٍ في حلقةٍ واحدةٍ، والجميع: خِرَصة.
والخُرِصُ من الرماح: رمحٌ قصير يتخذ من خشبٍ منحوت، وقد يقال لدقاق القناة وقصارها: خِرصان، والواحد: خُرْصٌ، قال:
وفي خيزومه خرْصٌ طَرِيرُ
أي: دقيق لطيف.
والخُرصُ: العودُ.
والخَرِصُ: الذي به جُوعٌ وبردٌ صخر: الصَّخْرُ: عظامُ الحجارة وصلابها. والصّاخِرُ: إناء من خزف. والصَّخِيرُ: نبات.
رخص: الرَّخْصُ: الناعم من كل شيء. ومن المرأة بشرتها ورقتها، ورخَاصةُ أناملها: لينها.
وقد رَخُص رخاصةً ورُخُوصِةً أيضاً.
وثوبٌ رخيصٌ: ناعمٌ.
والرُّخْصُ في الأشياء: بيع رخيصٌ. رَخُص رُخْصاً. وارْتَخَصْتُه: اشتريتهُ رَخيصاً، وأَرْخَصته: جعلته رَخيصاً.
والموت الرَّخيصُ: الذريع.
والرُّخْصةُ: تَرْخيصُ الله للعبد في أشياء خففها عليه. ورخصت له في كذا : أذنت له بعد النهي عنه.
صرخ: الصَّرْخةُ: صيحة شديدة عند فزعةٍ أو مصيبة. والصَّريخُ: الذي يأتي قوماص يستغيث بهم عند غارةٍ، أو ينعي لهم ميتاً والمُسْتَصْرِخُ: المستغيث. والمُصْرِخُ: المغيث. والاصْطِراخُ: التَّصارُخ.
والصَّريخُ: المفزع والمعين، أصَْرخْتُم: أعنتهم.

##### Türkçe

باب **الخاء** و**الصاد** و**الراء** معهما
خ ص ر، خ ر ص، ص خ ر، ر خ ص، ص ر خ مستعملات ر ص خ مهمل

خصر:
**الخَصْرُ**: insanın ortası. **الخاصرتان**: **الحَرْقَفة** ile **القُصَيْرَي** arasındaki şey. **خَصْرُ القَدَم**: onun tabanı (ayak çukuru). Ve (kadın) **مُخَصَّرةٌ** ve **مَخْصُورة** (olur). Ve **يدٌ مُخَصَّرةٌ**, eğer onun **رُسْغِ**’inde **تخصير** varsa. Sanki bağlanmış gibidir; ve onda yuvarlak bir çöküntü vardır. Ve **رجل مخصر**: karın veya ayak bakımından **مَخْصُور**.

Ve **خَصْرُ الرمل**: özellikle kumda, üstü ve altı (kum) içinde olan bir yol. Ve bedevîlerin evlerinden **الخصَرْ**: onların yeri (kurulduğu yer).

Sözde **الإختصار**: fazlalığı terk etmek ve manaya gelen şeyi kısaltmak. Yolda da aynı şekilde **الإختصار**. Ve kırpmada: onu kökünden kazımamandır.

Ve cinsel birleşmede **المخُاصَرَةُ**: elini onun **خضر**’ına vurmasıdır. Ve **الخَضَرُ**: insanın uçlarında bulduğu soğukluktur. Dedi ki:
رأت رجلاً أما إذا الشمس عارضت		فيضحي وأدما بالعشي فَيَخْـصَـرُ

Ve **ثغر خَصِيرٌ**: ön tarafı soğuk (olan). Ve “falanca, falancanın **مخاصِرُ**’udur”: yürüyüşte onun yanında iken elinden tutarsa. Dedi ki:
ثم خاصرتها إلى القبة الحـم		راء تمشي في مرمرٍ مسنونِ

Ve **المِخْضَرَةُ**: sahibinin elinde bir değnek veya onun benzeri.

Ve namazda **التَّخَصُّر** yasaklanmıştır; o, iki eli **الخاصِرة** üzerine koymaktır.

خرص: **الخَرْصُ**: yalan. Ve Yüce ve Aziz olanın sözü olan “قتل **الخَرّاصون**”daki **الخرّاصون**: yalancılar; ve **يَخْرُصُون**: yalan söylerler.

Ve **الخَرْص**: sayıda ve ölçüde tahmin etmektir. Ve **الخارص**: hurma ağacında olanı **يَخْرُص** eder, sonra haracı bunun üzerine taksim eder.

Ve **الخَرِيضُ**: bir nehirden suyun fışkırdığı, sonra nehre döndüğü geniş bir havuz benzeri; ve **الخريص** doludur.

Adiyy dedi ki:
والمشرفُ المشمولُ يسقي بـه		أخضرَ مَطْموثاً كماءِ الخَريصُ

**المطموثُ**: onunla bir defadan sonra bir defa daha içilmiş olan.

Ve **الخُرِصُ**: tek bir halkada tek bir tanecikle olan küpe; çoğulu: **خِرَصة**.

Ve mızraklardan **الخُرِصُ**: yontulmuş ağaçtan yapılan kısa bir mızrak. Ve kamışın ince ve kısa olanlarına **خِرصان** denir; teki: **خُرْصٌ**. Dedi ki:
وفي خيزومه خرْصٌ طَرِيرُ

Yani: ince, latif.

Ve **الخُرصُ**: çubuk.

Ve **الخَرِصُ**: kendisinde açlık ve soğuk olan kimse.

صخر: **الصَّخْرُ**: taşların iri olanları ve onların sertliği. Ve **الصّاخِرُ**: çömlekten bir kap. Ve **الصَّخِيرُ**: bir bitki.

رخص: **الرَّخْصُ**: her şeyin yumuşağı. Kadından (olan): onun derisi ve inceliği. Ve **رخَاصةُ أناملها**: onun parmak uçlarının yumuşaklığı.

Ve **رَخُص** (fiili) **رخاصةً** ve ayrıca **رُخُوصِةً** (olarak) (gelir).

Ve **ثوبٌ رخيصٌ**: yumuşak.

Ve eşyalarda **الرُّخْصُ**: ucuz satış. **رَخُص** (fiili) **رُخْصاً** (olarak). Ve **ارْتَخَصْتُه**: onu ucuza satın aldım. Ve **أَرْخَصته**: onu ucuz yaptım.

Ve **الموت الرَّخيصُ**: kolay (ölüm).

Ve **الرُّخْصةُ**: Allah’ın kula, kendisine hafiflettiği bazı şeylerde ruhsat vermesidir. Ve “ona şunda **رخصت**”: onu yasakladıktan sonra ona izin verdim.

صرخ: **الصَّرْخةُ**: korku veya musibet anında şiddetli bir çığlık. Ve **الصَّريخُ**: bir baskın sırasında yardım istemek için bir kavme gelen, yahut onlara bir ölüyü haber veren kimse. Ve **المُسْتَصْرِخُ**: yardım isteyen. Ve **المُصْرِخُ**: yardım eden. Ve **الاصْطِراخُ**: karşılıklı bağrışma.

Ve **الصَّريخُ**: sığınılan ve yardımcı. **أصَْرخْتُم**: onlara yardım ettiniz.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AE%D8%B1/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الصَخرُ: الحجارة العظام، وهي الصُخورُ. يقال صَخْرٌ وصَخَرٌ بالتحريك، الواحدة صَخْرَةٌ وصَخَرَةٌ. والصاخِرَةُ: إناء من خَزَفٍ.

##### Türkçe

**الصَخرُ**: büyük taşlar; bunlar **الصُخورُ**dur. **صَخْرٌ** ve harekeleme ile **صَخَرٌ** denir; tekili **صَخْرَةٌ** ve **صَخَرَةٌ**dur. Ve **الصاخِرَةُ**: çömlekten bir kaptır.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AE%D8%B1/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

