# صدر (ص-د-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D8%AF%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Okun ön yarısına denir

- Harfler: ص - د - ر
- Kur'an'da: 46 geçiş · 43 ayet · 16 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (16)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [الصُّدُورِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1/siga/%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%8F%D9%91%D8%AF%D9%8F%D9%88%D8%B1%D9%90.md) | الْفُعُولِ | Kafalar | 15 | 15 | [3:119](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1/ayet/3:119.md) |
| [صُدُورِهِمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1/siga/%D8%B5%D9%8F%D8%AF%D9%8F%D9%88%D8%B1%D9%90%D9%87%D9%90%D9%85%D9%92.md) | فُعُولِهِمْ | Onların kafaları | 5 | 5 | [7:43](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1/ayet/7:43.md) |
| [صُدُورُهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1/siga/%D8%B5%D9%8F%D8%AF%D9%8F%D9%88%D8%B1%D9%8F%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | فُعُولُهُمْ | Onların kafaları | 4 | 4 | [3:118](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1/ayet/3:118.md) |
| [صُدُورِكُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1/siga/%D8%B5%D9%8F%D8%AF%D9%8F%D9%88%D8%B1%D9%90%D9%83%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | فُعُولِكُمْ | Kafalarınız | 4 | 4 | [3:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1/ayet/3:29.md) |
| [صَدْرَهُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1/siga/%D8%B5%D9%8E%D8%AF%D9%92%D8%B1%D9%8E%D9%87%D9%8F.md) | فَعْلَهُ | Onun kafası | 3 | 2 | [6:125](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1/ayet/6:125.md) |
| [صُدُورِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1/siga/%D8%B5%D9%8F%D8%AF%D9%8F%D9%88%D8%B1%D9%90.md) | فُعُولِ | Kafalar | 3 | 3 | [29:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1/ayet/29:10.md) |
| [صَدْرُكَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1/siga/%D8%B5%D9%8E%D8%AF%D9%92%D8%B1%D9%8F%D9%83%D9%8E.md) | فَعْلُكَ | Kafan | 2 | 2 | [11:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1/ayet/11:12.md) |
| [صَدْرِي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1/siga/%D8%B5%D9%8E%D8%AF%D9%92%D8%B1%D9%90%D9%8A.md) | فَعْلِي | Kafam | 2 | 2 | [20:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1/ayet/20:25.md) |
| [الصُّدُورُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1/siga/%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%8F%D9%91%D8%AF%D9%8F%D9%88%D8%B1%D9%8F.md) | الْفُعُولُ | Kafalar | 1 | 1 | [40:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1/ayet/40:19.md) |
| [صَدْرًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1/siga/%D8%B5%D9%8E%D8%AF%D9%92%D8%B1%D9%8B%D8%A7.md) | فَعْلًا | Kafa | 1 | 1 | [16:106](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1/ayet/16:106.md) |
| [صَدْرَكَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1/siga/%D8%B5%D9%8E%D8%AF%D9%92%D8%B1%D9%8E%D9%83%D9%8E.md) | فَعْلَكَ | Kafan | 1 | 1 | [94:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1/ayet/94:1.md) |
| [صَدْرِكَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1/siga/%D8%B5%D9%8E%D8%AF%D9%92%D8%B1%D9%90%D9%83%D9%8E.md) | فَعْلِكَ | Kafan | 1 | 1 | [7:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1/ayet/7:2.md) |
| [صُدُورَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1/siga/%D8%B5%D9%8F%D8%AF%D9%8F%D9%88%D8%B1%D9%8E.md) | فُعُولَ | Kafalar | 1 | 1 | [9:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1/ayet/9:14.md) |
| [صُدُورَهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1/siga/%D8%B5%D9%8F%D8%AF%D9%8F%D9%88%D8%B1%D9%8E%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | فُعُولَهُمْ | Onların kafaları | 1 | 1 | [11:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1/ayet/11:5.md) |
| [يَصْدُرُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%B5%D9%92%D8%AF%D9%8F%D8%B1%D9%8F.md) | يَفْعُلُ | Geri dönmek üzere gider | 1 | 1 | [99:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1/ayet/99:6.md) |
| [يُصْدِرَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1/siga/%D9%8A%D9%8F%D8%B5%D9%92%D8%AF%D9%90%D8%B1%D9%8E.md) | يُفْعِلَ | Geri dönmek üzere götürür | 1 | 1 | [28:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1/ayet/28:23.md) |

## Mücavir kökler — 61 mücavir (238 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [شرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%AD.md) — 5 ortak ayet · G² 50 · “Şeriha” et dilimi demektir
2. [ذو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88.md) — 12 ortak ayet · G² 49 · Sahip
3. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 19 ortak ayet · G² 29 · Dağın sivri noktası demektir
4. [ضيق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%82.md) — 4 ortak ayet · G² 25 · Dar geçit, boğaz demektir
5. [خفي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D9%8A.md) — 5 ortak ayet · G² 23 · Hafy, Sık ağaçlı yerdir
6. [علن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%86.md) — 4 ortak ayet · G² 22 · “A’ren” mahallenin orta yeri, evler arası avlu demektir
7. [حوج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%AC.md) — 2 ortak ayet · G² 16 · Hace deve dikeni demektir
8. [سرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B1.md) — 4 ortak ayet · G² 14 · Serer üstüne oturulan kanepe türü divandır
9. [نزع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D8%B9.md) — 3 ortak ayet · G² 13 · Gerilmiş yay demektir
10. [شفي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · Çukur, kuyu gibi yerlerin kenar kısmıdır
11. [بدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 11 · Açığa çıkarırsınız
12. [حرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AC.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Haric içiden geçilmesi zor ağaçlık yer demektir
13. [كنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%86%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Okların konduğu kap demektir
14. [غلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%84%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Ğille, İç gömlek demektir
15. [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) — 5 ortak ayet · G² 8 · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
16. [سلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%85.md) — 4 ortak ayet · G² 6 · “Süllem” merdiven demektir
17. [غشو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B4%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Örter
18. [وثق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AB%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Anlaşma
19. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 20 ortak ayet · G² 5 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
20. [كبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%B1.md) — 4 ortak ayet · G² 5 · Yaşlı adamdır
21. [سلط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D8%B7.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Salata, doğranmış sebze demektir
22. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 10 ortak ayet · G² 5 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
23. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 5 ortak ayet · G² 4 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
24. [عقل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Akledersiniz
25. [قتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…
26. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 5 ortak ayet · G² 3 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
27. [بلغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%BA.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · İş ayakkabısı
28. [سمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D8%B9.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · İşiten
29. [حبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Habbe حَبَّ tane demektir (Tahıl tanesi)
30. [وجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Su birikintisidir
31. [نهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“ akıp denize giden…
32. [رجع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Rac’, ırmakta akan suyun ters istikamette aktığı yerdir
33. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 4 ortak ayet · G² 2 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
34. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 13 ortak ayet · G² 2 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
35. [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — 4 ortak ayet · G² 1 · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
36. [نذر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B0%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Savaşta veya yürüyüşteki öncüdür
37. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 5 ortak ayet · G² 1 · Şey
38. [لقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%82%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · “Lekat” iki yerleşik bölge arasındaki buluşma yerinin adıdır
39. [نصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Bereketli yağmurla sulanmış toprak demektir
40. [بصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B5%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Basar çevresiyle birlikte göz, ayn ise gözbebeği…
41. [دون](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Dane, inek yavrusuna denir
42. [غير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Ğayr, Ğayr dışında demektir
43. [نزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 1 · “Nezle” konaklama yeri demektir
44. [نبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
45. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 8 ortak ayet · G² 1 · Ribve, tümsek demektir
46. [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md) — 3 ortak ayet · G² 1 · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
47. [ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 1 · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
48. [مع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Beraber
49. [هدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 1 · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…
50. [كتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md) — 3 ortak ayet · G² 1 · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
51. [ضلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Fi Tadlil Dalle kaybolan deve demektir
52. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 0 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
53. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 4 ortak ayet · G² 0 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
54. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 4 ortak ayet · G² 0 · Beyn topraktaki yarık demektir
55. [عذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%A8.md) — 3 ortak ayet · G² 0 · Su yosunudur
56. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 9 ortak ayet · G² 0 · Kevn, tepe demektir
57. [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Baid uzak demektir
58. [أمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Murar acı bir ağacın adıdır
59. [وقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Takva kelimesindeki ilk te harfi vavdan dönüşmüştür, vav…
60. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D8%AF%D8%B1/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | صدر |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md), فؤاد, [نحر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [ورد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B1%D8%AF.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Varlığın veya bedenin ön, üst ve yüzleşen cephesi; su kaynağından doymuş olarak ayrılıp geri dönme hareketi. |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın dış dünyayı göğüsleyen, niyet ve yönelişlerin toplanıp dışa vurulduğu iç cephesi; mahşerde amellerin sonucunu görmek üzere merkezden ayrılıp dağılma hali. |
| Çekirdek Özet 3 | Giriş ve kaynağa yöneliş ([ورد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B1%D8%AF.md)) karşıtı olarak sistemden dışa akış, menşe olma, çıkış ve öncülük ilkesi. |
| Kritik Hata Riski | Kavramı yalnızca fiziksel bir göğüs kemiğine veya kafatasına indirgeyerek, Kur'an'da bilincin dış dünyayla temas kurduğu ve niyetlerin mayalandığı dinamik ön cephe vasfını gözden kaçırmak. |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| صد | Katılık, set çekme, engelleme, karşı durma, bir şeye yüz çevirip yönelme veya öne çıkma | ر | Kökün taşıdığı karşı durma ve yüzleşme anlamına akışkanlık, öncülük ve kaynaktan ayrılarak dağılma dinamiği eklenmiş; böylece öne yönelen ilk cephe ve oradan dışa doğru yayılma anlamı meydana gelmiştir. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ص | Olta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırma | Bir amaca kilitlenme, öne doğru odaklanma ve yüzleşme hamlesini kurar. |
| د | Kapı; giriş, geçiş, hareket | İçerisi ile dışarısı arasında bir geçiş alanı oluşturur; dışa açılmayı sağlar. |
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | En önde ve üstte olma, başlangıç noktasını teşkil etme ve liderlik vasfını yükler. |
| صدر | Odaklanarak kapıdan öne atılan ve başı çeken hareket | Bir yapının en önünde duran, dış dünyaya ilk kapıyı açan, olayları göğüsleyen ve oradan dışarıya doğru hareketi başlatan merkez. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bedenin veya herhangi bir nesnenin ön, üst ve dışa bakan kısmı (göğüs bölgesi, mızrağın ucu); develerin su kaynağından içtikten sonra geri dönüp ayrılması (hilâfü'l-vird). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | A‘şâ bir beytinde kökü mızrağın uç kısmı için şöyle kullanır: وتَشْرَقُ بالقَوْل الذي قد أَذَعْتَه / كما شَرِقَتْ صَدْر القَناة من الدَّمِ |
| Erken Arapça kullanım | Zü’r-Rimme deveyi göğüs bağıyla (تصدير) bağlamayı zikreder; ayrıca su başından dönüşteki telaş ve ayrılışı ifade eden Arap darbımeselinde geçer: تركتهم على مثل ليلة الصدر |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde صدر kökü düzen, sıra, öncelik ve kaynaktan dışa doğru sıralanma semantiğiyle doğrudan irtibatlıdır. Batı Sami dillerinden İbranicede sēder biçimi düzen, dizi, ayin sırası ve intizam anlamını taşırken; Süryanicede sdārā / sedrā kelimesi saf, sıra, sıralanmış birlik ve tertip edilmiş metin manalarına gelir. Arapçada bu kök bir yandan canlının veya nesnenin en önünde sıralanan, dışa karşı duran üst kısmını (göğüs ve ön cephe) ifade etmiş, diğer yandan da belirli bir sırayla su kaynağından ayrılarak dışarıya doğru dağılmayı (sudûr) simgelemiştir. Böylece kök, Proto-Sami düzeyindeki öncelikli düzen ve dizilim matrisinden, Arapçada somut bir organ cephesine ve kaynaktan neşet etme eylemine doğru özelleşmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, David Cohen.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | صد çekirdeğinden türeme | Katılık, yüzleşme ve karşı durma eyleminin üst ve ön bölgeye taşınarak dışa yayılması. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ve Süryanice s-d-r kökü | Sıra, dizi, öncelikli düzen ve saf tutma semantiğiyle ortak kökenden neşet etme. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında doğrulanmış doğrudan ses ve anlam denkliği tespit edilmedi. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Gesenius Hebrew and Chaldee Lexicon, HALOT.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| صدر | Anlamlı | Ön cephe, göğüs; kaynaktan ayrılış | Bir şeyin ilk ve ön kısmı; sudan geri dönüp dağılma. | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [صرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%AF.md) | Anlamlı | Katıksız soğuk, delip geçme | Şiddetli soğuk; okun avı delip karşıya geçmesi; saf ve katışıksız olma. | Kur'an'da geçmez |
| [دصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B5%D8%B1.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez |
| [درص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%B5.md) | Anlamlı | Küçük hayvan yavrusu, saklanma | Fare veya kertenkele yavrusu; küçük deliklere sığınma. | Kur'an'da geçmez |
| [رصد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B5%D8%AF.md) | Anlamlı | Gözetleme, pusu kurma, bekleme | Yolu ve hedefi dikkatle izleyip kollama; geçit yerinde durma. | Kalb ve yöneliş ilişkisi; Kur'an'da geçer |
| ردص | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| صدر | Merkez | Ön cephe, iç alan, kaynaklanış | Varlığın dış dünyaya açılan ön yüzeyi ve oradan neşet eden eylemler. | Hem bedensel ön cepheyi hem de kaynaktan dönüşü kuşatır. |
| [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) | Komşu | İçsel öz, karar ve idrak merkezi | صدر, duyguların ilk ulaştığı geniş ön alanı simgelerken; [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) onun derininde dönüp duran karar merkezidir. | Sadr kalbin mahfazası ve vitrini konumundadır. |
| فؤاد | Komşu | Hissiyat ve teessür odağı | صدر dış dünyaya göğüs geren genel iç hacimdir; فؤاد ise heyecan ve acıyla tutuşan hassas idrak noktasıdır. | Sadr daha kapsayıcı ve yapısal, fuâd daha dinamik ve duyarlıdır. |
| [نحر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D8%B1.md) | Komşu | Üst göğüs, boğaz çukuru | صدر bütün göğüs kafesini ve ön kısmı kapsarken; [نحر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D8%B1.md) yalnızca boynun göğüsle birleştiği kurban boğazlama noktasıdır. | Anatomik olarak daha dar ve özel bir kesiti anlatır. |
| [ورد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B1%D8%AF.md) | Zıt | Kaynağa varış, suya giriş | صدر kaynaktan doyup ayrılmayı ve dışa dağılmayı anlatırken; [ورد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B1%D8%AF.md) kaynağa doğru inmeyi ve girişi anlatır. | Giriş ve çıkış hareketinin tam zıt kutuplarıdır. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | صدر | Ön cephe, göğüs, sudûr | Bedenin ön kısmı, iç niyetlerin mahalli ve kaynaktan ayrılıp çıkma hali. | Kesin |
| Latince | pectus, origo | Göğüs, yürek; köken, çıkış | Pectus içsel hislerin barındığı göğsü; origo ise kaynaktan neşet etme ve başlama yönünü karşılar. | Güçlü |
| İngilizce | chest, bosom, emanation, issue | Göğüs, bağır; yayılma, çıkış | Chest fiziksel yapıyı, bosom duygusal iç dünyayı, emanation ve issue ise kaynaktan sudûr etmeyi verir. | Güçlü |
| Almanca | Brust, Ursprung, Ausgehen | Göğüs, bağır; köken; çıkış | Brust insanın duygu cephesini, Ursprung menşei, Ausgehen ise kaynaktan ayrılıp yayılmayı karşılar. | Güçlü |
| Fransızca | poitrine, sein, émanation | Göğüs; bağır; sudûr, fışkırma | Poitrine ve sein içsel alanı, émanation bir merkezden türeyip dışarı doğru yönelmeyi ifade eder. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Oxford English Dictionary, Duden Deutsches Universalwörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| صُدُور / صُدُورِهِمْ | Sırların, niyetlerin ve kinin gizlendiği iç cephe | İnsanın içinde sakladığı duyguların, hasedin ve niyetlerin Allah tarafından bilinmesi bağlamı (Âl-i İmrân [3:118](https://lisan.digital/tr/ayet/3:118.md), [3:119](https://lisan.digital/tr/ayet/3:119.md); Hûd [11:5](https://lisan.digital/tr/ayet/11:5.md); el-Âdiyât [100:10](https://lisan.digital/tr/ayet/100:10.md)). |
| صَدْر / صَدْرُكَ | Ruhi ferahlık veya sıkıntı ve daralma alanı | İslâm'a açılma, peygamberin risalet yüküyle daralması veya göğsün genişletilmesi bağlamı (el-En'âm [6:125](https://lisan.digital/tr/ayet/6:125.md); Tâhâ [20:25](https://lisan.digital/tr/ayet/20:25.md); el-İnşirâh [94:1](https://lisan.digital/tr/ayet/94:1.md)). |
| يَصْدُرُ | Hayvanların ve insanların su başından geri çekilmesi | Hz. Mûsâ kıssasında çobanların su çekip ayrılmasını bekleyen iki kadının durumu (el-Kasas [28:23](https://lisan.digital/tr/ayet/28:23.md)). |
| يَصْدُرُ | Mahşerde amellerin sonucunu görmek üzere kabirlerden dağılma | Kıyamet günü insanların hesap vermek ve amellerini görmek üzere gruplar halinde çıkışı (ez-Zilzâl [99:6](https://lisan.digital/tr/ayet/99:6.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İman mahalli ve felsefî sudûr teorisi | İmanın sadr ile kalb arasındaki ilişkisi ve varlığın ilk ilkeden neşet etmesi tartışması. | İmanın dış etkilere ve şüpheye ilk muhatap olan savunma hattı olarak kavranması. |
| Fıkıh | Tavâfü's-sadr (Veda tavafı) | Hacıların Mekke'den ayrılmadan önce icra ettiği son tavafın fıkhi hükmü ve vakti. | Mekke merkezinden memlekete dönüş, ayrılış ve ibadetin tamamlanması. |
| Tefsir | Şerh-i sadr ve ta'miyetü's-sudûr | Sadrın açılması (inşirâh) ve göğüslerdeki kalplerin körleşmesi ayetlerinin tevili. | İdrakin dışa açılan vitrini ve ahlaki yönelişlerin toplanma sahası. |
| Hadis | Sudûru'n-nâs ve amel defterlerinin açılması | Toplumun önde gelen liderleri (sudûr) ve içte gizlenenlerin kıyamette açığa çıkması rivayetleri. | Sosyal öncülük ile niyetlerin dışa vurulması ekseninde anlam yoğunlaşması. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Ahlak ve inanç cephesi | İmanın dış kalkanı | Nefsi vesveselerden koruma | Kalbi muhafaza eden, ilahi mesaja göğüs geren veya inkârla daralan iç vitrin. | Kesin |
| İlmi | Mantık ve epistemoloji | Masdar / Aksiyom | Bilginin neşet ettiği kaynak | İkincil kuralların ve hükümlerin kendisinden türediği temel öncüller kümesi. | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ve kamu idaresi | Sadaret / Liderlik | Topluma öncülük etme | En ön safta durarak toplumun yükünü üstlenme ve karar mercilerini yönetme. | Güçlü |
| İktisadi | Üretim ve ticaret akışı | Çıktı / İhracat (Sudûr) | Ürünün pazara dağıtımı | Üretim merkezinde toplanan değerin tüketim alanlarına sevk edilerek yayılması. | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Vektör alanlarında diverjans ve kaynak (source / divergence) | Bir hacmin içinden dışarıya doğru radyal olarak yayılan akışkan hareketi veya potansiyel alanın bir kaynaktan dışa doğru yayılımı. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Dışavurum ve ekspresyonizm (sosyo-psikolojik dışa aktarım) | Bireyin iç dünyasında biriktirdiği gerilim, niyet ve tasavvurları dışsal davranışa veya toplumsal eyleme dönüştürme süreci. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kavramı yalnızca fizyolojik göğüs kafesine hapsetmek veya akevler notundaki gibi yalnızca anatomik kafa/baş yapısına indirgeyerek dilsel mecazı koparmak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök hem bilincin dış dünyayla karşılaştığı, daralıp genişleyen psişik ön cepheyi (sadr) hem de bir kaynaktan doyum alıp geri dönme ve dağılma hareketini (sudûr) bütünsel olarak içerir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Göğsün daralması veya genişletilmesi ifadeleri mekanik bir et-kemik operasyonu sanılır; sadrın iç ile dış arasındaki geçiş kapısı ve niyetlerin dışavurum alanı olma niteliği yok edilir. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın insan psikolojisini (vesvese, kin, ferahlık, iman) ve kıyamet sahnesindeki büyük hareketliliği (kabirlerden fışkırırcasına çıkış) aynı merkezden dışa taşma dinamiğiyle açıklamasını sağlar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnsanın niyet ve sorumluluğunu konu edinen ayetlerde (Âl-i İmrân, el-Hac, el-Âdiyât) ve peygamberlerin risalet yükünü taşırken yaşadıkları ruhsal dönüşümlerde (Tâhâ, el-İnşirâh). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kur'an'ın kalp ve göğüs kavramlarını ilkel bir anatomi bilgisiyle kullandığı iddiasını çürütür; sadrın bedensel ve zihinsel bütün yönelişlerin dışa açılan ön kapısı olduğunu gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Canlının veya nesnenin ön ve üst cephesi, göğüs bölgesi; su kaynağından doymuş olarak geri dönüp ayrılma eylemi.
- Soyut anlam: İçsel duygu ve niyetlerin dış dünyayla yüzleştiği ilk eşik; bir merkezde olgunlaşan durumun dışa doğru yayılması ve öncülük etmesi.
- Sistematik karşılık: Sistemin girdi-çıktı dengesinde kaynağa yönelişten ([ورد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B1%D8%AF.md)) sonraki dışa açılma, dağılma ve ürün verme (sudûr) fazı.
- LaTeX modeli: $$S = \nabla \cdot \vec{V}_{\Omega}$$
- LaTeX açıklaması:

$S$, kökün temsil ettiği sadır ve sudûr fonksiyonudur. $\Omega$, duyguların, niyetlerin veya kaynağın toplandığı iç hacmi; $\vec{V}$, bu hacimden dışarıya doğru yönelen akış alanını; $\nabla \cdot$, kapalı veya derin iç merkezden dış çepere doğru gerçekleşen yayılım ve diverjans hareketini sembolize eder. Model, içte birikenin ön cepheden dışa taşmasını ve merkezden ayrılış dinamiğini matematiksel olarak ifade eder.

## Geçtiği ayetler (43 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D8%AF%D8%B1/occurrences?meal=IK

### [Ali İmran 3:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1/ayet/3:29.md) — صُدُورِكُمْ

قُلْ إِنْ تُخْفُوا مَا فِي صُدُورِكُمْ أَوْ تُبْدُوهُ يَعْلَمْهُ اللَّهُ وَيَعْلَمُ مَا فِي السَّمَوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

Meal (IK): De ki: İçinizde olanı gizleseniz de, açıklasanız da Allah bilir. Göklerde ve yerde ne varsa hepsini O, bilir. Allah, herşeye Kadir’dir.

### [Ali İmran 3:118](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1/ayet/3:118.md) — صُدُورُهُمْ

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا بِطَانَةً مِنْ دُونِكُمْ لَا يَأْلُونَكُمْ خَبَالًا وَدُّوا مَا عَنِتُّمْ قَدْ بَدَتِ الْبَغْضَاءُ مِنْ أَفْوَاهِهِمْ وَمَا تُخْفِي صُدُورُهُمْ أَكْبَرُ قَدْ بَيَّنَّا لَكُمُ الْآيَاتِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْقِلُونَ

Meal (IK): Ey iman edenler; sizden başkalarını dost edinmeyin. Onlar; sizi, şaşırtmaktan geri kalmazlar. Sıkıntıya düşmenizi isterler. Öfkeleri ağızlarından taşmaktadır. Sinelerinin gizlediği ise daha büyüktür. Düşünürseniz size ayetlerimizi açıkladık.

