# صدأ (ص-د-أ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%A3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D8%AF%D8%A3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ص - د - أ
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: صدء

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%A3/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الصاد والدال و و ا ي ء معهما
ص د ي، ص د أ، ص ي د، و ص د، أ ص د، د ي ص مستعملات صدي، صدء: الصَّدَى: الهامُ الذَّكَر، ويُجمَع أصداءً.
والصَّدَى: الدِّماغ نفسه.
ويقال: بل هو الموضع الذي جُعِلَ فيه السَّمْع من الدِّماغ، يقال: أَصَمَّ اللهُ صَدَى فلانٍ.
وقيل: بل أَصَمَّ اللهُ صَداه من صَدَى الصوت الذي يُجيب صوتَ المنادي، لقول الشاعر في وصف الدار:
صَمَّ صداها وعَفَا رَسْمُـهـا		واستَعجَمَتْ عن منطقِ السائل
وُحَّجة من يقول: الصَّدَى الدِّماغ قول العجاج:
لِهامِـهـم أرُضُّـه وأَنـقَـحُ		أُمَّ الصَّدَى عن الصَّدى وأَصْمَخُ
والصَّدَى: الصَّوتُ بين الجَبَل ونحوِه يُجيبُكَ مثل صَوْتِكَ والصَّدَى: طائرٌ تزعمُ العربُ أنّ الرجلَ اذا ماتَ خَرجَ من أُذُنَيهِ ويصيحُ: وافُلاناه، فأبْطَلَه رسول الله- صلى اللهُ عليه وعلى آله وسلّم-.
وإنّ فلاناً لَصَدَى مالٍ أي حَسَنُ القيام عليه.
والصَّدَى: العَطَشُ الشديد، ولا يكون ذلك حتى يجفَّ الدماغُ ويَيَبْس، ولذلك تنشق جِلْدةُ جَبْهةِ من يموتُ عَطَشاً، وتقول: صَدَيَ يَصْدَى صَدىً، فهو صَدْيانُ وامرأةٌ صديَى، ولا يقال: صادٍ ولا صادية.
وقيل: يقال صادٍ وصادية، وقال ذو الرُمّة: صَواديَ الهامِ والأَحشاءُ خافقةٌ والصَّداةُ فِعلُ المُتَصدِّي، وهو الذي يرفع رأسَه وصدره، يقال: جَعَلَ فلان يَتَصدَّى للمَلِك لينظر اليه، قال: لها كلَّما صاحَت صَداةٌ ورَكدَةٌ يصف الهامةَ.
والتَّصديَةُ: ضربُك يداً على يَدٍ لتسمع بذلك انساناً، يقال: صَدَّى تَصدِيةً، وهو من قوله: مُكاءً وتَصديةً وهو التصفيق.
والصَّوادي من النخيل: الطِّوال.
ويقال للرجل المُنتَصِب لأمرٍ يفكِّرُ فيه ويدبِّره: هو يُصاديه، قال الشاعر: باتَ يُصادي أمر حَزْمٍ أخصَفا والأَخصفُ: الذي فيه لونانِ من سوادٍ وبياض، وكذلك الشيء الذي يُظلِمُ ثم يبدو.
والصَّدَأ، مهموز، بمنزلة الوَسَخ على السيف، وتقول: صَدِىءَ يَصدَأ صَدَأً.
وتقول: انِه لصاغِرٌ صَدِىءٌ أي لزِمَه صَدَأُ العارِ واللوم.
ومن قال: صَدٍ، بالتخفيفِ، فانه يريد: صاغِر عَطشان.
وكل مصدرٍ من المنقوص المُلَيَّن يكون على بناء الصَّدى والنَّدى فالنَّعْتُ بالتخفيف نحو صَدٍ ونَدٍ، تقول: تقول: ثوبٌ نَدٍ وعطشانُ صَدٍ كما قال طرفة: ستعلمُ انْ مُتنا غداً أيُّنا الصَدي والصُّدأةُ: لون شُقْرةٍ يضربُ الى سَواد غالبٍ، يقال: فَرَسٌ أصدَأُ والأُنثى صَدْآء، والفعلُ صَدِىءَ يصدَأُ وأصدَأَ يُصدِىء.
ورجلٌ صُداويٌَ بمنزلة رُهاويّ، وصُداء حَيٌّ من اليَمَن.
واذا جاءت هذه المَدَّةُ فإنْ كانت في الأصل ياءً أو واواً فانّها تُجعَل في النسبة واواً كراهية التِقاء الياءات، ألا تَرى أنك تقول: رَحىً ورَحَيان، فقد علمت أن ألف رَحَى ياء وتقول: رَحَويّ لتلك العلّة.
وصَدّاء، مشدَّد، عَينٌ عَذْبةٌ معروفة في العرب، فقد تزوَّجَت امرأةُ لَقيط بنِ عَديٍّ بعد موته برجلٍ، فقال لها: أين أنا من لقيط? فقالت ماءٌ ولا كَصَدّاء، ومَرْعىً ولا كالسَّعْدان، فذَهَبتا مَثَلاً.
صيد:
المِصَيدة: ما يُصاد بها، لأنها من بنات الياء المعتلّة، وجمع المِصيَدة مَصايد بلا همز، مثل مَعايش جمع مَعيشة.
والصَّيَدُ معروف، والعرب تقول: خَرَجنا نصيد بَيضَ النَّعام ونَصيدُ الكَمْأَة، والافتعال منه الاصطيادَ، يقال: اصطادَ يصطاد فهو مُصطادٌ، والمَصيدُ مصطادٌ أيضاً، وخَرَج فلان يَتَصيَّدُ الوَحْشَ: اي يطلُب صيدَها.
والصَّيَدُ مصدر الأَصَيد، وله معنيان، يقال: مَلِكٌ أصيَدُ: لا يلتفت الى الناس يميناً ولا شِمالاً. والأصيَدُ أيضاً: من لا يستطيع الالتفات الى الناس يميناً وشِمالاً من داءٍ ونحوه، والفعلُ صَيِدَ يَصْيَدُ صَيَداً.
وأهل الحجاز يُثبتون الياءَ والواوَ في نحو صَيِدَ وعَوِرَ، وغيرُهم يقول: صادَ يَصادُ وعارَ يعارُ كما قال: أعارَتْ عَينُه أم لم تَعارا ودَواءُ الصَّيَد ان يُكْوَى مَوضع من العنق فيذهب الصَّيَد.
قد كنت عن اعِراض قومي مِذوَدا أَشفي المجانينُ وأكوي الأصيَدا والصاد: حرف يُصَغَّر صُوَيدة.
والصاد: ضرْيً من النُّحاس، والصّاد: الكبير، قال: يَضربْنَه بحَوافِرٍ كالصّادِ أي كالجَنْدل.
والمَصادُ: الجَبَل نفسُه، يجمعه العرب على مُصْدان مثل مُسْلان جمعُ مَسيل.
وصد:
الوَصيدُ: فِناء البيت، والوَصيد الباب.
أصد:
الإصْدُ والإِصاد والوِصاد اسمٌ والإيصاد المصدر.
والإصادُ والإصْدُ هما بمنزلة المُطْبق، يقال أطبَقَ عليهم الإصادُ والوٍصاد والإصد.
وأصَدْتُ عليهم وأوصدته، والهمز أعرف.
ونارٌ مُؤصَدة أي مُطبَقةٌ.
ديص:
الغُدَّةُ تَديصُ بين اللحم والجلد.
والاندِياصُ: الشيء يَنْسَلُّ من يدك، وتقول: انداصَ علينا بشَرِّه، وإنّه لمُنْداصٌ بالشَرِّ أي مُفاجىءٌ به وقّاع فيه.

##### Türkçe

باب **الصاد** ve **الدال** ve **و** **ا** **ي** **ء** onlarla birlikte

**ص د ي**، **ص د أ**، **ص ي د**، ve **ص د**، **أ ص د**، **د ي ص** kullanılagelenlerdir **صدي**، **صدء**: **الصَّدَى**: erkek **الهامُ**’dur; ve **أصداءً** olarak çoğul yapılır.
Ve **الصَّدَى**: bizzat **الدِّماغ**’dır.
Ve denilir: bilakis o, **الدِّماغ**’dan işitmenin içine konulduğu yerdir; denilir: Allah falanın **صَدَى**’sını sağır etti.
Ve denildi: bilakis Allah onun **صَداه**’ını, çağıranın sesine cevap veren sesin **صَدَى**’sından sağır etti; şairin evin vasfında söylediği sözünden dolayı:
صَمَّ صداها وعَفَا رَسْمُـهـا		واستَعجَمَتْ عن منطقِ السائل
Ve “**الصَّدَى** **الدِّماغ**’dır” diyenin delili, **العجاج**’ın sözü:
لِهامِـهـم أرُضُّـه وأَنـقَـحُ		أُمَّ الصَّدَى عن الصَّدى وأَصْمَخُ
Ve **الصَّدَى**: dağ ile benzeri arasında olan, senin sesin gibi sana cevap veren sestir; ve **الصَّدَى**: Arapların, adam öldüğü zaman onun iki kulağından çıktığını ve “وافُلاناه” diye bağırdığını iddia ettikleri bir kuştur; bunu Resûlullah -Allah ona ve âline salât ve selâm etsin- iptal etti.
Ve muhakkak falan, malın **صَدَى**’sıdır; yani onun üzerinde güzelce durandır.
Ve **الصَّدَى**: şiddetli susuzluktur; bu, ancak **الدِّماغ** kuruyup katılaşıncaya kadar olmaz; bundan dolayı susuzluktan ölenin alın derisi yarılır; ve dersin: **صَدَيَ** **يَصْدَى** **صَدىً**; o hâlde o **صَدْيانُ**’dur ve kadın **صديَى**’dır; **صادٍ** ve **صادية** denilmez.
Ve denildi: **صادٍ** ve **صادية** denilir; ve **ذو الرُمّة** dedi:
صَواديَ الهامِ والأَحشاءُ خافقةٌ
Ve **الصَّداةُ**: **المُتَصدِّي**’nin fiilidir; o, başını ve göğsünü kaldıran kimsedir; denilir: falan, ona bakmak için krala **يَتَصدَّى** olmaya başladı; dedi:
لها كلَّما صاحَت صَداةٌ ورَكدَةٌ
**الهامة**’yi vasfeder.
Ve **التَّصديَةُ**: bununla bir insanı işittirmek için elini bir el üzerine vurmandır; denilir: **صَدَّى** **تَصدِيةً**; ve bu, onun sözü olan **مُكاءً وتَصديةً**’dendir; o da alkıştır.
Ve hurmalıklardan **الصَّوادي**: uzun olanlardır.
Ve bir iş için dikilen, onda düşünüp onu tedbir eden adama denilir: o, onu **يُصاديه**; şair dedi:
باتَ يُصادي أمر حَزْمٍ أخصَفا
Ve **الأَخصفُ**: içinde siyahlık ve beyazlıktan iki renk bulunan şeydir; ve aynı şekilde kararıp sonra beliren şeydir.
Ve **الصَّدَأ** hemzelidir; kılıç üzerindeki kir mesabesindedir; ve dersin: **صَدِىءَ** **يَصدَأ** **صَدَأً**.
Ve dersin: muhakkak o, küçük düşmüş **صَدِىءٌ**’dür; yani ona ayıp ve kınamanın **صَدَأُ**’u yapıştı.
Ve **صَدٍ** (hafifletmeyle) diyen, muhakkak o, “küçük düşmüş susuz”u kasteder.
Ve yumuşatılmış eksik olandan her masdar, **الصَّدى** ve **النَّدى** binası üzere olur; sıfat ise hafifletmeyle **صَدٍ** ve **نَدٍ** gibi olur; dersin: dersin: elbise **نَدٍ**’dir ve susuz **صَدٍ**’dir; **طرفة**’nin dediği gibi:
ستعلمُ انْ مُتنا غداً أيُّنا الصَدي
Ve **الصُّدأةُ**: baskın bir siyahlığa vuran sarılık rengidir; denilir: at **أصدَأُ**’dur; dişisi **صَدْآء**’dır; fiil **صَدِىءَ** **يصدَأُ** ve **أصدَأَ** **يُصدِىء**’dür.
Ve adam **صُداويٌَ**’dir; **رُهاويّ** mesabesindedir; ve **صُداء** Yemen’den bir kabiledir.
Ve bu uzatma geldiği zaman, eğer aslında **ياءً** veya **واواً** ise, nispette **واواً** yapılır; **الياءات**’ın birleşmesinden hoşlanmama sebebiyle; görmüyor musun ki sen **رَحىً** ve **رَحَيان** dersin; artık **رَحَى**’nın elifinin **ياء** olduğunu bildin; ve o illet sebebiyle **رَحَويّ** dersin.
Ve **صَدّاء** (şeddeli): Araplarda bilinen tatlı bir pınardır; **لَقيط بنِ عَديّ**’nin karısı onun ölümünden sonra bir adamla evlendi; o da ona dedi: “Ben, **لقيط**’ten neredeyim?” O dedi: “Su var, fakat **كَصَدّاء** gibi değil; otlak var, fakat **كالسَّعْدان** gibi değil”; böylece ikisi mesel oldu.

