# صدأ — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%A3/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D8%AF%D8%A3/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [صدأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%A3.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: صدأ

باب الصاد والدال و و ا ي ء معهما
ص د ي، ص د أ، ص ي د، و ص د، أ ص د، د ي ص مستعملات صدي، صدء: الصَّدَى: الهامُ الذَّكَر، ويُجمَع أصداءً.
والصَّدَى: الدِّماغ نفسه.
ويقال: بل هو الموضع الذي جُعِلَ فيه السَّمْع من الدِّماغ، يقال: أَصَمَّ اللهُ صَدَى فلانٍ.
وقيل: بل أَصَمَّ اللهُ صَداه من صَدَى الصوت الذي يُجيب صوتَ المنادي، لقول الشاعر في وصف الدار:
صَمَّ صداها وعَفَا رَسْمُـهـا		واستَعجَمَتْ عن منطقِ السائل
وُحَّجة من يقول: الصَّدَى الدِّماغ قول العجاج:
لِهامِـهـم أرُضُّـه وأَنـقَـحُ		أُمَّ الصَّدَى عن الصَّدى وأَصْمَخُ
والصَّدَى: الصَّوتُ بين الجَبَل ونحوِه يُجيبُكَ مثل صَوْتِكَ والصَّدَى: طائرٌ تزعمُ العربُ أنّ الرجلَ اذا ماتَ خَرجَ من أُذُنَيهِ ويصيحُ: وافُلاناه، فأبْطَلَه رسول الله- صلى اللهُ عليه وعلى آله وسلّم-.
وإنّ فلاناً لَصَدَى مالٍ أي حَسَنُ القيام عليه.
والصَّدَى: العَطَشُ الشديد، ولا يكون ذلك حتى يجفَّ الدماغُ ويَيَبْس، ولذلك تنشق جِلْدةُ جَبْهةِ من يموتُ عَطَشاً، وتقول: صَدَيَ يَصْدَى صَدىً، فهو صَدْيانُ وامرأةٌ صديَى، ولا يقال: صادٍ ولا صادية.
وقيل: يقال صادٍ وصادية، وقال ذو الرُمّة: صَواديَ الهامِ والأَحشاءُ خافقةٌ والصَّداةُ فِعلُ المُتَصدِّي، وهو الذي يرفع رأسَه وصدره، يقال: جَعَلَ فلان يَتَصدَّى للمَلِك لينظر اليه، قال: لها كلَّما صاحَت صَداةٌ ورَكدَةٌ يصف الهامةَ.
والتَّصديَةُ: ضربُك يداً على يَدٍ لتسمع بذلك انساناً، يقال: صَدَّى تَصدِيةً، وهو من قوله: مُكاءً وتَصديةً وهو التصفيق.
والصَّوادي من النخيل: الطِّوال.
ويقال للرجل المُنتَصِب لأمرٍ يفكِّرُ فيه ويدبِّره: هو يُصاديه، قال الشاعر: باتَ يُصادي أمر حَزْمٍ أخصَفا والأَخصفُ: الذي فيه لونانِ من سوادٍ وبياض، وكذلك الشيء الذي يُظلِمُ ثم يبدو.
والصَّدَأ، مهموز، بمنزلة الوَسَخ على السيف، وتقول: صَدِىءَ يَصدَأ صَدَأً.
وتقول: انِه لصاغِرٌ صَدِىءٌ أي لزِمَه صَدَأُ العارِ واللوم.
ومن قال: صَدٍ، بالتخفيفِ، فانه يريد: صاغِر عَطشان.