### [Ali İmran 3:119](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1/ayet/3:119.md) — الصُّدُورِ

هَأَنْتُمْ أُولَاءِ تُحِبُّونَهُمْ وَلَا يُحِبُّونَكُمْ وَتُؤْمِنُونَ بِالْكِتَابِ كُلِّهِ وَإِذَا لَقُوكُمْ قَالُوا آمَنَّا وَإِذَا خَلَوْا عَضُّوا عَلَيْكُمُ الْأَنَامِلَ مِنَ الْغَيْظِ قُلْ مُوتُوا بِغَيْظِكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ

Meal (IK): İşte siz; öyle kimselersiniz ki; onlar sizi sevmezken, siz onları seversiniz. Ve kitabın bütününe inanırsınız. Onlar ise ancak sizinle karşılaştıkları zaman; İman ettik, derler. Yalnız başlarına kaldıkları vakit de, size karşı öfkeden parmaklarını ısırırlar. De ki: Öfkenizden ölün. Gerçekten Allah, göğüslerin özünü bilir.

### [Ali İmran 3:154](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1/ayet/3:154.md) — صُدُورِكُمْ · الصُّدُورِ

ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُعَاسًا يَغْشَى طَائِفَةً مِنْكُمْ وَطَائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجَاهِلِيَّةِ يَقُولُونَ هَلْ لَنَا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَيْءٍ قُلْ إِنَّ الْأَمْرَ كُلَّهُ لِلَّهِ يُخْفُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ مَا لَا يُبْدُونَ لَكَ يَقُولُونَ لَوْ كَانَ لَنَا مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ مَا قُتِلْنَا هَاهُنَا قُلْ لَوْ كُنْتُمْ فِي بُيُوتِكُمْ لَبَرَزَ الَّذِينَ كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقَتْلُ إِلَى مَضَاجِعِهِمْ وَلِيَبْتَلِيَ اللَّهُ مَا فِي صُدُورِكُمْ وَلِيُمَحِّصَ مَا فِي قُلُوبِكُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ

Meal (IK): Sonra o üzüntünün ardından, üzerinize öyle bir emniyet ve öyle bir uyku indirdi ki; içinizden bir kısmını bürüyordu, bir kısmı da canları sevdasına düşmüştü. Allah’a karşı cahiliyet zannı gibi haksız bir zan besliyorlar. Bu işten bize ne? diyorlardı. De ki: Bütün iş Allah’ındır. İçlerinde sana açmadıkları birşey gizliyorlar. Bu, bize ait birşey olsaydı burada öldürülmezdik, diyorlar. De ki: Evlerinizde olsaydınız üzerlerine ölüm yazılmış olanlar yine mutlaka devrilecekleri yerlere çıkıp gideceklerdi. Bu; göğüslerinizin içindekini yoklamak, kalblerinizdekini temizlemek içindir. Allah, göğüslerdekini bilendir.

### [Nisa 4:90](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1/ayet/4:90.md) — صُدُورُهُمْ

إِلَّا الَّذِينَ يَصِلُونَ إِلَى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ أَوْ جَاءُوكُمْ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ أَنْ يُقَاتِلُوكُمْ أَوْ يُقَاتِلُوا قَوْمَهُمْ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَسَلَّطَهُمْ عَلَيْكُمْ فَلَقَاتَلُوكُمْ فَإِنِ اعْتَزَلُوكُمْ فَلَمْ يُقَاتِلُوكُمْ وَأَلْقَوْا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ فَمَا جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ عَلَيْهِمْ سَبِيلًا

Meal (IK): Ancak sizinle kendileri arasında bir anlaşma bulunan bir millete sığınanlar ve sizinle savaşmaktan veya kendi milletleriyle harbetmekten bunalarak size başvuranlar müstesnadır. Allah dileseydi; onları size musallat ederdi de sizinle savaşırlardı. Eğer sizden uzak durur, savaşmaz ve size barış teklif ederlerse; Allah, onlara dokunmanıza izin vermez.

### [Maide 5:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1/ayet/5:7.md) — الصُّدُورِ

وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَمِيثَاقَهُ الَّذِي وَاثَقَكُمْ بِهِ إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ

Meal (IK): Ve Allah’ın üzerinizdeki nimetini; işittik, itaat ettik, dediğinizde sizi onunla bağlamış olduğu misakını anın. Allah’tan sakının. Muhakkak ki Allah; kalblerdekini bilir.

### [En'am 6:125](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1/ayet/6:125.md) — صَدْرَهُ

فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقًا حَرَجًا كَأَنَّمَا يَصَّعَّدُ فِي السَّمَاءِ كَذَلِكَ يَجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ

Meal (IK): Allah, kimi hidayete erdirmek isterse; onun kalbini İslam’a açar. Kimi de saptırmak isterse; onu da göğe doğru yükseliyormuş gibi kalbini daraltır, sıkar. Allah; iman etmeyenlerin üstüne, işte böylece murdarlık çökertir.

### [Araf 7:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1/ayet/7:2.md) — صَدْرِكَ

كِتَابٌ أُنْزِلَ إِلَيْكَ فَلَا يَكُنْ فِي صَدْرِكَ حَرَجٌ مِنْهُ لِتُنْذِرَ بِهِ وَذِكْرَى لِلْمُؤْمِنِينَ

Meal (IK): Bir kitab indirilmiştir sana. Ondan dolayı göğsünde bir sıkıntı olmasın. Onunla uyarman için. Ve iman edenlere bir öğüt.

### [Araf 7:43](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1/ayet/7:43.md) — صُدُورِهِمْ

وَنَزَعْنَا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهَارُ وَقَالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي هَدَانَا لِهَذَا وَمَا كُنَّا لِنَهْتَدِيَ لَوْلَا أَنْ هَدَانَا اللَّهُ لَقَدْ جَاءَتْ رُسُلُ رَبِّنَا بِالْحَقِّ وَنُودُوا أَنْ تِلْكُمُ الْجَنَّةُ أُورِثْتُمُوهَا بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ

Meal (IK): Göğüslerinde kinden ne varsa söküp atmışızdır. Altlarından ırmaklar akar ve derler ki: Hamdolsun Allah’a ki; bizi buna hidayet etti. Eğer Allah bizi hidayete erdirmemiş olsaydı, biz hidayete erecek değildik. Andolsun ki; Rabbımızınpeygamberleri hakkı getirmişlerdir. Onlara: Yapmakta olduklarınızdan dolayı mirasçısı kılındığınız cennet işte budur, diye seslenilir.

### [Enfal 8:43](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1/ayet/8:43.md) — الصُّدُورِ

إِذْ يُرِيكَهُمُ اللَّهُ فِي مَنَامِكَ قَلِيلًا وَلَوْ أَرَاكَهُمْ كَثِيرًا لَفَشِلْتُمْ وَلَتَنَازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ وَلَكِنَّ اللَّهَ سَلَّمَ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ

Meal (IK): Hani Allah; uykunda, onları sana az gösteriyordu. Eğer sana onları çok göstermiş olsaydı; elbette çekinecek ve iş hakkında çekişecektiniz. Fakat Allah, sizi kurtardı. Muhakkak ki O; göğüslerde olanı bilendir.

### [Tevbe 9:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1/ayet/9:14.md) — صُدُورَ

قَاتِلُوهُمْ يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ بِأَيْدِيكُمْ وَيُخْزِهِمْ وَيَنْصُرْكُمْ عَلَيْهِمْ وَيَشْفِ صُدُورَ قَوْمٍ مُؤْمِنِينَ

Meal (IK): Onlarla savaşın ki Allah, sizin ellerinizle onları azablandırsın, rüsvay etsin ve sizi onlara karşı üstün kılsın ve mü’minler topluluğunun göğüslerini ferahlandırsın.

### [Yunus 10:57](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1/ayet/10:57.md) — الصُّدُورِ

يَاأَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَتْكُمْ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَشِفَاءٌ لِمَا فِي الصُّدُورِ وَهُدًى وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ

Meal (IK): Ey insanlar; size Rabbınızdan bir öğüt, gçğüslerde olana bir şifa, mü’minler için bir hidayet ve rahmet gelmiştir.

### [Hud 11:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1/ayet/11:5.md) — صُدُورَهُمْ · الصُّدُورِ

أَلَا إِنَّهُمْ يَثْنُونَ صُدُورَهُمْ لِيَسْتَخْفُوا مِنْهُ أَلَا حِينَ يَسْتَغْشُونَ ثِيَابَهُمْ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَمَا يُعْلِنُونَ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ

Meal (IK): Dikkat edin, onlar peygambere düşmanlıklarını gizlemek için iki büklüm olurlar. Elbiselerine büründükleri zaman da dikkat edin. Allah, onların gizlediklerini ve açığa vurduklarını bilir. Çünkü O, göğüslerde olanı bilendir.

### [Hud 11:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1/ayet/11:12.md) — صَدْرُكَ

فَلَعَلَّكَ تَارِكٌ بَعْضَ مَا يُوحَى إِلَيْكَ وَضَائِقٌ بِهِ صَدْرُكَ أَنْ يَقُولُوا لَوْلَا أُنْزِلَ عَلَيْهِ كَنْزٌ أَوْ جَاءَ مَعَهُ مَلَكٌ إِنَّمَا أَنْتَ نَذِيرٌ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ

Meal (IK): Belki de sen; ona bir hazine indirilmeli veya yakında bir melek gelmeli değil miydi? demelerinden ötürü sana vahyolunanların bir kısmını terkedecek olursun. Sen, ancak bir uyarıcısın. Ve Allah; her şeye Vekil’dir.

### [Hicr 15:47](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1/ayet/15:47.md) — صُدُورِهِمْ

وَنَزَعْنَا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ إِخْوَانًا عَلَى سُرُرٍ مُتَقَابِلِينَ

Meal (IK): Biz, onların gönüllerindeki kini söküp attık. Artık onlar kardeş olarak sedirler üzerinde karşılıklı otururlar.

### [Hicr 15:97](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1/ayet/15:97.md) — صَدْرُكَ

وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّكَ يَضِيقُ صَدْرُكَ بِمَا يَقُولُونَ

Meal (IK): Andolsun; onların söylediğinden dolayı kalbinin sıkıldığını biliyoruz.

### [Nahl 16:106](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1/ayet/16:106.md) — صَدْرًا

مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ مِنْ بَعْدِ إِيمَانِهِ إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمَانِ وَلَكِنْ مَنْ شَرَحَ بِالْكُفْرِ صَدْرًا فَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ مِنَ اللَّهِ وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ

Meal (IK): Kalbi imanla dolu olduğu halde zorlananların dışında, her kim; imanından sonra Allah’ı tanımayıp küfre göğüs açarsa; işte Allah’ın gazabı onların üzerinedir. Ve onlar için büyük bir azab vardır.

### [İsra 17:51](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1/ayet/17:51.md) — صُدُورِكُمْ

أَوْ خَلْقًا مِمَّا يَكْبُرُ فِي صُدُورِكُمْ فَسَيَقُولُونَ مَنْ يُعِيدُنَا قُلِ الَّذِي فَطَرَكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ فَسَيُنْغِضُونَ إِلَيْكَ رُءُوسَهُمْ وَيَقُولُونَ مَتَى هُوَ قُلْ عَسَى أَنْ يَكُونَ قَرِيبًا

Meal (IK): Veya gözünüzde büyüttüğünüz bir yaratık olun. Diyecekler ki: Bizi tekrar kim diriltir? De ki: Sizi ilk defa yaratmış olan. Sana başlarını sallayacaklar ve ne zaman o? diyecekler. De ki: Yakın olması umulur.

### [Taha 20:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1/ayet/20:25.md) — صَدْرِي

قَالَ رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي

Meal (IK): Dedi ki: Rabbım, göğsümü aç.

### [Hac 22:46](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1/ayet/22:46.md) — الصُّدُورِ

أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَتَكُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ يَعْقِلُونَ بِهَا أَوْ آذَانٌ يَسْمَعُونَ بِهَا فَإِنَّهَا لَا تَعْمَى الْأَبْصَارُ وَلَكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ

Meal (IK): Yeryüzünde dolaşmıyorlar mı ki; orada olanları akledecek kalbleri, işitecek kulakları olsun. Ne var ki yalnız gözler kör olmaz, göğüslerde olan kalbler de körelir.

### [Şuara 26:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1/ayet/26:13.md) — صَدْرِي

وَيَضِيقُ صَدْرِي وَلَا يَنْطَلِقُ لِسَانِي فَأَرْسِلْ إِلَى هَارُونَ

Meal (IK): Göğsüm daralıyor, dilim açılmıyor. Bunun için Harun’a da elçilik ver.

### [Neml 27:74](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1/ayet/27:74.md) — صُدُورُهُمْ

وَإِنَّ رَبَّكَ لَيَعْلَمُ مَا تُكِنُّ صُدُورُهُمْ وَمَا يُعْلِنُونَ

Meal (IK): Şüphesiz ki Rabbın; onların göğüslerinin gizlediklerini de, açığa vurduklarını da bilir.

### [Kasas 28:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1/ayet/28:23.md) — يُصْدِرَ

وَلَمَّا وَرَدَ مَاءَ مَدْيَنَ وَجَدَ عَلَيْهِ أُمَّةً مِنَ النَّاسِ يَسْقُونَ وَوَجَدَ مِنْ دُونِهِمُ امْرَأَتَيْنِ تَذُودَانِ قَالَ مَا خَطْبُكُمَا قَالَتَا لَا نَسْقِي حَتَّى يُصْدِرَ الرِّعَاءُ وَأَبُونَا شَيْخٌ كَبِيرٌ

Meal (IK): Medyen suyuna varınca; davarlarını sulayan bir insan topluluğu gördü. Ve onlardan başka sürülerini gözetleyen iki kadın buldu. Onlara: İşiniz nedir? dedi. Onlar da: Çobanlar ayrılana kadar biz sulamayız. Babamız çok yaşlıdır da ondan, dediler.

### [Kasas 28:69](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1/ayet/28:69.md) — صُدُورُهُمْ

وَرَبُّكَ يَعْلَمُ مَا تُكِنُّ صُدُورُهُمْ وَمَا يُعْلِنُونَ

Meal (IK): Rabbın; göğüslerinin gizlediklerini de, açığa vurduklarını da bilir.

### [Ankebut 29:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1/ayet/29:10.md) — صُدُورِ

وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ فَإِذَا أُوذِيَ فِي اللَّهِ جَعَلَ فِتْنَةَ النَّاسِ كَعَذَابِ اللَّهِ وَلَئِنْ جَاءَ نَصْرٌ مِنْ رَبِّكَ لَيَقُولُنَّ إِنَّا كُنَّا مَعَكُمْ أَوَلَيْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِمَا فِي صُدُورِ الْعَالَمِينَ

Meal (IK): İnsanlardan öyleleri de vardır ki; Allah’a inandık, der de; Allah uğrunda bir eziyete uğratılınca; insanların o eziyetini, Allah’ın azabı gibi tutar. Rabbından bir yardım gelecek olursa; andolsun ki: Doğrusu biz, sizinle beraberdik, derler. Allah, herkesin kalbinde olanları en iyi bilen değil midir?

### [Ankebut 29:49](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1/ayet/29:49.md) — صُدُورِ

بَلْ هُوَ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ فِي صُدُورِ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَمَا يَجْحَدُ بِآيَاتِنَا إِلَّا الظَّالِمُونَ

Meal (IK): Bilakis o, kendilerine ilim verilenlerin gönüllerinde apaçık olan ayetlerdir. Zalimlerden başkası ayetlerimizi inkar etmez.

### [Lokman 31:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1/ayet/31:23.md) — الصُّدُورِ

وَمَنْ كَفَرَ فَلَا يَحْزُنْكَ كُفْرُهُ إِلَيْنَا مَرْجِعُهُمْ فَنُنَبِّئُهُمْ بِمَا عَمِلُوا إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ

Meal (IK): Kim de küfrederse; onun küfrü, seni üzmesin. Onların dönüşü Bize’dir. O zaman yaptıklarını onlara bildiririz. Şüphesiz ki Allah; göğüslerin özünü gerçekten bilendir.

### [Fatır 35:38](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1/ayet/35:38.md) — الصُّدُورِ

إِنَّ اللَّهَ عَالِمُ غَيْبِ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ

Meal (IK): Muhakkak ki Allah; göklerin ve yerin gaybını bilendir. Şüphesiz ki O; göğüslerde olanı da bilicidir.

### [Zümer 39:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1/ayet/39:7.md) — الصُّدُورِ

إِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنْكُمْ وَلَا يَرْضَى لِعِبَادِهِ الْكُفْرَ وَإِنْ تَشْكُرُوا يَرْضَهُ لَكُمْ وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى ثُمَّ إِلَى رَبِّكُمْ مَرْجِعُكُمْ فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ

Meal (IK): Eğer küfrederseniz; muhakkak ki Allah, sizden müstağnidir. Fakat O, kulları için küfre rıza göstermez. Eğer şükrederseniz; sizden hoşnud olur. Hiç bir günahkar diğerinin günahını yüklenmez. Sonra dönüşünüz Rabbınızadır. O zaman yaptıklarınızı size haber verir. Muhakkak ki O, göğüslerin özünü bilendir.

### [Zümer 39:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1/ayet/39:22.md) — صَدْرَهُ

أَفَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ فَهُوَ عَلَى نُورٍ مِنْ رَبِّهِ فَوَيْلٌ لِلْقَاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ مِنْ ذِكْرِ اللَّهِ أُولَئِكَ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ

Meal (IK): Allah, kimin göğsünü İslam’a açmışsa; artık o, Rabbından bir nur üzeredir. Allah’ın zikrinden kalbleri katılaşmış olanların vay haline. İşte onlar, apaçık bir sapıklık içindedirler.

### [Mü'min 40:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1/ayet/40:19.md) — الصُّدُورُ

يَعْلَمُ خَائِنَةَ الْأَعْيُنِ وَمَا تُخْفِي الصُّدُورُ

Meal (IK): O; gözlerin hainliğini ve göğüslerin gizlediğini bilir.

### [Mü'min 40:56](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1/ayet/40:56.md) — صُدُورِهِمْ

إِنَّ الَّذِينَ يُجَادِلُونَ فِي آيَاتِ اللَّهِ بِغَيْرِ سُلْطَانٍ أَتَاهُمْ إِنْ فِي صُدُورِهِمْ إِلَّا كِبْرٌ مَا هُمْ بِبَالِغِيهِ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ

Meal (IK): Kendilerine gelmiş kesin bir delil olmadan Allah’ın ayetleri üzerinde tartışanların göğüslerinde, şüphesiz ki ulaşamayacakları bir büyüklenme vardır. Öyleyse sen, Allah’a sığın. Muhakkak ki O’dur O, Semi, Basir.

### [Mü'min 40:80](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1/ayet/40:80.md) — صُدُورِكُمْ

وَلَكُمْ فِيهَا مَنَافِعُ وَلِتَبْلُغُوا عَلَيْهَا حَاجَةً فِي صُدُورِكُمْ وَعَلَيْهَا وَعَلَى الْفُلْكِ تُحْمَلُونَ

Meal (IK): Onlarda sizin için daha nice faydalar vardır. Gönüllerinizdeki arzulara, onlara binerek ulaşırsınız. Onlarla ve gemilerle taşınırsınız.

### [Şura 42:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1/ayet/42:24.md) — الصُّدُورِ

أَمْ يَقُولُونَ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا فَإِنْ يَشَأِ اللَّهُ يَخْتِمْ عَلَى قَلْبِكَ وَيَمْحُ اللَّهُ الْبَاطِلَ وَيُحِقُّ الْحَقَّ بِكَلِمَاتِهِ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ

Meal (IK): Yoksa onlar; Allah’a karşı yalan uydurdu mu derler? Allah; dilerse senin kalbini mühürler, batılı yok eder, sözleriyle hakkı yerine getirir. Muhakkak ki O; göğüslerin özünü bilendir.

### [Hadid 57:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1/ayet/57:6.md) — الصُّدُورِ

يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهَارِ وَيُولِجُ النَّهَارَ فِي اللَّيْلِ وَهُوَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ

Meal (IK): Geceyi gündüze katar, gündüzü de geceye katar. Ve O; göğüslerin özünü bilendir.

### [Haşr 59:9](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1/ayet/59:9.md) — صُدُورِهِمْ

وَالَّذِينَ تَبَوَّءُوا الدَّارَ وَالْإِيمَانَ مِنْ قَبْلِهِمْ يُحِبُّونَ مَنْ هَاجَرَ إِلَيْهِمْ وَلَا يَجِدُونَ فِي صُدُورِهِمْ حَاجَةً مِمَّا أُوتُوا وَيُؤْثِرُونَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَلَوْ كَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ وَمَنْ يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ

Meal (IK): Onlardan önce o diyarı yurt edinmiş ve göğüslerine imanı yerleştirmiş olanlar; kendilerine hicret edip gelenleri severler. Ve onlara verilenlerden ötürü içlerinde bir çekememezlik duymazlar. Kendileri zaruret içinde bulunsalar bile onları, kendilerine tercih ederler. Her kim nefsinin tamahkarlığından korunabilmişse; işte onlar, felaha erenlerin kendileridir.

### [Haşr 59:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1/ayet/59:13.md) — صُدُورِهِمْ

لَأَنْتُمْ أَشَدُّ رَهْبَةً فِي صُدُورِهِمْ مِنَ اللَّهِ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَفْقَهُونَ

Meal (IK): Doğrusu onların kalbine korku salan; Allah’tan çok, sizlersiniz. Çünkü onlar anlamazlar güruhudur.

### [Tegabün 64:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1/ayet/64:4.md) — الصُّدُورِ

يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَيَعْلَمُ مَا تُسِرُّونَ وَمَا تُعْلِنُونَ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ

Meal (IK): Göklerde ve yerde olanları bilir. Gizlediklerinizi ve açığa vurduklarınızı da bilir. Ve Allah; göğüslerin özünü bilendir.

### [Mülk 67:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1/ayet/67:13.md) — الصُّدُورِ

وَأَسِرُّوا قَوْلَكُمْ أَوِ اجْهَرُوا بِهِ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ

Meal (IK): Sözünüzü ister gizleyin, ister açığa vurun; muhakkak ki O, göğüslerin özünü bilendir.

### [İnşirah 94:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1/ayet/94:1.md) — صَدْرَكَ

أَلَمْ نَشْرَحْ لَكَ صَدْرَكَ

Meal (IK): Senin göğsünü açmadık mı?

### [Zilzal 99:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1/ayet/99:6.md) — يَصْدُرُ

يَوْمَئِذٍ يَصْدُرُ النَّاسُ أَشْتَاتًا لِيُرَوْا أَعْمَالَهُمْ

Meal (IK): O gün insanlar, yaptıklarının kendilerine gösterilmesi için bölük bölük dönerler.

### [Adiyat 100:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1/ayet/100:10.md) — الصُّدُورِ

وَحُصِّلَ مَا فِي الصُّدُورِ

Meal (IK): Göğüslerde bulunanların derlenip toparlanacağını?

