# صدأ — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%A3/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D8%AF%D8%A3/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [صدأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%A3.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: صدأ

الصدأة، بالضم من شيات المعز والخيل وهي شقرة تضرب إلى السواد الغالب وقد صدئ الفرس والجدي يصدأ ويصدؤ كفرح وكرم الأول هو المشهور والمعروف، والقياس لا يقتضي غيره، لأن أفعال الألوان لا تكاد تخرج عن فعل كفرح، وعليه اقتصر الجوهري وابن سيده وابن القوطية، وابن القطاع مع كثرة جمعه للغرائب، وابن طريف، وأما الثاني فليس بمعروف سماعا، ولا يقتضيه قياس، قاله شيخنا. قلت: والذي في لسان العرب أن الفعل منه على وجهين صدئ يصدأ وأصدأ يصدئ أي كفرح وأفعل ولم يتعرض له أحد، بل غفل عنه شيخنا مع سعة اطلاعه وهو أي الفرس أو الجدي أصدأ كأحمر، وهي أي الأنثى صدآء كحمراء، وصدئة، كذا في المحكم ولسان العرب والصدأ مهموز مقصور: الطبع والدنس يركبان الحديد، وقد صدئ الحديد ونحوه يصدأ صدأ وهو أصدأ: علاه أي ركبه الطبع بالتحريك وهو الوسخ كالدنس وصدأ الحديد: وسخه، وفي الحديث إن هذه القلوب تصدأ كما يصدأ الحديد وهو أن يركبها الرين بمباشرة المعاصي والآثام، فيذهب بجلائه كما يعلو الصدأ وجه المرآة والسيف ونحوهما. وصدئ الرجل كفرح، إذا انتصب فنظر. ويقال صدأ المرآة كمنع وصدأها تصدئة إذا جلاها أي أزال عنها الصدأ ليكتحل به. ويقال: كتيبة صدأى وجأواء إذا عليها وفي بعض النسخ: عليتها مثل صدأ الحديد وفي بعض النسخ: علاها ورجل صدأ محركة إذا كان لطيف الجسم. وأما ما ذكر عن عمر رضي الله عنه أنه سأل الأسقف عن الخلفاء، فحدثه، حتى انتهى إلى نعت الرابع منهم، فقال: صدأ من حديد، ويروي صدع من حديد، أراد دوام لبس الحديد لاتصال الحروب في أيام علي رضي الله عنه، وما مني به من مقاتلة الخوارج والبغاة، وملابسة الأمور المشكلة والخطوب المعضلة، ولذلك قال عمر رضي الله عنه: واذفراه تضجرا من ذلك واستفحاشا. ورواه أبو عبيد غير مهموز، كأن الصدأ لغة في الصدع، وهو اللطيف الجسم، أراد أن عليا خفيف الجسم يخف إلى الحروب ولا يكسل لشدة بأسه وشجاعته. قال: والصدأ أشبه بالمعنى، لأن الصدأ له ذفر، ولذلك قال عمر: واذفراه، وهو حدة رائحة الشيء خبيثا كان أو طيبا. قال الأزهري: والذي ذهب إليه شمر معناه حسن: أراد أنه - يعني عليا - خفيف يخف إلى الحرب فلا يكسل وهو حديد لشدة بأسه وشجاعته، قال الله عز وجل  وأنزلنا الحديد فيه بأس شديد  والصدآء كسلسال ويقال الصداء بالتشديد ككتان: ركية قاله المفضل أو عين، ما عندهم أعذب منها أي من مائها ومنه المثل الذي رواه المنذري عن أبي الهيثم ماء ولا كصداء بالتشديد والمد، وذكر أن المثل لقذور بنت قيس بن خالد الشيباني، وكانت زوجة لقيط بن زرارة، فتزوجها بعده رجل من قومها، فقال لها يوما: أنا أجمل أم لقيط? فقالت: ماء ولا كصداء، أي أنت جميل ولست مثله، قال المفضل: وفيها يقول ضرار بن عمرو السعدي:
  وإني وتهيامي بزينـب كـالـذي                      يحاول من أحواض صداء مشربا
  قلت: وروى المبرد في الكامل هذه الحكاية بأبسط من هذا. وأورد شيخنا على المؤلف في هذه المادة أمورا. منها إدخال أل على صداء، وهو علم. والثاني وزنه بسلسال، فإن وزنه عند أهل الصرف فنعال كما قاله ابن القطاع وغيره وصداء وزنها فعلاء كحمراء، على رأي من يجعلها من المهموز، انتهى. قلت: أما الأول فظاهر، وقد تعقب على الجوهري بمثله في س ل ع. ونص المبرد على منعه. وأما الثاني ففي لسان العرب: قال الأزهري: ولا أدري صداء فعالا أو فعلاء فإن كان فعالا فهو من صدأ يصدأ أو صدئ يصدأ، وقال شمر: صدأ الهام يصدأ إذا صاح وإن كان صداء فعلاء فهو من المضاعف، كقولهم صماء من الصمم. قلت: وسيأتي في ص د د ما يتعلق بهذا إن شاء الله تعالى. قال شيخنا: وحكى بعضهم الضم فيه أيضا، وفي شرح الخمر طاشية بعد ذكر القولين: ويقصر، اسم عين وقيل: بئر، ورواية المبرد كحمراء، والأكثر على التشديد. قلت: والذي في سياق عبارة الكامل التخفيف عن الأصمعي وأبي عبيدة، وكذلك سمعا عن العرب، وأن من ثقل فقد أخطأ، ثم قال: وفي شرح أمالي القالي: سميت به لأنها تصد من شرب منها عن غيرها، وفي شرح نوادر القالي: ومنهم من يضم الصاد، وأنشد ابن الأعرابي:
  كصاحب صداء الذي ليس رائيا                      كصداء ماء ذاقه الدهر شارب ثم قال: وقال ابن يزيد: إنه لا يصل إليها إلا بالمزاحمة، لفرط حسنها، كالذي يرد هذا الماء فإنه يزاحم عليه لفرط عذوبته، انتهى. ويقال هو صاغر صدئ إذا لزمه العار واللوم ويقال: يدي من الحديد صدئة أي سهكة وصداء كغراب: حي باليمن هو صداء بن حرب بن علة بن جلد ابن مالك بن جسر من مذحج منهم زياد بن الحارث ويقال: حارثة، قال البخاري، والأول أصح، له وفادة وصحبة وحديث طويل أخرجه أحمد وهو من أذن فهو يقيم الصدائي هكذا في النسخ، وفي لسان العرب والنسبة إليه صداوي بمنزلة الرهاوي، قال: وهذه المدة وإن كانت في الأصل ياءا أو واوا فإنما تجعل في النسبة واوا، كراهية التقاء الياءات، ألا ترى أنك تقول رحى ورحيان، فقد علمت أن ألف رحى ياء، وقالوا في النسبة إليها رحوي لتلك العلة. وفي نوادر أبي مسحل يقال: تصدأ له وتصدع له وتصدى له معتلا بمعنى تعرض له، وأصله الإعلال، وإنما همزوه فصاحة كرثأت المرأة زوجها وغير ذلك على قول الفراء. وجدي أصدأ وفرس أصدأ بين الصدإ إذا كان أسود وهو مشرب بحمرة وقد صدئ وعناق صدآء، ويقال: كميت أصدأ إذا علته كدرة. وعن الأصمعي في باب ألوان الإبل: إذا خالط كمتة البعير مثل صدإ الحديد فهي الحوة، وعن شمر: الصدآء على فعلاء: الأرض التي ترى حجرها أصدأ أحمر تضرب إلى السواد، لا تكون إلا غليظة، ولا تكون مستوية بالأرض، وما تحت حجارة الصدآء أرض غليظة، وربما طينا وحجارة، كذا في لسان العرب.