وكل مصدرٍ من المنقوص المُلَيَّن يكون على بناء الصَّدى والنَّدى فالنَّعْتُ بالتخفيف نحو صَدٍ ونَدٍ، تقول: تقول: ثوبٌ نَدٍ وعطشانُ صَدٍ كما قال طرفة: ستعلمُ انْ مُتنا غداً أيُّنا الصَدي والصُّدأةُ: لون شُقْرةٍ يضربُ الى سَواد غالبٍ، يقال: فَرَسٌ أصدَأُ والأُنثى صَدْآء، والفعلُ صَدِىءَ يصدَأُ وأصدَأَ يُصدِىء.
ورجلٌ صُداويٌَ بمنزلة رُهاويّ، وصُداء حَيٌّ من اليَمَن.
واذا جاءت هذه المَدَّةُ فإنْ كانت في الأصل ياءً أو واواً فانّها تُجعَل في النسبة واواً كراهية التِقاء الياءات، ألا تَرى أنك تقول: رَحىً ورَحَيان، فقد علمت أن ألف رَحَى ياء وتقول: رَحَويّ لتلك العلّة.
وصَدّاء، مشدَّد، عَينٌ عَذْبةٌ معروفة في العرب، فقد تزوَّجَت امرأةُ لَقيط بنِ عَديٍّ بعد موته برجلٍ، فقال لها: أين أنا من لقيط? فقالت ماءٌ ولا كَصَدّاء، ومَرْعىً ولا كالسَّعْدان، فذَهَبتا مَثَلاً.
صيد:
المِصَيدة: ما يُصاد بها، لأنها من بنات الياء المعتلّة، وجمع المِصيَدة مَصايد بلا همز، مثل مَعايش جمع مَعيشة.
والصَّيَدُ معروف، والعرب تقول: خَرَجنا نصيد بَيضَ النَّعام ونَصيدُ الكَمْأَة، والافتعال منه الاصطيادَ، يقال: اصطادَ يصطاد فهو مُصطادٌ، والمَصيدُ مصطادٌ أيضاً، وخَرَج فلان يَتَصيَّدُ الوَحْشَ: اي يطلُب صيدَها.
والصَّيَدُ مصدر الأَصَيد، وله معنيان، يقال: مَلِكٌ أصيَدُ: لا يلتفت الى الناس يميناً ولا شِمالاً. والأصيَدُ أيضاً: من لا يستطيع الالتفات الى الناس يميناً وشِمالاً من داءٍ ونحوه، والفعلُ صَيِدَ يَصْيَدُ صَيَداً.
وأهل الحجاز يُثبتون الياءَ والواوَ في نحو صَيِدَ وعَوِرَ، وغيرُهم يقول: صادَ يَصادُ وعارَ يعارُ كما قال: أعارَتْ عَينُه أم لم تَعارا ودَواءُ الصَّيَد ان يُكْوَى مَوضع من العنق فيذهب الصَّيَد.
قد كنت عن اعِراض قومي مِذوَدا أَشفي المجانينُ وأكوي الأصيَدا والصاد: حرف يُصَغَّر صُوَيدة.
والصاد: ضرْيً من النُّحاس، والصّاد: الكبير، قال: يَضربْنَه بحَوافِرٍ كالصّادِ أي كالجَنْدل.
والمَصادُ: الجَبَل نفسُه، يجمعه العرب على مُصْدان مثل مُسْلان جمعُ مَسيل.
وصد:
الوَصيدُ: فِناء البيت، والوَصيد الباب.
أصد:
الإصْدُ والإِصاد والوِصاد اسمٌ والإيصاد المصدر.
والإصادُ والإصْدُ هما بمنزلة المُطْبق، يقال أطبَقَ عليهم الإصادُ والوٍصاد والإصد.
وأصَدْتُ عليهم وأوصدته، والهمز أعرف.
ونارٌ مُؤصَدة أي مُطبَقةٌ.
ديص:
الغُدَّةُ تَديصُ بين اللحم والجلد.
والاندِياصُ: الشيء يَنْسَلُّ من يدك، وتقول: انداصَ علينا بشَرِّه، وإنّه لمُنْداصٌ بالشَرِّ أي مُفاجىءٌ به وقّاع فيه.