### [Nas 114:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1/ayet/114:5.md) — صُدُورِ

الَّذِي يُوَسْوِسُ فِي صُدُورِ النَّاسِ

Meal (IK): Ki o, insanların kalblerine hep vesvese verir.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Okun ön yarısına denir. Sonraları “baş” kelimesi olarak kullanılmıştır. Kur’an’daki “sadırda bulunan kalp” o zamanki biyoloji bilgisinin eksikliği nedeniyle göğüs anlamında kullanılmıştır. Sadr, boynun üst kısmı anlamına gelen “baş” demektir. Re’s ise başın saçlı olan kısmıdır. Biz “baş” olarak tercüme edeceğiz.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الصاد والدال والراء معهما
ص د ر، ر ص د، ص ر د، د ر ص مستعملات
صدر:
الصَّدْرُ: أعلى مُقَدَّمِ كُلِّ شيءٍ، وصَدْرُ القَناةِ أعلاها، وصَدْرُ الأمر أوَّلُه.
وصُدْرةُ الاِنسانِ: ما أَشَرفَ من أعلى صَدْره.
والصِّدارُ: ثَوبٌ رأسُه كالمِقْنَعَةِ، وأسفلُه يُغَشِّي الصَّدْر والمَنْكِبَيْنِ تَلْبَسُه النِّساءُ.
والتصدير: حَبْلٌ يُصَدَّرُ به البعير اذا جَرَّ حِمْلَه الى خَلف، فالحَبْلُ اسمه التصدير، والفِعْل التصدير.
والتَصَدُّر: نَصْبُ الصَّدْر في الجلوس.
ويقال: صَدَرَ فلانٌ فلاناً اذا أصابَ صدْرَه بشيءٍ.
والأَصْدَرُ: الذي أشَرفَتْ صُدْرَتُه.
ويقال: صَدَرَ فلانٌ فلاناً اذا أصابَ صدْرَه بشيءٍ.
وصَدِرَ فلانٌ اذا وَجِعَ صَدرُه.
والصَّدَرُ: الانصراف عن الوِرْدِ وعن كلِّ أمرٍ، ويقال: صَدَروا وأصدَرْ ناهُم.
وطريق صادر في معنى يصدُر عن الماء بأهلِه، وكذلك يَرِدُ بهم مكانَ كذا وكذا، فهو واردٌ، وقَال لبيد يذكر ناقَتَيْن:
ثمَّ أَصَدْر ناهُما فـي واردٍ		صادرٍ وَهْمٍ صُواهُ قد مَثَلْ
أراد في طريقٍ يُورَدُ فيه ويُصْدَر عن الماء فيه، والوَهْمُ الضَّخْم.
والمصدَرُ: أصلُ الكلمة الذي تَصدُرُ عنه الأفعالُ. وتفسيره: ان المصادر كانت أوّلَ الكلام، كقولك: الذَّهاب والسَّمْع والحِفظ، وانما صَدَرت الأفعالُ عنها، فيقال: ذَهَبَ ذَهاباً، وسَمعَ سمعاً وسَماعاً وحَفِظَ حِفظاً.
والمُصَدَّرُ من السِّهامِ: الذي صدرُه غليظٌ، وصَدُرُ السَّهم: ما فَوْقَ نصفه الى المَراش.
والمُصَدَّرُ: الأَسَدُ.
رصد:
المَرْصَدُ: موضعُ الرَّصْد.
والرَّصَدُ هم القوم الذين يرصُدون كالحَرَس، والرصد الفِعل.
والرَّصَدُ: كَلأٌ قليل في أرضٍ يُرجَى بها حَيَا الربيع، وتقول: بها رَصَدٌ من حَياً، وأرض مَرْصِدة: بها شيءٌ من رَصَد، ومنه إِرصادُ الانسان في المُكافَأَةِ والخيرِ، يقال: أنا مُرْصِدٌ لك بإِحسانِكَ حتى أُكافِئَكَ به، قال: وحَيَّةٍ تُرْصِدُ بالهَواجرِ
صرد:
الصُّرَدُ: طائِرٌ يصيد العصافيرَ، أكبَرُ منها شيئاً.
ويومٌ صَرِدٌ وليلةٌ صَرِدةٌ، والاسْمُ الصَّرْدُ، قال رؤبة: بمَطَرٍ ليسَ بثَلْجِ صَرْدِ واذا انتَهَى القَلْبُ عن شيءٍ، قيل: صَرِدَ عنه وقد صَرِدَ صَرُداً، وقَومٌ صَرْدَى، قال: أَصبَحَ قلبي صَرِدا لا يشتَهي أنْ يَرِدا ورجل صَرِدٌ ومِصْرادٌ، وهو الذي يَشتَدُّ عليه البَرْدُ ويقلُّ صَبْرُه عليه.
وجَيشٌ صَرِدٌ، كأنّه من تُؤَدَةِ سَيْرِه جامِدٌ.
والصُّرّادُ: غَيْمٌ رقيقٌ تَسْتَخِفُّه الريحُ الباردةُ، وقال: وهاجَتِ الرِّيحُ بصُرّاد الفَزَعْ ويقال: صُرَّيْدٌ مثل زُمّال وزُمَّيل، وهو التَّرخيم.
والتَّصريدُ في السَّقي دون الرِّيِّ، قال النابغة:
وتَسقي اذا ما شِئتَ غيرَ مُصـرِّدٍ		بزَوراءَ في أكنافِها المِسْكُ كارعُ
وصَرَّدَ له عَطاءَه أي أعطاه قليلاً قليلاً.
وصَرِدَ السَّهْمُ من الرَّمِيَّةِ صَرَداً: نَفَذَ منه شَباةُ حَدِّهِ، ونَصْلٌ صاردٌ: خارجٌ من الرَّمِيَّة شيئاً، فاذا خَرَجَ بعضه فهو نافِذٌ، واذا جاوَزَ فهو مارِقٌ.
ويقال: الصَّرَدَ الإِنفاذ، قال: ولكنْ خِفْتُما صَرَدَ النِّبال والصَّرَدُ: الخَطَأُ.
والصُّرَدانِ: عِرْقانِ أخضَرانِ تحتِ اللسان، قال: له صُرَدانِ مُنطَلِقا اللسانِ
درص:
الدِّرْصُ: وَلَدُ الفَأْرِ والقَنافِذ وشِبْهه، والجمعُ الدِّرَصَةُ والدِّرْصانُ. والدِّرْصُ، والدَّرْصُ لغتان، وأنشد:
لعَمْركَ لو تَغدو عليَّ بدِرْصِها		عَشَرتُ لها ما لي اذا ما تَألَّتِ

##### Türkçe

باب **الصاد** ve **الدال** ve **الراء** onlarla birlikte

**ص د ر**، **ر ص د**، **ص ر د**، **د ر ص** kullanılagelenlerdir.

**صدر**:
**الصَّدْرُ**: her şeyin ön tarafının en üstü; **صَدْرُ القَناةِ** onun en üstüdür; **صَدْرُ الأمر** onun evvelidir.

Ve **صُدْرةُ الاِنسانِ**: onun **صَدْر**’ünün üst kısmından yüksek olan şey.

Ve **الصِّدارُ**: başı **المِقْنَعَةِ** gibi olan bir elbise; altı **الصَّدْر**’ü ve iki omzu örter; kadınlar onu giyer.

Ve **التصدير**: deve yükünü arkaya çektiği zaman onunla devenin öne doğru çekildiği bir iptir; ip onun adı **التصدير**’dir, fiil de **التصدير**’dir.

Ve **التَصَدُّر**: oturuşta **الصَّدْر**’ün dikilmesi.

Ve denir: falan, falana **صَدَرَ** etti; bir şey ile onun **صدْر**’üne isabet ettirdiği zaman.

Ve **الأَصْدَرُ**: **صُدْرَتُه** yüksek olan.

Ve denir: falan, falana **صَدَرَ** etti; bir şey ile onun **صدْر**’üne isabet ettirdiği zaman.

Ve falan **صَدِرَ** oldu; **صَدرُه** ağrıdığı zaman.

Ve **الصَّدَرُ**: **الوِرْدِ**’den ve her işten dönüp ayrılma; ve denir: **صَدَروا** ve biz onları **أصدَرْ ناهُم**.

Ve “**صادر** yol”, ehliyle su’dan dönüp ayrılma mânâsında **يصدُر** olan (yol)dur; bunun gibi onları falan falan yere götürür, o da **واردٌ**’dır. Ve Lebîd iki deveyi anarak dedi:

ثمَّ **أَصَدْر** ناهُما فـي **واردٍ**		**صادرٍ** وَهْمٍ صُواهُ قد مَثَلْ

Suyun içinde varılıp su’dan içinde dönülen bir yolda (olmasını) istedi; **الوَهْمُ**: iri (olan).

Ve **المصدَرُ**: fiillerin kendisinden çıktığı kelimenin aslı. Onun açıklaması: kaynakların sözün evveli olması idi; senin “**الذَّهاب** ve **السَّمْع** ve **الحِفظ**” demen gibi; fiiller ancak onlardan çıkmıştır; böylece denir: **ذَهَبَ** **ذَهاباً**; ve **سَمعَ** **سمعاً** ve **سَماعاً**; ve **حَفِظَ** **حِفظاً**.

Ve ok(lar)dan **المُصَدَّرُ**: **صدرُه** kalın olan; ve **صَدُرُ السَّهم**: onun yarısının üstünden **المَراش**’a kadar olan.

Ve **المُصَدَّرُ**: aslan.

**رصد**:
**المَرْصَدُ**: **الرَّصْد** yeri.

Ve **الرَّصَدُ**: muhafız gibi gözetleyen kavimdir; **الرصد** fiildir.

Ve **الرَّصَدُ**: bir arazide bahar yağmurunun umulduğu yerde az bir ot; ve dersin: onda yağmurdan **رَصَدٌ** vardır; ve **أرض مَرْصِدة**: onda **رَصَد**’dan bir şey vardır. Ve ondan: karşılık ve hayırda insanı **إِرصادُ**; denir: senin iyiliğinle sana **مُرْصِدٌ**’üm, onunla sana karşılık verinceye kadar. Dedi:
وحَيَّةٍ تُرْصِدُ بالهَواجرِ

**صرد**:
**الصُّرَدُ**: serçeleri avlayan bir kuştur; onlardan biraz daha büyüktür.

Ve **يومٌ صَرِدٌ** ve **ليلةٌ صَرِدةٌ**; isim **الصَّرْدُ**’dür. Rü’be dedi:
بمَطَرٍ ليسَ بثَلْجِ **صَرْدِ**
Ve kalp bir şeyden vazgeçtiği zaman, ondan **صَرِدَ** denir; ve gerçekten **صَرِدَ** **صَرُداً**. Ve **قَومٌ صَرْدَى**. Dedi:
أَصبَحَ قلبي **صَرِدا** لا يشتَهي أنْ يَرِدا
Ve **رجل صَرِدٌ** ve **مِصْرادٌ**: soğuğun kendisine şiddetlendiği ve ona sabrının az olduğu kimsedir.

Ve **جَيشٌ صَرِدٌ**: sanki yürüyüşünün ağırbaşlılığından donmuş gibidir.

Ve **الصُّرّادُ**: soğuk rüzgârın hafifçe sürüklediği ince bir bulut; ve dedi:
وهاجَتِ الرِّيحُ بصُرّاد الفَزَعْ
Ve denir: **صُرَّيْدٌ**; **زُمّال** ve **زُمَّيل** gibi; o, kısaltmadır (**التَّرخيم**).

Ve sulamada **التَّصريدُ**, tam doyurma (**الرِّيِّ**) olmaksızın (olan sulama)dır. Nâbiga dedi:

وتَسقي اذا ما شِئتَ غيرَ **مُصـرِّدٍ**		بزَوراءَ في أكنافِها المِسْكُ كارعُ

Ve ona bağışını **صَرَّدَ** etti; yani ona az az verdi.

Ve ok, hedef(ten) **صَرِدَ** oldu, **صَرَداً**: keskinliğinin ucu ondan geçti. Ve **نَصْلٌ صاردٌ**: hedeften biraz dışarı çıkmış (olan); eğer onun bir kısmı çıktıysa o **نافِذٌ**’dir; eğer aştıysa o **مارِقٌ**’tir.

Ve denir: **الصَّرَدَ** delip geçirmedir (**الإِنفاذ**). Dedi:
ولكنْ خِفْتُما **صَرَدَ** النِّبال
Ve **الصَّرَدُ**: hatadır (**الخَطَأُ**).

Ve **الصُّرَدانِ**: dilin altında iki yeşil damardır. Dedi:
له **صُرَدانِ** مُنطَلِقا اللسانِ

**درص**:
**الدِّرْصُ**: farenin ve kirpilerin ve benzerinin yavrusu; çoğulu **الدِّرَصَةُ** ve **الدِّرْصانُ**’dır. Ve **الدِّرْصُ** ile **الدَّرْصُ** iki lehçedir. Ve okudu:

لعَمْركَ لو تَغدو عليَّ بدِرْصِها		عَشَرتُ لها ما لي اذا ما تَألَّتِ

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الصَدْرُ: واحد الصُدورِ، وهو مذكر. وإنَّما قال الأعشى:
ويَشْرَقُ القول الذي قد أَذَعْـتَـهُكما شَرِقَتْ صَدْرُ القَناةِ من الدَمِ
فأنَّثَه على المعنى لأنَّ صدر القناة من القناة. وصَدْرُ كلِّ شيء: أوّله. وصَدْرُ السهم: ما جاز من وسطه إلى مستدَقِّه وسمِّي بذلك لأنه المتقدِّم إذا رُمِيَ. والصَدْرُ: الطائفة من الشيء. والصُدْرَةُ من الإنسان: ما أشرف من أعلى صَدْرِهِ، ومنه الصُدْرَةُ التي تلبس. والمصدورُ: ألذي يشتكي صَدْرَهُ. وطريق صادِرٌ، أي يَصْدُرُ بأهله عن الماء. والصِدارُ، بكسر الصادِ: قميصٌ صغير يلي الجسد، وفي المثل: كل ذات صِدارٍ خالةٌ، أي من حقِّ ارجل أن يغار على كلِّ امرأة كما يغار على حُرَمه. والصِدارُ: سِمَةٌ على صَدْرِ البعير. والصَدَرُ بالتحريك: الاسم من قولك: صَدَرْتُ عن الماء وعن البلاد. وفي المثل: تركتُه على مثل ليلة الصَدَرِ، يعني حين صَدَرَ الناسُ من حَجِّهِمْ. والصَدْرُ بالتسكين المَصْدَرُ. قال الشاعر:
وليلةٍ قد جَعَلْتُ الصبحَ مَوْعِدَهـاصَدْرَ المَطِيَّةِ حتَّى يَعْرِفِ السَدَفا
قال أبو عبيد: قوله صَدْرَ المطية، مصدر من قولك: صَدَرَ يَصْدُرُ صَدْراً. وأَصْدَرْتُهُ فصَدَرَ، أي رَجَعْتُهُ فرجع. والموضعُ مَصْدَرٌ، ومنه مَصادِرُ الأفعال. وصادَرَهُ على كذا. وصَدَّرَ الفرسُ، أي بز بصَدْرِهِ وسبق. قال طُفيلٌ يصف الفرس:
كأنه بعد ما صَدَّرْنَ من عَرَقٍسِيدٌ تَمَطَّرَ جُنْحَ الليلِ مَبُلولُ
ويروى: صُدِّرْنَ على ما لم يُسَمَّ فاعله، أي ابْتَلَّتْ صُدورُهُنَّ بالعَرَقِ، والأول أجود. والعَرَقُ: الصفُّ من الخيل. وصَدَّرَ كتابه: جعل له صَدْراً. وصَدَّرَهُ في المجلس فَتَصَدَّرَ. والمُصَدَّرُ: الشديد الصَدْرِ. ويقال للأسد: المُصَدَّرُ. والتَصْديرُ: الحزامُ، وهو في صَدْرِ البعير، والحَقَبُ عند الثيلِ.