**صيد**:
**المِصَيدة**: onunla avlanılan şeydir; çünkü o, illetli **الياء**’ın kızlarındandır; ve **المِصيَدة**’nin çoğulu, hemzesiz **مَصايد**’dir; **مَعيشة**’nin çoğulu **مَعايش** gibi.
Ve **الصَّيَدُ** bilinen şeydir; Araplar der: “Devekuşu yumurtası avlamak için çıktık ve **الكَمْأَة** avlarız”; ve ondan iftiâl, **الاصطيادَ**’dır; denilir: **اصطادَ** **يصطاد**; o hâlde o **مُصطادٌ**’dır; ve **المَصيدُ** da **مصطادٌ**’dır; ve falan **يَتَصيَّدُ الوَحْشَ** için çıktı: yani onun avını ister.
Ve **الصَّيَدُ** **الأَصَيد**’in masdarıdır; ve onun iki manası vardır: denilir: **مَلِكٌ أصيَدُ**: insanlara sağa da sola da dönüp bakmaz. Ve **الأصيَدُ** ayrıca: hastalık ve benzeri bir şeyden dolayı insanlara sağa ve sola dönüp bakmaya güç yetiremeyendir; fiil **صَيِدَ** **يَصْيَدُ** **صَيَداً**’dır.
Ve Hicaz ehli, **صَيِدَ** ve **عَوِرَ** gibi yerlerde **الياءَ** ve **الواوَ**’u sabit kılar; başkaları ise **صادَ** **يَصادُ** ve **عارَ** **يعارُ** der; onun dediği gibi:
أعارَتْ عَينُه أم لم تَعارا
Ve **الصَّيَد**’in ilacı, boyundan bir yerin dağlanmasıdır; böylece **الصَّيَد** gider.
قد كنت عن اعِراض قومي مِذوَدا أَشفي المجانينُ وأكوي الأصيَدا
Ve **الصاد**: **صُوَيدة** olarak küçültülen bir harftir.
Ve **الصاد**: bakırdan bir **ضرْيً**’dir; ve **الصّاد**: büyük olandır; dedi:
يَضربْنَه بحَوافِرٍ كالصّادِ
yani **الجَنْدل** gibi.
Ve **المَصادُ**: bizzat dağın kendisidir; Araplar onu, **مَسيل**’in çoğulu **مُسْلان** gibi, **مُصْدان** üzerine çoğul yapar.

**وصد**:
**الوَصيدُ**: evin avlusudur; ve **الوَصيد** kapıdır.

**أصد**:
**الإصْدُ** ve **الإِصاد** ve **الوِصاد** bir isimdir; ve **الإيصاد** masdardır.
Ve **الإصادُ** ve **الإصْدُ**, **المُطْبق** mesabesindedir; denilir: onların üzerine **الإصادُ** ve **الوٍصاد** ve **الإصد** kapandı.
Ve onların üzerine **أصَدْتُ** ve onu **أوصدته**; hemze daha bilinenidir.
Ve **نارٌ مُؤصَدة**: yani kapatılmıştır.

**ديص**:
**الغُدَّةُ** et ile deri arasında **تَديصُ** eder.
Ve **الاندِياصُ**: şeyin elinden sıyrılıp çıkmasıdır; ve dersin: onun şerriyle üzerimize **انداصَ**; ve muhakkak o, şer ile **مُنْداصٌ**’dur; yani onunla ansızın gelen, ona dalan kimsedir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%A3/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

صَدَأُ الحديد: وسَخُهُ. وقد صَدِئَ يصْدأ صَدَأً، ويدي من الحديد صَدِئَةٌ، أي: سَهِكة. وفلان صاغر صَدِئٌ أيضاً إذا لزمه العار واللوم وجدي أصدأ بين الصدإ، إذا كان أسودَ مُشْرَباً حُمْرَةً، وقد صَدِئَ، وعَنَاق صدْآءُ. والصُدْأَةُ بالضم: اسم ذلك اللون، وهي من شِياتِ المَعِزِ والخيل. يقال: كُمَيْتٌ أَصدأُ، إذا عَلَتْهُ كُدْرَةٌ.