### Türkçe

**الصدأة**: zamme ile; keçilerin ve atların alâmetlerindendir; siyahlığın galip olduğu bir karalığa vuran bir sarılıktır. At ve oğlak **صدئ** eder; **يصدأ** ve **يصدؤ** eder; **كفرح** ve **كرم** gibi. Birincisi meşhur ve bilinen odur; kıyas da ondan başkasını gerektirmez; çünkü renklerin fiilleri neredeyse **فعل كفرح**’tan çıkmaz. Cevherî, İbn Sîde ve İbnü’l-Kûtıyye bununla yetindi; garipleri çokça toplayan İbnü’l-Kattâ‘ da, İbn Tarîf de. İkincisine gelince: semâ‘ yoluyla bilinen değildir; kıyas da onu gerektirmez; bunu şeyhimiz söyledi. Dedim: **لسان العرب**’da olan şudur ki fiil ondan iki vecih üzeredir: **صدئ يصدأ** ve **أصدأ يصدئ**; yani **كفرح** ve **أفعل** gibi; buna kimse temas etmedi; bilakis şeyhimiz, vüs‘atli ıttılâ‘ına rağmen, ondan gaflet etti. O (yani at veya oğlak) **أصدأ**’dır, **كأحمر** gibi; dişisi **صدآء**’dır, **كحمراء** gibi; ve **صدئة**. Böylece **المحكم** ve **لسان العرب**’da.