##### Türkçe

**الصَدْرُ**: **الصُدورِ**’un biridir; ve o müzekkerdir. Ancak A‘şâ şöyle dedi:
ويَشْرَقُ القول الذي قد أَذَعْـتَـهُكما شَرِقَتْ صَدْرُ القَناةِ من الدَمِ
Böylece onu (müennes) yaptı; mânâ üzerine, çünkü **صدر القناة** **القناة**’dandır. Ve **صَدْرُ** her şeyin: onun evvelidir. Ve **صَدْرُ السهم**: onun ortasından inceliğine doğru geçen kısımdır; ve bununla adlandırıldı, çünkü atıldığı zaman öne geçen odur. Ve **الصَدْرُ**: şeyden bir taifedir. Ve insandan **الصُدْرَةُ**: onun **صَدْرِهِ**’nin üst tarafından yüksek olan şeydir; ve ondan, giyilen **الصُدْرَةُ**. Ve **المصدورُ**: **صَدْرَهُ**’ni şikâyet eden kimsedir. Ve **طريق صادِرٌ**: yani, ehliyle su’dan döner. Ve **الصِدارُ** ( **الصاد**’ın kesriyle): bedene bitişik küçük bir gömlektir; ve meselde: كل ذات صِدارٍ خالةٌ, yani, her erkeğin her kadın üzerine, haremine kıskandığı gibi kıskanması haktır. Ve **الصِدارُ**: devenin **صَدْرِ**’ü üzerinde bir damgadır. Ve **الصَدَرُ** (harekeli): “**صَدَرْتُ** عن الماء وعن البلاد” sözünden isimdir. Ve meselde: تركتُه على مثل ليلة الصَدَرِ, yani, insanlar haclarından döndükleri zaman. Ve **الصَدْرُ** (sükûn ile): **المَصْدَرُ**’dır. Şair dedi ki:
وليلةٍ قد جَعَلْتُ الصبحَ مَوْعِدَهـاصَدْرَ المَطِيَّةِ حتَّى يَعْرِفِ السَدَفا
Ebû Ubeyd dedi: onun “**صَدْرَ المطية**” sözü, “**صَدَرَ** **يَصْدُرُ** **صَدْراً**” sözünden bir mastardır. Ve **أَصْدَرْتُهُ** de, böylece **صَدَرَ**: yani onu döndürdüm, o da döndü. Ve yer **مَصْدَرٌ**’dır; ve ondan fiillerin **مَصادِرُ**’i. Ve **صادَرَهُ** على كذا. Ve **صَدَّرَ** at: yani **صَدْرِهِ** ile yarıp geçti ve geçti. Tufeyl atı vasfederek dedi ki:
كأنه بعد ما صَدَّرْنَ من عَرَقٍسِيدٌ تَمَطَّرَ جُنْحَ الليلِ مَبُلولُ
Ve “**صُدِّرْنَ**” diye rivayet olunur; faili adlandırılmamış üzere: yani, **صُدورُهُنَّ** ter ile ıslandı; ve birincisi daha iyidir. Ve **العَرَقُ**: atlardan saf’tır. Ve **صَدَّرَ** kitabını: ona bir **صَدْراً** yaptı. Ve onu mecliste **صَدَّرَ** de, böylece **فَتَصَدَّرَ**. Ve **المُصَدَّرُ**: **الصَدْرِ**’ü şiddetli olandır. Ve aslana: **المُصَدَّرُ** denir. Ve **التَصْديرُ**: kuşaktır; ve o, devenin **صَدْرِ**’ündedir; ve **الحَقَبُ** ise **الثيلِ** yanındadır.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ص د ر
صدر ، صرد ، رصد ، درص
استعمل من وجوهها : صدر ، صرد ، رصد ، درص .
صدر : قال ابن المظفّر : الصَّدْرُ : أعْلى مقدَّم كلّ شيء قال : وصَدْرُ القَناة : أعْلاها . وصَدْرُ الأمر أوّله . قال : والصُّدْرةُ من الإنسان : ما أشرَفَ من أَعْلى صَدْرِه .
قلتُ : ومن هذا قول امرأة طائيَّةٍ كانت تحتَ امرىء القيس ففَرِكَتْه وقالت : إني ما علمتُك إلاّ ثقيلَ الصُّدْرة ، سريع الهِراقة ، بطيءَ الإفاقة .
وقال أحمد بن يحيى : قال ابن الأعرابي : المِجْوَلُ الصُّدْرَةُ ، وهي الصِّدار والأُصْدَة والإتْب والعَلَقة .
قلت : والعربُ تقول للقميص القصير والدّرع القَصيرة : الصُّدْرةُ .
وقال الليث : الصِّدارُ : ثوبٌ رأسُه
كالمِقْنَعَةِ وأسفلُه يُغَشِّي الصدرَ والمنكِبين تَلبَسه المرأة .
قلتُ : وكانت المرأة الثَّكلَى إذا فَقدتْ حَميمَها فأحَدَّت عليه لبِستْ صِدَاراً من صوف ، ومنه قول أخي خَنساءَ :
ولو هلكتُ لبستْ صِدَارَها
وقال الرّاعي يصف فَلاةً :
كأنّ العِرْمَسَ الوَجْناءَ فيها
عَجُولٌ خَرّقتْ عنها الصِّدَارَا
وقال الأصمعيّ : يقال لِمَا يَلِي الصَّدْر من الدِّرْع : صِدار .
وقال اللّيث : التصدير : حَبلٌ يُصدَّر به البعيرُ إذا جرَّ حِمْلَه إلى خَلْف . والحبلُ اسمه التَّصْدير ، والفعل التَّصْدير .
أبو عُبَيد عن الأصمعي : وفي الرَّحْل حِزامَةٌ يقال لها : التَّصْدير قال : والوَضِينُ للهَوْدَج ، والبِطَان للقَتَب ؛ وأكثرُ ما يقال الحِزامُ للسَّرج .
وقال الليث يقال : صَدِّر عن بَعيرك ، وذلك إذا خَمُص بطنُه واضطرب تصديرُه ، فيُشدُّ حبلٌ من التَّصدير إلى ما وراء الكرْكِرَة فيثبتُ التصديرُ في موضعه ؛ وذلك الحبلُ يقال له : السِّناف ، قلت : الذي قاله الليث : إن التصدير حبل يُصَدَّر به البعير إذا جَرّ حمله خطأ ، والذي أراده يسمّى السِّناف والتَّصديرُ الحزامُ نفسُه .
وقال الليثُ : التصديرُ : نَصْبُ الصَّدر في الجُلوس . قال : والأَصْدَرُ الذي أشْرفتْ صُدْرَته .
قال : ويقال : صَدَرَ فلان فلاناً : إذا أصاب صَدْرَه . وصُدِر فلان : إذا وَجِع صَدْرُه .
أبو عُبيد عن الأحمر : صَدَرْتُ عن الماء صَدَراً ، وهو الاسم ، فإن أردتَ المَصدَر جزمْتَ الدال ، وأَنشدَنا :
وليلةٍ قد جعلتُ الصبحَ مَوْعِدَها
صَدْرَ المَطِيّة حتى تعرف السَّدَفا
قال : صَدْر المَطِيّة مصدر .
وقال الليث : الصَّدَر : الانصراف عن الوِرْد وعن كل أمر ، يقال : صَدَرُوا ، وأصدَرْناهم . وطريقٌ صادر ، معناه : أنّه يَصدُر بأهله عن الماء . وطريق وارِدٌ يَرِدُ بِهِم ، وقال لبيد يذكر ناقتين :
ثم أصدَرْناهُمَا في واردٍ
صَادِرٍ وَهْمٍ صُوَاهُ قد مَثَلْ
أراد في طريقٍ يُورَد فيه ويُصدَر عن الماء فيه . والوَهْمُ : الضَّخم .
وقال الليث : المَصدَر : أصلُ الكلمة الّتي تصدر عنها صَوَادِرُ الأَفعال . وتفسيرُه : أن المصادر كانت أوّل الكلام ، كقولك : الذَّهاب والسمعُ والحفظ ، وإنّما صَدَرت الأفعالُ عنها ، فيقال : ذهبَ ذَهاباً . وسَمِع سَمْعاً وسَمَاعاً ، وحَفِظ حِفْظاً .
وقال الليث : المصدَّر من السهام : الّذي
صَدْرُه غليظ . وصَدْرُ السَّهم : ما فوق نِصْفِه إلى المَرَاش .
الأصمعي : صُدِرَ الرجلُ يُصْدَرُ صَدْراً ، فهو مَصْدور : إذا اشتكَى صَدْرَه ، وأَنشد :
كأنّما هو في أحشاءِ مَصْدورِ
ويقال : صَدّرَ الفرسُ : إذا جاءَ قد سَبَق بصَدْرِه ، وجاء مُصَدّراً ، وقال طُفَيل الغَنَويّ يصف فرساً :
كأنّه بعدَ ما صَدَّرن مِن عَرَقٍ
سِيدٌ تَمطَّرَ جُنحَ اللّيلِ مَبْلولُ
( كأنه ) لهاء لفَرَسِه ، ( بعدما صَدَّرْن ) يعني خيلاً سَبَقْن بصُدُورهن . والعَرَقُ : الصّفُّ من الخيل . وقال دُكَين :
مُصَدَّرٌ لا وَسَطٌ لا تالٍ
وقال أبو سَعِيد في قوله : بعدما صَدَّرْن من عَرَق ، أي : هَرَقن صَدْراً من العَرَق ولم يَستَفرِغْنَه كلَّه .
وروي عن ابن الأعرابي أنّه رواه : بعدَما صدِّرْن ، أي : أصاب العَرَقُ صدورَهن بعدما عَرِقن .
ويقال للّذي يبتدىءُ أمراً ثم لا يُتمّه : فلانٌ يُورِد ولا يُصدِر ، فإذا أَتمَه قيل : أَورَدَ وأَصدَر . وقال الفَرَزْدَقُ يخاطب جريراً :
وحسبتَ خَيَل بني كُلَيب مَصْدَراً
فغَرِقْتَ حين وقَعْتَ في القَمْقَامِ
يقول : اغتررتَ بخَيْل قومك وظننتَ أنّهم يُخلِّصونك من بَحْرِي فلم يفعلوا .
ومن كلام كتّاب الدّواوين أن يقال : صُودِرَ فلانٌ العاملُ على مالٍ يؤدّيه ، أي : فورِق على مالٍ ضَمَنه .
أبو زَيد : نعجةٌ مُصدَّرَة : إذا كانت سَوداءَ الصَّدر بيضاءَ سائرِ الجسَد .
أبو عُبَيد عن الكسائي : إذا جاء الرجلُ فارغاً قيل : قد جاءَ يضرب أَصَدَريه . قال : يعني عِطْفيه . قال : وقال الأصمعيّ مِثلَه ، إلا أنّه قال بالسّين .
رصد : أبو عُبَيد عن الأصمعي : من أَسماء المَطَر : الرّصْدُ ، واحدتُها رَصَدة ، وهي المطَرةُ تقع أوّلاً لما يأتي بعدها . يقال : قد كانَ قبل هذا المطر له رَصْدة ، والعِهَادُ نحوٌ منها ، واحدتها عِهْدة .
وقال اللّيث : الرصَدُ كَلأٌ قليل في أرض يُرجى بها حَيَا الربيع ، تقول : بها رَصَد من حَياً ، وأرضٌ مُرْصِدَة : بها شيءٌ من رَصَد .
شمر عن ابن شمَيْلٍ : أرضٌ مُرصِدةٌ : وهي التي مُطِرتْ وهي تُرجَى لأن تُنبِتَ . قال : وإذا مُطرت الأرض في أوّل الشِّتاء فلا يقال لها مَرْتٌ ؛ لأن بها حينئذ رَصَداً والرصَدُ حينئذ : الرَّجاء لها ، كما ترجى الحاملة .
شمر عن ابن الأعرابي : الرَّصْدةُ : ترصُد وَليّاً من المَطَر . وقال الله جل وعز : ( وَالَّذِينَ اتَّخَذُواْ مَسْجِدًا ضِرَارًا ( ، إلى
قوله : ( وَإِرْصَادًا لِّمَنْ حَارَبَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ ) ( التوبة : 107 ) وقال الزَّجّاج : كان رجل يقال له أبو عامر الرّاهب حارَبَ النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) ومضى إلى هِرَقْل ، قال : وكان أحدَ المنافقين ؛ فقال المنافقون الّذين بنَوْا مَسجِد الضِّرَار : نَبني هذا المسجد وننتظرُ أبا عامر حتى يجيء ويصلي فيه . وقال : الإرصادُ : الانتظارُ .
وقال غيره : الإرصاد : الإعدادُ . وكانوا قالوا نَقْضي فيه حاجتَنا ولا يُعاب علينا إذا خَلَوْنا ونَرْصُدُه لأبي عامر مجيئَه من الشام ، أي : نُعِدُّه .
قلت : وهذا صحيح من جهة اللَّغة ، رَوَى أبو عُبَيد عن الأصمعيّ والكسائي : رصَدتْ فلاناً أرصُدُه : إذا ترقّبته . وأَرصْدتُ له شيئاً أَرْصده : أعددتُ له .
ورُوي عن ابن سيرين أنه قال : كانوا لا يَرْصدون الثِّمار في الدَّين ، وينبغي أن يُرصد العينُ في الدَّين ، وفسّره ابن المُبارك وقال : إذا كان على الرجل دَينٌ وعنده مِثله لم تجب عليه الزكاة ، وإذا كان عليه دينٌ وأخرجتْ أرضُه ثمرةً يجب فيها العُشر لم يسقُطْ عنه العُشْرُ من أجل ما عليه من الدَّين ، ونحو ذلك قال أبو عبيد .
وقال اللّيث : يقال : أنا لك مُرْصد بإحسانك حتى أكافئك به . قال : والإرصادُ في المكافأة بالخير ، وقد جعلَه بعضهم في الشّر أيضاً ، وأَنشد :
لا هُمَّ ربَّ الراكِب المُسافِرِ
احْفَظْه لي من أعيُن السَّواحِر
وَحيّةٍ تُرصِدُ بالهواجِر
فالحية لا تُرصد إلا بالشرّ .
وقال الليث : المرصد : مواضع الرصد . والرّصَد أيضاً : القومُ الّذين يَرصدون الطريق ، راصد ، كما يقال : حارسٌ وحرس ، وقال الله جل وعز : ( ) عَذَابٍ إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصَادِ ) ( الفجر : 14 ) ، قال الزجاج : أي يَرْصُد من كفر به وصَدَّ عنه العذاب .
وقال غيره : المرصادُ : المكانُ الذي يرصد به الراصد العدد وهو مثل المضمار الموضع الذي تُضَمَّر فيه الخيلُ للسّباق من مَيْدانٍ ونحوه . والمرصد مثلُ المرصاد ، وجمعه المراصِد .
وحدّثنا السَّعديّ محمد بن إسحاق قال : حدثنا القيراطي عن علي بن الحسن قال : حدثنا الحسين عن الأعمش في قوله : ( ) عَذَابٍ إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصَادِ ( قال : المرصاد : ثلاثةُ جُسُور خلف الصّراط : جِسرٌ عليه الأمانة ، وجسرٌ عليه الرحم وجسرٌ عليه الرّبّ .
قال أبو بكر ابن الأنباريّ في قولهم : فلان يرصُدُ فلاناً ، معناه : يَقْعُد له على
طريقه . قال : والمَرَصد والمرْصاد عند العرب : الطريق . قال الله جلّ وعزّ : ( وَاقْعُدُواْ لَهُمْ كُلَّ مَرْصَدٍ ) ( التوبة : 5 ) .
قال الفرّاء : معناه : اقعُدوا لهم على طريقهم إلى البيت الحرام . وقال الله جلّ وعزّ : ( ) عَذَابٍ إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصَادِ ( معناه : لبالطّريق .
ويقال للحيّة التي ترصد المارّة على الطريق : رَصيد .
وقال عرّام : الرَّصائدُ الوصائِد : مصايدُ تُعدّ للسّباع .
صرد : ( نَهى النبيُّ ( صلى الله عليه وسلم ) عن قَتْلِ أربع : النَّملة والنّحلة والصُّرَد والهُدهُد ) .
أخبرني المنذريُّ عن إبراهيم الحربيّ أنه قال : أراد بالنملة الطويلَة القوائم التي تكون في الحِزَبات وهي لا تؤذِي ، ونَهى عن قتل النحلة لأنها تُعسِّل شراباً فيه شِفاءٌ للناس ، ونَهَى عن قتل الصُّرَد لأنّ العرب كانت تطَّيَّر من صَوْته ، وهو الواقي عندهم ، فَنهى عن قتلِه رَداً للطِّيَرَة . ونهى عن قتل الهدهد لأنه أطاع نبيّاً من الأنبياء وأعانَه .
قال شَمِر : قال ابن شميل : الصُّرَدُ : طائرٌ أبقَع ضخمُ الرأس يكون في الشَّجر ، نصفُه أبيَضُ ، ونصفُه أسوَد ، ضخمُ المِنْقار ، له بُرْثُنٌ عظيمٌ نحوٌ من القارِيَة في العِظَم ، ويقال له : الأخْطبُ لاختلاف لَوْنَيه ، والصُّرَدُ لا تراه إلا في شُعْبةٍ أو شجرة لا يَقدِر عليه أحد .
قال : وقال سُكيْن النُّمَيريُّ : الصُّرَدُ صُرَدان : أحدُهما أسْبَدُ يُسمّيه أهلُ العِراق العَقْعق .
قال : وأما الصُّرَد الْهَمهام فهو البَرِّيِّ الذي يكون ينجَد في العِضاه لا تَراه في الأرض يَقفِز من شجرة إلى شجرة .
قال : وإن أصْحَر طُرِد فأُخِذ .
يقول : لو وَقَع على الأرض لم يستقل حتى يؤخذ .
قال : ويُصَرْصِر كالصَّقْر .
وقال الليث : الصُّرَد : طائر فوقَ العُصفور يَصيد العصافيرَ ، وجمعه صِرْدان قلت :
غلط الليث في تفسير الصرد ، والصرد ابن شميل .
وقال ابن السكّيت : التصريدُ : شُربٌ دُون الرِّيّ ، يقال : صَرَّدَ شُرْبه ، أي : قَطَعه .
ويقال : صَرِد السِّقاءُ صرداً : إذا خَرجَ زُبْدُه متقطعاً فيداوَى بالماء الحار ، ومن ذلك أُخِذ صَرْدُ البَرْد .
وقال الليث : الصرَدُ : مصدَر الصرد من البرد . وقومٌ صَرْدَى ، ورجل صَرِدٌ ومِصْرادٌ وهو الذي يشتدّ عليه البَرْد ويقلّ صبرُه عليه ، وليلةٌ صَردَة ، والاسمُ الصّرْد ، مجزوم .
وقال رُؤْبة :
بمَطَرٍ ليس بثَلْجٍ صَرْدِ
قال : وإذا انتهى القَلبُ عن شيء صَرِد عنه كما قال :
أصبَح قَلبي صَرِدا
لا يشتهي أن يرِدَا
قال : وقد يُوصَف الجيشُ بالصَّرْد فيقال : صَرْدٌ مجزوم وصَردٌ ؛ كأنه من تُؤدةِ سَيْرِه جامِدٌ .
خُفافُ بن ندبة :
صَرَدٌ تَوقَّصَ بالأبدان جُمْهور
والتَّوَقُّصُ : ثِقَل الوَطْء على الأرض .
ثعلب ، عن ابن الأعرابي : الصَّرِيدَةُ : النَّعْجَةُ : التي قد أنحلها البَرْدُ وأضرَّ بها وجمعُها صَرائِد .
أبو عُبيد عن الأصمعي : الصُّرَّاد : سَحابٌ باردٌ نَدٍ ليس فيه ماء ، ونحو ذلك .
قال أبو عمرو : قال أبو عبيد : والصَّرْدُ والبَرْد ، ورجل صَرِد . ويقال : صَرّد عطاءَه : إذا قلّلَه .
أبو عبيد عن أبي عَمرو : الصّرْد : الطَّعْن النافذ . وقد صَرِدَ السهم يَصرَد ، وأنا أصْرَدْتُه ، وقال اللَّعِينُ المنْقَرِيّ :
فما بُقْيا عليَّ تركتُماني
ولكنْ خِفْتُما صَرَدَ النِّبالِ
يخاطِب جريراً والفرزدق .
وقال قُطرب : سهمٌ مُصَرِّد : مُصيب . وسهم مُصْرِد ، أي : مخطىء ، وأنشد في الإصابة للنابغة :
ولقد أصابت قلبَه من حبِّها
عن ظهرِ مِرْنانٍ بسَهْمٍ مُصْردِ
أي : مُصيب . وقال الآخَر : أصرَدَه الموتُ وقد أظَلاَّ : أخطأه .
أبو زيد : يقال : أُحِبُّكَ حُبّاً صَرْداً ، أي : خالصاً . وشرابٌ صَرْد ، وسَقاهُ الخمرَ صَرْداً ، أي : صِرْفاً ، وأنشد :
فإن النَّبيذ الصَّرْد إن شُرْبَ وحده
على غير شيء أوْجَع الكبد جُوعها
وذهبٌ صَرْدٌ : خالصٌ . وجيشٌ صَرْدٌ : بنُو أبٍ واحدٍ لا يخالطهم غيرهم .
وقال ابن هانىء : قال أبو عُبَيْدة يقال : معه جيشٌ صَرْدٌ ، أي : كلهم بنو عمّه أبو حاتم في كتابه في الأضداد : أصرد السهمُ : إذا نفذ من الرمية .
ويقال أيضاً : أصرد : إذا أَخطأ . والسهمُ المصرد : المخطىء والمصيب .
وقال أبو عُبَيدة في قول اللعين : ولكن خفتما صَرَد النبال .
وقال : من أراد الصواب قال : خفتما أن تصيبكما نبالي . ومن أراد الخطأ قال : خفتما أن تخطىء نبلكما . وأنشد للنظار الأسدي :
أصرده السهمُ وقد أطلاَّ
أي : أخطأ وقد أشرف .
شَمِر عن أبي عَمْرو : الصَّرْدُ : مكانٌ مرتفع من الجبال وهو أبرزها .
وقال الجعدي :
أسَدِيَّةٌ تُدْعَى الصِّرَاد إذا
نَشِبُوا وتحضُر جانبي شِعْر
شعرٌ : جبل . ابن السكّيت : الصُّرَدان : عِرقان مكتنفا اللسان ؛ وأنشد :
وأيُّ الناس أغدر من شآم
له صُرَدان منطلَق اللسان
وقال الليث : هما عِرْقان أخضران أسفل اللسان .
أبو عبيدة قال : الصُّردُ : أن يخرج وَبَرٌ أبيض في موضع الدَّبرة إذا برأت ؛ فيقال لذلك الموضع : صُرد وجمعه صِرْدَان ، وإياها عنى الرّاعي يصف إبلاً :
كأن مواقِعَ الصِّردَان منها
منَارَاتٌ بنين على جماد
جعل الدَّبر في أسنمة شبّهها بالمنار .
قال : وفرسٌ صَرِدٌ : إذا كان بموضع السَّرج منه بياضٌ من دَبَرٍ أصابه يقال له الصُّرد .
وقال الأصمعي : الصُّرد من الفَرَس : عِرْقٌ تحت لسانِهِ ، وأنشد :
خفيفُ النَّعامة ذو مبعةٍ
كثيفُ الفَرَاشة ناتِي الصُّرَدْ
وبَنُو الصَّياد : حيٌّ من بني مُرّة بن عوف بن غطفان .
درص : أبو عُبيد عن الأحمر : من أمثالهم في الحُجّة إذا أَضَلَّها الظالم ضَلَّ الدُّريصُ نَفَقَهُ وهو تصغير الدِّرْص ، وهو وَلَد اليربوع . ونَفَقُهُ : حُجره .
وقال اللَّيث : الدَّرْصُ والدِّرْص لغة ، والجميع الدِّرْصان ، وهي أولاد الفِأَرِ والقَنِافذ والأرانب وما أشبه بها ، وأنشد :
لَعَمْرُكَ لو تَغْدو عليّ بِدِرْصِها
عَشَرْتُ لها مالي إذا ما تَأَلَّتِ
وقال غيرُه : الجَنين في بطن الأوثان : دَرْصٌ .
وقال امرؤ القيس :
أذلك أم جَأبٌ يُطَارِدُ آتُناً
حَمَلْنَ فأدنى حَمْلِهِنَّ دُرُوصُ
يقال : دَرْص ودُرُوص وأَدْراص .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الدروص : الناقة السريعة .

##### Türkçe

ص د ر
**صدر** ، **صرد** ، **رصد** ، **درص**
Şu vecihlerinden kullanılmıştır: **صدر** , **صرد** , **رصد** , **درص** .

**صدر** : İbnü’l-Muzaffer dedi: **الصَّدْرُ**: her şeyin ön tarafının en üstü. Dedi: ve **صَدْرُ القَناة**: onun en üstü. Ve **صَدْرُ الأمر**: onun evveli. Dedi: ve insandan **الصُّدْرةُ**: göğsünün üst kısmından yüksek olan şeydir.

Dedim: Ve bundan, Tâîli bir kadının sözü (ki İmruü’l-Kays’ın nikâhı altında idi, sonra ondan nefret etti ve dedi ki): “Seni ancak ağır **الصُّدْرة**’li, çabuk dökülen, yavaş ayılan olarak bildim.”

Ahmed b. Yahyâ dedi: İbnü’l-A‘râbî dedi: **المِجْوَلُ** **الصُّدْرَةُ**’dir; o da **الصِّدار** ve **الأُصْدَة** ve **الإتْب** ve **العَلَقة**’dır.

Dedim: Araplar kısa gömleğe ve kısa zırha: **الصُّدْرةُ** derler.

Leys dedi: **الصِّدارُ**: baş kısmı başörtüsü gibi olan, alt kısmı göğsü ve omuzları örten bir elbisedir; kadın onu giyer.

Dedim: Dul kalan kadın, yakını(nı) kaybettiğinde ve onun için yas tuttuğunda yünden bir **صِدَار** giyerdi; bundan, Hansâ’nın kardeşinin sözü:
“Eğer ölseydim, **صِدَار**’ını giyerdi.”

Râî, bir çölü vasfederek dedi:
“Sanki orada **العِرْمَسَ الوَجْناءَ**
aceleci(dir); ondan **الصِّدَارَا**’yı yırtmıştır.”

Asmaî dedi: Zırhtan göğse bitişik olana: **صِدار** denir.

Leys dedi: **التصدير**: deve yükünü arkaya çektiğinde deveye onunla **يُصدَّر** edilen bir iptir. İpin adı **التَّصْدير**’dir; fiil de **التَّصْدير**’dir.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: Ve semerde bir kuşak vardır; ona **التَّصْدير** denir. Dedi: ve **الوَضِينُ** hevdectedir; **البِطَان** katab içindir; en çok **الحِزام** eyer için söylenir.

Leys dedi: Denir ki: “Deven hakkında **صَدِّر**”; bu, karnı çekildiğinde ve **تصدير**’i sarsıldığında olur; böylece **التَّصدير**’den bir ip **الكرْكِرَة**’nin arkasına bağlanır da **التصدير** yerinde sabitlenir; o ipe **السِّناف** denir. Dedim: Leys’in söylediği—**التصدير**’in, deve yükünü çektiğinde onunla **يُصدَّر** edilen bir ip olduğu—hata(dır); onun kastettiği **السِّناف** diye adlandırılır; **التَّصدير** ise kuşağın kendisidir.

Leys dedi: **التصدير**: oturuşta göğsü dikmek. Dedi: ve **الأَصْدَرُ**: **صُدْرَته** yüksek olan.

Dedi: Denir ki: “Falanca, falancayı **صَدَرَ**”: göğsüne isabet ettiğinde. Ve “Falanca **صُدِر**”: göğsü ağrıdığında.

Ebû Ubeyd, Ahmer’den: Sudan **صَدَراً** döndüm; bu isimdir. Eğer **المَصدَر**’ı istersen **الدال**’ı cezmedersin. Ve bize şu beyti okudu:
“Bir gece ki sabahı onun vaadi kıldım;
**صَدْرَ** binitin(=devenin) (üzerinde) — ta ki karanlığı tanıyıncaya dek.”
Dedi: **صَدْر** binitin **مصدر**’dır.

Leys dedi: **الصَّدَر**: su başından ve her işten dönüştür; denir ki: “**صَدَرُوا**” ve “onları **أصدَرْناهم**”. Ve **صادر** bir yol: manası, halkını su başından döndürmesidir. Ve **وارِد** bir yol: onlarla suya varır. Lebîd, iki dişi deveyi anarak dedi:
“Sonra ikisini, bir **وارد** içinde,
**صَادِرٍ** (olan) bir yolda çıkardık; **وَهْم**’dir, **صُوَاهُ** (orada) belirmiştir.”
Suyu(n) içinde varılan ve su(n)dan içinde dönülen bir yolda demek istedi. **الوَهْمُ**: iri olan.

Leys dedi: **المَصدَر**: fiillerin çıkışlarının kendisinden çıktığı kelimenin aslıdır. Onun açıklaması: kaynaklar sözün evveli idi; senin “**الذَّهاب** ve **السمع** ve **الحفظ**” demen gibi; fiiller ancak onlardan çıkmıştır; denir ki: “gitti, **ذَهاباً**”; “işitti, **سَمْعاً** ve **سَمَاعاً**”; “ezberledi, **حِفْظاً**”.

Leys dedi: Oklardan **المصدَّر**: **صَدْرُه** kalın olan. Ve **صَدْرُ السَّهم**: yarısının üstünden **المَرَاش**’a kadar olan kısım.

Asmaî: Adam **صُدِرَ**; **يُصْدَرُ** **صَدْراً**; o **مَصْدور**’dur: göğsünden şikâyet ettiğinde. Ve şu beyti okudu:
“Sanki o, **مَصْدور**’un iç organları içindedir.”

Ve denir ki: At **صَدّرَ**: göğsüyle öne geçerek geldiğinde; **مُصَدّراً** olarak geldi. Tufeyl el-Ganevî bir atı vasfederek dedi:
“Sanki o, terden **صَدَّرن** sonra,
gecenin kanadında ıslanmış, yağmur yemiş bir **سِيد**’dir.”
(**كأنه**) zamiri atınadır. (**بعدما صَدَّرْن**) yani göğüsleriyle öne geçerek yarışan atlar. **العَرَقُ**: atlardan saf. Dukeyn dedi:
“**مُصَدَّرٌ**; ne orta, ne de son.”

Ebû Saîd, “**بعدما صَدَّرْن من عَرَق**” sözünde dedi ki: yani terden bir **صَدْراً** döktüler; hepsini bütünüyle boşaltmadılar.

İbnü’l-A‘râbî’den rivayet edildi ki onu “**بعدَما صدِّرْن**” diye rivayet etmiştir; yani ter, terledikten sonra göğüslerine isabet etti.

Ve bir işe başlayıp sonra onu tamamlamayana: “Falanca **يُورِد ولا يُصدِر**” denir; onu tamamladığında: “**أَورَدَ وأَصدَر**” denir. Ferazdak, Cerîr’e hitap ederek dedi:
“Benî Küleyb’in atlarını bir **مَصْدَراً** sandın;
sonra **القَمْقَام**’a düştüğünde boğuldun.”
Der ki: Kavminin atlarıyla aldandın ve onların seni denizimden kurtaracaklarını sandın; fakat yapmadılar.

Divan kâtiplerinin sözünden: “Falanca, mal üzerinde çalışan kimse **صُودِرَ**; onu ödeyeceği bir mala (karşı)”; yani, üzerine kefil olduğu bir mala karşı sorguya çekildi.

Ebû Zeyd: **نعجةٌ مُصدَّرَة**: göğsü siyah, bedeninin geri kalanı beyaz olduğunda.

Ebû Ubeyd, Kisâî’den: Adam boş geldiğinde: “**أَصَدَريه**’ni vurur halde geldi” denir. Dedi: yani iki yanını. Dedi: Asmaî de bunun benzerini söyledi; ancak o **بالسّين** dedi.

**رصد** : Ebû Ubeyd, Asmaî’den: Yağmurun adlarındandır: **الرّصْدُ**; onun teki **رَصَدة**’dir; o, ardından gelecek şeye (öncül olarak) ilkin düşen yağmurdur. Denir ki: “Bu yağmurdan önce onun bir **رَصْدة**’si vardı.” Ve **العِهَادُ** da onun gibidir; teki **عِهْدة**’dir.

Leys dedi: **الرصَدُ**: bahar yağmuru umulan bir yerde az bir otlaktır; “orada yağmurdan **رَصَد** var” dersin. Ve **أرضٌ مُرْصِدَة**: onda **رَصَد**’dan bir şey vardır.