### Türkçe

باب **الصاد** ve **الدال** ve **و** **ا** **ي** **ء** onlarla birlikte

**ص د ي**، **ص د أ**، **ص ي د**، ve **ص د**، **أ ص د**، **د ي ص** kullanılagelenlerdir **صدي**، **صدء**: **الصَّدَى**: erkek **الهامُ**’dur; ve **أصداءً** olarak çoğul yapılır.
Ve **الصَّدَى**: bizzat **الدِّماغ**’dır.
Ve denilir: bilakis o, **الدِّماغ**’dan işitmenin içine konulduğu yerdir; denilir: Allah falanın **صَدَى**’sını sağır etti.
Ve denildi: bilakis Allah onun **صَداه**’ını, çağıranın sesine cevap veren sesin **صَدَى**’sından sağır etti; şairin evin vasfında söylediği sözünden dolayı:
صَمَّ صداها وعَفَا رَسْمُـهـا		واستَعجَمَتْ عن منطقِ السائل
Ve “**الصَّدَى** **الدِّماغ**’dır” diyenin delili, **العجاج**’ın sözü:
لِهامِـهـم أرُضُّـه وأَنـقَـحُ		أُمَّ الصَّدَى عن الصَّدى وأَصْمَخُ
Ve **الصَّدَى**: dağ ile benzeri arasında olan, senin sesin gibi sana cevap veren sestir; ve **الصَّدَى**: Arapların, adam öldüğü zaman onun iki kulağından çıktığını ve “وافُلاناه” diye bağırdığını iddia ettikleri bir kuştur; bunu Resûlullah -Allah ona ve âline salât ve selâm etsin- iptal etti.
Ve muhakkak falan, malın **صَدَى**’sıdır; yani onun üzerinde güzelce durandır.
Ve **الصَّدَى**: şiddetli susuzluktur; bu, ancak **الدِّماغ** kuruyup katılaşıncaya kadar olmaz; bundan dolayı susuzluktan ölenin alın derisi yarılır; ve dersin: **صَدَيَ** **يَصْدَى** **صَدىً**; o hâlde o **صَدْيانُ**’dur ve kadın **صديَى**’dır; **صادٍ** ve **صادية** denilmez.
Ve denildi: **صادٍ** ve **صادية** denilir; ve **ذو الرُمّة** dedi:
صَواديَ الهامِ والأَحشاءُ خافقةٌ
Ve **الصَّداةُ**: **المُتَصدِّي**’nin fiilidir; o, başını ve göğsünü kaldıran kimsedir; denilir: falan, ona bakmak için krala **يَتَصدَّى** olmaya başladı; dedi:
لها كلَّما صاحَت صَداةٌ ورَكدَةٌ
**الهامة**’yi vasfeder.
Ve **التَّصديَةُ**: bununla bir insanı işittirmek için elini bir el üzerine vurmandır; denilir: **صَدَّى** **تَصدِيةً**; ve bu, onun sözü olan **مُكاءً وتَصديةً**’dendir; o da alkıştır.
Ve hurmalıklardan **الصَّوادي**: uzun olanlardır.
Ve bir iş için dikilen, onda düşünüp onu tedbir eden adama denilir: o, onu **يُصاديه**; şair dedi:
باتَ يُصادي أمر حَزْمٍ أخصَفا
Ve **الأَخصفُ**: içinde siyahlık ve beyazlıktan iki renk bulunan şeydir; ve aynı şekilde kararıp sonra beliren şeydir.
Ve **الصَّدَأ** hemzelidir; kılıç üzerindeki kir mesabesindedir; ve dersin: **صَدِىءَ** **يَصدَأ** **صَدَأً**.
Ve dersin: muhakkak o, küçük düşmüş **صَدِىءٌ**’dür; yani ona ayıp ve kınamanın **صَدَأُ**’u yapıştı.
Ve **صَدٍ** (hafifletmeyle) diyen, muhakkak o, “küçük düşmüş susuz”u kasteder.
Ve yumuşatılmış eksik olandan her masdar, **الصَّدى** ve **النَّدى** binası üzere olur; sıfat ise hafifletmeyle **صَدٍ** ve **نَدٍ** gibi olur; dersin: dersin: elbise **نَدٍ**’dir ve susuz **صَدٍ**’dir; **طرفة**’nin dediği gibi:
ستعلمُ انْ مُتنا غداً أيُّنا الصَدي
Ve **الصُّدأةُ**: baskın bir siyahlığa vuran sarılık rengidir; denilir: at **أصدَأُ**’dur; dişisi **صَدْآء**’dır; fiil **صَدِىءَ** **يصدَأُ** ve **أصدَأَ** **يُصدِىء**’dür.
Ve adam **صُداويٌَ**’dir; **رُهاويّ** mesabesindedir; ve **صُداء** Yemen’den bir kabiledir.
Ve bu uzatma geldiği zaman, eğer aslında **ياءً** veya **واواً** ise, nispette **واواً** yapılır; **الياءات**’ın birleşmesinden hoşlanmama sebebiyle; görmüyor musun ki sen **رَحىً** ve **رَحَيان** dersin; artık **رَحَى**’nın elifinin **ياء** olduğunu bildin; ve o illet sebebiyle **رَحَويّ** dersin.
Ve **صَدّاء** (şeddeli): Araplarda bilinen tatlı bir pınardır; **لَقيط بنِ عَديّ**’nin karısı onun ölümünden sonra bir adamla evlendi; o da ona dedi: “Ben, **لقيط**’ten neredeyim?” O dedi: “Su var, fakat **كَصَدّاء** gibi değil; otlak var, fakat **كالسَّعْدان** gibi değil”; böylece ikisi mesel oldu.