**الصدأ**: hemzeli, maksûr; tabiat ve kir, demire biner. Demir ve benzeri **صدئ** eder, **يصدأ** eder; **صدأ** (olarak); o **أصدأ**’dır: üzerine çıktı, yani tabiat ona bindi; tahrîk ile **الطبع**: pisliktir, **كالدنس**. “Demirin **صدأ**’sı”: onu kirletti. Hadiste: “Şu kalpler, demirin **يصدأ** ettiği gibi **تصدأ** eder.” Bu, günahlar ve suçlarla doğrudan temas sebebiyle pasın ona binmesidir; cilasıyla gider; tıpkı **الصدأ**’nın ayna yüzüne, kılıca ve benzerlerine yükselmesi gibi.

Adam **صدئ** etti, **كفرح** gibi: dikildi de baktı, denilir. Ve “aynayı **صدأ** etti”, **كمنع** gibi; ve “onu **تصدئة** etti”: onu cilaladı; yani ondan **الصدأ**’yı giderdi ki onunla sürme çekinsin.

Ve denilir: **كتيبة صدأى** ve **جأواء**: üzerinde (bu vardır). Bazı nüshalarda: “üst kısmı, demirin **صدأ**’sı gibi”; bazı nüshalarda: “üzerine çıktı.” Ve “adam **صدأ**” (muharrake): bedeni latif olursa.

Ömer’den (Allah ondan razı olsun) nakledilen şeye gelince: piskoposa halifeler hakkında sordu; o da ona haber verdi; nihayet onların dördüncüsünün vasfına vardı; dedi ki: “Demirden **صدأ**.” “Demirden **صدع**” diye de rivayet olunur. Muradı: Ali’nin (Allah ondan razı olsun) günlerindeki savaşların bitişikliği sebebiyle demiri sürekli giymesi; Hâricîlerle ve bâğîlerle savaşmakla karşılaştığı; müşkil işler ve çetin belâlarla iç içe oluşu. Bundan dolayı Ömer (Allah ondan razı olsun) “**واذفراه**” dedi; bundan bıkkınlık ve onu büyük görme olarak. Ebû Ubeyd onu hemzesiz rivayet etti; sanki **الصدأ**, **الصدع**’da bir lugattır; o da latif bedendir. Muradı: Ali’nin hafif bedenli olması; savaşlara hafifçe koşması ve şiddetli yiğitliği ve cesareti sebebiyle gevşememesidir. Dedi ki: “**الصدأ** manaya daha benzer; çünkü **الصدأ**’nın **ذفر**’i vardır; bundan dolayı Ömer ‘**واذفراه**’ dedi.” O, şeyin kokusunun keskinliğidir; kötü de olsa iyi de olsa. Ezherî dedi ki: Şemmer’in gittiği mana güzeldir: Muradı odur ki — yani Ali — hafiftir; savaşa hafifçe koşar da gevşemez; ve o demirdir; şiddetli yiğitliği ve cesareti sebebiyle. Allah عز وجل dedi: “Ve demiri indirdik; onda şiddetli bir güç vardır.”

**الصدآء**: **كسلسال**; ve “**الصداء**” teşdîd ile, **ككتان** gibi: bir kuyu; bunu Mufaddal söyledi; yahut bir pınar; onların yanında ondan (yani suyundan) daha tatlısı yoktur. Ondandır, Münzirî’nin Ebû’l-Heysem’den rivayet ettiği mesel: “Su var; fakat teşdîd ve med ile **صداء** gibi yok.” Ve zikretti ki mesel, Şeybânî Kays b. Hâlid’in kızı Kudzûr içindir; o, Lekît b. Zerâre’nin karısı idi; ondan sonra kavminden bir adam onunla evlendi; bir gün ona dedi: “Ben mi daha güzelim, yoksa Lekît mi?” Dedi ki: “Su var; fakat **صداء** gibi yok.” Yani: sen güzelsin, fakat onun gibi değilsin. Mufaddal dedi ki: Dırâr b. Amr es-Sa‘dî onun hakkında şöyle der:
  وإني وتهيامي بزينـب كـالـذي                      يحاول من أحواض صداء مشربا