Şemmer, İbn Şümeyl’den: **أرضٌ مُرصِدةٌ**: yağmur almış ve bitirmesi umulan yerdir. Dedi: Yer kışın başında yağmur aldığında ona **مَرْتٌ** denmez; çünkü onda o sırada **رَصَداً** vardır; ve o sırada **الرصَدُ**: ona dair ümittir; tıpkı gebe(ye) ümit edildiği gibi.

Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den: **الرَّصْدةُ**: yağmurdan bir **وَلِيّ**’yi gözetler. Allah azze ve celle dedi: “**وَالَّذِينَ اتَّخَذُواْ مَسْجِدًا ضِرَارًا**” ... şu sözüne kadar: “**وَإِرْصَادًا لِّمَنْ حَارَبَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ**” (Tevbe: 107). Zeccâc dedi: Ebû Âmir er-Râhib denilen bir adam vardı; Peygamberle (sallallahu aleyhi ve sellem) savaştı ve Herakl’e gitti. Dedi: O, münafıklardan biriydi. İşte **مَسجِد الضِّرَار**’ı yapan münafıklar dedi ki: “Bu mescidi yaparız ve Ebû Âmir gelinceye kadar onu bekleriz; gelip içinde namaz kılar.” Dedi: **الإرصادُ**: bekleyiştir.

Başkası dedi: **الإرصاد**: hazırlamadır. Ve demişlerdi: “Orada ihtiyacımızı gideririz ve yalnız kaldığımızda bize ayıp edilmez; ve onu Ebû Âmir’in Şam’dan gelişine **نَرْصُدُه**”; yani onu hazırlarız.

Dedim: Bu, dil bakımından doğrudur. Ebû Ubeyd, Asmaî ve Kisâî’den rivayet etti: “Falancayı **رصَدتْ**; onu **أرصُدُه**”: onu gözetlediğimde. Ve “Ona bir şeyi **أَرصْدتُ**; onu **أَرْصده**”: ona hazırladım.

İbn Sîrîn’den rivayet edildi ki dedi: Onlar borçta meyveleri **يَرْصدون** değillerdi; borçta aynın **يُرصد** edilmesi gerekir. İbnü’l-Mübârek onu açıkladı ve dedi: Adamın üzerinde borç olup yanında onun misli bulunduğunda zekât ona vacip olmaz; üzerinde borç olup arazisi onda öşür vacip olan bir meyve çıkardığında, üzerindeki borç sebebiyle öşür ondan düşmez. Bunun benzerini Ebû Ubeyd söyledi.

Leys dedi: Denir ki: “Ben senin iyiliğine karşı sana **مُرْصد**’um; onunla sana karşılık verinceye kadar.” Dedi: **الإرصادُ** hayırla karşılık vermededir; bazıları onu şerde de kılmıştır. Ve şu beyti okudu:
“Allah’ım, yolcu binicinin Rabbi,
onu bana sihirbazların gözlerinden koru,
ve öğle sıcağında **تُرصِدُ** eden bir yılandan.”
Yılan ancak şer ile **تُرصد** edilir.

Leys dedi: **المرصد**: gözetleme yerleri. Ve **الرّصَد** da: yolu gözetleyen topluluktur; **راصد** (tekil) gibi; “**حارسٌ** ve **حرس**” denildiği gibi. Allah azze ve celle dedi: “**إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصَادِ**” (Fecr: 14). Zeccâc dedi: yani ona küfreden ve ondan alıkoyan kimse için azabı gözetler.

Başkası dedi: **المرصادُ**: gözetleyenin sayıyı gözetlediği mekândır; o, **المضمار** gibidir: atların yarış için zayıflatıldığı yer; **مَيْدان** ve benzeri. Ve **المرصد** **المرصاد** gibidir; çoğulu **المراصِد**’dir.

Bize Sa‘dî Muhammed b. İshâk anlattı; dedi: Kîrâtî, Ali b. el-Hasen’den; o da Hüseyin’den; o da A‘meş’ten, “**إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصَادِ**” sözü hakkında: dedi ki: **المرصاد**: sıratın arkasında üç köprüdür: üzerinde emanet olan bir köprü, üzerinde rahim olan bir köprü ve üzerinde Rab olan bir köprü.

Ebû Bekr İbnü’l-Enbârî, “Falanca falancayı **يرصُدُ**” sözünde dedi: manası, onun yoluna oturur. Dedi: Araplarda **المَرَصد** ve **المرْصاد**: yoldur. Allah azze ve celle dedi: “**وَاقْعُدُواْ لَهُمْ كُلَّ مَرْصَدٍ**” (Tevbe: 5).

Ferrâ dedi: manası, Beyt-i Harâm’a giden yollarında onlara oturun. Ve Allah azze ve celle’nin “**إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصَادِ**” sözü: manası, yoldadır.

Yolda geçenleri gözetleyen yılana: **رَصيد** denir.

Arrâm dedi: **الرَّصائدُ** **الوصائِد**’dir: yırtıcılar için hazırlanan tuzaklardır.

**صرد** : (Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) dört şeyin öldürülmesini yasakladı: **النَّملة** ve **النّحلة** ve **الصُّرَد** ve **الهُدهُد**.)

Münzirî bana, İbrâhîm el-Harbî’den haber verdi ki dedi: **النملة** ile, **الحِزَبات**’ta bulunan uzun bacaklı olanı kastetti; o eziyet etmez. Ve **النحلة**’nin öldürülmesini yasakladı; çünkü o, insanlarda şifa bulunan bir içeceği bal yapar. Ve **الصُّرَد**’in öldürülmesini yasakladı; çünkü Araplar onun sesinden uğursuzluk sayarlardı; o, onların yanında koruyucudur; böylece uğursuzluğu reddetmek için onun öldürülmesini yasakladı. Ve **الهدهد**’in öldürülmesini yasakladı; çünkü o, peygamberlerden bir peygambere itaat etti ve ona yardım etti.

Şemmer dedi: İbn Şümeyl dedi: **الصُّرَدُ**: alaca bir kuştur; büyük başlıdır; ağaçta olur; yarısı beyaz, yarısı siyah; büyük gagalı; ona, büyüklükte **القارِيَة**’ye benzer büyük bir pençe vardır. İki renginin farklılığından dolayı ona **الأخْطبُ** denir. **الصُّرَد**’i ancak bir çatallıkta yahut bir ağaçta görürsün; kimse ona güç yetiremez.

Dedi: Sükeyn en-Nümeyrî dedi: **الصُّرَدُ** iki **صُرَدان**’dır: biri **أسْبَدُ**’dür; Irak ehli ona **العَقْعق** der.

Dedi: **الصُّرَد الْهَمهام** ise, **العِضاه** içinde yüksek yerde bulunan yabanî olandır; onu yerde görmezsin; ağaçtan ağaca sıçrar.

Dedi: Eğer açık araziye çıkarsa kovalanır da yakalanır.

Der ki: Yere konsa doğrulamaz; ta ki yakalanıncaya kadar.

Dedi: Şahin gibi **يُصَرْصِر** eder.

Leys dedi: **الصُّرَد**: serçeden büyük bir kuştur; serçeleri avlar; çoğulu **صِرْدان**. Dedim: Leys, **الصرد**’ün tefsirinde yanıldı; **الصرد** İbn Şümeyl’dir.

İbnü’s-Sikkît dedi: **التصريدُ**: kandırmayan bir içiştir; denir ki: “İçişini **صَرَّدَ**”; yani onu kesti.

Ve denir ki: **السِّقاءُ** **صَرِد** oldu, **صرداً**: köpüğü parça parça çıktığında; sıcak suyla tedavi edilir. Bundan **صَرْدُ البَرْد** alınmıştır.

Leys dedi: **الصرَدُ**: soğuktan **الصرد**’ün masdarıdır. Ve **قومٌ صَرْدَى**; ve **رجل صَرِدٌ** ve **مِصْرادٌ**: soğuğun kendisine şiddetli geldiği ve ona sabrının az olduğu kimse. Ve **ليلةٌ صَردَة**. İsim **الصّرْد**’dür; cezmlidir.

Rü’be dedi:
“Bir yağmurla; ne kar, ne de **صَرْدِ**.”

Dedi: Kalp bir şeyden vazgeçtiğinde ondan **صَرِد** olur; şu dediği gibi:
“Kalbim **صَرِدا** oldu;
varmayı istemez.”

Dedi: Ordu da **الصَّرْد** ile vasfedilir; denir ki: **صَرْدٌ** (cezmlidir) ve **صَردٌ**; sanki yürüyüşünün ağırbaşlılığından donuktur.

Hufâf b. Nudbe:
“**صَرَدٌ**; bedenlerle ağır ağır yürüyen bir kalabalık.”
Ve **التَّوَقُّصُ**: yere basışın ağırlığıdır.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الصَّرِيدَةُ**: soğuğun zayıflattığı ve ona zarar verdiği **النَّعْجَةُ**’dır; çoğulu **صَرائِد**.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **الصُّرَّاد**: soğuk, çiğli bir buluttur; içinde su yoktur; bunun gibi.

Ebû Amr dedi: Ebû Ubeyd dedi: ve **الصَّرْدُ**: **البَرْد**’dir; ve **رجل صَرِد**. Ve denir ki: “Bağışını **صَرّد**”: onu azalttığında.

Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **الصّرْد**: nüfuz eden saplamadır. Ok **صَرِدَ**; **يَصرَد**; ben de onu **أصْرَدْتُ**. Ve **اللَّعِينُ المنْقَرِيّ** dedi:
“Bana karşı bir kalış bırakmadınız;
fakat okların **صَرَد**’ından korktunuz.”
Cerîr ve Ferazdak’a hitap eder.

Kutrub dedi: **سهمٌ مُصَرِّد**: isabet eden. Ve **سهم مُصْرِد**: yani ıskalayan. Ve Nâbiga’nın isabetteki beytini okudu:
“Onun sevgisinden kalbine isabet etti;
**مِرْنان**’ın sırtından, **مُصْردِ** bir okla.”
Yani: isabet eden. Ve başkası dedi: “Ölüm onu **أصرَدَه** ve gölgeledi”: onu ıskaladı.

Ebû Zeyd: Denir ki: “Seni **حُبّاً صَرْداً** severim”; yani hâlis. Ve **شرابٌ صَرْد**; ve ona şarabı **صَرْداً** içirdi; yani sırf. Ve şu beyti okudu:
“Çünkü **النَّبيذ** **الصَّرْد** tek başına içilirse,
bir şey olmaksızın, açlığından karaciğeri acıtır.”
Ve **ذهبٌ صَرْدٌ**: hâlis. Ve **جيشٌ صَرْدٌ**: tek bir babanın oğulları; onlara başkası karışmaz.

İbn Hânî’ dedi: Ebû Ubeyde dedi: “Onunla **جيشٌ صَرْدٌ** var” denir; yani hepsi amcaoğullarıdır. Ebû Hâtim, zıtlar kitabında: Ok **أصرد** oldu: hedefi delip geçtiğinde.

Ve yine denir: **أصرد**: ıskaladığında. Ve **السهمُ المصرد**: ıskalayan ve isabet eden.

Ebû Ubeyde, **اللَّعِين**’in “Fakat okların **صَرَد**’ından korktunuz” sözü hakkında dedi:

Dedi: Doğruyu isteyen: “Oklarımın size isabet etmesinden korktunuz” der. Hata(yı) isteyen: “Oklarınızın ıskalamasından korktunuz” der. Ve Nazzâr el-Esedî’den şu beyti okudu:
“Ok onu **أصرده**; hâlbuki o **أطلاَّ** etmişti.”
Yani: ıskaladı; ve (hedef) yükselmişti.

Şemmer, Ebû Amr’dan: **الصَّرْدُ**: dağlardan yüksek bir yerdir; onların en belirginidir.

Ca‘dî dedi:
“Esediyye(dir); **الصِّرَاد** diye çağrılır;
tutuştuklarında; ve **شِعْر**’ın iki yanına (ben) gelirim.”
**شعر**: bir dağdır. İbnü’s-Sikkît: **الصُّرَدان**: dilin iki yanında bulunan iki damardır. Ve şu beyti okudu:
“Şâm’dan daha vefasız kim vardır;
dilinin çıkış yerinde iki **صُرَدان**’ı vardır.”

Leys dedi: İkisi, dilin altında iki yeşil damardır.

Ebû Ubeyde dedi: **الصُّردُ**: **الدَّبرة** iyileştiğinde onun yerinde beyaz kıl çıkmasıdır; o yere **صُرد** denir; çoğulu **صِرْدَان**’dır. Râî, develeri vasfederken bunu kastetti:
“Sanki onlardan **الصِّردَان**’ın yerleri,
katı bir şey üzerine bina edilmiş minarelerdir.”
**الدَّبر**’i hörgüçlerde, minareye benzetti.

Dedi: Ve **فرسٌ صَرِدٌ**: eyer yerinde, ona isabet eden bir **دَبَر**’den beyazlık olduğunda; ona **الصُّرد** denir.

Asmaî dedi: Attan **الصُّرد**: dilinin altında bir damardır. Ve şu beyti okudu:
“Hafif devekuşu (gibi), geniş adımlı;
sık **الفَرَاشة**’li, **الصُّرَدْ**’ı çıkık.”

Ve **بَنُو الصَّياد**: Gatafân’dan, Mürre b. Avf b. Gatafân oğullarından bir kabiledir.

**درص** : Ebû Ubeyd, Ahmer’den: Hüccette, zalim onu kaybettirdiğinde (söylenen) atasözlerindendir: “**الدُّريصُ** deliğini kaybetti”; o, **الدِّرْص**’ın küçültmesidir; o, yerboğasının yavrusudur. Ve onun **نَفَقُهُ**: deliğidir.

Leys dedi: **الدَّرْصُ** ve **الدِّرْص** bir lugattır; hepsi **الدِّرْصان**’dır. Ve onlar, farelerin ve kirpilerin ve tavşanların ve benzerlerinin yavrularıdır. Ve şu beyti okudu:
“Ömrüne yemin olsun, eğer sabahlasa üzerime **بِدِرْصِها** ile,
yemin ettiğinde ona malımı ondalardım.”

Başkası dedi: Putların karnındaki cenin: **دَرْصٌ**’tur.

İmruü’l-Kays dedi:
“Bu mu, yoksa bir **جَأبٌ** mü ki bir dişi merkebi kovalar;
hamile kaldılar; onların en yakın hamli **دُرُوصُ**’tur.”
Denir ki: **دَرْص** ve **دُرُوص** ve **أَدْراص**.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **الدروص**: hızlı dişi devedir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الصاد والدال وما يثلثهما)
(صدر) الصاد والدال والرَّاء أصلان صحيحان، أحدُهما يدلُّ على خلاف الوِرْد، والآخر صَدْر الإنسان وغيره.
فالأوّلُ قولُهم: صَدَرَ عن الماءِ، وصَدَرَ عن البِلاد، إذا كان وَرَدَها ثمَّ شَخَصَ عنها.
وقال الأَحْمَر([1]): يقال صَدَرْتُ عن البِلادِ صَدَراً، وهو الاسم، فإن أردْتَ المصدر جزمت الدَّال. وأنشد:
وليلةٍ قد جَعَلْتُ الصُّبْحُ موعدَها *** صَدْرَ المطيَّة حتَّى تعرِفَ السَّدَفا([2])صَدْر المطية مصدر.
وأمَّا الآخر فالصَّدر للإنسان، والجمع صُدور، قال الله تعالى: ﴿ولَكِنْ تَعْمَى القُلُوبُ الَّتِي في الصُّدور﴾ [الحج 46]، ثم يشتقُّ منه. فالصِّدار: ثوبٌ يُغطِّي الرَّأس والصَّدْر. والصِّدَار: سِمةٌ على صدر البعير. والتَّصدير: حبل يُصدَّر به البعير لئلاَّ يُرَدَّ حِمْلُهُ إلى خَلْفه. والمُصَّدر: الأَسَد، سُمِّيَ بذلك لقوّة صَدْرِهِ. والمصدور: الذي يشتكى صَدْرَهُ.
(صدع) الصاد والدال والعين أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على انفراجٍ في الشيء. يقال صَدَعْتُهُ فانصدَعَ وتصدَّعَ. وصَدَعْتُ الفلاةَ: قطعتُها. ودليلٌ هادٍ مِصدَع. والصَّدْع: النَّبات؛ لأنه يَصدَع الأرض، [في] قوله تعالى: ﴿وَالأَرْضِ ذَاتِ الصَّدْعِ﴾  [الطارق 12].
ومن الباب: صَدَع بالحقِّ، إِذا تكلَّمَ به جهاراً. قال سُبحانَهُ لنبيِّه عليه السلام: ﴿فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ﴾ [الحجر 94]. ويقال تصدَّعَ القَوْمُ، إِذا تفرّقُوا. والصِّدْعَة من الإِبل: قِطعةٌ كالسِّتِّين ونحوِها، كأنَّها انصدعت عن العسكَر العظيم.
ومما شذَّ عن الباب: الصَّدَع، الفتِيُّ من الأوعال.
(صدغ) الصاد والدال والغين أصلان ، أحدهما عضوٌ من الأعضاء، والآخَر يدلُّ على ضَعْف.
فالأوّل الصُّدْغ، وهو ما بين خَطِّ العين إلى أصلِ الأُذُن. يقال صَدَغْت الرّجل، إذا حاذيتَ صُدْغَه بِصُدْغِكَ في المشي. والصِّداغ: سِمَة في الصُّدْغ.
والأصل الآخَر الصَّدِيغ: الرجل الضَّعيف. يقال ما يَصْدَغ نملةً من ضَعْف([3])، أي ما يقتُل. ويقال إنَّ الصَّديغ الولدُ إلى أن يستكملَ سبعةَ أيام([4]).
ومما شذَّ عن البابين قولُهم: صدغتُهُ  عن الشيء، أي كففتُهُ عنه.
(صدف) الصاد والدال والفاء أصلان: [الأوَّل] يدلُّ على المَيْلِ، والثاني عَرَضٌ من الأعراض.
فالأوَّلُ قولهم: صَدَفَ عن الشيء، إِذا مال* عنه وولى ذاهباً. قال الله تعالى: ﴿سَنَجْزِي الَّذِينَ يَصْدِفونَ عَنْ آياتِنَا﴾ [الأنعام 158]. والصَّدَف من البعير: أَنْ يميل خُفُّهُ من اليد أو الرِّجْل إلى الجانب الوَحْشيّ([5])؛ وقد صَدِفَ. ويقال للإِبلِ التي تقف عند أعجاز الإِبل على الحوضِ تنتظر انصرافَ الشّاربةِ لتدخُل: هي الصَّوادِف. قال:
* النّاظراتُ  العُقَبَ الصَّوادفُ([6]) *
والصَّدَف: جانب الجَبَل، وإِنّما سُمِّيَ لميْله إلى إحدى الجِهَتين.
وأمّا الآخر فالصَّدَف المَحَارة، هي معروفة.
(صدق) الصاد والدال والقاف أصلٌ يدلُّ على قوّةٍ في الشيء قولاً وغيرَه. من ذلك الصِّدْق: خلاف الكَذِبَ، سمِّيَ لقوّته في نفسه، ولأنَّ الكذِبَ لا قُوَّة له، هو باطلٌ. وأصل هذا من قولهم شيءٌ صَدْقٌ، أي صُلْب.  ورُمْح صَدْقٌ. ويقال صَدَقُوهم القِتالَ، وفي خلاف ذلك كَذَبوهم. والصِّدِّيق: الملازم للصِّدْق. والصَّدَاق: صَدَاقَ المرأة، سُمِّيَ بذلك لقوّته وأنَّه حقٌّ يَلزمُ. ويقال صَدَاقٌ وصُدْقة وصَدُقة([7]). قال الله تعالى: ﴿وَآتُوا النِّسَاءَ صَدُقَاتهنَّ نِحْلَةً﴾ [النساء 4]. وقرئت: ﴿صدقاتِهِنَّ([8])﴾. و[من] الباب الصَّدَقة: ما يتصدَّق به المرءُ عن نفسه وماله. وأمَّا المُصَدِّق فخبّرَنا أبو الحسن علي بن إبراهيم، عن المفسِّر،عن القُتَيْبِيّ قال: ومما يضَعُهُ النّاسُ غير موضعه قولهم: هو يتصدَّق، إِذا أعطى، ويتصدّقُ إِذا سأل. وذلك غلطٌ، لأن المتصدِّق المُعطي. قال الله تعالى في قصّة من قال: ﴿وَتَصَدَّقْ علينا﴾ [يوسف 88]. وحدَّثَنا هذا الشيخ عن المَعْدَانيِّ عن أبيه، عن أبي مُعاذٍ، عن اللَّيْث، عن الخليل قال: المُطْعِم مُتصَدِّق والسَّائلُ متصدِّق. وهما سواء. فأمَّا الذي في القرآن فهو المعطِي. والمُصَدِّق: الذي يأخذ صَدَقات الغنم. ويقال: هو رجلُ صِدقٍ([9]). والصَّدَاقة مشتقّة من الصِّدق في المودّة. ويقال صَدِيق للواحد وللاثنين وللجماعة، وللمرأة. وربما قالوا أصدقاء، وأصادق. قال:
فلا زِلْنَ حَسْرَى ظُلَّعاً لِمْ حَمَلْنَها  *** إلى بلدٍ ناءٍ قليل الأصادقِ([10])(صدم) الصاد والدال والميم كلمةٌ واحدةٌ، وهي الصَّدْم، وهو ضَرْب الشَّيءِ الصُّلْبِ بمثله.
(صدن) الصاد والدال والنون أصلٌ ضعيف. يقولون: الصَّيْدَن: الثَّعْلَب.
(صدي) الصاد والدال والحرف المعتل فيه كلمٌ متباعدةُ القياس، لا يكاد يلتقي منها كلمتانِ في أصل. فالصَّدَى: الذَّكَرُ من البُومِ، والجمع أصداء. قال:
فليس الناسُ بعدَكَ في نقيرِ *** وما هم غيرَ أصداءٍ وهامِ ([11])والصَّدَى: الدِّماغُ نفسُه، ويقال بل هو الموضع الذي جُعِلَ فيه السَّمْع من الدِّماغ، ولذلك يقال: أَصَمَّ اللهُ صَدَاهُ. ويقال بل هذا صَدَى الصَّوْت، وهو الذي يُجيبُك إذا صِحْتَ بقُرْبِ جَبَل. وقال يصف داراً:
صَمَّ صداها وعفا رسمُها *** واستعجمَتْ عن منطقِ السَّائِلِ([12])والصَّدَى: الرَّجُلُ الحَسَنُ القِيام على ماله، يقال هو صَدَى مالٍ. ولا يقال إلاَّ بالإِضافة. والصَّدَى: العَطَش، يقال رجلٌ صَدٍ وصادٍ، وامرأة صادية. وتصدَّى فُلانٌ للشَّيء يستشرفُهُ ناظراً إليه. والتَّصدية: التَّصفيق باليدين. قال الله تعالى: ﴿وَمَا كَانَ صَلاَتُهُمْ عِنْدَ البَيْتِ إلاَّ مُكاءً وَتَصْدِيَةً﴾ [الأنفال 35]. فأمَّا الصَّوادي من النَّخْلِ فهي الطِّوال. ويقال: صاديتُ فلاناً، إِذا دارَيْتَه. وصاديت [فلاناً مُصاداةً: عاملتُهُ بمثل صَنيعه([13])].
وإِذا كان بعد الدَّال همزة تغيَّر المعنى، فيكون من الصَّدَأ صدإ الحديد. يقولون: صاغِرٌ صَدِئٌ من صدأ العار([14]).
(صدح) الصاد والدال والحاء أُصَيلٌ يدلُّ على صوت. يقال صدح الدِّيك والغُراب. وكان اللِّحياني يقول: إِنَّهُ لَصَيْدَحٌ، أي مرتفع الصَّوت. ويقولون: ـ وليس هو من هذا القِياس: إنَّ الصُّدْحَة خَرَزة يُؤَخَّذُ بِها. ويقال الصَّدَح: الإِكام([15]). والله أعلم.
--------------ـــ
([1]) هو خلف الأحمر. وفي الأصل: "الآخر"، صوابه في المجمل.
([2]) البيت لابن مقبل، كما في اللسان (صدر).
([3]) في المجمل: "من ضعفه".
([4]) في اللسان: "سمي بذلك لأنَّه لا يشتد صدغاه إلا إلى سبعة أيام.
([5]) في الأصل: "من جانب الوحشي"، صوابه في المجمل واللسان.
([6]) أنشده في المجمل واللسان، وسيأتي في (عقب). وقبله في تاج العروس:
* لا ريّ حتى تنهل الروادف *.
([7]) كذا ضبطت الكلمتان في الأصل. وزاد في اللسان والقاموس: "صدقة" بالفتح، وبفتحتين وبضمتين. ويقال أيضاً: "صداق" ككتاب.
([8]) لم تضبط أي كلمة منهما في الأصل. وقد قرأ الجمهور: "صدقاتهن" بفتح الصاد وضم الدال. وقرأ قتادة بإسكان الدال وبضم الصاد، وقرأ مجاهد وموسى بن الزبير وابن أبي عبلة وفياض ابن غزوان بضمهما. تفسير ابن حيان (3: 166).
([9]) كذا ضبط في المجمل بالإضافة. ويقال أيضاً: "رجل صدق". بالوصف، مع كسر الصاد وفتحها.
([10]) لم، أي لماذا. وفي الأصل: "لم يحملنها"، صوابه من المخصص (17: 30)، حيث أنشد البيت. وأوله عنده: "فلا زلن دبرى".
([11]) البيت للبيد في ديوانه 135 واللسان (صدى، نقر). في نقير، أي ليسوا بعدك في شيء. وفي الأصل: "من نقر"، صوابه في الديوان واللسان.
([12]) لامرئ القيس في الديوان 148 واللسان (صدي).
([13]) التكملة من المجمل، وقد بيض لها في الأصل.
([14]) في اللسان: "وفلان صاغر صدئ إذا لزمه صدأ العار واللوم".
([15]) وكذا في المجمل. وفي اللسان: "الأزهري: الصدحان آكام صغار صلاب الحجارة واحدها صدح".