خ ص ر
خصر ، خرص ، صرخ ، صخر ، رخص ، رصخ : مستعملات .
خصر : قال الليث : الْخَصْرُ : وسَط الإنسان ،
والخاصرَتان : ما بين الْحَرْقَفَةِ والقُصَيْرَى .
وهو ما قَلَصَتْ عنه القُصْرَيَانِ ، وتقدَّم من
الحَجَبَتَيْن وما فوق الخَصْرِ من الْجِلدَة :
الرَّقيقة الطِّفْطِفَةِ .
ويقال : رجلٌ ضخمُ الخَوَاصر وخَصْرُ
القَدَم : هو أَخْمَصُهَا ، وقدم مُخَصَّرَةٌ
ومَخْصُورَةٌ ، ويَدٌ مُخَصَّرَةٌ _ إذا كان في
رُسْغِها تَخصِيرٌ _ كأنه مربوط ، أو فيه مَحَزٌّ
مستديرٌ ، ورجُلٌ مُخَصَّرٌ : مَخْصُورُ البَطْن
أو القَدَم ، وخَصْرُ الرَّمْل : طريقٌ أعلاه
وأسفلُه : في الرِّمال خاصّةً . وأنشد :
أَخَذْنَ خَصُورَ الرَّمْلِ ثُمَّ جَزَعْنَهُ
والخَصْرُ : من بُيوت الأعراب ، مَوْضِعُه
لطيفٌ ، والاخْتِصَارُ في الكلام : أن تَدَعَ
الفُضُولَ ، وتَسْتَوجِزَ الذي يأتي على
المعنى ، وكذلك الاخْتصارُ في الطريق ،
والاخْتصارُ في الجَزِّ : أن لا تَسْتَأْصِلَه .
وفي الحديث : ) ( أنَّ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) خَرَجَ إلَى
البَقِيع ، وَبِيَدِهِ مِخْصرَةٌ لَهُ فَجَلَسَ وَنَكَتَ بِهَا
في الأَرْضِ ) ( .
قال أبو عبيد : المِخْصَرَةُ ما اخْتَصَرَ
الإنسانُ بيده فأَمْسَكَهُ ، مِنْ عَصاً ، أو عَنَزَةٍ
أو عُكَّازَةٍ وما أَشْبَهَها .
قال : ومنه قيل : فلانٌ مُخَاصِرٌ فلان _ إذا
أَمْسَك بيد صاحبه .
وأنشد لعبْدِ الرَّحْمنِ بْنِ حَسَّانٍ :
ثُمَّ خَاصَرْتُهَا إلَى القُبَّةِ الخَضْرَاءِ
تَمشِي في مَرْمَرٍ مَسْنُونِ
_ أي : أخذْتُ بيدها .
وقال الفرَّاء : خَرَجَ القومُ مُتَخَاصِرِينَ _ إذا
كان بعضُهُم آخِذاً بيدِ بَعْضٍ .
قال : ويقالُ : خَاصَرْتُ الرجل وخَازَمْتُه ،
وهو أن تَأْخُذَ في طريقٍ ويأخذَ هو في
غيره ، حتَّى تَلْتَقِيَا في مكانٍ واحدٍ .
ثعلب _ عن ابن الأعرابيِّ _ قال :
المُخَاصَرَة ، أن يَمْشيَ الرجلان ثم يفترقا
ثم يلتقيا على غير ميعاد .
ورُوِي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) : ) ( أَنَّهُ نَهَى أَنْ يُصلِّيَ
الرَّجُلُ مُتَخَصِّراً ) ( قيل : معناه : أن يصلي
الرجل وهو واضع يده على خَصْرِه .
وجاء في الحديث ) ( أَنَّه رَاحَةُ أَهْلِ النَّارِ ) ( .
وفي حديث آخرَ : ) ( الْمُتَخَصِّرُون يَوْمَ القِيَامةِ
عَلَى وُجُوههمْ النُّورُ ) ( .
قال أبو العبّاس : معناه : المُصَلُّون بالليل ،
فإذا تَعِبُوا وضعوا أيْدِيَهُمْ على خَوَاصِرِهِمْ
من التَّعَب .
قال : ويكُون معناه أنهم يأتُونَ _ يوم
الْقيامة ، ومعهم أعْمال يتَّكِئُون عليها _
مأخوذٌ من الْمِخْصَرَةِ .
حدثنا عِلِيُّ بنُ الْحُسَيْنِ بن سَعْدِيل _ قال :
حدثنا أحمد بن بُدَيْلٍ _ عن أبي أُسامة عن
هِشام عن محمدِ بْنِ سِيرِينَ عن أبي هريرة _
قال :
) ( نَهَى رَسُولُ الله ( صلى الله عليه وسلم ) أَنْ يُصَلِّي الرَّجُلُ
مُخْتَصِراً ) ( .
وَاخْتُلِفَ في تفسيره ، فقال بعضهُم :
معناه : أن يأخد بيده عصا يتَّكِىءُ عليها .
وقال أبو عبيد : هو أن يصلِّيَ وهو واضِعٌ
يَدَهُ على خَصْرِهِ .
وجاء في الحديث ) ( أَنَّهُ رَاحَةُ أَهْلِ النَّار ) ( .
وقال الليث : الْخَصْرُ : البَرْدُ الذي يَجِدُه
الإنسانُ في أطرافه ، وثَغْرٌ خَصِرٌ : بَارِدُ
الْمُقَبَّل .
وقال أبو عبيد : الْخَصِرُ : الذي يَجِدُ البَرْدَ ،
فإذا كان معه جُوع فهو خَرِصٌ .
شَمِرُ _ عن ابن الأعرابي _ قال : الْخَصْرَانِ
_ من النَّعل _ مُسْتَدَقّهَا ، ونَعْلٌ مُخَصَّرَةٌ :
لها خَصْرَانِ .
ونُهِيَ عن اخْتِصَارِ السَّجْدَةِ ، وهو على
وجهين :
أحدُهمَا : أن يَخْتَصِرَ الآيةَ الَّتي فيها
السجُودُ ، فيسجدَ بها .
والثاني : أن يقرأَ السُّورَةَ ، فإذا انتهى إلى
السَّجْدَة جاوَزَها ، ولم يَسْجُدْ لها .
ومُخْتَصَرَاتُ الطُّرُق : التي تَبْعُدُ في جَدَدٍ
سهْلٍ ، وإذا سُلِكَ الطريقُ الوَعْرُ كان
أَقْرَبَ .
خرص : قال الله جلّ وعزّ : ( قتل الخراصون (
[ الذاريات : 10 ] .
قال الزَّجَّاجُ : ( الخراصون ( : الكذَّابون .
يقال : تَخَرَّصَ فلانٌ عَلَيَّ الباطلَ واخْتَرَصَهُ
_ أي : اخْتَلقه وافتعَله .
قال : ويجوز أن يكون الخراصون الذين
إنما يَتَظَنَّوْنَ الشيء ، لا يحُقُّونَهُ فيعمَلون
بما لا يَعلمون .
وقال الفرَّاء _ في قوله : ( قتل الخراصون ( :
يقول : لُعِنَ الكذَّابون الذين قالوا : مُحمَّدٌ
شاعرٌ ، وساحر وأشْبَاهَ ذلك _ خَرَصُوا
ما لا عِلْمَ لَهُمْ به .
قلتُ : وأصْلُ الْخَرْصِ : التَّظَنِّي فيما
لا يَستَيْقِنُه . ومنه قيل : خَرَصْتُ النَّخْلَ
والكَرْم _ إذا حَزَرْتَ ثمَرَه ، لأن الحَزْر إنما
هو تقديرٌ بِظَنٍّ _ لا إحاطَةٍ ، ثمَّ قيل
للكَذِب : خَرْصٌ ، لِمَا يَدْخُلُه من الظُّنُونِ
الكاذبة .
وكان النبي ( صلى الله عليه وسلم ) يبعث الخُرَّاصَ إلى نَخِيلِ
خَيْبَرَ عند إدراك ثَمَرِها فَيحْزُرُونَهُ رُطباً
كذا ، وتمراً كذَا ، ثم يأخذهم بمَكِيلَةِ ذلك
من التَّمْر الذي يجب له وللْمُوجِفِينَ معه .
وإنما فعلَ ذلك لما فيه من الرِّفقِ
لأصْحاب الثِّمار فيما يأكُلُونَهُ منه ، مع
الاحتياط للفُقراء _ في العُشْر ، ونِصْفِ
العُشْر ولأهل الفَيْءِ _ فيما يَخُصُّهُمْ .
ورُوِيَ عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) : أنَّهُ أَمَرَ بالخَرْصِ في
النَّخْلِ والكَرْمِ خاصَّةً دُونَ الزَّرْع الْقَائِمِ .
وذلك أن ثِمَارَهُما ظاهرةٌ ، والخارِصُ
يُطيفُ بها ، فَيَرَى ما ظهر من الثمار ،
وليس ذلك كالحَبِّ الذي هو في أكمامه .
ابن السكِّيت : خرَصْتُ النخلَ خرْصاً ،
وكَمْ خِرْصُ نَخْلِكَ ؟ _ بكسر الخاء .
وقال الليث : الخَرِيصُ : شِبْهُ حَوْضٍ
واسع ، يَنْفَجِرُ إليه الماءُ من نهْرٍ ثم يعودُ
إلى النهر ، والخَرِيصُ مُمْتَلِىءٌ .
وقال عَدِيٌّ :
والمَشْرَبُ المَصْقُولُ يُسْقَى بهِ
أَخْضَرَ مَطْمَوثاً كماءِ الْخَرِيصْ
قال الأزهري : قرأته في شعر عَدِيّ :
والمَشْرَفُ المَشْمُولُ يُسْقَى به
وقيل _ في تفسيره _ : المَشْرَفُ : إناء كانوا
يشربون به .
وأما الخَرِيصُ : فإن ابن الأعرابي قال :
افْتَرَقَ النَّهْرُ على أربعة وعشرين خريصاً
_ يعني ناحيةً منه .
قال : ويقال : خريصُ النهر : جانِبُه .
قال : والمَشْمُولُ : الطَّيِّبُ ، يقال للرجل
_ إذا كان كريماً _ : إنه لمشمول .
والمَطْمُوثُ : الممسوس .
وقال أبو عبيد : الخَريصُ : الخَليجُ من
البحر .
وقال أبو عمرو : الْخَرِيصُ : جَزِيرَةُ البحر .
أبو عبيد : الخُرْصُ : السِّنانُ وجمعه
خُرْصانٌ .
وقال ابن شميل : الخِرْصُ : الرُّمْحُ اللطيفُ
وجمعه خِرْصانٌ .
قال : والخِرْصانُ : أصلها القُضْبانُ .
وقال قَيْسُ بْنُ الْخَطِيم :
تَرَى قَصَدَ المُرَّانِ مُلْقىً كَأَنَّهُ
تَذَرُّعُ خِرْصَانٍ بأَيْدِي الشَّوَاطِب
وقال غيرُه : جعلَ الْخُرْصَ رُمحاً ، وإنما
هو نِصْفُ السِّنانِ الأعلى _ إلى موضع
الجُبَّة .
قال : ويقال : خِرْصُ الرُّمح ، وخُرْصٌ
وخَرْصٌ _ ثلاث لُغات _ وخِرْصَانٌ :
جماعةٌ .
وقد مَرَّ تفسير البيت في كتاب الْعَيْن .
أبو عبيد _ عن الأصمعي _ : الخُرْصُ
_ أيضاً _ : الْحَلقَةُ من الذهب والفِضَّة .
قلت : وقد قيل للدُّرُوع : خُرْصَانٌ لأنها
حَلَقٌ ، والواحدة : خِرْصٌ ، وأنشد :
سَمُّ الصَّباحِ بِخُرْصَانٍ مُسَوَّمَةٍ
والمَشْرَفِيَّةُ نُهْدِيهَا بأَيْدِيناً
قال بَعْضُهم : أراد بالْخُرْصانِ : الدُّرُوعَ
وتَسْويمُها : حَلَقٌ صُفرٌ فيها .
ورواه بعضُهم :
. . . بِخُرْصانٍ مُقَوَّمَةٍ
فجعلها رِماحاً .
وفي الحديث : ) ( أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) وَعَظَ
النِّسَاءَ ، وحَثَّهُنّ على الصَّدَقَةِ فجعلَتِ
المرْأَةُ تُلقِي الخُرْصَ والْخَاتَمَ ) ( .
قال شَمِرٌ : الخُرْصُ : الْحَلْقَةُ الصَّغيرة من
الحُلِيِّ _ كحَلْقَةِ الْقُرْطِ ونحوِها .
وفي حديث سَعْدِ بْنِ مُعَاذٍ : ) ( أنَّ جُرْحَهُ قد
برَأَ ، فَلَمْ يَبْقَ مِنْهُ إلاَّ كالْخُرْصِ ) ( _ أي : في
قِلَّة أثَرِ ما بَقي من الْجُرح .
وقال الليث : الْخُرْصُ : العُودُ ، وأنشد :
ومِزاجُها صَهْباءُ فَتَّ خِتَامَهَا
فَرْدٌ مِنَ الْخُرْصِ الْقِطَاطِ مُثَقَّبُ
قال : وقال الْهُذَلِيُّ في مِثْلِهِ
يُمَشِّي بَينَنَا حَانُوتُ خَمْرٍ
مِنَ الْخُرْصِ الصَّرَاصِرَةِ الْقِطَاطِ
وقال الليث : وقال بَعْضُهم : الخُرْصُ :
أَسْقِيَةٌ مُبَرَّدَةٌ تُبَرِّدُ الشراب .
قلتُ : هكذا رَأَيْتُ ما كتبْتُه في كتاب
الليث .
فأمَّا قولُه : ) ( الخُرْصُ الْعُودُ ) ( . فلا معنى
له ، وكذلك قوله ) ( الخُرْص أَسقِيَةٌ مُبَرِّدَةٌ ) ( ،
والصوابُ عندي في البيتين :
. . . مِن الخُرْسِ الْقِطَاطِ . . .
و مِنَ الْخُرْسِ الصَّرَاصِرَةِ . . .
بالسين _ ، وهم خَدَمٌ عُجْمٌ لا يُفْصِحون
فكأنهم خُرسٍ لا يَنْطِقون .
وقوله :
يُمَشِّي بَيْنَنا حانُوتُ خَمْرٍ
يريد صاحبَ حَانوتِ خَمْرٍ ، فاختَصَرَ
الكلامَ .
ويقال : إبِلٌ خَرِصَةٌ وخَرِصاتٌ _ إذا أصابها
بَرْد وجُوع .
قال الحُطَيْئَةُ :
إذَا مَا غَدتْ مَقْرُورةً خَرِصاتِ
ثعلب _ عن ابن الأعرابي _ : هو يَخْتَرِصُ :
أي يَجعل في الخِرْصِ ما يُريد وهو
الجِرابُ ، ويَكْتَرِصُ _ أَي : يَجْمَع ويَقْلِد .
رخص : قال الليث : الرَّخْصُ : الشيءُ الناعم
اللَّيِّن إن وَصَفْتَ به المرأةَ ، فَرَخَاصَتُها :
نَعْمَةُ بَشَرَتِها ، ورِقَّتُها ، وكذلك رَخَاصَةُ
أَنامِلِها : لِينُها _ وإن وصفْتَ به البَنَانَ
فَرَخَاصَتُها : هَشَاشتُها ، والفعْلُ : رَخُصَ
يَرْخُصُ .
ويقال : رَخُصَ السِّعْرُ يَرْخُصُ رُخْصاً
واسْتَرْخَصْتُ الشيء : رأيتُه رَخِيصاً ،
وارْتَخَصْتُه : اشتريتُه رَخِيصاً ، وأَرْخَصْتُه :
جلعتُه رَخِيصاً ، ويكون أَرْخَصْتُه : وجدتُه
رَخِيصاً .
وقال الليث : الموتُ الرَّخِيصُ : الذَّريعُ ،
والرُّخْصَةُ : تَرْخِيصُ الله للعَبْد في أَشْياءَ
خفَّفها عنه .
وتقول : رَخَصْتُ لفلان في كذا وكذا
_ أي : أذِنْتُ له بعد نَهْيي إيَّاه عنه .
وقال الشاعر في أَرْخصْتُ الشيء _ إذا
جعلتُه رخيصاً .
نُغَالي اللَّحْمَ للأَضْيَافِ نِيئاً
وَنُرْخِصُهُ إذَا نَضِجَ القُدُورُ
وحُكي عن أبي عمرو : أنه قال : رُخْصَتِي
من الماء ، وخُرْصَتِي _ يُريدون : شِرْبي .
وقال غيرُه : هي الخُرْصَةُ والرُّخْصَةُ وهي
الفُرْصَةُ والرُّفْضة بمعنىً واحد .
عمرو _ عن أبيه _ قال : الرَّخِيصُ : الثَّوْبُ
النَّاعِمُ .
صرخ : أبو عبيد _ عن الأصمعي _ : الصارخُ :
المستغيثُ ، والصَّارخ : المُغيث .
وقال الله تعالى : ( ما أنا بمصرخكم وما أنتم بمصرخي ( [ إبراهيم : 22 ] .
قال أبو الهيثم : معناه : ما أَنا بمُغيثِكم
وما أنتم بِمُغِيثيَّ .
قال : والصَّارخُ : المُستغيثُ ، والْمُصْرِخُ :
المُغِيثُ _ يقال : صَرخ فلان يَصرُخ صُراخاً
_ إذا استغاث فقال : واغَوْثَاه ، واصَرْخَتَاه .
قال : والصَّرِيخُ _ بمعنى الصَّارِخ _ مِثلُ
قديرٍ وقادرٍ .
قال : والصَّرِيخُ يكون فَعِيلاً بمعنى مُصْرِخ ،
مثلُ نذيرٍ بمعنى مُنْذِرٍ ، وسميعٍ بمعنى
مُسْمِعٍ .
وقال زُهَيرٌ :
إذَا مَا سَمِعْنا صَارِخاً مَعَجَتْ بِنَا
إلَى صَوْتِهِ وُرْقُ المَرَاكِلِ ضُمَّرُ
قال : وَالصارخ : المُسْتغيث .
قلتُ : ولمْ أَسْمَع في الصَّارخ : أَنَّه يَكون
بمعنى ) ( الْمُغِيثِ ) ( لغير الأصمعي ، والناسُ
كلُّهم على أن ) ( الصَّارخَ ) ( : المستغيثُ
والْمُصْرِخُ : الْمُغِيثُ ، والْمُسْتَصْرِخُ :
الْمُسْتغيث أيضاً .
ورَوى شَمِرٌ _ لأبي حاتم _ أنه قال :
الاسْتِصراخ : الإغاثةُ .
قال : والاسْتِصْرَاخ : الاستغاثة .
في حديث ابن عُمَر : ) ( أنَّه اسْتُصْرِخَ عَلَى
صَفِيَّةَ ) ( .
واستِصْراخُ الحَيِّ على المَيِّت : أن يُسْتعَانَ
به ليقوم بتجهيز الميِّت ، وما يجب من دَفْنِه
والصلاة عليه .
قال : والصَّارِخَةُ : _ بمعنى الإغاثة _ مَصْدرٌ
على ) ( فَاعِلَةٍ ) ( ، وأنشد :
فَكَانُوا مُهْلَكِي الأَبْنَاءِ لَوْلاَ
تَدَارُكُهُمْ بَصَارِخَةٍ شَفِيقِ
قال : والصَّارخةُ : الإغاثة .
وقال الليث : قيل : الصَّارِخةُ _ بمعنى
الصَّرِيخِ _ : المغِيثُ .
قلتُ : والقولُ ما قال شَمِرٌ .
وقال اللَّيث : الصَّرْخةُ صيحَةٌ شديدةٌ عند
فَزْعَةٍ أو مُصيبةٍ .
قال : والاصْطِرَاخ : التَّصارُخُ _ افْتِعالٌ .
ومن أمثالهم : ) ( كَانَتْ كَصَرْخَة الحُبْلَى ) (
_ للأمر يفجؤك .
ثعلب _ عن ابن الأعرابي _ قال :
الصَّرَّاخ : الطَّاوُوسُ .
صخر : قال الليث : الصَّخْرُ عِظامُ الحِجارة
وصِلاَبُها .
قال : والصّاخِرُ إناءٌ من خزَفٍ .
قلتُ : يقالَ : صَخْرَةٌ وصَخْرٌ وصَخَرٌ
ويقال : صَخْرَةٌ وصَخَرَانٌ .
ويقال : صَخْرٌ ، وصُخُورٌ ، وصُخُورَةٌ .
عمرو _ عن أبيه _ : الصَّاخرُ صوْتُ الحديد
بعضُه على بعض .
رصخ : مهمل .
إلا أنْ يكون رَصَخَ _ بالصاد _ لغةً في
رَسَخَ الشيءُ _ إذا ثبت .