**صيد**:
**المِصَيدة**: onunla avlanılan şeydir; çünkü o, illetli **الياء**’ın kızlarındandır; ve **المِصيَدة**’nin çoğulu, hemzesiz **مَصايد**’dir; **مَعيشة**’nin çoğulu **مَعايش** gibi.
Ve **الصَّيَدُ** bilinen şeydir; Araplar der: “Devekuşu yumurtası avlamak için çıktık ve **الكَمْأَة** avlarız”; ve ondan iftiâl, **الاصطيادَ**’dır; denilir: **اصطادَ** **يصطاد**; o hâlde o **مُصطادٌ**’dır; ve **المَصيدُ** da **مصطادٌ**’dır; ve falan **يَتَصيَّدُ الوَحْشَ** için çıktı: yani onun avını ister.
Ve **الصَّيَدُ** **الأَصَيد**’in masdarıdır; ve onun iki manası vardır: denilir: **مَلِكٌ أصيَدُ**: insanlara sağa da sola da dönüp bakmaz. Ve **الأصيَدُ** ayrıca: hastalık ve benzeri bir şeyden dolayı insanlara sağa ve sola dönüp bakmaya güç yetiremeyendir; fiil **صَيِدَ** **يَصْيَدُ** **صَيَداً**’dır.
Ve Hicaz ehli, **صَيِدَ** ve **عَوِرَ** gibi yerlerde **الياءَ** ve **الواوَ**’u sabit kılar; başkaları ise **صادَ** **يَصادُ** ve **عارَ** **يعارُ** der; onun dediği gibi:
أعارَتْ عَينُه أم لم تَعارا
Ve **الصَّيَد**’in ilacı, boyundan bir yerin dağlanmasıdır; böylece **الصَّيَد** gider.
قد كنت عن اعِراض قومي مِذوَدا أَشفي المجانينُ وأكوي الأصيَدا
Ve **الصاد**: **صُوَيدة** olarak küçültülen bir harftir.
Ve **الصاد**: bakırdan bir **ضرْيً**’dir; ve **الصّاد**: büyük olandır; dedi:
يَضربْنَه بحَوافِرٍ كالصّادِ
yani **الجَنْدل** gibi.
Ve **المَصادُ**: bizzat dağın kendisidir; Araplar onu, **مَسيل**’in çoğulu **مُسْلان** gibi, **مُصْدان** üzerine çoğul yapar.

**وصد**:
**الوَصيدُ**: evin avlusudur; ve **الوَصيد** kapıdır.

**أصد**:
**الإصْدُ** ve **الإِصاد** ve **الوِصاد** bir isimdir; ve **الإيصاد** masdardır.
Ve **الإصادُ** ve **الإصْدُ**, **المُطْبق** mesabesindedir; denilir: onların üzerine **الإصادُ** ve **الوٍصاد** ve **الإصد** kapandı.
Ve onların üzerine **أصَدْتُ** ve onu **أوصدته**; hemze daha bilinenidir.
Ve **نارٌ مُؤصَدة**: yani kapatılmıştır.

**ديص**:
**الغُدَّةُ** et ile deri arasında **تَديصُ** eder.
Ve **الاندِياصُ**: şeyin elinden sıyrılıp çıkmasıdır; ve dersin: onun şerriyle üzerimize **انداصَ**; ve muhakkak o, şer ile **مُنْداصٌ**’dur; yani onunla ansızın gelen, ona dalan kimsedir.