##### Türkçe

**صَدَأُ** demir: onun kiri/pasıdır. Ve (demir) **صَدِئَ**; **يصْدأ** **صَدَأً** (diye) paslanır; ve “demirden elim” **صَدِئَةٌ**dir; yani: kararmış/kurumlu. Ve falan kimse, ona ayıp ve kınama yapıştığı zaman, “küçülmüş” **صَدِئٌ** (diye) de (nitelenir). Ve “**وجدي أصدأ بين الصدإ**”, eğer kızıllıkla karışık siyah ise. Ve (o) **صَدِئَ**; ve **عَنَاق** (dişi keçi yavrusu) **صدْآءُ**dur. Ve **الصُدْأَةُ** (ötre ile): o rengin adıdır; ve o, keçilerin ve atların alâmetlerindendir. Denir: **كُمَيْتٌ أَصدأُ**, eğer onun üzerine bir bulanıklık/kuruluk çıkmışsa.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%A3/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ص د ( و ا ي ء )
صدى ، صدأ ، صيد ، صاد ، وصد ، أصد ، ديص ، دصا : ( مستعملة ) .
صدى صدأ : قال الله جلّ وعزّ : ( وَمَا كَانَ صَلاَتُهُمْ عِندَ الْبَيْتِ إِلاَّ مُكَآءً وَتَصْدِيَةً ) ( الأنفال : 35 ) .
قال ابن عَرَفة : التَّصدِيةُ من الصَدى ، وهو الصَّوت الذي يَرُدُّهُ عليك الجبلُ .
قال : والمُكَاءُ والتَّصْدِية ليسَا بصَلاة ، ولكنَّ الله أخبر أنهم جعلوا مكانَ الصَّلاةِ التي أُمِروا بها المُكَاءَ والتَّصْدية .
قال : وهذا كقولك : رَفَدني فلانٌ ضَرْباً وحِرْماناً ، أي : جَعَلَ هذين مكانَ الرِّفْد والعَطا ؛ وهو كقول الفَرَزْدَق :
قَرَيْناهُم المَأْثُورةَ البِيضَ قَبْلَها
يَثُجُّ العُروقَ الأَيْزَنِيُّ المثقَّف
أي : جعَلْنا لهم بَدَلَ القِرَى السيوفَ والأسِنّة .
قال أبو العباس المبَرِّد : الصَّدَى على ستّة أوجه : أحدُها : ما يَبقَى من الميّت في قبره ، وهو جُثّته .
وقال النَّمِر بن تَولَب :
أعاذِلُ إن يُصْبِحْ صَدايَ بقَفْرةٍ
بعيداً نَآني ناصِرِي وقَرِيبي
فصَداه : بدَنُه وجُثّته . وقوله : نآني ، أي : نأى عنّي .
قال : والصدَى الثاني : حُشْوَة الرأس ؛ يقال لها : الهامةُ والصَّدَى ، وكانت العربُ تقول : إن عظامَ المَوْتَى تَصِير هَامةً فتَطِير .
وكان أبو عُبَيدة يقول : إنهم كانوا يُسمُّون
ذلك الطائرَ الذي يَخرج من هامة الميّت إذا بَلِيَ : الصَّدَى ، وجمعُه أَصْداء .
وقال أبو دُوَاد :
سُلِّط الموتُ والمَنونُ عليهمْ
فلهمْ في صَدَى المَقابر هامُ
وقال لَبيد :
فليسَ الناسُ بَعدَك في نَقيرٍ
وليسوا غيرَ أَصْداءٍ وَهَامِ
والثالث : الصَّدَى : الذَّكَر من البُوم ، وكانت العرب تقول : إذا قتل قتيلٌ فلم يُدرَكْ به الثَّأْر خَرَجَ من رأسه طائرٌ كالبُومة ، وهي الهامة ، والذَّكَر الصَّدَى فيصيح على قبره : اسقُوني اسقوني ، فإن قُتِل قاتلُه كَفّ عن صِيَاحِه ، ومنه قولُ الشاعر :
أَضْرِبْكَ حتّى تَقولَ الهامةُ اسقُونِي
والرابع : الصَّدَى : ما يَرجِعُ من صوت الجبل ، ومنه قولُ امرىء القيس يصف داراً دَرَسَتْ :
صَمَّ صَداها وَعَفَا رَسْمُها
واستَعْجَمتْ عن منطقِ السّائلِ
والعرب تقول :
صُمّي ابنة الجبل
مهما يُقَل تَقُلْ
وأخبرني المنذري عن الحمّادي عن ابن أخي الأصمعيّ عن عمه قال : العَرَب تقول : الصَّدَى في الهامة ، والسَّمْعُ في الدِّماغ ، أصم الله صداه من هذا .
وأنشدني أبو الفضل عن ثعلب عن ابن الأعرابي أَنه أنشد لسدوس بن ضباب :
إني إلى كل أيسار ونَادبة
أدعو حُبَيشاً كما تدعو ابنة الجبل
أي : أنوّه كما ينوّه بابنة الجبل .
وقيل : ابنة الجبل هي الحية . وقيل : هي الداهية العظيمة .
والبيت الذي يليه يحقّق هذا القول الأول :
إن تَدَعْه مَوْهناً بجابته
عاري الأشاجع يسعى غير مشتَمِل
يقول : يعجل حبيش بجابته كما تعجل الصدى ، وهو صوت الجبل .
وقال المبرّد : والصَّدَى أيضاً العطَشُ .
يقال : صَدِي الرجل يَصْدَى صدًى فهو صدٍ وصادٍ وصيدان ، وأنشد :
ستعلم إن متنا غداً أيّنا الصّدِي
وقال غيره : الصدَى : العطش الشديد . ويقال : إنه لا يشتدّ حتى يَيْبَسَ الدِّماغ . ولذلك تَنْشَقُّ جِلْدةُ جبهة من يموت عَطَشاً .
ويقال : امرأةٌ صَدْيَا وصادِيةٌ .
والصَّدَى : السادسُ : قولُهم : فلانٌ صَدَى مالٍ : إذا كان رفيقاً بسياستها .
وقال أبو عُبَيد : قال أبو عمرو : يقال : إنه لصَدَى مالٍ : إذا كان عالماً بها وبمصلَحتِها ، ومِثلُه هو إزاَءُ مالٍ .
قال أبو عبيد : والصَّدَى أيضاً : الرجُل اللَّطيف الجَسَد .
وأخبرني الإياديّ عن شَمِر : رَوَى أبو عُبيد هذا الحَرْفَ غيرَ مهموز ، وأُراه مهموزاً ، كأنَّ الصَّدَى لغةٌ في الصَّدَع ، وهو اللّطيفُ الجِسْم .
قال : ومنه ما جاء في الحديث : ( صَدَأٌ من حديدٍ ) في ذِكر عليَ .
قلتُ : وقد فَسَّر أبو عُبَيد هذا الحرف على غير ما فسّره شَمِر .
رَوَي عن الأصمعيّ أنّ حمّاد بن سَلَمة رواه : ( صدأ من حديد ) .
قال : ورواه غيرُه : ( صَدَع من حديد ) ، فقال عُمر : وَادفْرَاه .
قال الأصمعيّ : والصَّدَأ أشبَه بالمعنى ، لأنَّ الصَّدَأَ آلة ذَفَرٍ ، والصَّدَع لا ذَفَر له ، وهو حِدَّة رائحةِ الشيء ، خبيثاً كان أو طيّباً . وأمّا الدّفَرُ بالدال فهو في النَّتْن خاصّة .
قلتُ : والذي ذهب إليه شمر معناه حَسَن . أراد أنَّه يعني علياً خفيفٌ يَخِفّ إلى الحُروب ولا يكسل وهو حديد لشدة بأسه وشجاعته ؛ قال الله جلّ وعزّ : ( بِالْقِسْطِ وَأَنزْلْنَا الْحَدِيدَ فِيهِ بَأْسٌ ) ( الحديد : 25 ) .
وقال الليث : الصَّدَى : الذَّكَر من الهام . والصَّدَى : الدِّماغ نفسُه .
ويقال : بل هو الموضع الذي جُعِل فيه السَّمْع من الدّماغ ، ولذلك يقال : أصَمَّ الله صَدَاه .
قال : وقيل : بل أصمَّ اللَّهُ صداه ، مِنْ صَدَى الصوتِ الَّذي يُجيبُ صوتَ المُنادِي .
قال : وقال رؤبة في تصديق من يقول : الصَّدَى : الدِّماغ :
لِهامِهِمْ أَرُضُّهُ وأَنْقُّخُ
أُمَّ الصَّدَى عن الصَّدَى وأَصْمَخُ
قال : والصَّدَاة فِعْل للمُتَصَدِّي ، وهو الذي يَرفَع رأسَه وصدرَه يتصدّى للشيء يَنظُر إليه ، وأنشد للطِّرِمّاح :
لها كلَّما صاحت صداةٌ ورَكْدَةٌ
يصف هامةً إذا صاحت تصدّتْ مرّةً وركدَتْ أخرى .
قال : والتَّصْدِيةُ : ضربُك يداً على يَدٍ لتُسمع بذلك إنساناً ، وهو من قوله : ( مُكَآءً وَتَصْدِيَةً ) ( الأنفال : 35 ) وهو التصفيق ، وقد مرّ تفسيرُه في مُضاعَف الصاد .
وقولُ الله جلّ وعزّ : ( الْعَالَمِينَ ( ) وَالْقُرْءانِ ) ( ص : 1 ) .
قال الزّجّاج : من قرأ : ( صاد ) فله وجهان ؛ أحدُهما : أنه هِجاءٌ موقوفٌ
فكُسِرَ لالتقاء الساكنَين . والثاني : أنه أمرٌ من المُصاداةِ على معنى : صادِ القرآنَ بعَمَلِك ، أي : قابل .
يقال : صادَيْتُه ، أي : قابلتُه ، وعادلْتُه .
قال : والقراءة : ( صادْ ) ، بسكون الدال : الوقوف عليها .
وقيل : معناه : الصادقُ اللَّهُ .
وقيل : معناه : القسم ، ويكون صاد اسماً للسُّورة لا ينصرفُ .
أبو عُبيد عن أبي عمرو : صاديْتُ الرجل وداجَيْتُه ودارَيْتُه بمعنى واحد .
وقال أبو العبّاس في المُصاداة : قال أهل الكوفة : هي المداراة .
وقال الأصمعي : هي العِنايةُ بالشيء .
وقال رجلٌ من العرب وقد نَتجَ ناقةً له فقال لما مَخَضَتْ :
بِتُّ أُصاديها طولَ لَيْلِي
وذلك أنه كره أن يَعْقِلَها فيُعْنِتَها أو يَدَعَها فتَفْرُق ، أي : تَنِدّ في الأرض فيأكُلَ الذِّئبُ ولدَها ، وذلك مُصاداتُه إيّاها .
وكذلك الراعي يُصادِي إبِلَه إذا عَطِشَتْ قبلَ تمامِ ظِمْئِها يمنعُها عن القرَبِ .
وقال كُثَيِّر :
أيا عَزّ صَادِ القَلْبَ حتى يَوَدَّنِي
فؤادُكِ أو رُدِّي عليَّ فُؤَادِيَا
أبو عُبَيد عن الأصمعي : الصَّوادي من النَّخيل : الطِّوال .
قال أبو عُبَيد : وقد تكون الصوادي التي لا تَشْرَبُ الماءَ .
وقال ذو الرُّمّة يصفُ الأجمال :
مِثْلَ صَوَادِي النَّخْل والسَّيَالِ
وقال آخر :
صَوادِياً لا تُمكِنُ اللُّصوصَا
وقيل في قولهم : فلانٌ يتصدّى لفلان : إنه مأخوذٌ من اتّباعه صَداه .
وفيه قولٌ آخر : إنّه مأخوذٌ من الصَّدَد ، فقُلِبَتْ إحدَى الدّالات في يتصدّى ياءً ، وقد مرّ فيما تقدّم .
والصدأ مهموزٌ مقصور الطبَع والدَّنَس يَركب الحديدَ .
قال أبو عُبَيد : قال الأصمعي : كتيبةٌ جَأْوَاءُ : إذا كان عِلْيَتُها صَدَأَ الحديد .
وقد صَدِىء الحديدُ يَصْدَأ صَدَأً .
وقال الليث : يقال : إنّه لَصاغِرٌ صَدِىءٌ ، أي : لزِمه صدَأُ العار واللَّوْم .
أبو عُبَيد عن الأصمعي في باب أَلوان الإِبِل إذا خالَطَ كُمتَةَ البَعير مِثل صدإ الحديد فهو الجُؤْوَة .
وقال الليث : الصُّدْأَةُ : لونُ شُقْرَةٍ تَضْرِب إلى سوادٍ غالب ؛ يقال : فرسٌ أصْدأُ والأنثى صَدْآء ، والفعل على وجهين : يقال : صَدِىءَ يَصْدأُ ، وأَصدأَني يُصْدِأُني .
قال : وصُدَاءُ ممدود حَيٌّ من اليَمَن ، والنسبة إليهم صُدَاوِيٌّ بمنزلة الرَّهاويّ . قال : وهذه المَدَّة وإن كانت في الأصل ياءً أو واواً فإنها تجعل في النسبة واواً كراهيةَ التقاءِ الباءات ، ألا تَرَى أنك تقول رَحًى ورَحَيان ، فقد عَلمتَ أن ألفَ رَحًى ياء ، وقالوا في النسبة إليها : رَحَوِيّ لتلك العلة .
شمِر : الصَّدْءاءُ : الأرضُ التي تَرَى حَجَرَها أصدأَ أَحمر ، يَضرِب إلى السواد ، لا تكون إلاّ غليظة ، ولا تكون مستويةً بالأرض ، وما تحتَ حجارة الصَّدْءاء أرضٌ غليظة ، وربما كانت طيناً وحجارة .
أبو عبيد : من أمثالِهم في الرَّجُلَين يكونان ذَوَيْ فَضْل غير أن لأحدهما فضلاً على الآخَر قولُهم : ماءٌ ولا كَصدَّاء . هكذا أَقرأَنيه المنذريُّ .
عن أبي الهيْثم بتشديد الدَّال والمَدة . وذكر أن المَثَل لِقَذُورَ بنت قيس بن خالد الشيَّبانيّ ، وكانت زوجةَ لَقيط بنِ زُرارة ، فتزوّجها بعده رجلٌ من قومها ، فقال لها يوماً : أنا أجمل أَمْ لَقيطٌ ؟ فقالت : ماءٌ ولا كَصدّاء ، أي : أَنت جميلٌ ولستَ مِثلَه .
قال أبو عُبيد : قال المفضّل : صَدّاء : رَكِيَّةٌ ليس عندهم ماءٌ أَعذب من مائها ؛ وفيها يقول ضِرارُ بن عَمرو السَّعْدِيّ :
وإني وتَهْيَامِي بزينبَ كالذي
يُطالب من أَحْواضِ صدَّاءَ مَشربَا
قال : ولا أَدرِي صدّاء ، فعَّال أو فَعْلاء ، فإن كان فَعَّالاً فهو من صَدا يَصدو ، أَو صَدِيَ يَصدَى .
وقال شمر : صَدا الهامُ يَصدُو : إذا صاح . وإن كانت صَدَّاءُ فَعْلاَء فهو من المضاعَف ، كقولهم صَمَّاء من الصَّمَم .
أبو عُبيد عن العَدَبَّس قال : الصَّدَى هو الطائرُ الذي يَصِرّ باللّيل ويَقْفِز قَفَزاناً ويطيرُ .
قال : والناسُ يَرَوْنه الجُنْدُب ، وإنما هو الصدَى يكون في البَرارِي ، فأما الجُندب فهو أصغَر من الصَّدَى يكون في البراري . قال : والجُدْجُد : الذي يُصِرّ بالليل أيضاً .
صيد : يقال : صادَ الصيَّد يَصيدُه صَيْداً : إذا أَخَذه . وصِدْتُ فلاناً صَيْداً : إذا صدتَه له ، كقولك : بَغَيْتُه حاجةً ، أي : بغَيْتُها له .
قال الليث : مِصْيَدَةٌ : التي يُصادُ بها . قال : وهي المِصْيَدَة ، لأنها من بنات الياء المعتلّة ، وجمعُ المصيدة مصايد بلا همز ، مثلُ معايشَ جمع معيشة .
والعرَبُ تقول : خرجْنا نَصيد بَيْضَ النَّعام ونصيدُ الكَمْأَة ، والافتعالُ منه الاصطياد ، يقال : اصطادَ يَصطاد فهو مُصطاد والمَصيدُ مصْطادٌ أيضاً . وخرج فلانٌ يتصيَّد الوَحْشَ ، أي : يطلبُ صيدَها .
الحرّاني عن ابن السكّيت : الصادُ والصِّيد والصُيَدُ : داءٌ يصيب الإبلَ في رؤوسها فيسيل من أُنوفها مِثلُ الزَّبَد وتَسْمُو عند ذلك برؤوسها .
قال : والصِّيد أيضاً جمعُ الأَصْيد .
وقال الليث : الصَّيَد : مصدرُ الأصيَد ، وله معنيان . يقال : مَلِكٌ أَصيَدُ : لا يلتفِت إلى النّاس يميناً وشِمالاً . والأصيَد أيضاً : من لا يستطيع الالتفاتَ إلى الناس يميناً وشمالاً من داءٍ ونحوِه .
والفِعلُ صَيِد يَصْيدُ .
قال : وأَهل الحجاز يُثْبِتون الواوَ والياء ، نحو : صَيِد وعَوِد ، وغيرُهم يقول : صَادَ يَصادُ وعارَ يَعار .
قال : ودَواءُ الصَّيَد : أن يُكوَى بين عينيه فيذهب الصيَدُ ، وأَنشد :
أَشفِي المجانين وأَكْوي الأصْيدا
أبو عبيد : الصادُ : قُدودُ الصُّفْر والنُّحاس .
قال حسّان بن ثابت :
رأَيتُ قُدورَ الصادِ حولَ بيوتِنا
قال : والصَّيَداءُ : حَجَرٌ أبيضُ يُعمَل منه البِرَام . والصَّيْدانُ : بِرامُ الحجارة ، وأنشد :
وسُودٍ من الصِّيدانِ فيها مَذانِبُ
وقال النَّضْرُ : الصيْداء : الأرض التي تُربتُها حمراءُ غليظةُ الحجارة مستويةٌ بالأرض .
وقال أبو عُبَيد : هي الأرض الغليظة .
وقال أبو خَيْرة : الصيْداءُ : الحَصَى ، وقال الشَّمَّاخ :
حَذاها من الصيْداءِ نعلاً طِراقُها
حَوامِي الكُراع المُؤْيدات العَشَاوِزِ
أي : حَذاها حَرَّةً نِعالها الصّخور .
شمر عن أبي عمرو قال : الصَّيْداءُ : الأرض المستوية ، وإذا كان فيها حَصًى فهو قاع . قال . وكان في البُرْمة صِيْدان وصَيْدَاء يكون فيها كهيئة بَريق الفضّة ، وأجوده ما كان كالذّهب وأنشد :
طِلْحٌ كضاحِية الصَّيْداءِ مَهْزولُ
قال : وصَيْدانُ الحَصَى : صغارُها .
وقال الأصمعيّ : الصَّيْدان والصَّيْدء : حَجرٌ أبيض تَعمَل منه البِرَام .
وقال بعضهم : الصَّيْدانُ : النُّحاس ، قال كعب :
وقِدْراً تَغْرَق الأَوْصالَ فيه
من الصَّيْدان مُترَعَةً رَكُودا
وصد : قال الله جلّ وعزّ : ( وَكَلْبُهُمْ بَاسِطٌ ذِرَاعَيْهِ بِالوَصِيدِ ) ( الكهف : 18 ) ، قال الفرّاءُ : الوَصِيدُ والأصيد لُغتان ، الفِناء مِثلُ الوِكاف والإكاف ، وهما العِناء .
وقال ذلك يونس ، وقولهم : ( الاَفْئِدَةِ إِنَّهَا عَلَيْهِم مُّؤْصَدَةٌ ) ( الهمزة : 8 ) ، وقرىء ( مُوصَدة ) .
 ( أصد ) : قال ابن السِّكيت : قال أبو عبيدة : أَصَدْتُ وأَوْصَدْتُ : إذا أطبَقْتَ ، ومعنى مؤصَدَة : أي : مطبقةٌ عليهم .
وقال الليثُ : الإصاد والأُصُد بمنزلة المُطْبَق ، يقال : أطبق عليهم الإصادَ والوِصاد والآصِدة .
وقال ثعلب : الأُصْدةُ : الصُّدْرة ، وأنشد :
مثل البِرَام غَدا في أُصْدَةٍ خَلَقٍ
لَم يستَعِنْ وحوامي الموتِ تَغْشاه
أبو عبيد عن الأحمر : الأصِيدُ : الفِناء : وآصَدْت البابَ وأَوْصَدْته : إذا أغلقْتَه .
وقال الأمويّ : الأصِيدةُ كالحَظيرة تعمل .
وقال أبو مالك : أصَدَتْنا مُذ اليومِ ، أي : آذَبَتْنا إصادَةً . وفي ( النوادر ) : وَصَدْتُ بالمكان أَصِد ، ووتَدْتُ أَتِد : إذا ثَبَتَ .
ديص : قال الليث : داصت الغُدَّة بين اللحم والجلد تَدِيصُ . قال : والانْدِياصُ : الشّيءُ يَنسَل من يَدِك ، تقول : انْدَاصَ علينا بشرِّه . وإنّه لمُنْداص بالشرّ ، أي : مفاجِىءٌ به ، وقّاعٌ فيه .
أبو عبيد عن أبي زيد : داصَ يَدِيص دَيْصاً : إذا فَرّ .
وقال الأحمر مِثلَه . قال : والداصَةُ منه .
أبو العبّاسَ عن ابن الأعرابيّ قال : الدَّيْصُ : نَشاطُ السّائس . وداصَ الرجُل : إِذا خَسّ بعد رِفْعة .
الأصمعيّ : رجلٌ دَيّاصٌ : إذا كنتَ لا تَقدر أن تَقبِض عليه من شدّة عَضَلِه .

##### Türkçe

ص د ( و ا ي ء )
**صدى** ، **صدأ** ، **صيد** ، **صاد** ، **وصد** ، **أصد** ، **ديص** ، **دصا** : (kullanılan).