ـ

##### Türkçe

(باب **الصاد** ve **الدال** ve ikisini üçleyen şey)
(**صدر**) **الصاد** ve **الدال** ve **الرَّاء** iki sahih asıldır; ikisinden biri **الوِرْد**’ün zıddına delâlet eder, diğeri insanın ve başkasının **صَدْر**’üne.
Birincisi onların sözü: **صَدَرَ عن الماءِ** ve **صَدَرَ عن البِلاد**; eğer ona **وَرَدَ** etmiş sonra ondan ayrılıp gitmiş ise.
**الأَحْمَر**([1]) dedi ki: **صَدَرْتُ عن البِلادِ صَدَراً** denir; bu isimdir. Eğer mastarı istersen **الدَّال**’ı cezmedersin. Ve inşad etti:
وليلةٍ قد جَعَلْتُ الصُّبْحُ موعدَها *** صَدْرَ المطيَّة حتَّى تعرِفَ السَّدَفا([2])
**صَدْر المطية** mastardır.
Diğerine gelince: **الصَّدر** insan içindir; cem‘i **صُدور**’dur. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿ولَكِنْ تَعْمَى القُلُوبُ الَّتِي في الصُّدور﴾ [الحج 46]، sonra ondan türetilir. Şu halde **الصِّدار**: başı ve göğsü örten bir elbisedir. Ve **الصِّدَار**: devenin göğsü üzerinde bir nişandır. Ve **التَّصدير**: devenin yükünün arkasına geri dönmemesi için deveye onunla **يُصدَّر** olunan bir iptir. Ve **المُصَّدر**: aslandır; göğsünün kuvvetinden dolayı bununla adlandırılmıştır. Ve **المصدور**: göğsünden şikâyet eden kimsedir.

(**صدع**) **الصاد** ve **الدال** ve **العين** bir sahih asıldır; şeyde bir yarılmaya delâlet eder. **صَدَعْتُهُ** denir; böylece **فانصدَعَ** ve **تصدَّعَ**. Ve **صَدَعْتُ الفلاةَ**: onu kestim (aştım). Ve yol gösteren bir delil **مِصدَع**’dır. Ve **الصَّدْع**: bitkidir; çünkü yeri yarar; Allah Teâlâ’nın şu sözünde: ﴿وَالأَرْضِ ذَاتِ الصَّدْعِ﴾ [الطارق 12].
Babdan: **صَدَع بالحقِّ**; eğer onu açıktan söylemiş ise. Sübhânehû, Nebî’sine عليه السلام dedi: ﴿فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ﴾ [الحجر 94]. Ve **تصدَّعَ القَوْمُ** denir; eğer dağılıp ayrılmışlarsa. Ve develerden **الصِّدْعَة**: altmış kadar ve benzeri bir parça; sanki büyük ordudan yarılıp ayrılmıştır.
Babdan şâz olanlardan: **الصَّدَع**: dağ keçilerinin genci.

(**صدغ**) **الصاد** ve **الدال** ve **الغين** iki asıldır; ikisinden biri organlardan bir organdır, diğeri zayıflığa delâlet eder.
Birincisi **الصُّدْغ**’dur; o, göz çizgisi ile kulağın kökü arasındadır. **صَدَغْت** adamı denir; eğer yürüyüşte **صُدْغ**’unu **صُدْغ**’unla hizalamış isen. Ve **الصِّداغ**: **الصُّدْغ**’da bir nişandır.
Diğer asıl **الصَّدِيغ**’dir: zayıf adam. **ما يَصْدَغ نملةً من ضَعْف**([3]) denir; yani öldürmez. Ve denir ki: **الصَّديغ** çocuk, yedi günü tamamlayıncaya kadar([4]).
İki babdan şâz olanlardan onların sözü: **صدغتُهُ عن الشيء**; yani onu ondan alıkoydum.

(**صدف**) **الصاد** ve **الدال** ve **الفاء** iki asıldır: [birincisi] meyle delâlet eder, ikincisi arazlardan bir arazdır.
Birincisi onların sözü: **صَدَفَ عن الشيء**; eğer ondan meyledip yüz çevirerek gitmiş ise. Allah Teâlâ dedi: ﴿سَنَجْزِي الَّذِينَ يَصْدِفونَ عَنْ آياتِنَا﴾ [الأنعام 158]. Ve deveden **الصَّدَف**: elden yahut ayaktan tırnağının vahşî tarafa([5]) doğru meyletmesidir; ve **صَدِفَ** olmuştur. Ve havuzda develerin sağrıları yanında durup içenlerin dönmesini bekleyerek girmek için bekleyen develere **الصَّوادِف** denir. Dedi ki:
* النّاظراتُ  العُقَبَ الصَّوادفُ([6]) *
Ve **الصَّدَف**: dağın yanıdır; ancak iki taraftan birine meyli sebebiyle böyle adlandırılmıştır.
Diğerine gelince: **الصَّدَف** istiridye kabuğudur; o bilinir.

(**صدق**) **الصاد** ve **الدال** ve **القاف** bir asıldır; sözde ve başkasında şeyde bir kuvvete delâlet eder. Bundan **الصِّدْق**: **الكَذِبَ**’in zıddıdır; kendi nefsindeki kuvvetinden dolayı adlandırılmıştır; ve çünkü **الكذِبَ**’in kuvveti yoktur; o bâtıldır. Bunun aslı onların “**شيءٌ صَدْقٌ**” sözündendir; yani katı. Ve “**رُمْح صَدْقٌ**”. Ve **صَدَقُوهم القِتالَ** denir; bunun zıddında **كَذَبوهم**. Ve **الصِّدِّيق**: **الصِّدْق**’a devam eden. Ve **الصَّدَاق**: kadının **صَدَاق**’ı; kuvvetinden ve onun bağlayıcı bir hak olmasından dolayı bununla adlandırılmıştır. Ve **صَدَاقٌ** ve **صُدْقة** ve **صَدُقة**([7]) denir. Allah Teâlâ dedi: ﴿وَآتُوا النِّسَاءَ صَدُقَاتهنَّ نِحْلَةً﴾ [النساء 4]. Ve şöyle okunmuştur: ﴿**صدقاتِهِنَّ**([8])﴾. Ve babdan **الصَّدَقة**: kişinin kendi nefsi ve malı adına sadaka verdiği şeydir. **المُصَدِّق**’e gelince: bize Ebü’l-Hasen Ali b. İbrahim haber verdi; müfessirden, **القُتَيْبِيّ**’den: İnsanların onu yerli yerine koymaksızın koydukları şeylerden biri onların “o **يتصدَّق** eder” demeleridir; eğer verdi ise; ve “**يتصدّقُ** eder” (demeleri); eğer istedi ise. Bu yanlıştır; çünkü **المتصدِّق** veren kimsedir. Allah Teâlâ, “﴿وَتَصَدَّقْ علينا﴾ [يوسف 88]” diyenin kıssasında dedi. Ve bu şeyh bize **المَعْدَانيِّ**’den, babasından, Ebû Muâz’dan, **اللَّيْث**’ten, **الخليل**’den haber verdi: **المُطْعِم** **مُتصَدِّق**’tir ve **السَّائلُ** **متصدِّق**’tir; ikisi eşittir. Kur’ân’daki ise verendir. Ve **المُصَدِّق**: koyunların sadakalarını alan kimsedir. Ve denir: o **رجلُ صِدقٍ**([9]). Ve **الصَّدَاقة** muhabbet içindeki **الصِّدق**’tan türetilmiştir. Ve **صَدِيق** bir kişi için, iki kişi için, cemaat için ve kadın için denir. Bazen **أصدقاء** ve **أصادق** derler. Dedi ki:
فلا زِلْنَ حَسْرَى ظُلَّعاً لِمْ حَمَلْنَها  *** إلى بلدٍ ناءٍ قليل الأصادقِ([10])

(**صدم**) **الصاد** ve **الدال** ve **الميم** tek bir kelimedir; o **الصَّدْم**’dır; o, katı şeyi benzeriyle vurmaktır.

(**صدن**) **الصاد** ve **الدال** ve **النون** zayıf bir asıldır. Derler ki: **الصَّيْدَن**: tilkidir.

(**صدي**) **الصاد** ve **الدال** ve içindeki illetli harf, kıyası uzak kelimelerdir; onlardan iki kelime bir asılda neredeyse buluşmaz. Şu halde **الصَّدَى**: baykuşun erkeğidir; cem‘i **أصداء**. Dedi ki:
فليس الناسُ بعدَكَ في نقيرِ *** وما هم غيرَ أصداءٍ وهامِ ([11])
Ve **الصَّدَى**: bizzat beynin kendisidir; ve denir ki bilakis o, beyinden işitmenin yerleştirildiği yerdir; bu yüzden “Allah onun **صَدَاهُ**’unu sağır etsin” denir. Ve denir ki bilakis bu, sesin **صَدَى**’sıdır; dağa yakın bağırdığında sana cevap veren şeydir. Ve bir evi vasfederek dedi:
صَمَّ صداها وعفا رسمُها *** واستعجمَتْ عن منطقِ السَّائِلِ([12])
Ve **الصَّدَى**: malı üzerinde güzelce kaim olan adamdır; “o **صَدَى مالٍ**’dır” denir. Ancak izafetle söylenir. Ve **الصَّدَى**: susuzluktur; “adam **صَدٍ** ve **صادٍ**” denir; ve “kadın **صادية**”. Ve falan kişi bir şeye **تصدَّى** etti; ona bakarak onu gözetledi. Ve **التَّصدية**: iki elle alkışlamadır. Allah Teâlâ dedi: ﴿وَمَا كَانَ صَلاَتُهُمْ عِنْدَ البَيْتِ إلاَّ مُكاءً وَتَصْدِيَةً﴾ [الأنفال 35]. **الصَّوادي**’ye gelince, hurmalardan olanlar uzundur. Ve “falana **صاديتُ**” denir; eğer onu idare ettiysen. Ve **صاديت [فلاناً مُصاداةً: عاملتُهُ بمثل صَنيعه([13])]**.
Ve eğer **الدَّال**’dan sonra hemze olursa mana değişir; o zaman demirin pası olan **الصَّدَأ**’dendir: **صدإ الحديد**. Derler ki: **صاغِرٌ صَدِئٌ**; ayıbın pasından **صدأ العار**([14]).

(**صدح**) **الصاد** ve **الدال** ve **الحاء** bir asılcık olup bir sese delâlet eder. “Horoz ve karga **صدح** etti” denir. **اللِّحياني** derdi ki: “O mutlaka **لَصَيْدَحٌ**’tır”; yani yüksek seslidir. Ve derler ki — ve bu bu kıyastan değildir: **الصُّدْحَة** ele geçirilen bir boncuktur. Ve **الصَّدَح**: tepeler([15]) denir. Allah daha iyi bilir.

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الصدر: الجارحة. قال تعالى: ﴿رب أشرح لي صدري﴾ [طه/25]، وجمعه: صدور. قال: ﴿وحصل ما في الصدور﴾ [العاديات/10]، ﴿ولكن تعمى القلوب التي في الصدور﴾ [الحج/46]، ثم استعير لمقدم الشيء كصدر القناة، وصدر المجلس، والكتاب، والكلام، وصدره أصاب صدره، أو قصد قصده نحو: ظهره، وكتفه، ومنه قيل: رجل مصدور: يشكو صدره، وإذا عدي صدر ب (عن) اقتضى الانصراف، تقول: صدرت الإبل عن الماء صدرا، وقيل: الصدر، قال: ﴿يومئذ يصدر الناس اشتاتا﴾ [الزلزلة/6]، والمصدر في الحقيقة: صدر عن الماء، ولموضع المصدر، ولزمانه، وقد يقال في تعارف النحويين للفظ الذي روعي فيه صدور الفعل الماضي والمستقبل عنه. والصدار: ثوب يغطى به الصدر، على بناء دثار ولباس، ويقال له: الصدرة، ويقال ذلك لسمة على صدر البعير. وصدر الفرس: جاء سابقا بصدره، قال بعض الحكماء: حيثما ذكر الله تعالى القلب فإشارة إلى العقل والعلم نحو: ﴿إن في ذلك لذكرى لمن كان له قلب﴾ [ق/37]، وحيثما ذكر الصدر فإشارة إلى ذلك، وإلى سائر القوى من الشهوة والهوى والغضب ونحوها، وقوله: ﴿رب اشرح لي صدري﴾ [طه/25]، فسؤال لإصلاح قواه، وكذلك قوله: ﴿ويشف صدور قوم مؤمنين﴾ [التوبة/14]، إشارة إلى اشتفائهم، وقوله: ﴿فإنها لا تعمى الأبصار ولكن تعمى القلوب التي في الصدور﴾ [الحج/ 46]، أي: العقول التي هي مندرسة فيما بين سائر القوى وليست بمهتدية، والله أعلم بذلك، وبوجه الصواب فيه.

##### Türkçe

- **الصدر**: organ. Yüce Allah dedi ki: ﴿Rabbim, benim için **صدري**mi genişlet﴾ [طه/25]; onun çoğulu: **صدور**. Dedi: ﴿ve **الصدور**da olan elde edildi﴾ [العاديات/10], ﴿fakat **الصدور**da olan kalpler kör olur﴾ [الحج/46]. Sonra, şeyin ön kısmı için ödünç alındı; **صدر القناة** gibi, **صدر المجلس** ve (yine) **الكتاب**ın, **الكلام**ın **صدر**ı. Ve “**صدره**”: onun **صدر**ına isabet etti; yahut onun kastına yöneldi; **ظهره** ve **كتفه** gibi. Bundan dolayı denildi: **رجل مصدور**: **صدر**ından şikâyet eder. Ve **صدر** (عن) ile geçişli kılındığında, yüz çevirip dönmeyi gerektirir; dersin ki: **صدرت الإبل عن الماء صدرا**. Ve denildi: **الصدر**; dedi: ﴿o gün insanlar bölük bölük **يصدر**ler﴾ [الزلزلة/6]. Ve **المصدر** hakikatte: **صدر عن الماء** (dır); ve **المصدر**ın yeri için, ve onun zamanı için (de kullanılır). Ve nahivcilerin örfünde, kendisinden geçmiş ve gelecek fiilin çıkışı gözetilmiş olan lafız için de söylenir. Ve **الصدار**: **الصدر**ın örtüldüğü bir elbise; **دثار** ve **لباس** vezni üzere. Ve ona **الصدرة** denir. Ve bu, devenin **صدر**ı üzerindeki bir nişan için de söylenir. Ve “**صدر الفرس**”: **صدر**ı ile önde gelmiş oldu. Bazı hikmet sahipleri dedi: Yüce Allah nerede **القلب**i zikrederse, akla ve ilme bir işarettir; şu gibi: ﴿şüphesiz bunda, kendisi için **قلب**i olan kimseye elbette bir öğüt vardır﴾ [ق/37]. Ve nerede **الصدر**ı zikrederse, buna ve şehvet, heva, öfke ve benzerleri gibi diğer bütün kuvvetlere bir işarettir. Ve onun sözü: ﴿Rabbim, benim için **صدري**mi genişlet﴾ [طه/25]; öyleyse, onun kuvvetlerinin ıslahı için bir istemedir. Ve yine onun sözü: ﴿ve mümin bir kavmin **صدور**unu şifaya kavuşturur﴾ [التوبة/14]; onların şifa bulmalarına bir işarettir. Ve onun sözü: ﴿çünkü o, gözler kör olmaz; fakat **الصدور**da olan kalpler kör olur﴾ [الحج/ 46]; yani: diğer bütün kuvvetler arasında silinip gitmiş olan ve hidayet bulmuş olmayan akıllar. Ve Allah, bununla ve onda doğru olan yönle daha iyi bilendir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ص د ر
صدروا عن الماء صدوراً وصدراً‏.‏
‏"‏ وتركتهم على مثل ليلة الصدر ‏"‏‏.‏
وأصدرتهم عنه‏.‏
وتصادروا‏.‏
وليست المحد الصدار‏.‏
وأخضل الدمع صدارها وهو ثوب تغطّى به الرأس والصدر‏.‏
وشد البعير بالتصدير وهو حبل يشد في صدره‏.‏
قال ذو الرمة‏:‏ يكاد من التصدير ينسل كلما ترنم أو مس العمامة راكبه وأسد مصدر‏:‏ شديد الصدر‏.‏
ورجل أصدر مصدر‏:‏ مشرف الصدرة قويّ الصدر والصدرة‏:‏ أعلى الصدر‏.‏
وضربته فصدرته‏:‏ أصبت صدره‏.‏
ورجل مصدور‏:‏ يشكو صدره‏.‏
ونعجة مصدرة‏:‏ سوداء الصدر‏.‏
ومن المجاز‏:‏ طريق وارد صادر‏:‏ يرد فيه الناس ويصدرون‏.‏
ورصفت صدر السهم وهو ما فوق نصفه إلى المراش‏.‏
وسهم مصدر‏:‏ غليظ الصدر‏.‏
وطعنه بصدر القناة‏.‏
وأخذ الأمر بصدره‏:‏ بأوله والأمور بصدورها‏.‏
وهو يعرف موارد الأمور ومصادرها‏.‏
وإذا أورد أمراً أصدره‏.‏
وفلان يورد ولا يصدر‏:‏ يأخذ في الأمر ولا يتمه ورجل مصدر‏:‏ متم للأمور‏.‏
وصادرت فلاناً من هذا الأمر على نجح‏.‏
وتصادروا على ما شاؤا‏.‏
وهؤلاء صدرة القوم‏:‏ مقدموهم‏.‏
وصدر فلان فتصدر‏:‏ قدم فتقدم‏.‏
وصدر كتابه بكذا‏.‏
وجاء فرس فلان مصدراً‏:‏ سابقاً‏.‏
قال الراجز‏:‏ مُصَدِّرٌ لا وَسَط ولا تالي
وأكلوا حتى صدَروا. وأطعمهم حتى أصدَرهم أي أشبعهم.