##### Türkçe

خ ص ر
**خصر** ، **خرص** ، **صرخ** ، **صخر** ، **رخص** ، **رصخ** : kullanılmış olanlardır.

**خصر** : Leys dedi: **الْخَصْرُ**: insanın ortasıdır,
ve **الخاصرَتان**: **الْحَرْقَفَةِ** ile **القُصَيْرَى** arasıdır.
Ve o, **القُصْرَيَانِ**’ın ondan çekildiği şeydir; ve
**الحَجَبَتَيْن**’den öne geçen ve **الْخَصْرِ**’ün üstündeki **الْجِلدَة**’den olan:
ince, yumuşak (gevşek) deridir.

Ve denir: **رجلٌ ضخمُ الخَوَاصر**; ve **خَصْرُ القَدَم**: onun **أَخْمَصُهَا**’sıdır; ve **قدم مُخَصَّرَةٌ**
ve **مَخْصُورَةٌ**; ve **يَدٌ مُخَصَّرَةٌ** — eğer
**رُسْغِها**’nda bir **تَخصِيرٌ** varsa — sanki bağlanmış gibidir; yahut onda yuvarlak bir
**مَحَزٌّ** vardır; ve **رجُلٌ مُخَصَّرٌ**: karnı
yahut ayağı **مَخْصُورُ** olan; ve **خَصْرُ الرَّمْل**: üstü
ve altı olan bir yol: özellikle kumlarda. Ve şu beyit okundu:
أَخَذْنَ خَصُورَ الرَّمْلِ ثُمَّ جَزَعْنَهُ

Ve **الْخَصْرُ**: bedevîlerin evlerinden (çadırlarından) bir kısımdır; yeri
ince (zarif)tir. Ve sözde **الاخْتِصَارُ**: fazlalıkları bırakman
ve manaya geleni kısa tutmandır; yolda da **الاخْتصارُ** böyledir;
ve kırkımda **الاخْتصارُ**: onu kökünden kazımamandır.

Ve hadiste: ) ( Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) **البَقِيع**’e çıktı,
ve elinde kendisine ait bir **مِخْصرَةٌ** vardı; oturdu ve onunla
yerde dürtüp iz yaptı ) ( .

Ebû Ubeyd dedi: **المِخْصَرَةُ**: insanın eliyle **اخْتَصَرَ** edip
tuttuğu şeydir; asadan, yahut **عَنَزَةٍ**’den
yahut **عُكَّازَةٍ**’den ve benzerlerinden.

Dedi: Bundan dolayı denildi: falan, falanla **مُخَاصِرٌ**’dir — eğer
arkadaşının elini tutarsa.

Ve **عَبْدِ الرَّحْمنِ بْنِ حَسَّانٍ**’dan şu beyit okundu:
ثُمَّ خَاصَرْتُهَا إلَى القُبَّةِ الخَضْرَاءِ
تَمشِي في مَرْمَرٍ مَسْنُونِ
— yani: elini tuttum.

Ferrâ dedi: kavim **مُتَخَاصِرِينَ** çıktı — eğer
onların bazısı bazısının elini tutuyorsa.

Dedi: Ve denir: adamı **خَاصَرْتُ** ve **خَازَمْتُ**;
bu, senin bir yola girmen ve onun başka bir yola girmesidir;
ta ki ikiniz bir yerde buluşuncaya kadar.

Sa‘leb — İbnü’l-A‘râbî’den — dedi:
**المُخَاصَرَة**: iki adamın yürümesi, sonra ayrılması,
sonra randevusuz olarak buluşmasıdır.

Ve Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildi: ) ( bir erkeğin
**مُتَخَصِّراً** namaz kılmasını yasakladı ) ( . Denildi: manası: erkeğin namaz kılmasıdır,
hâlbuki elini **خَصْرِه**’inin üzerine koymuştur.
Ve hadiste geldi: ) ( o, cehennem ehlinin rahatıdır ) ( .

Ve başka bir hadiste: ) ( kıyamet günü **الْمُتَخَصِّرُون**’un
yüzlerinde nur vardır ) ( .

Ebû’l-Abbâs dedi: manası: gece namaz kılanlardır;
yorulduklarında yorgunluktan ellerini **خَوَاصِرِهِمْ**’in üzerine koyarlar.

Dedi: Manası şu da olabilir: kıyamet günü gelirler,
yanlarında dayandıkları ameller vardır;
**الْمِخْصَرَةِ**’den alınmıştır.

Bize Ali b. el-Hüseyn b. Sa‘dîl haber verdi — dedi:
bize Ahmed b. Budeyl haber verdi — Ebû Üsâme’den,
Hişâm’dan, Muhammed b. Sîrîn’den, Ebû Hureyre’den —
dedi:
) ( Allah’ın Resûlü ( صلى الله عليه وسلم ) erkeğin
**مُخْتَصِراً** namaz kılmasını yasakladı ) ( .

Ve onun tefsirinde ihtilaf edildi; bazısı dedi:
manası: eliyle bir asa tutmasıdır; ona dayanır.

Ebû Ubeyd dedi: o, namaz kılmasıdır; hâlbuki
elini **خَصْرِهِ**’inin üzerine koymuştur.

Ve hadiste geldi: ) ( o, cehennem ehlinin rahatıdır ) ( .

Leys dedi: **الْخَصْرُ**: insanın uçlarında bulduğu soğuktur;
ve **ثَغْرٌ خَصِرٌ**: öpülen (ağız) soğuk olan.