**صدى** **صدأ**: Allah, celîl ve azîz, dedi: ( وَمَا كَانَ صَلاَتُهُمْ عِندَ الْبَيْتِ إِلاَّ مُكَآءً وَتَصْدِيَةً ) (الأنفال: 35).
İbn عَرَفة dedi: **التَّصدِيةُ** **الصَدى**’dandır; o, dağın sana geri çevirdiği sestir.
Dedi: **المُكَاءُ** ve **التَّصْدِية** namaz değildir; fakat Allah, kendilerine emrolundukları namazın yerine **المُكَاءَ** ve **التَّصْدية**’yi koyduklarını haber verdi.
Dedi: Bu, senin “Falanca bana vuruş ve mahrumiyetle yardım etti” demen gibidir; yani bu ikisini yardım ve bağışın yerine koydu; ve bu, الفَرَزْدَق’ın sözü gibidir:
قَرَيْناهُم المَأْثُورةَ البِيضَ قَبْلَها
يَثُجُّ العُروقَ الأَيْزَنِيُّ المثقَّف
Yani: ikramın bedeli olarak onlara kılıçları ve mızrakları yaptık.
Ebû’l-عباس المبَرِّد dedi: **الصَّدَى** altı vecih üzeredir: birincisi: ölünün kabrinde kalan şey; o da cesedidir.
Ve النَّمِر بن تَولَب dedi:
أعاذِلُ إن يُصْبِحْ صَدايَ بقَفْرةٍ
بعيداً نَآني ناصِرِي وقَرِيبي
Onun **صَداه**’ı: bedeni ve cesedidir. Ve “**نآني**” sözü: yani “benden uzaklaştı”.
Dedi: ikinci **الصدَى**: başın iç dolgusudur; ona **الهامةُ** ve **الصَّدَى** denir. Araplar derlerdi ki: ölülerin kemikleri **هَامةً** olur da uçar.
Ebû عُبَيدة derdi ki: onlar, ölünün **هامة**’sından çürüyüp dağıldığında çıkan o kuşa **الصَّدَى** adını verirlerdi; çoğulu **أَصْداء**’dır.
Ebû دُوَاد dedi:
سُلِّط الموتُ والمَنونُ عليهمْ
فلهمْ في صَدَى المَقابر هامُ
Ve لَبيد dedi:
فليسَ الناسُ بَعدَك في نَقيرٍ
وليسوا غيرَ أَصْداءٍ وَهَامِ
Üçüncüsü: **الصَّدَى**: baykuşun erkeği. Araplar derlerdi ki: bir maktul öldürülür de onunla kısas alınmazsa, başından baykuş gibi bir kuş çıkar; o **الهامة**’dır; erkeği **الصَّدَى**’dır; kabri üzerinde “Bana su verin, bana su verin” diye öter; katili öldürülürse ötüşünü keser. Ondan şairin sözü:
أَضْرِبْكَ حتّى تَقولَ الهامةُ اسقُونِي
Dördüncüsü: **الصَّدَى**: dağın sesinden geri dönen şey. Ondan امرىء القيس’in, silinip yok olmuş bir evi vasfederken sözü:
صَمَّ صَداها وَعَفَا رَسْمُها
واستَعْجَمتْ عن منطقِ السّائلِ
Araplar der:
صُمّي ابنة الجبل
مهما يُقَل تَقُلْ
Münzirî bana, الحمّادي’den, o da الأصمعي’nin kardeş oğlundan, o da amcasından haber verdi; dedi ki: Arap der ki: **الصَّدَى** **الهامة**’dadır, **السَّمْعُ** **الدِّماغ**’dadır; “Allah bunun **صداه**’ını sağır etsin.”
Ebû الفضل bana, ثعلب’den, o da ابن الأعرابي’den rivayetle, onun سدوس بن ضباب için inşad ettiğini okudu:
إني إلى كل أيسار ونَادبة
أدعو حُبَيشاً كما تدعو ابنة الجبل
Yani: onu, **ابنة الجبل** ile seslenildiği gibi seslenirim.
Ve denildi ki: **ابنة الجبل** yılandır. Ve denildi ki: o büyük musibettir.
Ondan sonraki beyit bu birinci sözü tahkik eder:
إن تَدَعْه مَوْهناً بجابته
عاري الأشاجع يسعى غير مشتَمِل
Der ki: حُبَيش, **جابته**’siyle, **الصدى**’nın acele etmesi gibi acele eder; o da dağın sesidir.
المبرّد dedi: **الصَّدَى** ayrıca susuzluktur.
Denir: **صَدِي** adam **يَصْدَى** **صدًى**; o halde o **صدٍ** ve **صادٍ** ve **صيدان**’dır. Ve inşad etti:
ستعلم إن متنا غداً أيّنا الصّدِي
Başkası dedi: **الصدَى**: şiddetli susuzluktur. Ve denir ki: beyin kuruyuncaya kadar şiddetlenmez. Bu yüzden susuzluktan ölenin alın derisi yarılır.
Ve denir: kadın **صَدْيَا** ve **صادِيةٌ**.
Altıncı **الصَّدَى**: onların “Falanca **صَدَى مالٍ**” sözüdür: onu idare etmede yumuşak huylu ise.
Ebû عُبَيد dedi: Ebû عمرو dedi: “O, **لَصَدَى مالٍ**” denir: onunla ve onun maslahatlarıyla âlim ise; benzeri: “o, **إزاَءُ مالٍ**”dır.
Ebû عبيد dedi: **الصَّدَى** ayrıca: bedeni latif olan adamdır.
İyâdî bana, شَمِر’den haber verdi: Ebû عُبَيد bu harfi hemzesiz rivayet etti; ben onu hemzeli görüyorum; sanki **الصَّدَى** **الصَّدَع**’da bir lugattır; o da latif cisimlidir.
Dedi: Ondan hadiste gelen: ( **صَدَأٌ من حديدٍ** ) Ali’nin zikrinde.
Dedim: Ebû عُبَيد bu harfi, شَمِر’in tefsir ettiği gibi tefsir etmedi.
الأصمعي’den rivayet edildi ki: حمّاد بن سَلَمة onu ( **صدأ من حديد** ) diye rivayet etti.
Dedi: Başkası onu ( **صَدَع من حديد** ) diye rivayet etti; bunun üzerine عُمر dedi: “وَادفْرَاه”.
الأصمعي dedi: **الصَّدَأ** manaya daha benzer; çünkü **الصَّدَأ** **ذَفَرٍ** aletidir; **الصَّدَع**’ın **ذَفَر**’i yoktur. O, şeyin kokusunun keskinliğidir; kötü de olsa iyi de olsa. أما **الدّفَرُ** **بالدال** ise yalnızca pis kokudadır.
Dedim: Şمر’in gittiği şeyin manası güzeldir. Ali’yi kastetti: savaşlara hafifçe atılır, tembellik etmez; ve şiddetli yiğitliği ve cesareti sebebiyle “demir”dir. Allah, celîl ve azîz, dedi: ( بِالْقِسْطِ وَأَنزْلْنَا الْحَدِيدَ فِيهِ بَأْسٌ ) (الحديد: 25).
Leys dedi: **الصَّدَى**: **الهام**’ın erkeğidir. Ve **الصَّدَى**: beynin kendisidir.
Ve denir: bilakis o, beyinden işitmenin konulduğu yerdir; bu yüzden “Allah onun **صَدَاه**’ını sağır etsin” denir.
Dedi: Ve denildi ki: bilakis “Allah onun **صداه**’ını sağır etsin”, çağıranın sesine cevap veren sesin **صَدَى**’sındandır.
Dedi: Ve رؤبة, **الصَّدَى**’nın beyin olduğunu söyleyeni tasdik ederken dedi:
لِهامِهِمْ أَرُضُّهُ وأَنْقُّخُ
أُمَّ الصَّدَى عن الصَّدَى وأَصْمَخُ
Dedi: **الصَّدَاة** **المُتَصَدِّي** için bir fiildir; o, başını ve göğsünü kaldırır, şeye karşı durur, ona bakar. Ve الطِّرِمّاح’tan inşad etti:
لها كلَّما صاحت صداةٌ ورَكْدَةٌ
Bir **هامة**’yı vasfeder: öttüğünde bir kere karşı durur, başka bir kere durup kalır.
Dedi: **التَّصْدِيةُ**: bir insanı bununla işittirmek için elini ele vurmandır; o, ( مُكَآءً وَتَصْدِيَةً ) (الأنفال: 35) sözündendir; o, alkıştır; tefsiri **مُضاعَف الصاد**’da geçti.

Allah, celîl ve azîz, sözü: ( الْعَالَمِينَ ( ) وَالْقُرْءانِ ) (ص: 1).
زّجّاج dedi: Kim ( **صاد** ) okursa onun iki vechi vardır: birincisi: o, durulan bir heceleme (harf harf okuma)dir; iki sâkinin birleşmesi sebebiyle kesrelenmiştir. İkincisi: o, **المُصاداةِ**’den bir emirdir; “Kur’an’ı amelinle **صادِ** et” manasında; yani: karşıla.
Denir: **صادَيْتُه**; yani: onu karşılayıp karşı karşıya geldim; ve ona denk oldum.
Dedi: Kıraat ( **صادْ** )dır; **الدال**’ın sükûnu ile: üzerinde durmaktır.
Ve denildi ki: manası: “Allah doğru söyledi”dir.
Ve denildi ki: manası: yemindir; ve **صاد** sûrenin ismi olur, gayr-i munsarif olur.
Ebû عُبيد, Ebû عمرو’dan: **صاديْتُ** adamı ve **داجَيْتُه** ve **دارَيْتُه** bir manadadır.
Ebû العبّاس **المُصاداة** hakkında dedi: Kûfe ehli dedi ki: o, **المداراة**’dır.
الأصمعي dedi: o, şeyle ilgilenmektir.
Araplardan bir adam, bir dişi devesi doğurunca, doğum sancısı çektiğinde dedi:
بِتُّ أُصاديها طولَ لَيْلِي
Bu, onu bağlayıp eziyet etmekten yahut onu bırakıp ürküp kaçmasından hoşlanmadığı içindir; yani: yerde kaçıp kurtulması ve kurdun yavrusunu yemesi; işte bu, onun onu **مُصاداتُه**’dur.
Çoban da, develeri susadığında, susuzluk müddetleri tamamlanmadan önce, onları suya yaklaştırmaktan men ederse, develerini **يُصادِي** eder.
كُثَيِّر dedi:
أيا عَزّ صَادِ القَلْبَ حتى يَوَدَّنِي
فؤادُكِ أو رُدِّي عليَّ فُؤَادِيَا
Ebû عُبَيد, الأصمعي’den: hurmalıklardan **الصَّوادي**: uzun olanlardır.
Ebû عُبَيد dedi: **الصوادي** su içmeyenler de olabilir.
ذو الرُّمّة, develeri vasfederken dedi:
مِثْلَ صَوَادِي النَّخْل والسَّيَالِ
Ve bir başkası dedi:
صَوادِياً لا تُمكِنُ اللُّصوصَا
Ve “Falanca falancaya **يتصدّى** eder” sözünde denildi ki: onun **صَداه**’ını takip etmekten alınmıştır.
Ve onda başka bir söz: o, **الصَّدَد**’den alınmıştır; **يتصدّى**’da iki **الدّال**’dan biri **ياء**’a çevrilmiştir; daha önce geçti.

**والصدأ**: hemzeli, maksûr; tabiat ve kir, demire biner.
Ebû عُبَيد dedi: الأصمعي dedi: **كتيبةٌ جَأْوَاءُ**: üst kısmı demirin **صَدَأَ**’ı ise.
Ve demir **صَدِىء** oldu; **يَصْدَأ** **صَدَأً**.
Leys dedi: denir: “O, **لَصاغِرٌ صَدِىءٌ**”; yani: ayıp ve kınamanın **صدَأُ**’ı ona yapıştı.
Ebû عُبَيد, الأصمعي’den, develerin renkleri babında: devenin kumralına demirin **صدإ**’i gibi bir şey karışırsa o **الجُؤْوَة**’dir.
Leys dedi: **الصُّدْأَةُ**: baskın bir siyaha çalan sarılık rengidir; denir: at **أصْدأُ**, dişisi **صَدْآء**. Fiil iki vecih üzeredir: denir: **صَدِىءَ يَصْدأُ**, ve **أَصدأَني يُصْدِأُني**.
Dedi: **وصُدَاءُ** memdûd, Yemen’den bir kabiledir; onlara nisbet **صُدَاوِيٌّ**, **الرَّهاويّ** menzilesindedir. Dedi: Bu med, aslında **ياء** veya **واواً** olsa da nisbetde **واواً** yapılır; **الباءات**’ın birleşmesinden hoşlanmama sebebiyle. Görmez misin ki sen **رَحًى** ve **رَحَيان** dersin; **رَحًى**’nın elifinin **ياء** olduğunu bildin; ona nisbetde de o illet sebebiyle **رَحَوِيّ** dediler.
Şمر: **الصَّدْءاءُ**: taşını **أصدأَ** kırmızı, siyaha çalan gördüğün topraktır; ancak kaba olur; yerle düz olmaz; **الصَّدْءاء** taşlarının altı kaba topraktır; bazen çamur ve taş olur.

Ebû عبيد: iki adamın fazilet sahibi olup birinin diğerine üstünlüğü bulunduğunda darb-ı mesellerinden sözleri: “**ماءٌ ولا كَصدَّاء**”. Münzirî bunu bana böyle okuttu.
Ebû الهيْثم’den, **الدَّال**’ın şeddeli ve med ile. Ve meselin قَذُورَ بنت قيس بن خالد الشيَّبانيّ için olduğunu zikretti. O, لَقيط بنِ زُرارة’nin hanımı idi; ondan sonra kavminden bir adam onunla evlendi; bir gün ona dedi ki: “Ben mi daha güzelim yoksa لَقيط mı?” O dedi ki: “**ماءٌ ولا كَصدّاء**”; yani: sen güzelsin, fakat onun gibi değilsin.
Ebû عُبيد dedi: المفضّل dedi: **صَدّاء**: bir kuyudur; onların yanında suyundan daha tatlı su yoktur. Ve onda ضِرارُ بن عَمرو السَّعْدِيّ der:
وإني وتَهْيَامِي بزينبَ كالذي
يُطالب من أَحْواضِ صدَّاءَ مَشربَا
Dedi: Bilmiyorum, **صدّاء** **فعَّال** mı yoksa **فَعْلاء** mı? Eğer **فَعَّال** ise **صَدا يَصدو**’dandır yahut **صَدِيَ يَصدَى**’dandır.
Şمر dedi: **صَدا الهامُ يَصدُو**: öttüğünde. Eğer **صَدَّاءُ** **فَعْلاَء** ise o, muzâaf köktendir; onların **صَمَّاء** demeleri gibi, **الصَّمَم**’den.
Ebû عُبَيد, العَدَبَّس’den: dedi ki: **الصَّدَى** geceleri ötüp sıçrayışlarla sıçrayan ve uçan kuştur.
Dedi: insanlar onu **الجُنْدُب** sanırlar; hâlbuki o, bozkırlarda bulunan **الصدَى**’dır. أما **الجُندب** ise **الصَّدَى**’dan daha küçüktür; bozkırlarda bulunur. Dedi: **الجُدْجُد** de geceleri öten şeydir.