##### Türkçe

ص د ر
**صدروا** sudan **صدوراً** ve **صدراً** (dönerek/ayrılarak) döndüler.
“Ve onları **ليلة الصدر** gecesi gibi bir hâl üzere bıraktım.”
Ve onları ondan **أصدرتهم**.
Ve **تصادروا**.
Ve **المحد** **الصدار** değildir.
Ve gözyaşı onun **صدار**’ını ıslattı; o, baş ve göğsün onunla örtündüğü bir elbisedir.
Ve deveyi **التصدير** ile bağladı; o, onun göğsünde bağlanan bir iptir.
Zû’r-Rumme dedi ki:
**يكاد من التصدير ينسل كلما
ترنم أو مس العمامة راكبه**
Ve **أسد مصدر**: göğsü şiddetli (olan).
Ve **رجل أصدر مصدر**: **الصدرة**’si yüksek, göğsü ve **الصدرة**’si kuvvetli (olan); ve **الصدرة**: göğsün en üst kısmıdır.
Ve ona vurdum da onu **فصدرته**: onun göğsüne isabet ettim.
Ve **رجل مصدور**: göğsünden şikâyet eder.
Ve **نعجة مصدرة**: göğsü siyah (olan).
Ve mecazdan: **طريق وارد صادر**: insanlar onda gelirler ve dönerler.
Ve okun **صدر**’unu döşedim; o, onun yarısının üstünden **المراش**’a kadar olan kısımdır.
Ve **سهم مصدر**: göğsü kalın (olan).
Ve ona mızrağın **صدر**’u ile sapladı.
Ve işi onun **صدر**’u ile aldı: onun evveliyle; ve işler kendi **صدورها** iledir.
Ve o, işlerin varış yerlerini ve onların **مصادرها**’ını bilir.
Ve bir işi **أورد** edince onu **أصدره**.
Ve falan **يورد** eder ve **لا يصدر**: işe girişir ve onu tamamlamaz; ve **رجل مصدر**: işleri tamamlayan.
Ve falanı bu işten bir başarı üzere **صادرت** ettim.
Ve **تصادروا** diledikleri şey üzere.
Ve bunlar kavmin **صدرة**’sidir: onların önde gelenleridir.
Ve falan **صدر** etti de **فتصدر**: öne geçti de ilerledi.
Ve kitabını şöyle diye **صدر** etti.
Ve falanın atı **مصدراً** geldi: önde/öncü olarak.
Recez söyleyen dedi ki:
**مُصَدِّرٌ لا وَسَط ولا تالي**
Ve yediler, ta ki **صدَروا**. Ve onları doyurdu, ta ki onları **أصدَرهم**; yani onları doyurdu.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الصَّدْر: أَعلى مقدَّم كل شيء وأَوَّله، حتى إِنهم ليقولون: صَدْر النهار والليل، وصَدْر الشتاء والصيف وما أَشبه ذلك مذكّراً؛ فأَما قول الأَعشى:
وتَشْرَقُ بالقَوْل الذي قد أَذَعْتَه،
كما شَرِقَتْ صَدْر القَناة من الدَّمِ
قال ابن سيده: فإِن شئت قلت أَنث لأَنه أَراد القناة، وإِن شئت قلت إِن صَدْر القَناة قَناة؛ وعليه قوله:
مَشَيْنَ كما اهْتَزَّت رِماح، تَسَفَّهَتْ
أَعالِيها مَرُّ الرِّياح النَّواسِم
والصَّدْر: واحد الصُّدُور، وهو مذكر، وإِنما أَنثه الأَعشى في قوله كما شَرِقَتْ صَدْر القَناة على المعنى، لأَن صَدْر القَناة من القَناة، وهو كقولهم: ذهبت بعض أَصابعه لأَنهم يؤنِّثُون الاسم المضاف إِلى المؤنث، وصَدْر القناة: أَعلاها. وصَدْر الأَمر: أَوّله. وصَدْر كل شيء: أَوّله. وكلُّ ما واجهك: صَدْرٌ، وصدر الإِنسان منه مذكَّر؛ عن اللحياني، وجمعه صُدُور ولا يكسَّر على غير ذلك. وقوله عز وجل: ولكن تَعْمَى القُلوب التي في الصُّدُور؛ والقلب لا يكون إِلاَّ في الصَّدْر إِنما جرى هذا على التوكيد، كما قال عز وجل: يقولون بأَفواههم؛ والقول لا يكون إِلاَّ بالفَمِ لكنه أَكَّد بذلك، وعلى هذا قراءة من قرأَ: إِن أَخي له تِسْعٌ وتسعون نَعْجَةً أُنثى. والصُّدُرة: الصَّدْر، وقيل: ما أَشرف من أَعلاه. والصَّدْر: الطائفة من الشيء. التهذيب: والصُّدْرة من الإِنسان ما أَشرف من أَعلى صدْره؛ ومنه الصُّدْرة التي تُلبَس؛ قال الأَزهري: ومن هذا قول امرأَة طائيَّة كانت تحت امرئ القيس، فَفَرِ كَتْهُ وقالت: إِني ما عَلِمْتُكَ إِلاَّ ثَقِيل الصُّدْرة سريع الهِدافَةَ بَطِيء الإِفاقة. والأَصْدَر: الذي أَشرفت صَدْرته.
والمَصْدُور: الذي يشتكي صدره؛ وفي حديث ابن عبد العزيز: قال لعبيدالله بن عبدالله بن عتبة: حتى متَى تقولُ هذا الشعر؟ فقال:
لا بُدَّ للمَصْدُور من أَن يَسْعُلا
المَصْدُور: الذي يشتكي صَدْره، صُدِرَ فهو مصدور؛ يريد: أَن من أُصيب صَدْره لا بدّ له أَن يَسْعُل، يعني أَنه يَحْدُث للإِنسان حال يتمثَّل فيه بالشعر ويطيِّب به نفسه ولا يكاد يمتنع منه. وفي حديث الزهري: قيل له إِن عبيد الله يقول الشِّعْر، قال: ويَسْتَطَيعُ المَصْدُور أَن لا يَنْفُِثَ أَي لا يَبْزُق؛ شَبَّه الشِّعْر بالنَّفْث لأَنهما يخرجان من الفَمِ. وفي حديث عطاء: قيل له رجل مَصْدُور يَنْهَزُ قَيْحاً أَحَدَثٌ هُوَ؟ قال: لا، يعني يَبزُق قَيْحاً. وبَنَات الصدر: خَلَل عِظامه. وصُدِرَ يَصْدَرُ صَدْراً: شكا صَدْرَه؛ وأَنشد:
كأَنما هُوَ في أَحشاء مَصْدُورِ
وصَدَرَ فلان فلاناً يَصْدُرُه صَدْراً: أَصاب صَدْرَه. ورجل أَصْدَرُ: عظيم الصَّدْرِ، ومُصَدَّر: قويّ الصَّدْر شديده؛ وكذلك الأَسَد والذئب. وفي حديث عبد الملك: أُتِيَ بأَسِير مُصَدَّر؛ هو العظيم الصَّدْر. وفَرس مُصَدَّرٌ: بَلَغ العَرَق صَدْرَه. والمُصَدَّرُ من الخيل والغنم: الأَبيض لَبَّةِ الصَّدْرِ، وقيل: هو من النِّعاج السَّوداء الصدر وسائرُها أَبيضُ؛ ونعجة مُصَدَّرَة. ورجل بعيد الصَّدْر: لا يُعطَف، وهو على المثَل.والتَّصَدُّر: نصْب الصَّدْر في الجُلوس. وصَدَّر كتابه: جعل له صَدْراً؛ وصَدَّره في المجلس فتصدَّر. وتصدَّر الفرسُ وصَدَّر، كلاهما: تقدَّم الخيلَ بِصَدره. وقال ابن الأَعرابي: المُصَدَّرُ من الخيل السابق، ولم يذكر الصَّدْرَ؛ ويقال: صَدَّرَ الفرسُ إِذا جاء قد سبق وبرز بِصَدْرِه وجاء مُصَدَّراً؛ وقال طفيل الغَنَوِيّ يصف فرساً:
كأَنه بَعْدَما صَدَّرْنَ مِنْ عَرَقٍ
سِيدٌ، تَمَطَّرَ جُنْحَ الليل، مَبْلُولُ
كأَنه: الهاءُ لَفَرسِهِ. بعدما صَدَّرْنَ: يعني خَيْلاَ سَبَقْنَ بصُدُورِهِنَّ. والعَرَق: الصفُّ من الخيل؛ وقال دكين:
مُصَدَّرٌ لا وَسَطٌ ولا بَالي
(* قوله: «مصدر إِلخ» كذا بالأَصل).
وقال أَبو سعيد في قوله: بعدما صَدَّرْنَ من عرق أَي هَرَقْنَ صَدْراً ومن العَرَق ولن يَسْتَفْرِغْنَه كلَّه؛ ور وي عن ابن الأَعرابي أَنه قال: رواه بعدما صُدِّرْنَ، على ما لم يسمَّ فاعله، أَي أَصاب العَرَقُ صُدُورهُنَّ بعدما عَرِقَ؛ قال: والأَول أَجود؛ وقول الفرزدق يخاطب جريراً:وحَسِبتَ خيْلَ بني كليب مَصْدَراً،
فَغَرِقْتَ حين وَقَعْتَ في القَمْقَامِ
يقول: اغْتَرَرْتَ بخيْل قومك وظننت أَنهم يخلِّصونك من بحر فلم يفعلوا. ومن كلامِ كُتَّاب الدَّواوِين أَن يقال: صُودِرَ فلانٌ العامل على مالٍ يؤدِّيه أَي فُورِقَ على مالٍ ضَمِنَه.
والصِّدَارُ: ثَوْبٌ رأْسه كالمِقْنَعَةِ وأَسفلُه يُغَشِّى الصَّدْرَ والمَنْكِبَيْنِ تلبَسُه المرأَة؛ قال الأَزهري: وكانت المرأَة الثَّكْلَى إِذا فقدت حميمها فأَحَدّتْ عليه لبست صِدَاراً من صُوف؛ وقال الراعي يصف فلاة:
كَأَنَّ العِرْمِسَ الوَجْناءَ فيها
عَجُولٌ، خَرَّقَتْ عنها الصَّدارَا
ابن الأَعرابي: المِجْوَلُ الصُّدْرَة، وهي الصِّدار والأُصْدَة. والعرَب تقول للقميص الصغير والدِّرْع القصيرة: الصُّدْرَةُ، وقال الأَصمعي: يقال لِمَا يَلي الصَّدْر من الدِّرْعِ صِدارٌ. الجوهري: الصِّدارُ. بكسر الصاد، قميص صغير يَلي الجسد. وفي المثل: كلُّ ذات صِدارٍ خالَةٌ أَي من حَقِّ الرجل أَن يَغارَ على كل امرأَة كما يَغارُ على حُرَمِهِ. وفي حديث الخَنْساء: دخلتْ على عائشة وعليها خِمارٌ مُمَزَّق وصِدار شعَر؛ الصِّدار: القميص القصير كما وَصَفناه أَوَّلاً.
وصَدْرُ القَدَمِ: مُقَدَّمُها ما بين أَصابعها إِلي الحِمارَة. وصَدْرُ النعل: ما قُدَّام الخُرْت منها. وصَدْرُ السَّهْم: ما جاوز وسَطَه إِلى مُسْتَدَقِّهِ، وهو الذي يَلي النَّصْلَ إِذا رُمِيَ به، وسُمي بذلك لأَنه المتقدِّم إِذا رُمِي، وقيل: صَدْرُ السهم ما فوق نصفه إِلى المَرَاش. وسهم مُصَدَّر: غليظ الصَّدْر، وصَدْرُ الرمح: مثله. ويومٌ كصَدْرِ الرمح: ضيِّق شديد. قال ثعلب: هذا يوم تُخَصُّ به الحرْب؛ قال وأَنشدني ابن الأَعرابي:
ويوم كصَدْرِ الرُّمْحِ قَصَّرْت طُولَه
بِلَيْلي فَلَهَّانِي، وما كُنْتُ لاهِيَا
وصُدُورُ الوادي: أَعاليه ومَقادمُه، وكذلك صَدَائرُهُ؛ عن ابن الأَعرابي، وأَنشد.
أَأَنْ غَرَّدَتْ في بَطْنِ وادٍ حَمامَةٌ
بَكَيْتَ، ولم يَعْذِرْكَ في الجهلِ عاذِرف؟
تَعَالَيْنَ في عُبْرِيَّةٍ تَلَعَ الضُّحى
على فَنَنٍ، قد نَعَّمَتْهُ الصَّدائِرُ
واحدها صَادِرَة وصَدِيرَة.
(* قوله: «واحدها صادرة وصديرة» هكذا في
الأَصل وعبارة القاموس جمع صدارة وصديرة). والصَّدْرُْ في العَروضِ: حَذْف أَلِفِ فاعِلُنْ لِمُعاقَبَتِها نون فاعِلاتُنْ؛ قال ابن سيده: هذا قول الخليل، وإِنما حكمه أَن يقول الصَدْر الأَلف المحذوفة لِمُعاقَبَتها نون فاعِلاتُنْ. والتَّصْدِيرُ؛ حزام الرَّحْل والهَوْدَجِ. قال سيبويه: فأَما قولهم التَّزْدِيرُ فعلى المُضارعة وليست بلُغَة؛ وقد صَدَّرَ عن البعير. والتَّصْدِيرُ: الحِزام، وهو في صَدْرِ البعير، والحَقَبُ عند الثِّيل. والليث: التَّصْدِيرُ حبل يُصَدَّرُ به البعير إِذا جرَّ حِمْله إِلى خلْف، والحبلُ اسمه التَّصْدِيرُ، والفعل التَّصْدِيرُ. قال الأَصمعي: وفي الرحل حِزامَةٌ يقال له التَّصْدِيرُ، قال: والوَضِينُ والبِطان لِلْقَتَبِ، وأَكثر ما يقال الحِزام للسَّرج. وقال الليث: يقال صَدِّرْ عن بَعِيرك، وذلك إِذا خَمُصَ بطنُه واضطرب تَصْدِيُرهُ فيُشدُّ حبل من التَّصْدِيرِ إِلى ما وراء الكِرْكِرَة، فيثبت التَّصْدِير في موضعه، وذلك الحبل يقال له السِّنافُ. قال الأَزهري: الذي قاله الليث أَنَّ التَّصدْيِر حبل يُصَدَّر به البعير إِذا جرَّ حِمْله خَطَأٌ، والذي أَراده يسمَّى السِّناف، والتَّصْديرُ: الحزام نفسُه. والصِّدارُ: سِمَةٌ على صدر البعير.والمُصَدَّرُ: أَول القداح الغُفْل التي ليست لها فُروضٌ ولا أَنْصباء، إِنما تثقَّل بها القداح كراهِيَة التُّهَمَة؛ هذا قول اللحياني. والصَّدَرُ، بالتحريك: الاسم، من قولك صَدَرْت عن الماء وعن البِلاد. وفي المثل: تَرَكْته على مِثْل ليلَة الصَّدَرِ؛ يعني حين صَدَرَ الناس من حَجِّهِم. وأَصْدَرْته فصدَرَ أَي رَجَعْتُهُ فرَجَع، والموضع مَصْدَر ومنه مَصادِر الأَفعال. وصادَرَه على كذا. والصَّدَرُ: نقِيض الوِرْد. صَدَرَ عنه يَصْدُرُ صَدْراً ومَصْدراً ومَزْدَراً؛ الأَخيرة مضارِعة؛ قال:ودَعْ ذا الهَوَى قبل القِلى؛ تَرْكُ ذي الهَوَى،
مَتِينِ القُوَى، خَيْرٌ من الصَّرْمِ مَزْدَرَا
وقد أَصْدَرَ غيرَه وصَدَرَهُ، والأَوَّل أَعلى. وفي التنزيل العزيز: حتى يَصْدُرَ الرِّعاءُ؛ قال ابن سيده: فإِمَّا أَن يكون هذا على نِيَّةِ التعدَّي كأَنه قال حتى يَصْدُر الرِّعاء إِبِلَهم ثم حذف المفعول، وإِمَّا أَن يكون يَصدرُ ههنا غير متعدٍّ لفظاً ولا معنى لأَنهم قالوا صَدَرْتُ عن الماء فلما يُعَدُّوه. وفي الحديث: يَهْلِكُونَ مَهْلَكاً واحداً ويَصْدُرُون مَصادِر شَتَّى؛ الصَّدَرُ، بالتحريك: رُجوع المسافر من مَقصِده والشَّارِبةِ من الوِرْدِ. يقال: صَدَرَ يَصْدُرُ صُدُوراً وصَدَراً؛ يعني أَنه يُخْسَفُ بهم جميعهم فَيْهلكون بأَسْرِهم خِيارهم وشِرارهم، ثم يَصْدُرون بعد الهَلَكَة مَصادِرَ متفرِّقة على قدْر أَعمالهم ونِيَّاتِهم، ففريقٌ في الجنة وفريق في السعير. وفي الحديث: لِلْمُهاجِرِ إِقامَةُ ثلاثٍ بعد الصَّدَر؛ يعني بمكة بعد أَن يقضي نُسُكَه. وفي الحديث: كانت له رَكْوة تسمَّى الصادِرَ؛ سمِّيت به لأَنه يُصْدَرُ عنها بالرِّيّ؛ ومنه: فأَصْدَرْنا رِكابَنَا أَي صُرِفْنا رِواءً فلم نحتج إِلى المُقام بها للماء. وما له صادِرٌ ولا وارِدٌ أَي ما له شيء. وقال اللحياني: ما لَهُ شيء ولا قوْم. وطريق صادِرٌ: معناه أَنه يَصْدُر بِأَهْله عن الماء. ووارِدٌ: يَرِدُهُ بِهم؛ قال لبيد يذكر ناقَتَيْن:
ثم أَصْدَرْناهُما في وارِدٍ
صادِرٍ وَهْمٍ، صُوَاهُ قد مَثَلْ
أَراد في طريق يُورد فيه ويُصْدَر عن الماء فيه. والوَهْمُ: الضَّخْمُ، وقيل: الصَّدَرُ عن كل شيء الرُّجُوع. الليث: الصَّدَرُ الانصراف عن الوِرْد وعن كل أَمر. يقال: صَدَرُوا وأَصْدَرْناهم. ويقال للذي يَبْتَدِئُ أَمْراً ثم لا يُتِمُّه: فُلان يُورِد ولا يُصْدِر، فإِذا أَتَمَّهُ قيل: أَوْرَدَ وأَصْدَرَ. قال أَبو عبيد: صَدَرْتُ عن البِلاد وعن الماء صَدَراً، وهو الاسم، فإِذا أَردت المصدر جزمت الدال؛ وأَنشد لابن مقبل: وليلةٍ قد جعلتُ الصبحَ مَوْعِدَها
صَدْرَ المطِيَّة حتء تعرف السَّدَفا
قال ابن سيده: وهذا منه عِيٌّ واختلاط، وقد وَضَعَ منه بهذه المقالة في خطبة كتابِه المحكَم فقال: وهل أَوحَشُ من هذه العبارة أَو أَفحشُ من هذه الإِشارة؟ الجوهري: الصَّدْرُ، بالتسكين، المصدر، وقوله صَدْرَ المطِيَّة مصدر من قولك صَدَرَ يَصْدُرُ صَدْراً. قال ابن بري: الذي رواه أَبو عمرو الشيباني السَّدَف، قال: وهو الصحيح، وغيره يرويه السُّدَف جمع سُدْفَة، قال: والمشهور في شعر ابن مقبل ما رواه أَبو عمرو، والله أَعلم. والصَّدَر: اليوم الرابع من أَيام النحر لأَن الناس يَصْدُرون فيه عن مكة إِلى أَماكنهم. وتركته على مِثْل ليلة الصَّدَر أَي لا شيء له. والصَّدَر: اسم لجمع صادر؛ قال أَبو ذؤيب:
بِأَطْيَبَ منها، إِذا مال النُّجُو
مُ أَعْتَقْنَ مثلَ هَوَادِي الصَّدَرْ
والأَصْدَرَانِ: عِرْقان يضربان تحت الصُّدْغَيْنِ، لا يفرد لهما واحد. وجاء يضرِب أَصْدَرَيْه إِذا جاء فارِغاً، يعنى عِطْفَيْهِ، ويُرْوَى أَسْدَرَيْهِ، بالسين، وروى أَبو حاتم: جاء فلان يضرب أَصْدَرِيْهِ وأَزْدَرَيهِ أَي جاء فارغاً، قال: ولم يدر ما أَصله؛ قال أَبو حاتم: قال بعضهم أَصْدَراهُ وأَزْدَراهُ وأَصْدغاهُ ولم يعرِف شيئاً منهنَّ. وفي حديث الحسَن: يضرب أَصْدَرَيْه أَي منكِبيه، ويروى بالزاي والسين. وقوله تعالى: يَصْدُرَ الرِّعاء؛ أَي يرجعوا من سَقْيِهم، ومن قرأَ يُصْدِرَ أَراد يردّون. مواشِيَهُمْ. وقوله عز وجل: يومئذٍ يَصْدُرُ الناس أَشتاتاً؛ أَي يرجعون. يقال: صَدَرَ القوم عن المكان أَي رَجَعُوا عنه، وصَدَرُوا إِلى المكان صاروا إِليه؛ قال: قال ذلك ابن عرفة. والوارِدُ: الجائِي، والصَّادِرُ: المنصرف.
التهذيب: قال الليث: المَصْدَرُ أَصل الكلمة التي تَصْدُرُ عنها صَوادِرُ الأَفعال، وتفسيره أَن المصادر كانت أَول الكلام، كقولك الذّهاب والسَّمْع والحِفْظ، وإِنما صَدَرَتِ الأَفعال عنها، فيقال: ذهب ذهاباً وسمِع سَمْعاً وسَمَاعاً وحَفِظ حِفْظاً؛ قال ابن كيسان: أَعلم أَن المصدر المنصوب بالفعل الذي اشتُقَّ منه مفعولٌ وهو توكيد للفعل، وذلك نحو قمت قِياماً وضربته ضَرْباً إِنما كررته
(*
قوله: «إِنما كررته إِلى قوله وصادر موضع» هكذا في الأَصل). وفي قمتُ دليلٌ لتوكيد خبرك على أَحد وجهين: أَحدهما أَنك خِفْت أَن يكون من تُخاطِبه لم يَفهم عنك أَوَّلَ كلامك، غير أَنه علم أَنك قلت فعلت فعلاً، فقلتَ فعلتُ فِعلاً لتردِّد اللفظ الذي بدأْت به مكرَّراً عليه ليكون أَثبت عنده من سماعه مرَّة واحدة، والوجه الآخر أَن تكون أَردت أَن تؤكد خَبَرَكَ عند مَنْ تخاطبه بأَنك لم تقل قمتُ وأَنت تريد غير ذلك، فردَّدته لتوكيد أَنك قلتَه على حقيقته، قال: فإِذا وصفته بصفة لو عرَّفتْه دنا من المفعول به لأَن فعلته نوعاً من أَنواع مختلفة خصصته بالتعريف، كقولك قلت قولاً حسناً وقمت القيام الذي وَعَدْتك.
وصادِرٌ: موضع؛ وكذلك بُرْقَةُ صادر؛ قال النابغة:
لقدْ قلتُ للنُّعمان، حِينَ لَقِيتُه
يُريدُ بَنِي حُنٍّ بِبُرْقَةِ صادِرِ
وصادِرَة: اسم سِدْرَة معروفة: ومُصْدِرٌ: من أَسماء جُمادَى الأُولى؛ قال ابن سيده: أُراها عادِيَّة.

##### Türkçe

**الصَّدْر**: Her şeyin her birinin ön tarafının en üstü ve onun evveli; hatta gerçekten onlar derler: **صَدْر النهار** ve **الليل**; ve **صَدْر الشتاء** ve **الصيف** ve buna benzer şeyler, müzekker olarak. Ama **الأَعشى**’nın sözüne gelince:

وتَشْرَقُ بالقَوْل الذي قد أَذَعْتَه،
كما شَرِقَتْ صَدْر القَناة من الدَّمِ

İbn Sîde dedi: İstersen müennes dersin; çünkü o **القناة**’yı kastetti. İstersen dersin ki: **صَدْر القَناة** bir **قَناة**’dır; ve bunun üzerine onun sözü:

مَشَيْنَ كما اهْتَزَّت رِماح، تَسَفَّهَتْ
أَعالِيها مَرُّ الرِّياح النَّواسِم

Ve **الصَّدْر**: **الصُّدُور**’un biridir; ve o müzekkerdir. **الأَعشى** onu ancak “كما شَرِقَتْ **صَدْر القَناة**” sözünde mânâ üzerine müennes yaptı; çünkü **صَدْر القَناة** **القناة**’dandır; ve bu, onların “ذهبت بعض أَصابعه” demeleri gibidir; çünkü onlar müennes’e izafe edilen muzaf ismi müennes yaparlar. Ve **صَدْر القناة**: onun en üstüdür. Ve **صَدْر الأَمر**: onun evvelidir. Ve her şeyin **صَدْر**’ı: onun evvelidir. Ve sana karşı gelen her şey: bir **صَدْر**’dır. Ve insanın **صدر**’ı ondan müzekkerdir; **اللحياني**’den. Onun cem‘i **صُدُور**’dur ve bunun dışında başka bir şeye kırılmaz. Yüce Allah’ın sözü: “ولكن تَعْمَى القُلوب التي في **الصُّدُور**”; kalp ancak **الصَّدْر**’da olur; bu ancak te’kîd üzere cereyan etti; nitekim Yüce Allah dedi: “يقولون بأَفواههم”; söz ancak ağızla olur; fakat bununla te’kîd etti. Ve bunun üzerine, “إِن أَخي له تِسْعٌ وتسعون نَعْجَةً أُنثى” diye okuyan kimsenin kıraati. Ve **الصُّدُرة**: **الصَّدْر**’dır; ve denildi ki: onun üstünden yüksek olan şey. Ve **الصَّدْر**: şeyden bir taife. **التهذيب**: ve insandan **الصُّدْرة**, göğsünün üst kısmından yüksek olan şeydir; ve ondan, giyilen **الصُّدْرة**. **الأَزهري** dedi: ve bu, **امرأَة طائيَّة**’nin, **امرئ القيس**’in altında iken ondan ayrılıp ona dediği sözündendir: “إِني ما عَلِمْتُكَ إِلاَّ ثَقِيل **الصُّدْرة** سريع **الهِدافَة** بَطِيء **الإِفاقة**.”

Ve **الأَصْدَر**: **صَدْرته**’si yüksek olan.

Ve **المَصْدُور**: göğsünden şikâyet eden. Ve İbn Abdülazîz hadîsinde: **عبيدالله بن عبدالله بن عتبة**’ye dedi: “Bu şiiri ne zamana kadar söylersin?” O da dedi ki:

لا بُدَّ للمَصْدُور من أَن يَسْعُلا

**المَصْدُور**: göğsünden şikâyet eden; **صُدِرَ** oldu, o hâlde o **مصدور**’dur. Murad eder: göğsü isabet alan kimseye mutlaka öksürmek gerekir; yani insana bir hâl vuku bulur, onda şiirle temessül eder ve onunla nefsini hoş eder ve ondan neredeyse men olunmaz. Ve **الزهري** hadîsinde: ona denildi: “Şüphesiz **عبيد الله** şiir söylüyor.” Dedi: “Ve **المَصْدُور** yapabilir ki **يَنْفُِثَ** etmesin”; yani tükürmesin; şiiri **النَّفْث**’e benzetti; çünkü ikisi de ağızdan çıkar. Ve **عطاء** hadîsinde: ona denildi: “İrin fışkırtan **مَصْدُور** bir adam; bu yeni midir?” Dedi: “Hayır”; yani irin tükürür. Ve **بَنَات الصدر**: onun kemiklerinin aralıklarıdır.