Ebû Ubeyd dedi: **الْخَصِرُ**: soğuğu bulan kimsedir;
eğer onunla beraber açlık varsa o **خَرِصٌ**’tır.

Şemir — İbnü’l-A‘râbî’den — dedi: **الْخَصْرَانِ**
— nalından — onun incelmiş yeridir; ve **نَعْلٌ مُخَصَّرَةٌ**:
onun iki **خَصْرَانِ**’ı vardır.

Ve **اخْتِصَارِ السَّجْدَةِ** yasaklandı; o iki vech üzeredir:
Birincisi: secde bulunan ayeti **يَخْتَصِرَ** etmesi, onunla secde etmesidir.
İkincisi: sûreyi okuması; secdeye gelince onu geçmesi
ve onun için secde etmemesidir.

Ve **مُخْتَصَرَاتُ الطُّرُق**: düz bir açıklıkta uzak olan (yollar)dır;
engebeli yol tutulduğunda daha yakın olur.

**خرص** : Allah — aziz ve celîl — dedi: ( **قتل الخراصون** (
[ الذاريات : 10 ] .

Zeccâc dedi: ( **الخراصون** ( : yalancılardır.
Denir: falan bana bâtılı **تَخَرَّصَ** etti ve onu **اخْتَرَصَهُ** etti
— yani: onu uydurdu ve yaptı.

Dedi: **الخراصون**’un, ancak bir şeyi zanneden kimseler olması da caizdir;
onu tahkik etmezler; bilmedikleriyle amel ederler.

Ferrâ dedi — ( **قتل الخراصون** ( sözü hakkında:
diyor ki: “Muhammed şairdir, sihirbazdır ve benzeri” diyen
yalancılar lânetlendi; bilmedikleri şeyi **خَرَصُوا** ettiler.

Dedim: **الْخَرْصِ**’ın aslı: kesinleştirmediği şeyde zan yürütmektir.
Bundan dolayı denildi: hurmayı ve asmayı **خَرَصْتُ** ettim
— eğer meyvesini tahmin edip ölçtüysen — çünkü **الحَزْر** ancak
zanla bir takdirdir; kuşatma değildir. Sonra yalana **خَرْصٌ** denildi;
çünkü ona yalancı zanlar girer.

Ve Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) **خَيْبَرَ** hurmalıklarına, meyvesi olgunlaştığında
**الخُرَّاصَ** gönderirdi; onu yaş hurma olarak şöyle, kuru hurma olarak böyle
tahmin ederlerdi; sonra onlardan, kendisine ve onunla birlikte koşanlara
gerekli olan hurmadan, bunun ölçeğiyle alırdı.

Bunu, meyve sahiplerine, ondan yediklerinde yumuşaklık (kolaylık) olduğu için yaptı;
fakirler için — öşürde ve öşrün yarısında — ihtiyatla; ve fey ehli için —
kendilerine mahsus olan hususta.

Ve Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildi: hurma ve asma hakkında özellikle,
ayakta duran ekin dışında, **الخَرْصِ**’ı emretti.

Bu, ikisinin meyvelerinin görünür olmasındandır; **الخارِصُ** onu kuşatır;
meyvelerden görüneni görür; bu, kılıflarında olan tane gibi değildir.

İbnü’s-Sikkît: hurmayı **خرَصْتُ** ettim, **خرْصاً**;
ve “hurmalığının **خِرْصُ** ne kadardır?” — **الخاء**’ın kesresiyle.

Leys dedi: **الخَرِيصُ**: genişçe bir havuz benzeridir; su ona bir nehirden fışkırır,
sonra nehre döner; ve **الخَرِيصُ** doludur.

Adiyy dedi:
والمَشْرَبُ المَصْقُولُ يُسْقَى بهِ
أَخْضَرَ مَطْمَوثاً كماءِ الْخَرِيصْ

Ezherî dedi: onu Adiyy’nin şiirinde şöyle okudum:
والمَشْرَفُ المَشْمُولُ يُسْقَى به

Ve denildi — tefsirinde —: **المَشْرَفُ**: onunla içtikleri bir kaptır.

أما **الخَرِيصُ**: İbnü’l-A‘râbî dedi:
nehir yirmi dört **خريصاً** üzerine ayrıldı — yani ondan bir taraf.

Dedi: Ve denir: nehrin **خريصُ**’u: onun yanıdır.

Dedi: **المَشْمُولُ**: hoş (iyi)dir; adama — eğer cömertse — denir: o elbette **لمشمول**’dür.

Ve **المَطْمُوثُ**: dokunulmuş (elle temas edilmiş) olandır.

Ebû Ubeyd dedi: **الخَريصُ**: denizden bir koydur.

Ebû Amr dedi: **الْخَرِيصُ**: denizin adasıdır.

Ebû Ubeyd: **الخُرْصُ**: mızrak ucu (sünen)dir; çoğulu **خُرْصانٌ**’dır.

İbn Şümeyl dedi: **الخِرْصُ**: ince mızraktır; çoğulu **خِرْصانٌ**’dır.
Dedi: **الخِرْصانُ**: aslı çubuklardır.

Kays b. el-Hatîm dedi:
تَرَى قَصَدَ المُرَّانِ مُلْقىً كَأَنَّهُ
تَذَرُّعُ خِرْصَانٍ بأَيْدِي الشَّوَاطِب

Başkası dedi: **الْخُرْصَ**’u mızrak yaptı; hâlbuki o, mızrak ucunun üst yarısıdır —
**الجُبَّة**’nin yerine kadar.

Dedi: Ve denir: mızrağın **خِرْصُ**’u; ve **خُرْصٌ**
ve **خَرْصٌ** — üç lehçe —; ve **خِرْصَانٌ**: bir topluluktur.

Bu beytin tefsiri **كتاب الْعَيْن**’de geçti.

Ebû Ubeyd — Asma‘î’den —: **الخُرْصُ**
— ayrıca —: altın ve gümüşten halka.

Dedim: zırhlara **خُرْصَانٌ** denildi; çünkü onlar halkalardır; tekili: **خِرْصٌ**. Ve şu beyit okundu:
سَمُّ الصَّباحِ بِخُرْصَانٍ مُسَوَّمَةٍ
والمَشْرَفِيَّةُ نُهْدِيهَا بأَيْدِيناً

Bazısı dedi: **الْخُرْصانِ** ile zırhları kastetti; onların **تَسْويمُها**’sı: içinde sarı halkalardır.

Bazısı onu şöyle rivayet etti:
. . . بِخُرْصانٍ مُقَوَّمَةٍ
Böylece onları mızraklar yaptı.

Ve hadiste: ) ( Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) kadınlara vaaz etti,
onları sadakaya teşvik etti; kadın **الخُرْصَ** ve **الْخَاتَمَ** atar oldu ) ( .

Şemir dedi: **الخُرْصُ**: süsten küçük halkadır — küpe halkası ve benzeri gibi.

Sa‘d b. Mu‘âz hadîsinde: ) ( onun yarası iyileşti; ondan
**كالْخُرْصِ**’ten başka bir şey kalmadı ) ( — yani: yaradan kalan izin azlığında.

Leys dedi: **الْخُرْصُ**: çubuktur. Ve şu beyit okundu:
ومِزاجُها صَهْباءُ فَتَّ خِتَامَهَا
فَرْدٌ مِنَ الْخُرْصِ الْقِطَاطِ مُثَقَّبُ

Dedi: Hüzellî de benzeri hakkında dedi:
يُمَشِّي بَينَنَا حَانُوتُ خَمْرٍ
مِنَ الْخُرْصِ الصَّرَاصِرَةِ الْقِطَاطِ

Leys dedi: Bazısı dedi: **الخُرْصُ**: içkiyi soğutan, soğutulmuş tulumlardır.

Dedim: Leys’in kitabında yazdığımı böyle gördüm.

Ama onun sözü: ) ( **الخُرْصُ** çubuktur ) ( : onun manası yoktur;
aynı şekilde sözü: ) ( **الخُرْص** içkiyi soğutan tulumlardır ) ( .
Doğrusu, bana göre iki beyitte:
. . . مِن الخُرْسِ الْقِطَاطِ . . .
و مِنَ الْخُرْسِ الصَّرَاصِرَةِ . . .
**بالسين** ile; onlar, açık konuşmayan acem hizmetçilerdir;
sanki konuşmayan dilsizler gibidirler.

Ve onun sözü:
يُمَشِّي بَيْنَنا حانُوتُ خَمْرٍ
şarap dükkânının sahibini kasteder; sözü **اختَصَرَ** etti.

Ve denir: **إبِلٌ خَرِصَةٌ** ve **خَرِصاتٌ** — eğer onlara
soğuk ve açlık isabet etmişse.

Hutay’e dedi:
إذَا مَا غَدتْ مَقْرُورةً خَرِصاتِ

Sa‘leb — İbnü’l-A‘râbî’den —: o **يَخْتَرِصُ** eder: yani **الخِرْصِ**’e
istediğini koyar; o **الجِرابُ**’dır. Ve **يَكْتَرِصُ** — yani: toplar ve takar.

**رخص** : Leys dedi: **الرَّخْصُ**: kadını onunla vasfettiğinde yumuşak,
nazik şeydir; onun **فَرَخَاصَتُها**’sı: derisinin yumuşaklığı ve inceliğidir;
aynı şekilde onun parmak uçlarının **رَخَاصَةُ**’si: yumuşaklığıdır.
Ve eğer onunla parmakları vasfettiysen, onun **فَرَخَاصَتُها**’sı: gevşekliğidir.
Fiil: **رَخُصَ يَرْخُصُ**.

Ve denir: fiyat **رَخُصَ** eder, **يَرْخُصُ** eder, **رُخْصاً**;
ve **اسْتَرْخَصْتُ** şeyi: onu ucuz gördüm;
ve **ارْتَخَصْتُه**: onu ucuza satın aldım;
ve **أَرْخَصْتُه**: onu ucuz yaptım; ve **أَرْخَصْتُه** olur: onu ucuz buldum.

Leys dedi: **الموتُ الرَّخِيصُ**: çabuk (kolay) olandır;
ve **الرُّخْصَةُ**: Allah’ın kula, ondan hafiflettiği şeylerde ruhsat vermesidir.

Ve dersin: falana şunda bunda **رَخَصْتُ** — yani: onu ondan nehyettikten sonra ona izin verdim.

Şair, **أَرْخصْتُ** şey hakkında — eğer onu ucuz yaptıysan — dedi:
نُغَالي اللَّحْمَ للأَضْيَافِ نِيئاً
وَنُرْخِصُهُ إذَا نَضِجَ القُدُورُ

Ebû Amr’dan nakledildi: dedi ki: **رُخْصَتِي** sudan, ve **خُرْصَتِي** —
içmemizi kastediyorlar.

Başkası dedi: o **الخُرْصَةُ** ve **الرُّخْصَةُ**’dır; o **الفُرْصَةُ** ve **الرُّفْضة**’dır; bir manadadır.

Amr — babasından — dedi: **الرَّخِيصُ**: yumuşak elbisedir.

**صرخ** : Ebû Ubeyd — Asma‘î’den —: **الصارخُ**: yardım isteyen;
ve **الصَّارخ**: yardım eden.

Allah تعالى dedi: ( **ما أنا بمصرخكم وما أنتم بمصرخي** ( [ إبراهيم : 22 ] .

Ebû’l-Heysem dedi: manası: ben sizin yardım edeniniz değilim,
siz de benim yardım edenim değilsiniz.