**صيد**: denir: **صادَ** avı **يَصيدُه** **صَيْداً**: onu aldığında. Ve **صِدْتُ** falancayı **صَيْداً**: ona avladığında; senin “**بَغَيْتُه** bir ihtiyaç” demen gibi; yani: onu onun için aradım.
Leys dedi: **مِصْيَدَةٌ**: onunla avlanılan şeydir. Dedi: o **المِصْيَدَة**’dir; çünkü o, illetli **ياء**’ın kızlarındandır. **المصيدة**’nin çoğulu, hemzesiz **مصايد**’dir; **معايشَ**’in **معيشة**’nin çoğulu olması gibi.
Araplar der: devekuşu yumurtası avlamak için çıktık ve **الكَمْأَة** avlarız. Ondan ifti‘âl: **الاصطياد**’dır. Denir: **اصطادَ يَصطاد**; o halde o **مُصطاد**’dır; ve **المَصيدُ** da **مصْطادٌ**’dır. Ve falanca vahşi hayvanı **يتصيَّد** olarak çıktı; yani: onun avını ister.

الحرّاني, ابن السكّيت’ten: **الصادُ** ve **الصِّيد** ve **الصُيَدُ**: develerin başlarında isabet eden bir hastalıktır; burunlarından köpük gibi bir şey akar; o sırada başlarını yukarı kaldırırlar.
Dedi: **الصِّيد** ayrıca **الأَصْيد**’in çoğuludur.
Leys dedi: **الصَّيَد**: **الأصيَد**’in masdarıdır; onun iki manası vardır. Denir: **مَلِكٌ أَصيَدُ**: insanlara sağa sola dönüp bakmaz. Ve **الأصيَد** ayrıca: hastalık ve benzeri bir şeyden dolayı insanlara sağa sola dönüp bakmaya güç yetiremeyen kimsedir.
Fiil: **صَيِد يَصْيدُ**.
Dedi: Hicaz ehli **الواوَ** ve **الياء**’ı isbat eder; mesela: **صَيِد** ve **عَوِد**. Başkaları der: **صَادَ يَصادُ** ve **عارَ يَعار**.
Dedi: **الصَّيَد**’in ilacı: iki gözü arasından dağlanmasıdır; böylece **الصيَدُ** gider. Ve inşad etti:
أَشفِي المجانين وأَكْوي الأصْيدا

Ebû عبيد: **الصادُ**: sarı bakır ve bakır kazanlardır.
حسّان بن ثابت dedi:
رأَيتُ قُدورَ الصادِ حولَ بيوتِنا
Dedi: **الصَّيَداءُ**: ondan **البِرَام** yapılan beyaz taştır. **الصَّيْدانُ**: taş **بِرام**’ıdır. Ve inşad etti:
وسُودٍ من الصِّيدانِ فيها مَذانِبُ
النَّضْرُ dedi: **الصيْداء**: toprağı kırmızı, taşı kaba, yerle düz olan arazidir.
Ebû عُبَيد dedi: o, kaba arazidir.
Ebû خَيْرة dedi: **الصيْداءُ**: çakıldır. Ve الشَّمَّاخ dedi:
حَذاها من الصيْداءِ نعلاً طِراقُها
حَوامِي الكُراع المُؤْيدات العَشَاوِزِ
Yani: onu, ayakkabıları kayalar olan bir **حَرَّة** ile ayakkabıladı.
Şمر, Ebû عمرو’dan: dedi ki: **الصَّيْداءُ**: düz arazidir; eğer onda çakıl varsa o **قاع**’dır. Dedi: **البُرْمة**’de **صِيْدان** ve **صَيْدَاء** vardı; onda gümüş parıltısı gibi bir şey olurdu; en iyisi altın gibi olanıdır. Ve inşad etti:
طِلْحٌ كضاحِية الصَّيْداءِ مَهْزولُ
Dedi: **وصَيْدانُ الحَصَى**: onun küçükleridir.
الأصمعيّ dedi: **الصَّيْدان** ve **الصَّيْدء**: ondan **البِرَام** yapılan beyaz taştır.
Bazıları dedi: **الصَّيْدانُ**: bakırdır. كعب dedi:
وقِدْراً تَغْرَق الأَوْصالَ فيه
من الصَّيْدان مُترَعَةً رَكُودا

**وصد**: Allah, celîl ve azîz, dedi: ( وَكَلْبُهُمْ بَاسِطٌ ذِرَاعَيْهِ بِالوَصِيدِ ) (الكهف: 18). الفرّاء dedi: **الوَصِيدُ** ve **الأصيد** iki lugattır; avlu; **الوِكاف** ve **الإكاف** gibi; ikisi de **العِناء**’dır.
Bunu Yûnus da söyledi. Ve onların sözü: ( الاَفْئِدَةِ إِنَّهَا عَلَيْهِم مُّؤْصَدَةٌ ) (الهمزة: 8); ve ( **مُوصَدة** ) diye de okundu.

( **أصد** ): İbn السِّكيت dedi: Ebû عبيدة dedi: **أَصَدْتُ** ve **أَوْصَدْتُ**: kapattığında. Ve **مؤصَدَة**’nin manası: yani: üzerlerine kapatılmış.
Leys dedi: **الإصاد** ve **الأُصُد** **المُطْبَق** menzilesindedir. Denir: üzerlerine **الإصادَ** ve **الوِصاد** ve **الآصِدة**’yi kapattı.
ثعلب dedi: **الأُصْدةُ**: **الصُّدْرة**’dir. Ve inşad etti:
مثل البِرَام غَدا في أُصْدَةٍ خَلَقٍ
لَم يستَعِنْ وحوامي الموتِ تَغْشاه
Ebû عبيد, الأحمر’den: **الأصِيدُ**: avludur. Ve kapıyı **آصَدْت** ve **أَوْصَدْتُ**: onu kapattığında.
الأمويّ dedi: **الأصِيدةُ** bir çeşit çitlik gibi yapılır.
Ebû مالك dedi: “Bize bugün’den beri **أصَدَتْنا**”; yani: bizi **إصادَةً** ile incitti. Ve ( **النوادر** )’de: **وَصَدْتُ** mekânda **أَصِد** ve **ووتَدْتُ** **أَتِد**: sabit kaldığında.

**ديص**: Leys dedi: et ile deri arasında bez **داصت**; **تَدِيصُ**. Dedi: **الانْدِياصُ**: elinden sıyrılan şeydir. Dersin: “Bize şerriyle **انْدَاصَ** etti.” Ve o, şerle **لَمُنْداص**’tır; yani: onunla ansızın gelen, ona dalan.
Ebû عبيد, Ebû زيد’den: **داصَ يَدِيص دَيْصاً**: kaçtığında.
الأحمر da onun benzerini söyledi. Dedi: ondan **الداصَةُ**.
Ebû العبّاس, ابن الأعرابي’den: dedi ki: **الدَّيْصُ**: seyisin çevikliğidir. Ve adam **داصَ**: yükselişten sonra alçaldığında.
الأصمعيّ: **رجلٌ دَيّاصٌ**: onu, şiddetli sertliği sebebiyle yakalamaya güç yetiremediğinde.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%A3/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ص د أ
سيف صديء‏.‏
ومرآة صدئة وقد ركبه الصدأ‏.‏
وقد صديء وأصدأه طول العهد بالصقل‏.‏
وفرس أصدأ وصدءاء‏:‏ بينة الصدأة وهي شقرة تضرب إلى سواد كما ترى لون الصدأ‏.‏
وكتيبة صدءاء‏.‏
ومن المجاز‏:‏ رجع فلان صاغراً صدئاً‏:‏ لزمه صدأ العار واللؤم‏.‏

##### Türkçe

ص **د** **أ**
**سيف صديء**.
Ve **مرآة صدئة**; ve ona **الصدأ** binmiştir.
Ve **صديء** oldu; ve onu, cilâ ile uzun zaman geçmesi **أصدأه** yaptı.
Ve **فرس أصدأ** ve **صدءاء**: **الصدأة**si (paslılığı) açık-seçiktir; o, siyahlığa vuran bir sarılıktır; nitekim **الصدأ** rengini görürsün.
Ve **كتيبة صدءاء**.
Ve mecazdan: Falan kimse küçük düşmüş, **صدئاً** olarak döndü: ona ayıbın ve alçaklığın **صدأ**sı yapıştı.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%A3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الصُّدْأَةُ: شُقْرةٌ تَضْرِبُ إِلى السَّوادِ الغالِبِ. صَدِئَ صَدَأً، وهو أَصْدَأُ والأُنثى صَدْآءُ وصَدِئةٌ، وفرس أَصْدَأُ وجَدْيٌ أَصْدَأُ بيِّنُ الصَّدَإِ، إِذا كان أَسودَ مُشْرَباً حُمْرةً، وقد صَدِئَ.وعَناقٌ صَدْآءُ. وهذا اللون من شِياتِ المعِز الخَيْل. يقال: كُمَيْتٌ أَصْدَأُ إِذا عَلَتْه كُدْرةٌ، والفعل على وجهين: صَدِئَ يَصْدَأُ وأَصْدَأَ يُصْدِئُ. الأَصمعي في باب أَلوانِ الإِبل: إِذا خالَطَ كُمْتةَ البَعِيرِ مثْلُ صَدَإِ الحديد فهو الحُوَّةُ. شمر: الصَّدْآءُ على فَعْلاء: الأَرض التي تَرى حَجَرها أَصْدَأَ أَحمر يَضْرِب إِلى السَّواد، لا تكون إِلاَّ غَلِيظة، ولا تكون مُسْتَوِيةً بالأَرض، وما تحتَ حِجارة الصدْآء أَرض غَلِيظةٌ، وربما كانت طِيناً وحِجارةً. وصُداء، ممدود: حَيٌّ مِنَ اليَمَنِ. وقال لبيد: فَصَلَقْنا في مُرادٍ صَلْقةً، *  وصُداءٌ أَلْحَقَتْهُمْ بالثَّلَلْ والنِّسبةُ إليه صُداوِيٌّ بمنزلة الرُهاوِي. قال: وهذه الـمَدَّةُ، وإِن كانت في الأَصل ياءً أَو واواً، فانما تجعل في النِّسْبة واواً كراهيةَ التقاء الياءات. أَلا ترى أَنك تقول: رَحًى ورَحَيانِ، فقد علمت أن أَلف رَحًى \<ص:109>
ياء. وقالوا في النسبة اليها رَحَوِيٌّ لتلك العِلّة.
والصَّدَأُ، مهموز مقصور: الطَّبَعُ والدَّنَسُ يَرْكَب الحديدَ. وصَدَأُ الحديدِ: وسَخهُ. وصَدِئَ الحديدُ ونحوهُ يَصْدَأُ صَدَأً، وهو أَصْدَأُ: عَلاه الطَّبَعُ، وهو الوسَخُ. وفي الحديث: إِنَّ هذه القُلوب تَصْدَأُ كما يَصْدَأُ الحَدِيدُ، وهو أَن يَرْكَبَها الرَّيْنُ بِمُباشَرةِ الـمَعاصِي والآثامِ، فَيَذْهَبَ بِجَلائِها، كما يعلو الصَّدأُ وجْهَ المِرآةِ والسَّيْفِ ونحوهما.
وكَتِيبةٌ صَدْآء: عِلْيَتُها صَدَأُ الحَديِد، وكَتِيبةٌ جَأْواء إِذا كان عِلْيَتُها صدأَ الحديد. وفي حديث عمر رضي اللّه عنه: أَنه سأَلَ الأُسْقُفَّ عن الخُلَفاء فحَدَّثه حتى انتهى إِلى نَعْتِ الرَّابِع منهم فقال: صَدَأٌ مِنْ حَدِيدٍ، ويروى: صَدَعٌ من حديد، أَرادَ دَوامَ لُبْس الحَدِيد لاتِّصال الحروب في أَيام عليٍّ عليه السلام، وما مُنِيَ به من مُقاتَلةِ الخَوارِج والبُغاة ومُلابَسةِ الأُمُورِ الـمُشْكِلة والخُطُوبِ الـمُعْضِلة، ولذلك قال عمر رضي اللّه عنه: وادَفْراه، تَضَجُّراً من ذلك واستِفْحاشاً. ورواه أَبو عبيد غير مهموز، كأَنَّ الصَّدَا لغة في الصَّدَع، وهو اللَّطِيفُ الجِسْمِ. أَراد أَنَّ عَلِيَّاً خَفيفُ الجِسْمِ يَخِفُّ إِلى الحُروب، ولا يَكْسَلُ، لِشدّة بأْسه وشجاعَته. ويَدِي مِن الحَدِيد صَدِئةٌ أَي سَهِكةٌ. وفلان صاغِرٌ صَدِئ إِذا لَزِمَه صَدَأُ العارِ واللَّوْمِ. ورجل صَدَأ: لَطِيفُ الجِسمِ كَصَدَعٍ.وروي الحديث: صَدَعٌ من حديد. قال: والصَّدأُ أَشبهُ بالمعنى، لأن الصَّدَأَ له دَفَرٌ، ولذلك قال عمر وادَفْراه، وهو حِدّةُ رائحةِ الشيء خبيثاً(1) (1 قوله «خبيثاً إلخ» هذا التعميم انما يناسب الذفر بالذال المعجمة كما هو المنصوص في كتب اللغة، فقوله وأَما الذفر بالذال فصوابه بالدال المهملة فانقلب الحكم على المؤلف، جل من لا يسهو.) كان أَو طيباً. وأَما
الذفر، بالذال، فهو النَّتْن خاصة. قال الأَزهري: والذي ذهب إليه شمر معناه حسن. أَراد أَنه، يعني عَلِيًّا رضي اللّه عنه، خفيفٌ يَخِفُّ إِلى الحُرُوب فلا يَكْسَلُ، وهو حَدِيدٌ لشدةِ بأْسه وشَجاعتِه. قال اللّه تعالى: وأَنزلنا الحديدَ فيه بأْسٌ شديد. وصَدْآءُ: عَيْنٌ عذبة الماء، أَو بئر. وفي المثل: ماءٌ ولا كَصَدْآءَ.
قال أَبو عبيد: من أَمثالهم في الرجلين يكونانِ ذَوَيْ فضل غير أَن لأَحدهما فضلاً على الآخر قَولهم: ماءٌ ولا كَصَدْآءَ، ورواه المنذري عن أَبي الهيثم: ولا كَصَدَّاءَ، بتشديد الدال والـمَدّة، وذكر أَن المثَل لقَذورَ بنت قيس بن خالد الشَّيباني، وكانت زوجةَ لَقِيط بن زُرارةَ، فتزوّجها بعده رجُل من قَومها، فقال لها يوماً: أَنا أَجملُ أَم لَقِيطٌ؟ فقالت: ماءٌ ولا كَصَدْآء أَي أَنت جَميلٌ ولستَ مثلَهُ. قال المفضل: صَدَّاءُ: رَكِيّةٌ ليس عندهم ماء أَعذب من مائها، وفيها يقول ضِرارُ بن عَمرو السَّعْدي: وإِني، وتَهْيامي بزَيْنَبَ، كالذي *  يُطالِبُ، من أَحْواضِ صَدَّاءَ، مَشْرَبا قال الأَزهري: ولا أَدري صدَّاء فَعَّالٌ أَو فعلاء، فإِن كان فَعَّالاً: فهو من صَدا يَصْدُو أَو صَدِيَ يَصْدَى. وقال شمر: صَدا الهامُ يَصْدُو إِذا صاحَ، وإِن كانت صَدَّاءُ فَعْلاء، فهو من الـمُضاعَفِ كقولهم: صَمَّاء من الصَّمَم.