Dedim: Müberred **الكامل**’de bu hikâyeyi bundan daha geniş olarak rivayet etti. Şeyhimiz bu maddede müellife bazı şeyler itiraz etti. Onlardan: **صداء** üzerine **أل**’i sokması; hâlbuki o bir alemdir. İkincisi: onu **سلسال** ile vezinlemesi; çünkü sarf ehline göre onun vezni **فنعال**’dır; İbnü’l-Kattâ‘ ve başkaları bunu söyledi. Ve **صداء**’ın vezni **فعلاء**’dır, **كحمراء** gibi; onu hemzeliden kılanın görüşüne göre. Bitti. Dedim: Birincisi açıktır; Cevherî’ye bunun benzeriyle **س ل ع**’da itiraz edilmiştir; Müberred onun men‘ini açıkça söyledi. İkincisine gelince: **لسان العرب**’da: Ezherî dedi ki: “Bilmiyorum, **صداء** **فعالا** mıdır yoksa **فعلاء** mıdır; eğer **فعالا** ise **صدأ يصدأ**’dan yahut **صدئ يصدأ**’dandır.” Şemmer dedi ki: “**صدأ** baş **يصدأ** eder: bağırdığı zaman.” Ve eğer **صداء** **فعلاء** ise, o müzâ‘aftandır; onların “**صماء**” demeleri gibi, **الصمم**’den. Dedim: Bununla ilgili olan, Allah تعالى dilerse, **ص د د**’de gelecektir. Şeyhimiz dedi ki: Bazıları onda zammeyi de nakletti. Ve **شرح الخمر طاشية**’de iki kavli zikrettikten sonra: “Kısaltılır; bir pınarın adıdır; ve ‘kuyu’ denildi; Müberred’in rivayeti **كحمراء** gibidir; ekseriyet teşdîd üzerinedir.” Dedim: **الكامل** ibaresinin siyakında, Asma‘î ve Ebû Ubeyde’den tahfîf vardır; ve aynı şekilde Araplardan semâ‘ yoluyla; ve kim ağırlaştırırsa hata etmiştir. Sonra dedi ki: **شرح أمالي القالي**’de: “Onunla adlandırıldı; çünkü ondan içmek, ondan başkasından içmekten alıkoyar (**تصد**).” Ve **شرح نوادر القالي**’de: “Onlardan bazıları **الصاد**’ı da zammeler.” Ve İbnü’l-A‘râbî şu beyti okudu:
  كصاحب صداء الذي ليس رائيا                      كصداء ماء ذاقه الدهر شارب

Sonra dedi ki: İbn Yezîd dedi: “Ona ancak itişip kakışmakla ulaşılır; aşırı güzelliğinden dolayı; tıpkı bu suya gelen kimsenin, aşırı tatlılığından dolayı onun üzerine itişip kakışması gibi.” Bitti.

Ve denilir: “O, küçük düşmüş **صدئ**’dir”: ayıp ve kınama ona yapıştığı zaman. Ve denilir: “Elim demirden **صدئة**’dir”: yani zayıf.

Ve **صداء** **كغراب** gibi: Yemen’de bir kabiledir; o, Müzhec’ten **صداء بن حرب بن علة بن جلد ابن مالك بن جسر**’dir. Onlardandır Ziyâd b. el-Hâris; ve “Hârise” denilir. Buhârî dedi; birincisi daha sahihtir. Onun bir heyet gelişi, sahâbeliği ve uzun bir hadisi vardır; Ahmed onu çıkardı. Ve o, “ezan okuyan kimse”dir; o halde “**يقيم الصدائي**” (nüshalarda böyle). **لسان العرب**’da: nisbeti ona **صداوي**’dir; **الرهاوي** menzilesinde. Dedi ki: Bu müddet, aslında ister **ياء** ister **واو** olsun, nisbet içinde ancak **واو** yapılır; **الياءات**’ın buluşmasından hoşlanmamak için. Görmez misin ki “**رحى**” ve “**رحيان**” dersin; böylece bildin ki **رحى**’nın elifi **ياء**’dır; ve ona nisbetle o illet sebebiyle “**رحوي**” dediler.

Ebû Mishel’in **نوادر**’inde: “Ona **تصدأ** etti” ve “ona **تصدع** etti” ve “ona **تصدى** etti” denilir; “ona maruz oldu” manasında, i‘lâl edilmiş olarak; aslı i‘lâldir; onu ancak fesahat olarak hemzelediler; “Kadın, kocasını **كرثأت** etti” ve bunun dışındakiler gibi; Ferrâ’nın kavline göre.

Oğlak **أصدأ** ve at **أصدأ**: **الصدإ** açıkça (belli) iken; siyah olup kızıllıkla karışık olduğu zaman. Ve **صدئ** etmiştir. Ve dişi keçi **صدآء**. Ve denilir: “**كميت أصدأ**”: bulanıklık ona çıktığı zaman.

Asma‘î’den, develerin renkleri babında: “Devenin **كمتة**’sine demirin **صدإ**’si gibi bir şey karıştığı zaman, o **الحوة**’dir.” Şemmer’den: **الصدآء** **على فعلاء**: taşı **أصدأ** (kızıl, siyaha vuran) görülen topraktır; ancak kalın (sert) olur; yerle düz olmaz. **الصدآء** taşlarının altı kalın topraktır; bazen çamur ve taş olur. Böylece **لسان العرب**’da.