Dedi: **الصَّارخُ**: yardım isteyendir; **الْمُصْرِخُ**: yardım edendir.
Denir: falan **صَرخ** eder, **يَصرُخ** eder, **صُراخاً** — eğer yardım istedi de
“**واغَوْثَاه**” ve “**واصَرْخَتَاه**” dedi.

Dedi: **الصَّرِيخُ** — **الصَّارِخ** manasında — **قديرٍ** ve **قادرٍ** gibidir.

Dedi: **الصَّرِيخُ**, **مُصْرِخ** manasında **فَعِيلاً** olur;
**نذيرٍ**’in **مُنْذِرٍ** manasında olması gibi; ve **سميعٍ**’in
**مُسْمِعٍ** manasında olması gibi.

Züheyr dedi:
إذَا مَا سَمِعْنا صَارِخاً مَعَجَتْ بِنَا
إلَى صَوْتِهِ وُرْقُ المَرَاكِلِ ضُمَّرُ

Dedi: ve **الصارخ**: yardım isteyendir.

Dedim: **الصَّارخ** hakkında, Asma‘î’den başkası için, onun
) ( **الْمُغِيثِ** ) ( manasında olduğunu işitmedim; insanlar
tamamı, ) ( **الصَّارخَ** ) ( ’ın yardım isteyen olduğuna,
**الْمُصْرِخُ**’un yardım eden olduğuna; ve **الْمُسْتَصْرِخُ**’un da
yardım isteyen olduğuna göredir.

Şemir, Ebû Hâtim’den rivayet etti: dedi ki:
**الاسْتِصراخ**: yardım etmektir.
Dedi: ve **الاسْتِصْرَاخ**: yardım istemektir.

İbn Ömer hadîsinde: ) ( **صَفِيَّةَ** üzerine **اسْتُصْرِخَ** edildi ) ( .

Diri kimsenin ölü üzerine **استِصْراخُ**’u: ölünün teçhizini,
defnini ve ona namazı yerine getirmek için ondan yardım istenmesidir.

Dedi: ve **الصَّارِخَةُ** — yardım manasında — ) ( **فَاعِلَةٍ** ) ( üzere bir mastardır. Ve şu beyit okundu:
فَكَانُوا مُهْلَكِي الأَبْنَاءِ لَوْلاَ
تَدَارُكُهُمْ بَصَارِخَةٍ شَفِيقِ

Dedi: ve **الصَّارخةُ**: yardımdır.

Leys dedi: denildi: **الصَّارِخةُ** — **الصَّرِيخِ** manasında —: yardım edendir.
Dedim: söz, Şemir’in dediğidir.

Leys dedi: **الصَّرْخةُ**: bir korku yahut musibet anında şiddetli bir çığlıktır.
Dedi: ve **الاصْطِرَاخ**: **التَّصارُخُ**tur — **افْتِعالٌ**.

Onların darb-ı mesellerinden: ) ( **كَانَتْ كَصَرْخَة الحُبْلَى** ) (
— seni ansızın yakalayan iş için.

Sa‘leb — İbnü’l-A‘râbî’den — dedi:
**الصَّرَّاخ**: tavustur.

**صخر** : Leys dedi: **الصَّخْرُ**: taşların büyükleri ve sertleridir.
Dedi: ve **الصّاخِرُ**: çömlekten bir kaptır.

Dedim: denir: **صَخْرَةٌ** ve **صَخْرٌ** ve **صَخَرٌ**;
ve denir: **صَخْرَةٌ** ve **صَخَرَانٌ**.
Ve denir: **صَخْرٌ** ve **صُخُورٌ** ve **صُخُورَةٌ**.

Amr — babasından —: **الصَّاخرُ**: demirin, bir kısmının bir kısmına (sürtünmesiyle çıkan) sesidir.

**رصخ** : ihmaldir.
Ancak **رَصَخَ** — **بالصاد** —, **رَسَخَ الشيءُ**’de bir lehçe olursa;
— eğer sabit olduysa.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AE%D8%B1/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الصاد والخاء وما يثلثهما)
(صخد) الصاد والخاء والدال أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على شدّةٍ في حَرٍّ وغيره. فالصَّيْخَد: شدّة الحَرّ. ويقال الصَّيخَد: عين الشَّمْس. واصطَخَدَ الحِرْباءُ: تَصَلَّى بحرِّ الشَّمْسِ. ويومٌ صَخَدان، على فَعَلان(1): شديد الحَرِّ. ويقال: صَخَد النهار يَصْخَد من شدّة الحرّ، وصَخِدَ يَصْخَد(2). والصَّخْرة الصَّيخود: الشَّديدة.‏
ومما يقارب هذا في باب الشِّدّة قولهم: صَخَد الصُّرَد، إِذا صاح صِياحاً شديداً. وكذلك صَخَد الرَّجُل.‏
(صخر) الصاد والخاء والراء كلمةٌ صحيحة، وهي الصَّخْرَة: الحَجَرةُ العظيمة. ويقال صَخْرَةٌ وصَخَرَة.‏
(صخب) الصاد والخاء والباء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على صوتٍ عالٍ. من ذلك الصَّخَب: الصَّوْتُ والجَلَبَة. وقال بعضُهم: رجلٌ صَخْبَانُ: كثير الصَّخْب. وماءٌ صَخِبُ الآذِيِّ(3)، إِذا كانَ له صوت.‏
(صخم) الصاد والخاء والميم كلمة. يقال: للمنتصب مُصْطَخِم.‏
(صخي) الصاد والخاء والياء كلمة، يقال: صَخِيَ الثَّوبُ يَصْخَى؛ وهو وَسَخٌ ودَرَنٌ، فهو صَخٍ. والاسم الصَّخَى.‏
---------------------
(1) كذا ضبطت الكلمتان في المجمل. وأجازوا إسكان الخاء عن ثعلب.‏
(2) في الأصل: "وصخد يصخِد يصخَد"، بضبط المضارع الأول بكسر الخاء والثاني بفتحها. وأرى فيه تحريفاً وتكراراً.‏
(3) في الأصل: "وما صخب الأذى".‏

ـ

##### Türkçe

(باب **الصاد** و**الخاء** وما يثلثهما)
(**صخد**) **الصاد** ve**الخاء** ve**الدال** sahih bir asıldır; sıcaklıkta ve başkasında bir şiddete delâlet eder. Şu hâlde **الصَّيْخَد**: sıcağın şiddetidir. Ve denilir **الصَّيخَد**: güneşin gözüdür. Ve **اصطَخَدَ** **الحِرْباءُ**: güneşin sıcağıyla kızardı. Ve bir gün **صَخَدان**; **فَعَلان** üzere(1): sıcağı şiddetli. Ve denilir: **صَخَد** gündüz, sıcağın şiddetinden **يَصْخَد**; ve **صَخِدَ** **يَصْخَد**(2). Ve **الصَّخْرة** **الصَّيخود**: şiddetli (olan).‏
Ve bunun şiddet babında yakını olan şeylerden, onların şu sözüdür: **صَخَد** **الصُّرَد**, şayet şiddetli bir bağırışla bağırdıysa. Ve yine **صَخَد** adam.‏
(**صخر**) **الصاد** ve**الخاء** ve**الراء** sahih bir kelimedir; ve o **الصَّخْرَة**’dir: büyük taş. Ve denilir **صَخْرَةٌ** ve**صَخَرَة**.‏
(**صخب**) **الصاد** ve**الخاء** ve**الباء** sahih bir asıldır; yüksek bir sese delâlet eder. Ondan **الصَّخَب**: ses ve gürültüdür. Ve bazısı dedi: **رجلٌ صَخْبَانُ**: **الصَّخْب**’ı çok (olan). Ve **ماءٌ صَخِبُ الآذِيِّ**(3), şayet onun bir sesi olduysa.‏
(**صخم**) **الصاد** ve**الخاء** ve**الميم** bir kelimedir. Denilir: dik duran için **مُصْطَخِم**.‏
(**صخي**) **الصاد** ve**الخاء** ve**الياء** bir kelimedir; denilir: **صَخِيَ** elbise **يَصْخَى**; ve o pislik ve kir (tutmuş)tur; şu hâlde o **صَخٍ**’dır. Ve isim **الصَّخَى**’dır.‏
---------------------
(1) İki kelime **المجمل**’de böyle ضبط edildi. Ve **ثعلب**’den, **الخاء**’ın sükûnlu kılınmasını câiz gördüler.‏
(2) Asılda: “**وصخد يصخِد يصخَد**”, birinci muzâri‘in **الخاء**’ı kesre ile, ikincisinin fetha ile ضبط edilmesiyle. Ve ben onda bir tahrif ve tekrar görüyorum.‏
(3) Asılda: “**وما صخب الأذى**”.‏

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AE%D8%B1/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الصخر: الحجر الصلب. قال تعلى: ﴿فتكن في صخرة﴾ [لقمان/16]، وقال: ﴿وثمود الذين جابوا الصخر بالواد﴾ [الفجر/9].

##### Türkçe

- **الصخر**: sert taş. Yüce Allah dedi: ﴿فتكن في **صخرة**﴾ [Lokman/16], ve dedi: ﴿وثمود الذين جابوا **الصخر** بالواد﴾ [Fecr/9].

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AE%D8%B1/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ص خ ر
صخرة صماء وصخر وصخور وصخورة صم‏.‏
وشرب بالصاخرة وهي مشربة من خرف‏.‏
ومن المجاز‏:‏ رجل صخر الوجه‏:‏ وقاح‏.‏

##### Türkçe

ص خ ر
**صخرة**: katı kaya; **صماء**: sağır (yani katı, yekpare); **صخر** ve **صخور** ve **صخورة**: katı.

**وشرب بالصاخرة**: ve **بالصاخرة** ile içti; **وهي مشربة من خرف**: ve o, **خرف**’tan bir içme yeridir.

Mecazdan: **رجل صخر الوجه**: yüzü katı (olan) adam; (yani) arsız.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AE%D8%B1/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الصَّخرة: الحجر العظيم الصُّلْب، وقوله عز وجل: يا بُنَيَّ إِنها إِنْ تَكُ مِثْقال حَبَّة من خَردَلٍ فتكن في صَخْرة أَو في السموات أَو في الأَرض؛ قال الزجاج: قيل في صَخْرة أَي في الصَّخْرة التي تحت الأَرض، فالله عز وجل لطيف باستخراجها، خََبِيرٌ بمكانها. وفي الحديث: الصَّخْرة من الجنة؛ يريد صَخْرة بيت المَقْدِس. والصَّخَرَة: كالصَّخْرة، والجمع صَخْرٌ وصَخَر وصُخُور وصُخورة وصِخَرة وصَخَرات.
ومكان صَخِر ومُصْخِر: كثير الصَّخْر.
والصَّاخِرَة: إِناءٌ من خَزَف.
والصَّخِير: نبْت.
وصَخْر بن عمرو بن الشَّرِيد: أَخو الخَنْساء.
والصَّاخِر: صوْت الحديد بعضه على بعض.

##### Türkçe

**الصَّخرة**: büyük, sert taş; ve Aziz ve Celil olanın sözü: “Ey oğulcuğum, şüphesiz o, eğer bir hardal tanesi ağırlığınca olsa da bir **صَخْرة** içinde yahut göklerde yahut yerde bulunsa”; **الزجاج** dedi: **صَخْرة** hakkında “yani yerin altındaki **الصَّخْرة** içinde” denildi; böylece Allah Aziz ve Celil, onu çıkarmada latiftir, yerini bilendir. Ve hadiste: “**الصَّخْرة** cennettendir”; bununla **بيت المَقْدِس**’in **صَخْرة**’sini kasteder. Ve **الصَّخَرَة**: **الصَّخْرة** gibi; çoğulu **صَخْرٌ** ve **صَخَر** ve **صُخُور** ve **صُخورة** ve **صِخَرة** ve **صَخَرات**.