##### Türkçe

**الصُّدْأَةُ**: baskın siyahlığa doğru vuran bir sarılıktır. **صَدِئَ** **صَدَأً**; o **أَصْدَأُ**’dur; dişisi **صَدْآءُ** ve **صَدِئةٌ**’dir. Ve **فَرَسٌ أَصْدَأُ** ve **جَدْيٌ أَصْدَأُ**; **بَيِّنُ الصَّدَإِ** (yani) siyah olup kızıllıkla sulanmış olursa; ve gerçekten **صَدِئَ**. Ve **عَناقٌ صَدْآءُ**. Bu renk, keçilerin alaca renklerindendir. Denir: **كُمَيْتٌ أَصْدَأُ**; üzerine bir bulanıklık çıktığı zaman. Fiil iki vecih üzeredir: **صَدِئَ يَصْدَأُ** ve **أَصْدَأَ يُصْدِئُ**. **الأَصمعي** deve renkleri babında: Devenin **كُمْتة**’sine demirin **صَدَإ**’i gibi bir şey karıştığı zaman, o **الحُوَّةُ**’dur.

**شمر**: **الصَّدْآءُ** **فَعْلاء** vezni üzere: taşı **أَصْدَأَ** (yani) siyaha doğru vuran kırmızı görülen yer; ancak kalın olur; ve yerde düz olmaz; ve **الصَّدْآء** taşlarının altında kalın bir yer vardır; bazen çamur ve taşlar olur. Ve **صُداء** (medli): Yemen’den bir kabiledir. **لبيد** dedi:
فَصَلَقْنا في مُرادٍ صَلْقةً، *  وصُداءٌ أَلْحَقَتْهُمْ بالثَّلَلْ

Ona nisbet **صُداوِيٌّ**’dir; **الرُهاوِي** menzilesinde. Dedi: Ve bu med, aslında **ياء** yahut **واو** olsa da, nisbet içinde **واو** yapılır; **الياءات**’ın buluşmasından hoşlanmama sebebiyle. Görmez misin ki sen: **رَحًى** ve **رَحَيانِ** dersin; artık bildin ki **رَحًى**’nın elif’i **ياء**dır. Ona nisbet içinde **رَحَوِيٌّ** dediler; o illet sebebiyle.

**والصَّدَأُ** (hemzeli, maksûr): demire binen tabiat (pas) ve kir. Ve **صَدَأُ الحديدِ**: onun pisliğidir. Ve demir ve benzeri **صَدِئَ**; **يَصْدَأُ صَدَأً**; o **أَصْدَأُ**’dur: tabiat (pas) ona çıktı; o da kirdir. Hadiste: “Şu kalpler, demirin paslandığı gibi **تَصْدَأُ**.” (Yani) günahlar ve suçlarla doğrudan temas sebebiyle **الرَّيْنُ**’in onlara binmesidir; böylece cilâsını giderir; tıpkı pasın ayna yüzüne ve kılıca ve benzerlerine çıkması gibi.

Ve **كَتِيبةٌ صَدْآء**: onun üst kısmı demirin **صَدَأُ**’udur. Ve **كَتِيبةٌ جَأْواء**: üst kısmı demirin pası olduğu zaman. Ömer رضى اللّه عنه hadîsinde: Halifeler hakkında **الأُسْقُفَّ**’a sorduğu; o da ona anlatıp onların dördüncüsünün vasfına varınca dedi ki:
**صَدَأٌ مِنْ حَدِيدٍ**,
ve rivayet olunur: **صَدَعٌ من حديد**. Ali عليه السلام günlerinde savaşların devamı sebebiyle demir giymenin devamını istedi; ve **الخَوارِج** ve **البُغاة** ile savaşmakla ve müşkil işlere bulaşmakla ve çetin musibetlerle karşılaşmakla uğradığı şeyi (kastetti). Bunun için Ömer رضى اللّه عنه: **وادَفْراه** dedi; bundan yakınma ve ürkme olarak. Bunu Ebû Ubeyd hemzesiz rivayet etti; sanki **الصَّدَا** **الصَّدَع**’da bir lehçedir; o da ince cisimlidir. Ali’nin hafif cisimli olduğunu; savaşlara hafifçe yöneldiğini; gevşeklik etmediğini; şiddetli yiğitliği ve cesareti sebebiyle (kastetti).

Ve “Elim demirden **صَدِئةٌ**” yani yağlıdır. Ve “Falan **صاغِرٌ صَدِئ**” (yani) ayıp ve kınamanın pası ona yapıştığı zaman. Ve “Adam **صَدَأ**”: **صَدَع** gibi ince cisimlidir. Hadis şöyle rivayet edildi: **صَدَعٌ من حديد**. Dedi: Mana bakımından **الصَّدأُ** daha benzer; çünkü **الصَّدَأَ**’ın **دَفَرٌ**’i vardır; bunun için Ömer **وادَفْراه** dedi; o, şeyin kokusunun keskinliğidir; kötü(1) olsun yahut hoş olsun. Ama **الذفر** (ذال ile) yalnızca pis kokudur. **الأَزهري** dedi: Şمر’in gittiği şeyin manası güzeldir. Ali’yi, yani Ali رضى اللّه عنه’yu kastetti: hafiftir; savaşlara hafifçe gider, gevşeklik etmez; ve şiddetli yiğitliği ve cesareti sebebiyle demirdir. Allah تعالى dedi:
وأَنزلنا الحديدَ فيه بأْسٌ شديد

Ve **صَدْآءُ**: suyu tatlı bir pınar yahut kuyu. Meselde: “Su; fakat **كَصَدْآءَ** gibi değil.”

Ebû Ubeyd dedi: İki adam hakkında, ikisi de fazilet sahibi olup da birinin diğerine üstünlüğü bulunduğu halde, onların sözlerinden: “Su; fakat **كَصَدْآءَ** gibi değil.” Münzirî bunu Ebû’l-Heysem’den şöyle rivayet etti: “Ve lâ **كَصَدَّاءَ**”; **الدال**’ın şeddeli oluşu ve med ile. Ve zikretti ki mesel, Şeybânî **قَذورَ** bint Kays b. Hâlid içindir; o, **لَقِيط** b. Zurâra’nın eşi idi; ondan sonra kavminden bir adam onunla evlendi; bir gün ona dedi: “Ben mi daha güzelim yoksa **لَقِيطٌ** mu?” O dedi ki:
“Su; fakat **كَصَدْآء** gibi değil.”
Yani: Sen güzelsin, fakat onun gibi değilsin. **المفضل** dedi: **صَدَّاءُ**: bir kuyudur; onların yanında suyundan daha tatlı su yoktur. Ve onun hakkında **ضِرارُ بن عَمرو السَّعْدي** şöyle der:
وإِني، وتَهْيامي بزَيْنَبَ، كالذي *  يُطالِبُ، من أَحْواضِ صَدَّاءَ، مَشْرَبا

**الأَزهري** dedi: **صَدَّاء**’ın **فَعَّالٌ** mı yoksa **فعلاء** mı olduğunu bilmiyorum; eğer **فَعَّالاً** ise: **صَدا يَصْدُو** yahut **صَدِيَ يَصْدَى**’dandır. **شمر** dedi: **صَدا الهامُ يَصْدُو**; bağırdığı zaman. Ve eğer **صَدَّاءُ** **فَعْلاء** ise, o, “**صَمَّاء** (sağırlıktan) **الصَّمَم**’den” demeleri gibi, ikizlenmiş köktendir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%A3/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ص د أ * * صَدَأُ * الحديد وسخه وبابه طرِب فهو * صَدِئٌ * بوزن كتف

##### Türkçe

* ص د أ * **صَدَأُ** demirin kiri/pasıdır; babı **طرِب**’dir; o hâlde o, **صَدِئٌ**’dir; **كتف** vezninde.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%A3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الصدأة، بالضم من شيات المعز والخيل وهي شقرة تضرب إلى السواد الغالب وقد صدئ الفرس والجدي يصدأ ويصدؤ كفرح وكرم الأول هو المشهور والمعروف، والقياس لا يقتضي غيره، لأن أفعال الألوان لا تكاد تخرج عن فعل كفرح، وعليه اقتصر الجوهري وابن سيده وابن القوطية، وابن القطاع مع كثرة جمعه للغرائب، وابن طريف، وأما الثاني فليس بمعروف سماعا، ولا يقتضيه قياس، قاله شيخنا. قلت: والذي في لسان العرب أن الفعل منه على وجهين صدئ يصدأ وأصدأ يصدئ أي كفرح وأفعل ولم يتعرض له أحد، بل غفل عنه شيخنا مع سعة اطلاعه وهو أي الفرس أو الجدي أصدأ كأحمر، وهي أي الأنثى صدآء كحمراء، وصدئة، كذا في المحكم ولسان العرب والصدأ مهموز مقصور: الطبع والدنس يركبان الحديد، وقد صدئ الحديد ونحوه يصدأ صدأ وهو أصدأ: علاه أي ركبه الطبع بالتحريك وهو الوسخ كالدنس وصدأ الحديد: وسخه، وفي الحديث إن هذه القلوب تصدأ كما يصدأ الحديد وهو أن يركبها الرين بمباشرة المعاصي والآثام، فيذهب بجلائه كما يعلو الصدأ وجه المرآة والسيف ونحوهما. وصدئ الرجل كفرح، إذا انتصب فنظر. ويقال صدأ المرآة كمنع وصدأها تصدئة إذا جلاها أي أزال عنها الصدأ ليكتحل به. ويقال: كتيبة صدأى وجأواء إذا عليها وفي بعض النسخ: عليتها مثل صدأ الحديد وفي بعض النسخ: علاها ورجل صدأ محركة إذا كان لطيف الجسم. وأما ما ذكر عن عمر رضي الله عنه أنه سأل الأسقف عن الخلفاء، فحدثه، حتى انتهى إلى نعت الرابع منهم، فقال: صدأ من حديد، ويروي صدع من حديد، أراد دوام لبس الحديد لاتصال الحروب في أيام علي رضي الله عنه، وما مني به من مقاتلة الخوارج والبغاة، وملابسة الأمور المشكلة والخطوب المعضلة، ولذلك قال عمر رضي الله عنه: واذفراه تضجرا من ذلك واستفحاشا. ورواه أبو عبيد غير مهموز، كأن الصدأ لغة في الصدع، وهو اللطيف الجسم، أراد أن عليا خفيف الجسم يخف إلى الحروب ولا يكسل لشدة بأسه وشجاعته. قال: والصدأ أشبه بالمعنى، لأن الصدأ له ذفر، ولذلك قال عمر: واذفراه، وهو حدة رائحة الشيء خبيثا كان أو طيبا. قال الأزهري: والذي ذهب إليه شمر معناه حسن: أراد أنه - يعني عليا - خفيف يخف إلى الحرب فلا يكسل وهو حديد لشدة بأسه وشجاعته، قال الله عز وجل  وأنزلنا الحديد فيه بأس شديد  والصدآء كسلسال ويقال الصداء بالتشديد ككتان: ركية قاله المفضل أو عين، ما عندهم أعذب منها أي من مائها ومنه المثل الذي رواه المنذري عن أبي الهيثم ماء ولا كصداء بالتشديد والمد، وذكر أن المثل لقذور بنت قيس بن خالد الشيباني، وكانت زوجة لقيط بن زرارة، فتزوجها بعده رجل من قومها، فقال لها يوما: أنا أجمل أم لقيط? فقالت: ماء ولا كصداء، أي أنت جميل ولست مثله، قال المفضل: وفيها يقول ضرار بن عمرو السعدي:
  وإني وتهيامي بزينـب كـالـذي                      يحاول من أحواض صداء مشربا
  قلت: وروى المبرد في الكامل هذه الحكاية بأبسط من هذا. وأورد شيخنا على المؤلف في هذه المادة أمورا. منها إدخال أل على صداء، وهو علم. والثاني وزنه بسلسال، فإن وزنه عند أهل الصرف فنعال كما قاله ابن القطاع وغيره وصداء وزنها فعلاء كحمراء، على رأي من يجعلها من المهموز، انتهى. قلت: أما الأول فظاهر، وقد تعقب على الجوهري بمثله في س ل ع. ونص المبرد على منعه. وأما الثاني ففي لسان العرب: قال الأزهري: ولا أدري صداء فعالا أو فعلاء فإن كان فعالا فهو من صدأ يصدأ أو صدئ يصدأ، وقال شمر: صدأ الهام يصدأ إذا صاح وإن كان صداء فعلاء فهو من المضاعف، كقولهم صماء من الصمم. قلت: وسيأتي في ص د د ما يتعلق بهذا إن شاء الله تعالى. قال شيخنا: وحكى بعضهم الضم فيه أيضا، وفي شرح الخمر طاشية بعد ذكر القولين: ويقصر، اسم عين وقيل: بئر، ورواية المبرد كحمراء، والأكثر على التشديد. قلت: والذي في سياق عبارة الكامل التخفيف عن الأصمعي وأبي عبيدة، وكذلك سمعا عن العرب، وأن من ثقل فقد أخطأ، ثم قال: وفي شرح أمالي القالي: سميت به لأنها تصد من شرب منها عن غيرها، وفي شرح نوادر القالي: ومنهم من يضم الصاد، وأنشد ابن الأعرابي:
  كصاحب صداء الذي ليس رائيا                      كصداء ماء ذاقه الدهر شارب ثم قال: وقال ابن يزيد: إنه لا يصل إليها إلا بالمزاحمة، لفرط حسنها، كالذي يرد هذا الماء فإنه يزاحم عليه لفرط عذوبته، انتهى. ويقال هو صاغر صدئ إذا لزمه العار واللوم ويقال: يدي من الحديد صدئة أي سهكة وصداء كغراب: حي باليمن هو صداء بن حرب بن علة بن جلد ابن مالك بن جسر من مذحج منهم زياد بن الحارث ويقال: حارثة، قال البخاري، والأول أصح، له وفادة وصحبة وحديث طويل أخرجه أحمد وهو من أذن فهو يقيم الصدائي هكذا في النسخ، وفي لسان العرب والنسبة إليه صداوي بمنزلة الرهاوي، قال: وهذه المدة وإن كانت في الأصل ياءا أو واوا فإنما تجعل في النسبة واوا، كراهية التقاء الياءات، ألا ترى أنك تقول رحى ورحيان، فقد علمت أن ألف رحى ياء، وقالوا في النسبة إليها رحوي لتلك العلة. وفي نوادر أبي مسحل يقال: تصدأ له وتصدع له وتصدى له معتلا بمعنى تعرض له، وأصله الإعلال، وإنما همزوه فصاحة كرثأت المرأة زوجها وغير ذلك على قول الفراء. وجدي أصدأ وفرس أصدأ بين الصدإ إذا كان أسود وهو مشرب بحمرة وقد صدئ وعناق صدآء، ويقال: كميت أصدأ إذا علته كدرة. وعن الأصمعي في باب ألوان الإبل: إذا خالط كمتة البعير مثل صدإ الحديد فهي الحوة، وعن شمر: الصدآء على فعلاء: الأرض التي ترى حجرها أصدأ أحمر تضرب إلى السواد، لا تكون إلا غليظة، ولا تكون مستوية بالأرض، وما تحت حجارة الصدآء أرض غليظة، وربما طينا وحجارة، كذا في لسان العرب.