Ve **صَخِر** ve **مُصْخِر** yer: **الصَّخْر**’u çok olan.

Ve **الصَّاخِرَة**: çömlekten bir kap.

Ve **الصَّخِير**: bir bitki.

Ve **صَخْر بن عمرو بن الشَّرِيد**: **الخَنْساء**’ın kardeşi.

Ve **الصَّاخِر**: demirin, bir kısmının bir kısmı üzerindeki sesi.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AE%D8%B1/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ص خ ر * الصَّخْرُ * الحجارة العظام وهي * الصُّخُورُ * يقال * صَخْرٌ * بسكون الخاء وفتحها الواحدة * صَخْرةٌ * بسكون الخاء وفتحها أيضا

##### Türkçe

* ص خ ر * **الصَّخْرُ**: büyük taşlar; bunlar **الصُّخُورُ**dur. Denir ki: **صَخْرٌ**, **الخاء**’ın sükûnu ve fethi ile; tekili **صَخْرةٌ**, **الخاء**’ın sükûnu ve fethi ile de.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AE%D8%B1/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الصخرة: الحجر العظيم الصلب وقوله عز وجل  فتكن في صخرة  قال الزجاج: في الصخرة التي تحت الأرض، فالله عز وجل لطيف باستخراجها خبير بمكانها، وفي الحديث  الصخرة من الجنة  يريد صخرة بيت المقدس.ويحرك، ج صخر، بفتح فسكون وصخر، بالتحريك، وصخور بالضم، وفاته صخورة، كصقورة جمع صقر، أورده الصاغاني وابن منظور والزمخشري، وصخرات محركة ومكان صخر، ككتف ومصخر: كثيره. وقال أبو عمرو: الصاخر: صوت الحديد بعضه على بعض. ويقال: شرب: بالصاخرة، بهاء: إناء من خزف يشرب منه، كالمشربة.
 والصخيرة، كجهينة: ة، بالحجاز. والصخير، كأمير: نبت. والصخرات، محركة: ع، بعرفة، وهو الصخرات السود، موقف النبي صلى الله تعالى عليه وسلم. وصخيرات اليمام، جاء ذكره في حديث عثمان  أنه رأى رجلا يقطع سمرة بصخيرات اليمام  . ولكن ضبطه ابن الأثير بالحاء المهملة جمع مصغر، واحد صحرة، وهي أرض لينة تكون في وسط الحرة، قال: هكذا قاله أبو موسى، وفسر اليمم بشجر أو طير، قال: فأما الطير فصحيح، وأما الشجر فلا يعرف فيه يمام، بالياء، وإنما هو ثمام، بالثاء المثلثة، قال: وكذلك ضبطه الحازمي، قال: هو صحيرات الثممة، ويقال فيه: الثمم، بلا هاء، قال: وهي منزلة نزلها رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم في توجهه إلى بدر، ففي كلام المصنف قصور من جهات، وقد أشرنا إليه في المادة التي تقدمت. وصخر بن عمرو بن الشريد السلمي، أخو الخنساء الشاعرة، وفيه تقول: وإن صخرا لتأتم الهداة به كأنه علم في رأسه نار.
 وقد سموا صخرة وصخرا وصخيرا. والتصخير: التسخير، لغة فيه. ومما يستدرك عليه: رجل أصخر الوجه، إذا كان وقاحا، وهو مجاز، كما في الأساس. ونقل الحافظ عن الإيناس للوزير ابن المغربي: جميع ما في العرب صخرة بالخاء المعجمة، إلا في ضجر بن الخزرج، فهو بالضاد المعجمة والجيم. وصخر آباد: قرية بمرو، تنسب إلى صخر بن بريدة بن الخصيب الأسلمي. وصخار بن علقمة، كسحاب: شاعر من خولان.

##### Türkçe

**الصخرة**: büyük, sert, katı taş. Yüce ve aziz olanın sözü: **فتكن في صخرة**; **الزجاج** dedi: yerin altındaki kaya içinde; böylece Allah yüce ve azizdir, onu çıkarmada latîftir, yerini bilmede habîrdir. Hadiste: **الصخرة من الجنة**; Beytü’l-Makdis kayasını kasteder. Ve (lafız) harekelenir; çoğulu **صخر** (fetha sonra sükûn ile) ve **صخر** (hareke ile) ve **صخور** (damme ile); ve ondan kaçan (çoğul) **صخورة**’dur; **صقورة** gibi, **صقر**’ın çoğulu; bunu **الصاغاني** ve **ابن منظور** ve **الزمخشري** zikretti. Ve **صخرات** (harekeli) ve **مكان صخر**; **كتف** gibi; ve **مصخر**: onun çoğu (çok olanı). **أبو عمرو** dedi: **الصاخر**: demirin bir kısmının bir kısmı üzerine (sürtünmesiyle çıkan) ses. Ve denilir: **شرب: بالصاخرة**; hâ ile: çömlekten bir kap; ondan içilir; **المشربة** gibi.

Ve **الصخيرة**; **جهينة** gibi: Hicaz’da bir (yer). Ve **الصخير**; **أمير** gibi: bir bitki. Ve **الصخرات** (harekeli): Arafat’ta bir (yer); o, siyah kayalardır; Peygamber’in (Allah Teâlâ ona salât etsin) durduğu yer. Ve **صخيرات اليمام**: Osman hadîsinde zikri geldi: “**صخيرات اليمام**’da bir adamın bir semureyi kestiğini gördü.” Fakat **ابن الأثير** onu **الحاء** (mu‘ceme olmayan) ile, küçültmenin çoğulu olarak ضبط etti; teki **صحرة**; o, harre’nin ortasında bulunan yumuşak bir arazidir. Dedi: **أبو موسى** onu böyle söyledi; ve **اليمم**’i ağaç veya kuş ile tefsir etti. Dedi: Kuş ise doğrudur; ağaç ise onda **يمام** (yâ ile) bilinmez; ancak o **ثمام**’dır (üç noktalı **الثاء** ile). Dedi: **الحازمي** de onu böyle ضبط etti; dedi: o **صحيرات الثممة**’dir; ve onda **الثمم** (hâ’sız) da denilir. Dedi: o, Resûlullah’ın (Allah Teâlâ ona salât etsin) Bedir’e yönelişinde konakladığı bir menzildir. Böylece musannifin sözünde yönlerden bir eksiklik vardır; ve biz ona, daha önce geçen maddede işaret ettik. Ve **صخر بن عمرو بن الشريد السلمي**: şair **الخنساء**’nın kardeşi; onda şöyle der:
“Ve şüphesiz **صخر** önderlerin kendisiyle yol bulduğu kimsedir; sanki başında ateş bulunan bir sancak gibi.”

Ve **صخرة** ve **صخرا** ve **صخيرا** diye adlandırdılar. Ve **التصخير**: **التسخير**’dir; onda bir dildir (lehçedir). Ve ona ilâve olarak istidrâk edilenlerdendir: **رجل أصخر الوجه**; eğer küstah ise; ve o mecazdır; **الأساس**’ta olduğu gibi. Hâfız, vezir İbnü’l-Mağribî’nin **الإيناس**’ından nakletti: Araplarda olanın tamamı **صخرة** (mu‘ceme **الخاء** ile)dir; yalnız **ضجر بن الخزرج**’de, o mu‘ceme **الضاد** ve **الجيم** iledir. Ve **صخر آباد**: Merv’de bir köy; **صخر بن بريدة بن الخصيب الأسلمي**’ye nisbet edilir. Ve **صخار بن علقمة**; **سحاب** gibi: Havlân’dan bir şair.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AE%D8%B1/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

تَصْخِيرٌ
2 تَصْخِيرٌ ذ [inf. n. of صَخَّرَ] i, q. تَسْخِيرٌ. (K.)

صَخْرٌ
صَخْرٌ ذ (S, A, Msb, K, &c.) and ↓ صَخَرٌ, (S, Msb, K,) the latter on the authority of Yaakoob, (S,) thus sometimes pronounced, (Msb,) Rocks; or great masses of stone: (S:) or great masses of hard stone: (A, K:) and صَخْرَةٌ (S, A, Msb, K, &c.) and صَخَرَةٌ (S, Msb, K) [are the ns. un., signifying] one thereof, (S, A, K,) or these have a more special signification [as meaning a rock and a mass of rock]: (Msb:) pl. صُخُورٌ (S, A, Msb, K) and صُخُورَةٌ (A, Sgh, L) and [of صَخْرَةٌ and صَخَرَةٌ] صَخَرَاتٌ. (Msb, K. [In the latter, صَخْرٌ and صَخَرٌ, as well as صُخُورٌ and صَخَرَاتٌ, are improperly termed pls. of صخرة.]) By صَخْرَة in the Kur xxxi. 15 is meant a صخرة that is beneath the ground. (Zj, TA.) And by the صَخْرَة mentioned in a trad. as being of, or from, Paradise is meant the صخرة [or rock] of Jerusalem [in the centre of the building now called “ the Dome of the Rock ”]. (TA.)

صَخَرٌ
صَخَرٌ ذ ; n. un. صَخَرَةٌ: see صَخْرٌ.

صَخِرٌ
صَخِرٌ ذ A place abounding in rocks, or great masses of hard stone; as also ↓ مُصْخِرٌ. (K.)

صَخِيرٌ
صَخِيرٌ ذ A certain plant. (K.) [Golius explains this as meaning Great, applied to a rock, or mass of stone; and so مَصْخَرٌ; on the authority of J: but neither of these do I find in the S.]

صَخِيرَةٌ
صَخِيرَةٌ ذ : see صَحِيرَةٌ.

صَاخِرٌ
صَاخِرٌ ذ The sound of iron [striking] upon iron. (K.)

صَاخِرَةٌ
صَاخِرَةٌ ذ A kind of earthen vessel, (S, A, K,) out of which one drinks. (A.)

أَصْخَرُ الوَجْهِ
أَصْخَرُ الوَجْهِ ذ (tropical:) A hard-faced man; one having little shame. (A.)

مُصْخِرٌ
مُصْخِرٌ ذ ; see صَخِرٌ.

##### Türkçe

تَصْخِيرٌ
2 **تَصْخِيرٌ** ذ [**صَخَّرَ**’ın mastarı] i, krş. **تَسْخِيرٌ**. (K.)