##### Türkçe

**الصدأة**: zamme ile; keçilerin ve atların alâmetlerindendir; siyahlığın galip olduğu bir karalığa vuran bir sarılıktır. At ve oğlak **صدئ** eder; **يصدأ** ve **يصدؤ** eder; **كفرح** ve **كرم** gibi. Birincisi meşhur ve bilinen odur; kıyas da ondan başkasını gerektirmez; çünkü renklerin fiilleri neredeyse **فعل كفرح**’tan çıkmaz. Cevherî, İbn Sîde ve İbnü’l-Kûtıyye bununla yetindi; garipleri çokça toplayan İbnü’l-Kattâ‘ da, İbn Tarîf de. İkincisine gelince: semâ‘ yoluyla bilinen değildir; kıyas da onu gerektirmez; bunu şeyhimiz söyledi. Dedim: **لسان العرب**’da olan şudur ki fiil ondan iki vecih üzeredir: **صدئ يصدأ** ve **أصدأ يصدئ**; yani **كفرح** ve **أفعل** gibi; buna kimse temas etmedi; bilakis şeyhimiz, vüs‘atli ıttılâ‘ına rağmen, ondan gaflet etti. O (yani at veya oğlak) **أصدأ**’dır, **كأحمر** gibi; dişisi **صدآء**’dır, **كحمراء** gibi; ve **صدئة**. Böylece **المحكم** ve **لسان العرب**’da.

**الصدأ**: hemzeli, maksûr; tabiat ve kir, demire biner. Demir ve benzeri **صدئ** eder, **يصدأ** eder; **صدأ** (olarak); o **أصدأ**’dır: üzerine çıktı, yani tabiat ona bindi; tahrîk ile **الطبع**: pisliktir, **كالدنس**. “Demirin **صدأ**’sı”: onu kirletti. Hadiste: “Şu kalpler, demirin **يصدأ** ettiği gibi **تصدأ** eder.” Bu, günahlar ve suçlarla doğrudan temas sebebiyle pasın ona binmesidir; cilasıyla gider; tıpkı **الصدأ**’nın ayna yüzüne, kılıca ve benzerlerine yükselmesi gibi.

Adam **صدئ** etti, **كفرح** gibi: dikildi de baktı, denilir. Ve “aynayı **صدأ** etti”, **كمنع** gibi; ve “onu **تصدئة** etti”: onu cilaladı; yani ondan **الصدأ**’yı giderdi ki onunla sürme çekinsin.

Ve denilir: **كتيبة صدأى** ve **جأواء**: üzerinde (bu vardır). Bazı nüshalarda: “üst kısmı, demirin **صدأ**’sı gibi”; bazı nüshalarda: “üzerine çıktı.” Ve “adam **صدأ**” (muharrake): bedeni latif olursa.

Ömer’den (Allah ondan razı olsun) nakledilen şeye gelince: piskoposa halifeler hakkında sordu; o da ona haber verdi; nihayet onların dördüncüsünün vasfına vardı; dedi ki: “Demirden **صدأ**.” “Demirden **صدع**” diye de rivayet olunur. Muradı: Ali’nin (Allah ondan razı olsun) günlerindeki savaşların bitişikliği sebebiyle demiri sürekli giymesi; Hâricîlerle ve bâğîlerle savaşmakla karşılaştığı; müşkil işler ve çetin belâlarla iç içe oluşu. Bundan dolayı Ömer (Allah ondan razı olsun) “**واذفراه**” dedi; bundan bıkkınlık ve onu büyük görme olarak. Ebû Ubeyd onu hemzesiz rivayet etti; sanki **الصدأ**, **الصدع**’da bir lugattır; o da latif bedendir. Muradı: Ali’nin hafif bedenli olması; savaşlara hafifçe koşması ve şiddetli yiğitliği ve cesareti sebebiyle gevşememesidir. Dedi ki: “**الصدأ** manaya daha benzer; çünkü **الصدأ**’nın **ذفر**’i vardır; bundan dolayı Ömer ‘**واذفراه**’ dedi.” O, şeyin kokusunun keskinliğidir; kötü de olsa iyi de olsa. Ezherî dedi ki: Şemmer’in gittiği mana güzeldir: Muradı odur ki — yani Ali — hafiftir; savaşa hafifçe koşar da gevşemez; ve o demirdir; şiddetli yiğitliği ve cesareti sebebiyle. Allah عز وجل dedi: “Ve demiri indirdik; onda şiddetli bir güç vardır.”

**الصدآء**: **كسلسال**; ve “**الصداء**” teşdîd ile, **ككتان** gibi: bir kuyu; bunu Mufaddal söyledi; yahut bir pınar; onların yanında ondan (yani suyundan) daha tatlısı yoktur. Ondandır, Münzirî’nin Ebû’l-Heysem’den rivayet ettiği mesel: “Su var; fakat teşdîd ve med ile **صداء** gibi yok.” Ve zikretti ki mesel, Şeybânî Kays b. Hâlid’in kızı Kudzûr içindir; o, Lekît b. Zerâre’nin karısı idi; ondan sonra kavminden bir adam onunla evlendi; bir gün ona dedi: “Ben mi daha güzelim, yoksa Lekît mi?” Dedi ki: “Su var; fakat **صداء** gibi yok.” Yani: sen güzelsin, fakat onun gibi değilsin. Mufaddal dedi ki: Dırâr b. Amr es-Sa‘dî onun hakkında şöyle der:
  وإني وتهيامي بزينـب كـالـذي                      يحاول من أحواض صداء مشربا

Dedim: Müberred **الكامل**’de bu hikâyeyi bundan daha geniş olarak rivayet etti. Şeyhimiz bu maddede müellife bazı şeyler itiraz etti. Onlardan: **صداء** üzerine **أل**’i sokması; hâlbuki o bir alemdir. İkincisi: onu **سلسال** ile vezinlemesi; çünkü sarf ehline göre onun vezni **فنعال**’dır; İbnü’l-Kattâ‘ ve başkaları bunu söyledi. Ve **صداء**’ın vezni **فعلاء**’dır, **كحمراء** gibi; onu hemzeliden kılanın görüşüne göre. Bitti. Dedim: Birincisi açıktır; Cevherî’ye bunun benzeriyle **س ل ع**’da itiraz edilmiştir; Müberred onun men‘ini açıkça söyledi. İkincisine gelince: **لسان العرب**’da: Ezherî dedi ki: “Bilmiyorum, **صداء** **فعالا** mıdır yoksa **فعلاء** mıdır; eğer **فعالا** ise **صدأ يصدأ**’dan yahut **صدئ يصدأ**’dandır.” Şemmer dedi ki: “**صدأ** baş **يصدأ** eder: bağırdığı zaman.” Ve eğer **صداء** **فعلاء** ise, o müzâ‘aftandır; onların “**صماء**” demeleri gibi, **الصمم**’den. Dedim: Bununla ilgili olan, Allah تعالى dilerse, **ص د د**’de gelecektir. Şeyhimiz dedi ki: Bazıları onda zammeyi de nakletti. Ve **شرح الخمر طاشية**’de iki kavli zikrettikten sonra: “Kısaltılır; bir pınarın adıdır; ve ‘kuyu’ denildi; Müberred’in rivayeti **كحمراء** gibidir; ekseriyet teşdîd üzerinedir.” Dedim: **الكامل** ibaresinin siyakında, Asma‘î ve Ebû Ubeyde’den tahfîf vardır; ve aynı şekilde Araplardan semâ‘ yoluyla; ve kim ağırlaştırırsa hata etmiştir. Sonra dedi ki: **شرح أمالي القالي**’de: “Onunla adlandırıldı; çünkü ondan içmek, ondan başkasından içmekten alıkoyar (**تصد**).” Ve **شرح نوادر القالي**’de: “Onlardan bazıları **الصاد**’ı da zammeler.” Ve İbnü’l-A‘râbî şu beyti okudu:
  كصاحب صداء الذي ليس رائيا                      كصداء ماء ذاقه الدهر شارب

Sonra dedi ki: İbn Yezîd dedi: “Ona ancak itişip kakışmakla ulaşılır; aşırı güzelliğinden dolayı; tıpkı bu suya gelen kimsenin, aşırı tatlılığından dolayı onun üzerine itişip kakışması gibi.” Bitti.

Ve denilir: “O, küçük düşmüş **صدئ**’dir”: ayıp ve kınama ona yapıştığı zaman. Ve denilir: “Elim demirden **صدئة**’dir”: yani zayıf.

Ve **صداء** **كغراب** gibi: Yemen’de bir kabiledir; o, Müzhec’ten **صداء بن حرب بن علة بن جلد ابن مالك بن جسر**’dir. Onlardandır Ziyâd b. el-Hâris; ve “Hârise” denilir. Buhârî dedi; birincisi daha sahihtir. Onun bir heyet gelişi, sahâbeliği ve uzun bir hadisi vardır; Ahmed onu çıkardı. Ve o, “ezan okuyan kimse”dir; o halde “**يقيم الصدائي**” (nüshalarda böyle). **لسان العرب**’da: nisbeti ona **صداوي**’dir; **الرهاوي** menzilesinde. Dedi ki: Bu müddet, aslında ister **ياء** ister **واو** olsun, nisbet içinde ancak **واو** yapılır; **الياءات**’ın buluşmasından hoşlanmamak için. Görmez misin ki “**رحى**” ve “**رحيان**” dersin; böylece bildin ki **رحى**’nın elifi **ياء**’dır; ve ona nisbetle o illet sebebiyle “**رحوي**” dediler.

Ebû Mishel’in **نوادر**’inde: “Ona **تصدأ** etti” ve “ona **تصدع** etti” ve “ona **تصدى** etti” denilir; “ona maruz oldu” manasında, i‘lâl edilmiş olarak; aslı i‘lâldir; onu ancak fesahat olarak hemzelediler; “Kadın, kocasını **كرثأت** etti” ve bunun dışındakiler gibi; Ferrâ’nın kavline göre.

Oğlak **أصدأ** ve at **أصدأ**: **الصدإ** açıkça (belli) iken; siyah olup kızıllıkla karışık olduğu zaman. Ve **صدئ** etmiştir. Ve dişi keçi **صدآء**. Ve denilir: “**كميت أصدأ**”: bulanıklık ona çıktığı zaman.