صَخْرٌ
**صَخْرٌ** ذ (S, A, Msb, K, &c.) ve ↓ **صَخَرٌ**, (S, Msb, K,) ikincisi Yaakoob’un rivayetine göre, (S,) böylece bazen telaffuz olunur, (Msb,) Kayalar; yahut taşın büyük kütleleri: (S:) yahut sert taşın büyük kütleleri: (A, K:) ve **صَخْرَةٌ** (S, A, Msb, K, &c.) ve **صَخَرَةٌ** (S, Msb, K) [isim-i vahiddir, şu mânaya gelir:] bunlardan biri, (S, A, K,) yahut bunlar daha hususî bir mânaya sahiptir [bir kaya ve kaya kütlesi mânasında]: (Msb:) çoğulu **صُخُورٌ** (S, A, Msb, K) ve **صُخُورَةٌ** (A, Sgh, L) ve [**صَخْرَةٌ** ve **صَخَرَةٌ**’nın] **صَخَرَاتٌ**. (Msb, K. [Sonuncuda, **صَخْرٌ** ve **صَخَرٌ**, ayrıca **صُخُورٌ** ve **صَخَرَاتٌ**, uygunsuz olarak **صخرة**’nin çoğulları diye adlandırılmıştır.]) Kur’ân xxxi. 15’teki **صَخْرَة** ile yerin altında bulunan bir **صخرة** kastedilmiştir. (Zj, TA.) Ve Cennet’ten olduğu yahut Cennet’ten bulunduğu zikredilen bir rivayette geçen **صَخْرَة** ile Kudüs’ün **صخرة**’si [şimdi “the Dome of the Rock” denilen binanın merkezindeki **صخرة** yahut kaya] kastedilmiştir. (TA.)

صَخَرٌ
**صَخَرٌ** ذ ; isim-i vahid: **صَخَرَةٌ**: bk. **صَخْرٌ**.

صَخِرٌ
**صَخِرٌ** ذ Kayaların, yahut sert taşın büyük kütlelerinin bol bulunduğu bir yer; bunun gibi ↓ **مُصْخِرٌ**. (K.)

صَخِيرٌ
**صَخِيرٌ** ذ Belli bir bitki. (K.) [Golius bunu, bir kaya yahut taş kütlesine nispetle “Büyük” mânasında açıklar; ve aynı şekilde **مَصْخَرٌ**; J’nin rivayetine göre: fakat bunların ikisini de S’de bulmuyorum.]

صَخِيرَةٌ
**صَخِيرَةٌ** ذ : bk. **صَحِيرَةٌ**.

صَاخِرٌ
**صَاخِرٌ** ذ Demirin demir üzerine [vurması] sesi. (K.)

صَاخِرَةٌ
**صَاخِرَةٌ** ذ İçinden içilen bir çeşit toprak kap, (S, A, K,). (A.)

أَصْخَرُ الوَجْهِ
**أَصْخَرُ الوَجْهِ** ذ (mecaz:) Yüzü sert bir adam; hayâsı az olan. (A.)

مُصْخِرٌ
**مُصْخِرٌ** ذ ; bk. **صَخِرٌ**.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AE%D8%B1/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

صَخَرَ
صَخَرَ أَصْخَرَ IV ,
a.  Was stony; came to a stony place.

صَخْر
صَخْر 1 , ( pl. صُخُوْر 27 ),
a.  Rock; reef; crag, cliff.

صَخْرَة
صَخْرَة 1t , ( pl. صَخْر 1 ,  صُخُوْر 27 ),
a.  Rock, mass of rock, boulder.

صَخَر
صَخَر 4 ,
a.  see 1 .

صَخَرَة
صَخَرَة 4t , ( pl. reg. ),
a.  see 1t .

صَخِر
صَخِر 5 ,
a.  Rocky, stony.

أَصْخَرَ
N. Ag. أَصْخَرَ IV ,
a.  see 5 .

##### Türkçe

**صَخَرَ**
**صَخَرَ** **أَصْخَرَ** IV ,
a.  Taşlı oldu; taşlı bir yere geldi.

**صَخْر**
**صَخْر** 1 , ( çoğ. **صُخُوْر** 27 ),
a.  Kaya; sığ kaya; sarp kaya, uçurum.

**صَخْرَة**
**صَخْرَة** 1t , ( çoğ. **صَخْر** 1 ,  **صُخُوْر** 27 ),
a.  Kaya, kaya kütlesi, iri kaya parçası.

**صَخَر**
**صَخَر** 4 ,
a.  bk. 1 .

**صَخَرَة**
**صَخَرَة** 4t , ( çoğ. kural üzere ),
a.  bk. 1t .

**صَخِر**
**صَخِر** 5 ,
a.  Kayalık, taşlı.

**أَصْخَرَ**
N. Ag. **أَصْخَرَ** IV ,
a.  bk. 5 .

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AE%D8%B1/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

صخر
صَخَرَ - يَصْخُرُ - صَخْرَة - صَخْر
صَخَرَ - يَصْخُرُ + الكائن أو الأرض: يكون على شكل صخر، أو يكثر فيه الصخر فيكون صخرياً: يكون على شكل تجمعات صلبة من تراب الأرض أكبر من الحجارة والحصب، تنتشر بين الأتربة
صَخْرَة: على وزن "فَعـْلَة: اسم فعل " صَخَرَ - يَصْخُرُ ": الحجر الكبير الصلب: الجزء من تراب الأرض الذي يكون متجمعاً وصلباً ومتماسكاً، ويكون حجمه أكبر من الحجر، ويبلغ طوله أو عرضه عدة أمتار أو أكثر
صَخْر: جمع " صَخْرَة ": اسم جنس الصخر
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " مكونات الأرض والمادة كجزيئات متدرجة بالكبر"، وهي:
صَخَرَ - يَصْخُرُ، حَصِبَ - يَحْصَبُ، تَرِبَ - يَتْرَبُ، غَبَرَ - يَغْبُرُ، هَبَا - يَهْبُوْ، ذَرَّ - يَذُرُّ

صخرة
 	﴿قال أرأيت إذ أوينا إلى الصخرة فإني نسيت الحوت وما أنساني إلا الشيطان أن أذكره واتخذ سبيله في البحر عجبا(63)﴾ الكهف ﴿يابني إنها إن تكن مثقال حبة من خردل فتكن في صخرة أو في السماوات أو في الأرض يأت بها الله إن الله لطيف خبير(16)﴾ لقمان
صخر
 ﴿وثمود الذين جابوا الصخر بالوادي (9)﴾ الفجر
مختار الصحاح
● [صخر] ص خ ر: الصَّخْرُ الحجارة العظام وهي الصُّخُورُ يقال صَخْرٌ بسكون الخاء وفتحها الواحدة صَخْرةٌ بسكون الخاء وفتحها أيضا
الراغب
صخر
- الصخر: الحجر الصلب. قال تعلى: }فتكن في صخرة﴿[لقمان/16]، وقال:﴾وثمود الذين جابوا الصخر بالواد{ [الفجر/9].
ملخص اللسان:
1.    الصَّخرة: الحجر العظيم الصُّلْب،
2.    ومكان صَخِر ومُصْخِر: كثير الصَّخْر.
3.    والصَّاخِرَة: إِناءٌ من خَزَف.
4.    والصَّخِير: نبْت.
5.    والصَّاخِر: صوْت الحديد بعضه على بعض.
لسان العرب
● - صخر: الصَّخرة: الحجر العظيم الصُّلْب، وقوله عز وجل: يا بُنَيَّ إِنها  إِنْ تَكُ مِثْقال حَبَّة من خَردَلٍ فتكن في صَخْرة أَو في السموات أَو  في الأَرض؛ قال الزجاج: قيل في صَخْرة أَي في الصَّخْرة التي تحت الأَرض،  فالله عز وجل لطيف باستخراجها، خََبِيرٌ بمكانها. وفي الحديث: الصَّخْرة  من الجنة؛ يريد صَخْرة بيت المَقْدِس. والصَّخَرَة: كالصَّخْرة، والجمع  صَخْرٌ وصَخَر وصُخُور وصُخورة وصِخَرة وصَخَرات.  ومكان صَخِر ومُصْخِر: كثير الصَّخْر.  والصَّاخِرَة: إِناءٌ من خَزَف.  والصَّخِير: نبْت.  وصَخْر بن عمرو بن الشَّرِيد: أَخو الخَنْساء.  والصَّاخِر: صوْت الحديد بعضه على بعض.
مقاييس اللغة:
(صخر) الصاد والخاء والراء كلمةٌ صحيحة، وهي الصَّخْرَة: الحَجَرةُ العظيمة. ويقال صَخْرَةٌ وصَخَرَة.‏
القاموس المحيط:
الصَّخْرَةُ الحَجَرُ العظيمُ الصُّلْبُ، ويُحَرَّكُ ج صَخْرٌ وصَخَرٌ وصُخُورٌ وصَخَراتٌ. ومَكانٌ صَخِرٌ ومُصْخِرٌ كثيرهُ. والصاخِرُ صَوْتُ الحديدِ بعضِه على بعضٍ، وبهاءٍ إناءٌ من خَزَفٍ. وكجُهَيْنَةَ ة بالحجاز. وكأميرٍ نَبْتٌ.
والصَّخَراتُ: ع بعرفةَ. وصُخَيْراتُ اليَمامِ: منزلةٌ نَزَلَهَا رسولُ الله صلى الله عليه وسلم. وصَخْرُ بنُ عَمْرٍو، أخُو الخَنْساءِ. وسَمَّوْا صَخْرَةَ والتَّصْخِيرُ: التَّسْخيرُ.
تاج العروس:
صخر
الصَّخْرَةُ : الحَجَرُ العَظيِمُ الصُّلْبُ وقوله عزّ وجلّ " فتَكُنْ في صَخْرة " قال الزَّجّاجُ : في الصَّخْرةِ التي تحتَ الأرْض فالله عزّ وجلّ لطيفٌ باستخراجها خَبيرٌ بمكانِها وفي الحديث " الصَّخْرةُ من الجَنَّةِ " يريد صَخْرَةَ بيتِ المقدسِ . ويُحَرَّكُ ج صَخْرٌ بفتح فسكون وصَخَرٌ بالتَّحْريك وصُخُورٌ بالضَّمّ وفاته صُخُورةٌ كصُقُورةٍ جمع صَقْر أورده الصّاغانيّ وابنُ منظور والزمخشريّ وصَخَراتٌ مُحَرَّكة ومَكانٌ صَخرٌ ككَتِفٍ ومُصْخِرٌ : كثيرُهُ . وقال أبو عَمْرو : الصَّاخِر : صَوْتُ الحديدِ بعْضِه على بعضٍ . ويُقال : شَربَ : بالصّاخِرةِ بهاءٍ : إناءٌ من خَزَفٍ يُشْرَبُ منه كالمشْرَبَةِ
والصُّخَيْرةُ كجُهَيْنةَ : ة بالحِجاز . والصَّخِير كأمير : نَبْتٌ . والصَّخَراتُ محرَّكةً : ع بعَرَفةَ وهو الصَّخَراتُ السودُ موْقفُ النبيّ صلى الله تعالى عليه وسلَّم . وصُخيراتُ اليَمَامِ جاءَ ذِكره في حَديثِ عُثمانَ " أنه رَأى رَجلاً يَقطعُ سَمُرةً بصُخيراتِ اليَمامِ " . ولكن ضَبَطَه ابنُ الأثيرِ بالحاءِ المهملة جمعَ مصَغَّرٍ واحد صُحْرَة وهي أَرْضُ ليَّنَةٌ تكون في وَسَطِ الحَرةِ قال : هكذا قاله أبو موسى وفَسَّر اليَمَمَ بشَجَر أو طيْر قال : فأما الطّيْرُ فصحيحٌ وأما الشَّجَرُ فلا يُعرفَ فيه يَمام بالياءِ وإنما هو ثُمَامٌ بالثاءِ المثلّثة قال : وكذلك ضَبَطه الحازِمِيّ قال : هو صُحَيْرَاتُ الثُّمَمَة ويقال فيه : الثُّمَمُ بلا هاءٍ قال : وهي مَنْزَلةٌ نَزَلها رسُولُ الله صَلى اللهُ تعالى عليه وسَلَمَ في توجهِه إلى بدرٍ ففي كلامِ المصنَّف قُصورٌ من جهات وقد أَشرْنا إليه في المادة التي تقدمت . وصَخْرُ بنُ عَمرو بنِ الشَّرِيدِ السُّلَمِيّ أخُو الخَنساءِ الشاعرةِ وفيه تقول : وإِنَّ صَخراً لتَأْتَمُّ الهُداةُ به كأَنَّهُ عَلمٌ في رَأْسِهِ نارُ
وقد سَموا صَخْرَةَ وصَخْراً وصُخَيْراً . والتَّصْخير : التَّسخير لغة فيه . ومما يستدرك عليه : رجل أَصْخَرُ الوَجْهِ إذا كانَ وَقَاحاً وهو مجاز كما في الأساس . ونَقل الحافظ عن الإِيناسِ للوزير ابنِ المَغْرِبِيّ : جميعُ ما في العَرَبِ صَخرةٌ بالخاءِ المعجمة إلاّ في ضجر بن الخَزْرَج فهو بالضّادِ المعجَمَةِ والجيم . وصَخْر آباد : قَرْيَة بِمَرْوَ تُنسب إِلى صَخْرِ بنِ بُرَيْدَةَ بنِ الخَصِيبِ الأسْلَمِيّ . وصَخَارُ بنُ عَلْقَمةَ كسحاب : شاعِرٌ من خَولانَ