Asma‘î’den, develerin renkleri babında: “Devenin **كمتة**’sine demirin **صدإ**’si gibi bir şey karıştığı zaman, o **الحوة**’dir.” Şemmer’den: **الصدآء** **على فعلاء**: taşı **أصدأ** (kızıl, siyaha vuran) görülen topraktır; ancak kalın (sert) olur; yerle düz olmaz. **الصدآء** taşlarının altı kalın topraktır; bazen çamur ve taş olur. Böylece **لسان العرب**’da.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%A3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

صَدِئَ
1 صَدِئَ ذ , (S, M, L, K,) aor. صَدَاَ , (L,) inf. n. صَدَأٌ, (S, M,) said of a horse, (K, TA,) and of a kid, (S, TA,) [or a goat,] He was of the colour termed صُدْأَة [i. e. sorrel inclining to blackness; or blackness intermixed, or tinged over, with redness; or a colour like that of the rust of iron; probably from the same verb in the sense next following]; (S, M, L, K, TA;) as also صَدُؤَ, (K,) aor. صَدُاَ ; (TA; [and it is implied in the K that the latter verb is syn. with the former in all its senses;]) but the former verb is that which is commonly known, and that alone which is required by analogy as a verb denoting a colour, and the latter is not known to have been heard; (MF, TA;) and in the L it is said that the verb in this sense is صَدِئَ and ↓ اِصَّدَأَ, this latter [formed from اِصْطَدَأَ, originally اِصْتَدَأَ,] of the measure اِفْتَعَلَ. (TA.) ― -b2- Also, (M, K,) صَدِئَ, (S, M, Msb, K,) aor. as above, (S, Msb, TA,) and so the inf. n., (S, TA,) said of iron, It was, or became, rusty, or rusted; (S, M, Msb, K;) in which sense it is said also of the like of iron. (M.) -A2- And صَدِئَ said of a man, He stood erect, and looked. (K.) -A3- صَدَأَ المِرْآةَ, aor. صَدَاَ , (K,) inf. n. صَدْءٌ, (TK,) He polished the mirror, (K, TA,) i. e., removed from it the rust, (TA,) in order to use it as a collyrium; (K, TA;) as also ↓ صَدَّأَهَا, (K,) inf. n. تَصْدِئَةٌ. (TA.) [Whether the mirrors of the Arabs were made of bronze, or of what other metal they were made, is not said. See also 1 in art. حلأ.] -A4- And, aor. as above, said of an owl, He uttered a cry or cries. (Sh, TA. [See also art. صدو.])

2 صَدَّاَ see the preceding paragraph.

تصدّأ لَهُ
5 تصدّأ لَهُ ذ , (K,) as also تصدّع له, (TA,) i. q. تصدّى له, (K, TA,) which is the original, meaning تعرّض له [i. e. He addressed, or applied, or directed, himself, or his regard, or attention, or mind, to him, or it; &c.]. (TA.)

اِصَّدَأَ
8 اِصَّدَأَ ذ : see 1, first sentence.

صَدَأٌ
صَدَأٌ ذ inf. n. of صَدِئَ [q. v.]. (S, M.) ― -b2- Also [a subst.] signifying The rust of iron, (S, M, * TA,) and of copper and the like. (Har p. 481. [But there erroneously written صدآء.]) -A2- Also A man slender in body; (K, TA;) light, or active, therein: its ء is said to be substituted for ع. (TA. [See صَدَعٌ; and see also صَدًى.])

صَدِئٌ
صَدِئٌ ذ [part. n. of صَدِئَ, q. v.]. ― -b2- One says, يَدِى مِنَ الحَدِيدِ صَدِئَةٌ My hand is disagreeable in smell [from the rust of iron]. (S.) ― -b3- And هُوَ صَاغِرٌ صَدِئٌ (assumed tropical:) He is one to whom disgrace, or shame, and baseness, or meanness, attach. (S, K.) ― -b4- See also أَصْدَأُ.

صُدْأَةٌ
صُدْأَةٌ ذ , (S, M, K,) in a horse, (S, K,) and in a goat, or kid, (S,) A sorrel colour (شُقْرَةٌ) inclining to blackness, (M, K, TA,) the latter predominating: (TA:) or blackness intermixed, or tinged over, with redness [app. like the rust of iron]. (S.)

أَصْدَأُ
أَصْدَأُ ذ , (S, M, K,) applied to a horse, (K, TA,) or to a kid, (TA,) Of a sorrel colour (i. e. of the colour termed شُقْرَة) inclining to blackness, (M, K, TA,) the latter predominating: (TA:) or, applied to a horse, and to a goat, or kid, (S,) or applied to a kid, (K,) of a black colour intermixed, or tinged over, with redness [app. like the rust of iron]: (S, K:) fem. صَدْآءُ (S, M, K,) and ↓ صَدِئَةٌ. (M, L, TA.) And كُمَيْتٌ أَصْدَأُ [A bay, or dark bay, or brown, horse,] tinged over with dinginess. (S.) ― -b2- Also Rusty, or rusted; applied to iron and the like. (M.) ― -b3- And [hence] كَتِيبَةٌ صَدْآءُ, (M, and so in copies of the K,) or صَدْأًى, (K accord. to the TA,) and the former also, (TA,) [A body of troops having their arms or armour] overspread with the rust of iron. (M, K.) ― -b4- And صَدْآءُ A land (أَرْضٌ) of which the stones are of a red colour inclining to blackness, and rugged, not even with the ground, these stones having beneath them [other] rough stones, or, sometimes, soil and stones. (Sh, L.)

##### Türkçe

صَدِئَ
1 **صَدِئَ** ذ , (S, M, L, K,) muzâri‘ **صَدَاَ** , (L,) mastar ismi **صَدَأٌ**, (S, M,) bir at hakkında, (K, TA,) ve bir oğlak hakkında, (S, TA,) [yahut bir keçi,] **صُدْأَة** diye adlandırılan renkte idi [yani siyaha meyleden doru; yahut kızıllıkla karışmış, yahut kızıllıkla boyanmış siyahlık; yahut demirin pasının rengi gibi bir renk; muhtemelen bir sonraki mânâda olan aynı fiilden]; (S, M, L, K, TA;) ve ayrıca **صَدُؤَ**, (K,) muzâri‘ **صَدُاَ** ; (TA; [ve K’da, ikinci fiilin bütün mânâlarında birincisiyle eşanlamlı olduğu ima edilmiştir;]) fakat birinci fiil, yaygın olarak bilinen odur; ve kıyasa göre bir renk bildiren fiil olarak gerekli olan yalnız odur; ikinci ise işitilmiş olduğu bilinmez; (MF, TA;) ve L’de, bu mânâda fiilin **صَدِئَ** ve ↓ **اِصَّدَأَ** olduğu söylenmiştir; bu ikincisi [**اِصْطَدَأَ**’dan yapılmış, aslında **اِصْتَدَأَ**], **اِفْتَعَلَ** veznindendir. (TA.) ― -b2- Yine, (M, K,) **صَدِئَ**, (S, M, Msb, K,) muzâri‘ yukarıdaki gibi, (S, Msb, TA,) ve mastar ismi de böyledir, (S, TA,) demir hakkında söylenir: Paslandı, yahut paslı oldu; (S, M, Msb, K;) ve bu mânâda demir benzeri şey hakkında da söylenir. (M.) -A2- Ve **صَدِئَ** bir adam hakkında: Dimdik durdu ve baktı. (K.) -A3- **صَدَأَ المِرْآةَ**, muzâri‘ **صَدَاَ** , (K,) mastar ismi **صَدْءٌ**, (TK,) aynayı parlattı, (K, TA,) yani ondan pası giderdi, (TA,) onu sürme olarak kullanmak için; (K, TA;) ve ayrıca ↓ **صَدَّأَهَا**, (K,) mastar ismi **تَصْدِئَةٌ**. (TA.) [Arapların aynalarının tunçtan mı, yahut başka hangi metalden yapıldığı söylenmemiştir. Ayrıca bkz. 1, madde **حلأ**.] -A4- Ve, muzâri‘ yukarıdaki gibi, bir baykuş hakkında söylenir: Bir çığlık yahut çığlıklar çıkardı. (Sh, TA. [Ayrıca bkz. madde **صدو**.])

2 **صَدَّاَ**: bir önceki paragrafa bak.

تصدّأ لَهُ
5 **تصدّأ لَهُ** ذ , (K,) ve ayrıca **تصدّع له**, (TA,) yani **تصدّى له** (K, TA,) ki asıl olan odur; mânâsı **تعرّض له** [yani ona, yahut ona/ona dair şeye yöneldi, ona yönelip karşısına çıktı; vb.]. (TA.)

اِصَّدَأَ
8 **اِصَّدَأَ** ذ : 1’in ilk cümlesine bak.

صَدَأٌ
**صَدَأٌ** ذ **صَدِئَ**’in mastar ismidir [ona bak]. (S, M.) ― -b2- Yine [bir isim olarak] demirin pası, (S, M, * TA,) ve bakırın ve benzerinin (pası). (Har s. 481. [Fakat orada yanlışlıkla **صدآء** yazılmıştır.]) -A2- Yine: Bedence ince bir adam; (K, TA;) onda hafif, yahut çevik: onun **ء**’sinin **ع** yerine konulduğu söylenir. (TA. [Bkz. **صَدَعٌ**; ve ayrıca bkz. **صَدًى**.])

صَدِئٌ
**صَدِئٌ** ذ [**صَدِئَ**’in ism-i fâili, ona bak]. ― -b2- Şöyle denir: **يَدِى مِنَ الحَدِيدِ صَدِئَةٌ** “Elim [demirin pasından dolayı] kötü kokuludur.” (S.) ― -b3- Ve **هُوَ صَاغِرٌ صَدِئٌ** (mecaz kabul edilerek:) “O, kendisine zillet yahut utanç ve alçaklık yahut bayağılık yapışan kimsedir.” (S, K.) ― -b4- Ayrıca bkz. **أَصْدَأُ**.

صُدْأَةٌ
**صُدْأَةٌ** ذ , (S, M, K,) bir atta, (S, K,) ve bir keçide yahut oğlakta, (S,) siyaha meyleden bir doru renk (**شُقْرَةٌ**), (M, K, TA,) siyahlık baskın olmak üzere: (TA:) yahut kızıllıkla karışmış, yahut kızıllıkla boyanmış siyahlık [görünüşe göre demirin pası gibi]. (S.)

أَصْدَأُ
**أَصْدَأُ** ذ , (S, M, K,) bir ata nispetle, (K, TA,) yahut bir oğlağa nispetle, (TA,) siyaha meyleden bir doru renkte (yani **شُقْرَة** diye adlandırılan renkte), (M, K, TA,) siyahlık baskın olmak üzere: (TA:) yahut bir ata ve bir keçiye yahut oğlağa nispetle, (S,) yahut bir oğlağa nispetle, (K,) kızıllıkla karışmış, yahut kızıllıkla boyanmış siyah renkte [görünüşe göre demirin pası gibi]: (S, K:) müennesi **صَدْآءُ** (S, M, K,) ve ↓ **صَدِئَةٌ**. (M, L, TA.) Ve **كُمَيْتٌ أَصْدَأُ** [donuklukla boyanmış bir yağız, yahut koyu yağız, yahut kahverengi at]. (S.) ― -b2- Yine: Paslı, yahut paslanmış; demire ve benzerine nispetle. (M.) ― -b3- Ve [buradan] **كَتِيبَةٌ صَدْآءُ**, (M, ve K nüshalarında da böyle,) yahut **صَدْأًى**, (TA’ya göre K’da,) ve birincisi de, (TA,) [silahları yahut zırhları] demirin pasıyla kaplanmış bir asker topluluğu. (M, K.) ― -b4- Ve **صَدْآءُ**: Taşları siyaha meyleden kırmızı renkte olan, ve engebeli, yerle düz olmayan bir arazi (**أَرْضٌ**); bu taşların altında [başka] kaba taşlar, yahut bazen toprak ve taşlar bulunur. (Sh, L.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%A3/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

#### Madde başı: صدء

صَدَأَ
صَدَأَ A ( n. ac. صَدْء [ 1 ] ),
a.  Removed the rust from; polished.

صَدِىَ
SadiY^a A صَدُؤَ U ( n. ac. صَدَأ [ 4 ] ,  صَدَآءَة [ 22t ] ),
a.  Was, became rusty; was rust-colour. -

b.  Stood up to see.

صَدَّأَ
صَدَّأَ II ,
a.  Removed the rust from.

b.  [ coll. ], Was rusty & c.

تَصَدَّأَ
تَصَدَّأَ V
a.  [ La ], Confronted.

اِصْتَدَأَ
اِصْتَدَأَ VIII ,
a.  see II (b) .

صُدْأَة
صُدْأَة [ 3t ],
a.  Rust-colour; sorrelcolour.

صدَأ
صدَأ [ 4 ],
a.  Rust.

صَدِى
SadiY^ [ 5 ],
a.  Rusty.

أَصْدَأ
أَصْدَأ [ 14 ],
a.  Rusty, brown ( colour ).

##### Türkçe

صَدَأَ
**صَدَأَ** A (mastarı: **صَدْء** [1]),
a. Pası ondan giderdi; parlattı.

صَدِىَ
SadiY^a A **صَدُؤَ** U (mastarı: **صَدَأ** [4], **صَدَآءَة** [22t]),
a. Paslı idi, paslandı; pas rengi idi. -

b. Görmek için ayağa kalktı.

صَدَّأَ
**صَدَّأَ** II,
a. Pası ondan giderdi.

b. [topl.], Paslı idi vb.

تَصَدَّأَ
**تَصَدَّأَ** V
a. [La], Yüzleşti.

اِصْتَدَأَ
**اِصْتَدَأَ** VIII,
a. II (b)’ye bak.

صُدْأَة
**صُدْأَة** [3t],
a. Pas rengi; doru rengi.

صدَأ
**صدَأ** [4],
a. Pas.

صَدِى
SadiY^ [5],
a. Paslı.

أَصْدَأ
**أَصْدَأ** [14],
a. Paslı, kahverengi (renk).