##### Türkçe

صخر
**صَخَرَ** - **يَصْخُرُ** - **صَخْرَة** - **صَخْر**
**صَخَرَ** - **يَصْخُرُ** + canlı veya yer: kaya şeklinde olur; yahut onda kaya çok olur da kayalık olur: taşlardan ve çakıllardan daha büyük, yer toprağından sert yığınlar şeklinde olur; topraklar arasında yayılır.
**صَخْرَة**: "فَعـْلَة" vezni üzere: fiil ismi "**صَخَرَ** - **يَصْخُرُ**": büyük sert taş: yer toprağından toplanmış, sert ve birbirine tutunmuş olan kısım; hacmi taştan daha büyük olur; uzunluğu veya genişliği birkaç metreye yahut daha fazlasına ulaşır.
**صَخْر**: "**صَخْرَة**"nın çoğulu: kaya cins ismi.
Ve lafız, "büyüklükçe derecelenen parçacıklar olarak yerin ve maddenin bileşenleri" lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**صَخَرَ** - **يَصْخُرُ**، **حَصِبَ** - **يَحْصَبُ**، **تَرِبَ** - **يَتْرَبُ**، **غَبَرَ** - **يَغْبُرُ**، **هَبَا** - **يَهْبُوْ**، **ذَرَّ** - **يَذُرُّ**

صخرة
	﴿“Hani kayaya sığınmıştık da ben balığı unuttum; onu anmamı bana ancak şeytan unutturdu; o da denizde yolunu şaşılacak bir şekilde tuttu” (63)﴾ Kehf ﴿“Yavrucuğum, o hardal tanesi ağırlığınca olsa da bir kayanın içinde yahut göklerde yahut yerde bulunsa, Allah onu getirir; şüphesiz Allah latiftir, haberdardır” (16)﴾ Lokman
صخر
﴿“Ve vadide kayayı oyan Semûd” (9)﴾ Fecr

Muhtârü’s-Sıhâh
● [**صخر**] ص خ ر: **الصَّخْرُ** büyük taşlardır; bunlar **الصُّخُورُ**dur. Denir ki: **صَخْرٌ** (خاء’nın sükûnu ile) ve onun fethi ile; tekili **صَخْرةٌ** (خاء’nın sükûnu ile) ve onun fethi ile de.

Râgıb
صخر
- **الصخر**: sert taş. Yüce (Allah) dedi: ﴿**فتكن في صخرة**﴾ [Lokman/16], ve dedi: ﴿**وثمود الذين جابوا الصخر بالواد**﴾ [Fecr/9].

Lisân’ın özeti:
1. **الصَّخرة**: büyük sert taş,
2. ve **مَكان صَخِر** ve **مُصْخِر**: **الصَّخْر**u çok olan.
3. ve **الصَّاخِرَة**: çömlekten bir kap.
4. ve **الصَّخِير**: bir bitki.
5. ve **الصَّاخِر**: demirin bir kısmının bir kısmı üzerine (sürtünmesi) sesi.

Lisânü’l-ʿArab
● - صخر: **الصَّخرة**: büyük sert taş; ve Aziz ve Celil olanın sözü: “Yavrucuğum, şüphesiz o, hardal tanesi ağırlığınca olsa da bir **صَخْرة** içinde yahut göklerde yahut yerde bulunsa”; Zeccâc dedi: “**في صَخْرة**” hakkında, yani yerin altındaki **الصَّخْرة** içinde denildi; böylece Allah عز وجل onu çıkarmada latiftir, yerini bilendir. Hadiste: “**الصَّخْرة** cennettendir”; Beytü’l-Makdis’in **صَخْرة**sini kasteder. Ve **الصَّخَرَة**: **الصَّخْرة** gibi; çoğulu **صَخْرٌ** ve **صَخَر** ve **صُخُور** ve **صُخورة** ve **صِخَرة** ve **صَخَرات**. Ve **مَكان صَخِر** ve **مُصْخِر**: **الصَّخْر**u çok olan. Ve **الصَّاخِرَة**: çömlekten bir kap. Ve **الصَّخِير**: bir bitki. Ve **صَخْر بن عمرو بن الشَّرِيد**: **الخَنْساء**’ın kardeşi. Ve **الصَّاخِر**: demirin bir kısmının bir kısmı üzerine (sürtünmesi) sesi.

Mekâyîsü’l-Luğa:
(**صخر**) **الصاد** ve **الخاء** ve **الراء** sahih bir kelimedir; o da **الصَّخْرَة**dır: büyük taş. Ve **صَخْرَةٌ** ve **صَخَرَة** denir.

el-Kâmûsü’l-Muhît:
**الصَّخْرَةُ** büyük sert taştır; harekelenir; çoğulu **صَخْرٌ** ve **صَخَرٌ** ve **صُخُورٌ** ve **صَخَراتٌ**. Ve **مَكانٌ صَخِرٌ** ve **مُصْخِرٌ**: çoğu (kaya) olan. Ve **الصاخِرُ**: demirin bir kısmının bir kısmı üzerine (sürtünmesi) sesi; ve **بهاءٍ** ile: çömlekten bir kap. Ve **كجُهَيْنَةَ**: Hicaz’da bir yer. Ve **كأميرٍ**: bir bitki.
Ve **الصَّخَراتُ**: Arafat’ta bir yer. Ve **صُخَيْراتُ اليَمامِ**: Resûlullah صلى الله عليه وسلم’in indiği bir menzil. Ve **صَخْرُ بنُ عَمْرٍو**: **الخَنْساءِ**’ın kardeşi. Ve **صَخْرَة** ve **التَّصْخِيرُ** diye adlandırdılar: **التَّسْخيرُ**.

Tâcü’l-ʿArûs:
صخر
**الصَّخْرَةُ**: büyük sert taş; ve Aziz ve Celil olanın sözü “**فتَكُنْ في صَخْرة**”; Zeccâc dedi: yerin altındaki **الصَّخْرة** içinde; böylece Allah عز وجل onu çıkarmada latiftir, yerini bilendir. Hadiste: “**الصَّخْرةُ** cennettendir”; Beytü’l-Makdis’in **صَخْرَة**sini kasteder. Ve harekelenir; çoğulu **صَخْرٌ** (fetha sonra sükûn ile) ve **صَخَرٌ** (hareke ile) ve **صُخُورٌ** (damme ile); ve ondan kaçan (şu) vardır: **صُخُورةٌ** tıpkı **صُقُورةٍ** gibi, **صَقْر**’ın çoğulu; bunu Sâğânî, İbn Manzûr ve Zemahşerî zikretti; ve **صَخَراتٌ** harekeli. Ve **مَكانٌ صَخرٌ** tıpkı **كَتِفٍ** gibi; ve **مُصْخِرٌ**: çoğu olan. Ebû ʿAmr dedi: **الصَّاخِر**: demirin bir kısmının bir kısmı üzerine (sürtünmesi) sesi. Ve denir ki: içti; **بالصّاخِرةِ** (هاء ile): ondan içilen, meşrebe gibi, çömlekten bir kap.
Ve **الصُّخَيْرةُ** tıpkı **جُهَيْنةَ** gibi: Hicaz’da bir yer. Ve **الصَّخِير** tıpkı **أمير** gibi: bir bitki. Ve **الصَّخَراتُ** harekeli: Arafat’ta bir yer; o, siyah **الصَّخَراتُ**tır; Nebî صلى الله تعالى عليه وسلَّم’in durduğu yer. Ve **صُخيراتُ اليَمَامِ**’ın zikri, Osman’ın hadisi içinde geldi: “O, **بصُخيراتِ اليَمامِ**’da bir semureyi kesen bir adam gördü.” Fakat İbnü’l-Esîr onu **الحاءِ** المهملة ile ضبط etti; küçültmenin çoğulu; tekili **صُحْرَة**; o, harra’nın ortasında bulunan yumuşak bir arazidir. Dedi: Ebû Mûsâ onu böyle söyledi ve **اليَمَمَ**’ı ağaç yahut kuş diye açıkladı. Dedi: Kuş ise doğrudur; ağaç ise onda **يَمام** (ياء ile) bilinmez; ancak o **ثُمَامٌ**dur (**الثاءِ** المثلّثة ile). Dedi: Hâzimî de onu böyle ضبط etti. Dedi: O, **صُحَيْرَاتُ الثُّمَمَة**’dir; ve onda **الثُّمَمُ** (هاء’sız) da denir. Dedi: O, Resûlullah صَلى اللهُ تعالى عليه وسَلَمَ’in Bedir’e yönelişinde indiği bir menzildir; böylece musannifin sözünde çeşitli yönlerden eksiklik vardır; ve biz, daha önce geçen maddede ona işaret ettik. Ve **صَخْرُ بنُ عَمرو بنِ الشَّرِيدِ السُّلَمِيّ**: şair **الخَنساءِ**’ın kardeşidir; onun hakkında şöyle der:
وإِنَّ **صَخراً** لتَأْتَمُّ الهُداةُ به
كأَنَّهُ عَلمٌ في رَأْسِهِ نارُ
Ve **صَخْرَة** ve **صَخْراً** ve **صُخَيْراً** diye adlandırdılar. Ve **التَّصْخير**: **التَّسْخير**; onda bir dildir. Ve ona ilave olarak şunlar da vardır: yüzü **أَصْخَرُ** olan adam; eğer küstah ise; bu, el-Esâs’ta olduğu üzere mecazdır. Hâfız, vezir İbnü’l-Mağribî’nin **الإِيناس**’ından nakletti: Arapta olanın tamamı **صَخرةٌ**dır (**الخاءِ** المعجمة ile); ancak **ضجر بن الخَزْرَج**’de o, **الضّادِ** المعجَمَة ve **الجيم** iledir. Ve **صَخْر آباد**: Merv’de bir köy; **صَخْرِ بنِ بُرَيْدَةَ بنِ الخَصِيبِ الأسْلَمِيّ**’ye nispet edilir. Ve **صَخَارُ بنُ عَلْقَمةَ** tıpkı **سحاب** gibi: Havlân’dan bir şair.