Ve **صُدِرَ يَصْدَرُ صَدْراً**: göğsünden şikâyet etti; ve inşâd etti:

كأَنما هُوَ في أَحشاء مَصْدُورِ

Ve “Falanca, falancaya **صَدَرَ** etti, ona **يَصْدُرُه صَدْراً**”: onun göğsüne isabet etti. Ve **رجل أَصْدَرُ**: büyük göğüslü. Ve **مُصَدَّر**: göğsü kuvvetli, onun şiddetlisi; ve aynı şekilde aslan ve kurt. Ve Abdülmelik hadîsinde: **أَسِير مُصَدَّر** getirildi; o, büyük göğüslüdür. Ve **فَرس مُصَدَّرٌ**: ter göğsüne ulaştı. Ve atlardan ve koyunlardan **المُصَدَّرُ**: göğsünün **لَبَّة**’si beyaz olan; ve denildi ki: o, koyunlardan göğsü siyah, geri kalanı beyaz olandır; ve **نعجة مُصَدَّرَة**. Ve **رجل بعيد الصَّدْر**: eğilip yumuşamaz; ve bu, mesel üzerinedir. Ve **التَّصَدُّر**: oturuşta göğsü dikmek. Ve “Kitabını **صَدَّر** etti”: ona bir **صَدْر** yaptı; ve onu mecliste **صَدَّر** etti, böylece **تصدَّر** etti. Ve at **تصدَّر** etti ve **صَدَّر** etti; ikisi de: göğsüyle atların önüne geçti. İbnü’l-A‘râbî dedi: atlardan **المُصَدَّرُ** önde giden (sâbık) olandır; **الصَّدْر**’ı zikretmedi. Ve denilir: at **صَدَّرَ** etti; yani önde gelmiş, göğsüyle belirip öne çıkmış olarak geldi; ve **مُصَدَّراً** geldi. **طفيل الغَنَوِيّ** bir atı vasfederek dedi:

كأَنه بَعْدَما صَدَّرْنَ مِنْ عَرَقٍ
سِيدٌ، تَمَطَّرَ جُنْحَ الليل، مَبْلُولُ

“**كأَنه**”: **الهاءُ** onun atınadır. “**بعدما صَدَّرْنَ**”: yani göğüsleriyle öne geçmiş atlar. Ve **العَرَق**: atlardan saf. Ve **دكين** dedi:

مُصَدَّرٌ لا وَسَطٌ ولا بَالي

(* “**مصدر إِلخ**” asılda böyle.)

Ve Ebû Saîd, “**بعدما صَدَّرْنَ من عرق**” sözünde dedi: yani göğüs teri döktüler; ve terden (tamamını) boşaltmayacaklar. Ve İbnü’l-A‘râbî’den rivayet olundu ki dedi: onu “**بعدما صُدِّرْنَ**” diye rivayet etti; faili zikredilmeyen üzere; yani ter, terledikten sonra onların göğüslerine isabet etti. Dedi: birincisi daha iyidir. Ve **الفرزدق**’ın **جرير**’e hitap ederek sözü: “**وحَسِبتَ خيْلَ بني كليب مَصْدَراً، فَغَرِقْتَ حين وَقَعْتَ في القَمْقَامِ**”; der ki: kavminin atlarına aldandın ve onların seni bir denizden kurtaracaklarını zannettin; sonra yapmadılar. Ve **كُتَّاب الدَّواوِين**’in sözünden: “Falanca, bir mal üzerine âmildi; onu öder; yani **صُودِرَ** edildi”; yani üzerine zimmetlendiği bir mal üzerine ayrıştırıldı (mufâraka olundu).

Ve **الصِّدَارُ**: başı **المِقْنَعَة** gibi olan, altı göğsü ve iki omzu örten bir elbise; kadın onu giyer. **الأَزهري** dedi: ve kadın, yakınını kaybedip onun üzerine yas tutunca, yünden bir **صِدَار** giyerdi. Ve **الراعي** bir çölü vasfederek dedi:

كَأَنَّ العِرْمِسَ الوَجْناءَ فيها
عَجُولٌ، خَرَّقَتْ عنها الصَّدارَا

İbnü’l-A‘râbî: **المِجْوَلُ** **الصُّدْرَة**’dir; o da **الصِّدار** ve **الأُصْدَة**’dir. Ve Araplar küçük gömleğe ve kısa zırha: **الصُّدْرَةُ** derler. **الأَصمعي** dedi: zırhın göğse bitişik olanına **صِدارٌ** denilir. **الجوهري**: **الصِّدارُ**; **الصاد**’ın kesresiyle; bedene bitişik küçük gömlek. Meselde: “كلُّ ذات **صِدارٍ** خالَةٌ”; yani erkeğin hakkıdır ki her kadına, kendi haremine kıskandığı gibi kıskansın. **الخَنْساء** hadîsinde: Âişe’nin yanına girdi; üzerinde yırtık bir başörtüsü ve kıldan bir **صِدار** vardı; **الصِّدار**: evvelce vasfettiğimiz gibi kısa gömlektir.

Ve **صَدْرُ القَدَمِ**: onun önü; parmakları ile **الحِمارَة** arasındaki şey. Ve **صَدْرُ النعل**: onun **الخُرْت**’undan ön tarafta olan şey. Ve **صَدْرُ السَّهْم**: ortasını geçip inceliğine kadar olan şey; o, onunla atıldığında **النَّصْل**’e bitişik olandır; ona bu ad verildi; çünkü atıldığında önde olandır. Ve denildi ki: okun **صَدْر**’ı, yarısının üstünden **المَرَاش**’a kadar olandır. Ve **سهم مُصَدَّر**: **الصَّدْر**’ı kalın olan. Ve **صَدْرُ الرمح**: onun gibidir. Ve “bir gün, mızrağın **صَدْر**’ı gibi”: dar, şiddetli. **ثعلب** dedi: bu, savaşla tahsis olunan bir gündür. Dedi ve İbnü’l-A‘râbî bana inşâd etti:

ويوم كصَدْرِ الرُّمْحِ قَصَّرْت طُولَه
بِلَيْلي فَلَهَّانِي، وما كُنْتُ لاهِيَا

Ve **صُدُورُ الوادي**: onun yükseklikleri ve ön taraflarıdır; ve aynı şekilde **صَدَائرُهُ**; İbnü’l-A‘râbî’den; ve inşâd etti:

أَأَنْ غَرَّدَتْ في بَطْنِ وادٍ حَمامَةٌ
بَكَيْتَ، ولم يَعْذِرْكَ في الجهلِ عاذِرف؟
تَعَالَيْنَ في عُبْرِيَّةٍ تَلَعَ الضُّحى
على فَنَنٍ، قد نَعَّمَتْهُ الصَّدائِرُ

Onun teki: **صَادِرَة** ve **صَدِيرَة**.

(* “**واحدها صادرة وصديرة**” asılda böyle; **القاموس**’un ibaresi: **جمع صدارة وصديرة**.) Ve arûzda **الصَّدْرُْ**: **فاعِلُنْ**’un elifinin, **فاعِلاتُنْ**’un nûnunun onunla **مُعاقَبَت**i sebebiyle hazfıdır. İbn Sîde dedi: bu, **الخليل**’in sözüdür; hükmü ancak şudur: “**الصَدْر**”, **فاعِلاتُنْ**’un nûnunun onunla **مُعاقَبَت**i sebebiyle hazf olunan elif’tir, demesidir. Ve **التَّصْدِيرُ**: semerin ve **الهَوْدَج**’in kuşağı. Sîbeveyh dedi: onların “**التَّزْدِيرُ**” sözüne gelince, o müşâkele üzerinedir ve bir lugat değildir. Ve deve hakkında **صَدَّرَ** etti. Ve **التَّصْدِيرُ**: kuşaktır; o, devenin göğsündedir; **الحَقَبُ** ise **الثِّيل** yanındadır. Ve **الليث**: **التَّصْدِيرُ**, yükünü arkaya çektiğinde deveye **يُصَدَّرُ** olunan bir iptir; ipin adı **التَّصْدِيرُ**’dür; fiil de **التَّصْدِيرُ**’dür. **الأَصمعي** dedi: semerde bir kuşak vardır; ona **التَّصْدِيرُ** denilir. Dedi: **الوَضِينُ** ve **البِطان** **الْقَتَب** içindir; kuşak sözü en çok eyer için söylenir. **الليث** dedi: “Deven hakkında **صَدِّرْ** et” denilir; bu, karnı incelip **تَصْدِيُرهُ** sallandığında olur; böylece **التَّصْدِيرِ**’den bir ip **الكِرْكِرَة**’nin arkasına bağlanır; böylece **التَّصْدِير** yerinde sabitlenir; o ipe **السِّنافُ** denilir. **الأَزهري** dedi: **الليث**’in söylediği, “**التَّصدْيِر** yükünü arkaya çektiğinde deveye **يُصَدَّر** olunan bir iptir” sözü hatadır; onun murad ettiği şeye **السِّناف** denilir; **التَّصْديرُ** ise kuşağın kendisidir. Ve **الصِّدارُ**: devenin göğsünde bir damgadır. Ve **المُصَدَّرُ**: **القداح الغُفْل**’den, kendilerinin ne farzları ne payları olanların ilki; ancak ithamdan hoşlanmama sebebiyle oklar onunla ağırlaştırılır; bu, **اللحياني**’nin sözüdür.

Ve **الصَّدَرُ**, harekeli olarak: isimdir; “Sudan ve beldelerden döndüm” sözünden. Meselde: “Onu **ليلَة الصَّدَر**’in misli üzere bıraktım”; yani insanlar haclarından döndükleri vakit. Ve “Onu **أَصْدَرْتُ** ettim, o da **صدَرَ** etti”: yani onu döndürdüm, o da döndü. Ve yer: **مَصْدَر**; ve ondan fiillerin **مَصادِر**i. Ve “Onu şu şeye karşı **صادَرَه** etti.” Ve **الصَّدَرُ**: **الوِرْد**’ün zıddıdır. Ondan **صَدَرَ** eder: **يَصْدُرُ صَدْراً** ve **مَصْدراً** ve **مَزْدَراً**; sonuncusu müşâkeledir; dedi ki:

ودَعْ ذا الهَوَى قبل القِلى؛ تَرْكُ ذي الهَوَى،
مَتِينِ القُوَى، خَيْرٌ من الصَّرْمِ مَزْدَرَا

Ve başkasını **أَصْدَرَ** etti ve onu **صَدَرَهُ** etti; birincisi daha yüksektir. Ve aziz tenzilde: “حتى **يَصْدُرَ الرِّعاءُ**”; İbn Sîde dedi: ya bu, geçişlilik niyeti üzerinedir; sanki “çobanlar develerini döndürünceye kadar” dedi, sonra mef‘ûlü hazf etti; yahut burada **يَصدرُ** lafzen ve manen geçişsizdir; çünkü onlar “Sudan **صَدَرْتُ** ettim” dediler; sonra onu geçişli kılmadılar. Ve hadîste: “يَهْلِكُونَ مَهْلَكاً واحداً ويَصْدُرُون **مَصادِر** شَتَّى”; **الصَّدَرُ**, harekeli olarak: yolcunun maksadından dönüşü ve suya varıştan dönenin dönüşü. Denilir: **صَدَرَ يَصْدُرُ صُدُوراً وصَدَراً**; yani onların hepsiyle birlikte yere batırılacağı, böylece hepsinin—iyilerinin ve kötülerinin—topluca helâk olacağı; sonra helâketten sonra amelleri ve niyetleri ölçüsünce dağınık **مَصادِر** üzere dönecekleri: bir grup cennette, bir grup alevli ateşte. Ve hadîste: “لِلْمُهاجِرِ إِقامَةُ ثلاثٍ بعد **الصَّدَر**”; yani nüsükünü yerine getirdikten sonra Mekke’de. Ve hadîste: onun “**الصادِرَ**” diye adlandırılan bir su kabı vardı; onunla adlandırıldı; çünkü onun yanından kanmış olarak dönülür. Ve ondan: “**فأَصْدَرْنا رِكابَنَا**”; yani kanmış olarak çevrildik; böylece su için orada ikamete ihtiyaç duymadık. Ve “Onun ne **صادِرٌ**’i ne **وارِدٌ**’i var”: yani onun hiçbir şeyi yok. **اللحياني** dedi: onun ne bir şeyi ne de bir kavmi var. Ve **طريق صادِرٌ**: mânâsı, halkını su’dan döndürür. Ve **وارِدٌ**: onları onunla suya götürür. **لبيد** iki deveyi zikrederek dedi:

ثم أَصْدَرْناهُما في وارِدٍ
صادِرٍ وَهْمٍ، صُوَاهُ قد مَثَلْ

Murad etti: içinde suya varılan ve içinde sudan dönülen bir yolda. Ve **الوَهْمُ**: iri; ve denildi ki: her şeyden **الصَّدَرُ** dönüş’tür. **الليث**: **الصَّدَرُ**, **الوِرْد**’den ve her işten dönüştür. Denilir: “Onlar **صَدَرُوا** ettiler” ve “Biz onları **أَصْدَرْناهم** ettik.” Ve bir işe başlayıp sonra onu tamamlamayana: “Falanca **يُورِد** eder ve **لا يُصْدِر** etmez” denilir; onu tamamladığında: “**أَوْرَدَ** etti ve **أَصْدَرَ** etti” denilir. Ebû Ubeyd dedi: “Beldelerden ve sudan **صَدَرْتُ** ettim, **صَدَراً**”; o isimdir; masdarı istediğinde **الدال**’ı cezm edersin. Ve İbn Mukbil’den inşâd etti:

وليلةٍ قد جعلتُ الصبحَ مَوْعِدَها
صَدْرَ المطِيَّة حتء تعرف السَّدَفا

İbn Sîde dedi: bu, ondan bir tutukluk ve karışıklıktır; ve bu sözle, **المحكَم** kitabının hutbesinde bundan bir pay koydu; dedi: “Bu ibareden daha ürkütücü ne var; yahut bu işaretten daha çirkin ne var?” **الجوهري**: **الصَّدْرُ**, sükûn ile, masdardır; ve “**صَدْرَ المطِيَّة**” sözü, “**صَدَرَ يَصْدُرُ صَدْراً**” sözünden masdardır. İbn Berrî dedi: Ebû Amr eş-Şeybânî’nin rivayet ettiği **السَّدَف**’tir; dedi: o doğrudur; başkası onu **السُّدَف** diye rivayet eder; **سُدْفَة**’nin cem‘i. Dedi: İbn Mukbil’in şiirinde meşhur olan, Ebû Amr’ın rivayet ettiğidir; Allah daha iyi bilir.

Ve **الصَّدَر**: nahr günlerinin günlerinden dördüncü gündür; çünkü insanlar o günde Mekke’den yerlerine dönerler. Ve “Onu **ليلَة الصَّدَر**’in misli üzere bıraktım”: yani onun hiçbir şeyi yok. Ve **الصَّدَر**: **صادر**’in cem‘i için bir isimdir. Ebû Züeyb dedi:

بِأَطْيَبَ منها، إِذا مال النُّجُو
مُ أَعْتَقْنَ مثلَ هَوَادِي الصَّدَرْ

Ve **الأَصْدَرَانِ**: iki damardır; **الصُّدْغَيْنِ** altında vururlar; onlara tekil yoktur. Ve “**أَصْدَرَيْه**’ini vurur hâlde geldi”: yani boş geldi; yani iki yanını. Ve **أَسْدَرَيْهِ** diye de rivayet olunur; **السين** ile. Ebû Hâtim rivayet etti: “Falanca **أَصْدَرِيْهِ**’ni ve **أَزْدَرَيهِ**’ni vurur hâlde geldi”; yani boş geldi. Dedi: aslını bilmedi. Ebû Hâtim dedi: bazısı “**أَصْدَراهُ** ve **أَزْدَراهُ** ve **أَصْدغاهُ**” dedi; onlardan hiçbirini bilmedi. Hasan hadîsinde: “**أَصْدَرَيْه**’ini vurur”; yani iki omzunu; **الزاي** ve **السين** ile de rivayet olunur. Ve “**يَصْدُرَ الرِّعاء**” âyeti: yani sulamalarından dönerler. Ve “**يُصْدِرَ**” okuyan, “hayvanlarını geri döndürürler”i murad etti. Ve Yüce Allah’ın sözü: “يومئذٍ **يَصْدُرُ** الناس أَشتاتاً”: yani dönerler. Denilir: kavim yerden **صَدَرَ** etti; yani ondan döndüler. Ve “Onlar yere **صَدَرُوا** ettiler”: ona vardılar. Dedi: bunu İbn Arefe söyledi. Ve **الوارِدُ**: gelen; ve **الصَّادِرُ**: dönen.

**التهذيب**: **الليث** dedi: **المَصْدَرُ**, fiillerin **صَوادِر**inin ondan çıktığı kelimenin aslıdır. Onun tefsiri: masdarlar sözün evveli idi; senin “**الذّهاب** ve **السَّمْع** ve **الحِفْظ**” demen gibi; fiiller ancak onlardan çıktı; böylece “ذهب **ذهاباً**” ve “سمِع **سَمْعاً** ve **سَمَاعاً**” ve “حَفِظ **حِفْظاً**” denilir. İbn Keysân dedi: bil ki, fiilden türetildiği fiille mansûb olan masdar bir mef‘ûldür ve fiil için te’kîddir; bu, “قمت **قِياماً**” ve “ضربته **ضَرْباً**” gibi; onu ancak tekrar ettin

(* “**إِنما كررته إِلى قوله وصادر موضع**” asılda böyle.) “قمتُ”da, haberini te’kîd etmene iki vecihten birine delil vardır: birincisi, muhatabının senin ilk sözünü anlamamış olmasından korkmandır; ancak o, senin “bir fiil yaptım” dediğini bildi; böylece “bir fiil yaptım” dedin; başladığın lafzı, onun üzerine tekrar edilmiş olarak geri döndürdün ki, onu bir kere işitmesinden daha sabit olsun. İkinci vecih: muhatabın yanında haberini te’kîd etmeyi murad etmen; yani “قمتُ” dedin de başka bir şeyi murad etmedin; onu te’kîd için tekrar ettin; yani onu hakikati üzere söylediğini. Dedi: onu bir sıfatla vasfettiğinde—eğer onu tanımlasan—mef‘ûl bih’e yaklaşır; çünkü onu, farklı türlerden bir tür olarak yaptın; onu tanımla tahsis ettin; senin “قلت **قولاً حسناً**” ve “قمت **القيام** الذي وَعَدْتك” demen gibi.

Ve **صادِرٌ**: bir yerdir; ve aynı şekilde **بُرْقَةُ صادر**. **النابغة** dedi:

لقدْ قلتُ للنُّعمان، حِينَ لَقِيتُه
يُريدُ بَنِي حُنٍّ بِبُرْقَةِ صادِرِ

Ve **صادِرَة**: bilinen bir **سِدْرَة**’nin adıdır. Ve **مُصْدِرٌ**: **جُمادَى الأُولى**’nın adlarındandır. İbn Sîde dedi: onu **عادِيَّة** görüyorum.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ص د ر * * الصَّدْرُ * واحد * الصُدُورِ * وهو مذكر وإنما قال الأعشى % كما شرِقت صدر القناة من الدم % حملا على المعنى لأن صدر القناة من القناة وهو كقولهم ذهبت بعض أصابعه لأنهم يُؤنثون الاسم المضاف إلى المؤنث و * صَدْرُ * كل شيء أوله و * المَصْدُورُ * الذي يشتكي صدره و * الصَّدَرُ * بفتح الدال الاسم من قولك * صَدَرَ * عن الماء وعن البلاد من باب نصر ودخل و * أصْدَرَهُ فَصَدَرَ * أي رجعه فرجع والموضع * مَصْدَرٌ * ومنه * مَصادِرٌ * الأفعال و * صادَرَهُ * على كذا و * صَدَّر * كتابه * تَصْدِيراً * جعل له صدرا ز و * صَدَّرَهُ * أيضا في المجلس * فَتَصدَّر

##### Türkçe

* ص د ر * * **الصَّدْرُ** * **الصُدُورِ**’un tekilidir; o müzekkerdir. Ancak el-A‘şâ şöyle dedi:

% كما شرِقت صدر القناة من الدم %

Mânaya حمل ederek; çünkü **صدر القناة** kamıştandır; ve bu, onların “parmaklarının bir kısmı gitti” demeleri gibidir; çünkü müennese izafe edilen ismi müennes yaparlar. Ve her şeyin **صَدْرُ**’ü onun evvelidir. Ve **المَصْدُورُ**, göğsünden şikâyet eden kimsedir. Ve **الصَّدَرُ**, **الدال**’ın fethiyle, “**صَدَرَ** sudan ve beldelerden (ayrıldı/döndü)” sözünden olan isimdir; **نصر** ve **دخل** bâbındandır. Ve “**أصْدَرَهُ فَصَدَرَ**”, yani onu geri çevirdi de o geri döndü. Ve yer, **مَصْدَرٌ**’dır; ondan fiillerin **مَصادِرٌ**’i (gelir). Ve “**صادَرَهُ** على كذا” (şu hususta onunla muamele etti). Ve “**صَدَّر** kitabını **تَصْدِيراً**”, ona bir صدر yaptı. Ve “**صَدَّرَهُ**” ayrıca mecliste (öne aldı); böylece o **فَتَصدَّر** (öne geçti).

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الصدر: أعلى مقدم كل شيء وأوله، حتى أنهم ليقولون: صدر النهار والليل، وصدر الشتاء والصيف وما أشبه ذلك، ويقولون: أخذ الأمر بصدره، أي بأووله، والأمور بصدورها، وهو مجاز. وكل ما واجهك صدر، ومنه صدر الإنسان. من المجاز: رصفت صدر السهم: الصدر من السهم: ما جا و ز من وسطه إلى مستدقه، وهو الذي يلي النصل إذا رمي به، وسمي بذلك لأنه المتقدم إذا رمي. وقيل: صدر السهم: ما فوق نصفه إلى المراش، وعليه اقتصر الزمخشري. الصدر: حذف ألف فاعلن في العروض، لمعاقبتها نون فاعلاتن، قال ابن سيده: هذا قول الخليل، وإنما حكمه أن يقول: الصدر: الألف. المحذوفة، لمعاقبتها نون فاعلاتن. الصدر: الطائفة من الشيء الصدر: الرجوع، كالمصدر، صدر يصدر، بالضم، ويصدر، بالكسر، صدورا وصدرا. والسم من قولك صدرت عن الماء، وعن البلاد الصدر بالتحريك، يقال: صدر عنه يصدر صدرا ومصدرا ومزدرا، الأخيرة مضارعة، قال:
  ودع ذا الهوى قبل القلي ترك ذي الهوىمتين القوي خير من الصرم مزدرا. ومنه طواف الصدر، وهو طواف الإفاضة. وقد صدر غيره، وأصدره، وصدره، والثانية أعلى، فصدر هو وفي التنزيل العزيز  حتى يصدر الرعاء  قال ابن سيده: فإما أن يكون هذا على نية التعدي، كأنه قال: حتى يصدر الرعاء إبلهم، ثم حذف المفعول، وإما أن يكون يصدر هنا غير متعد لفظا ولا معنى، لأنهم قالوا: صدرت عن الماء، فلم يعدوه، وفي الحديث:  يهلكون مهخلكا واحدا ويصدرون مصادر شتى  قال ابن الأثير: الصدر، بالتحريك: رجوع المسافر من مقصده والشاربة من الورد: يعني يخسف بهم جميعهم ثم يصدرون بعد الهلكة مصادر متفرقة على قدر أعمالهم. وقال الليث: الصدر: الانصراف عن الورد، وعن كل أمر، يقال: صدروا، وأصدرناهم. وقال أبو عبيد: صدرت عن البلاد، وعن الماء صدرا، وهو الاسم، فإن أردت المصدر جزمت الدال، وأنشد لابن مقبل:
  وليلة قد جعلت الصبح موعدهـا                      صدر المطية حتى تعرف السدفا. قال ابن سيده: وهذا عي منه واختلاط. قلت: وقد وضع منه بهذه المقالة في خطبة كتابه المحكم، قفقال: وهل أوحش من هذه العبارة? أفحش من هذه الإشارة. وصدر الإنسان مذكر، فأما قول الأعشى:
  وتشرق بالقول الذي قد أذعنتـه                      كما شرقت صدر القناة من الدم فقال ابن سيده: إنما أنثه على المعنى، لأن صدر القناة من القناة، وهو كقولهم: ذهبت بعض أصابعه، لأنهم يؤنثون الاسم المضاف إلى المؤنث. والصدرة، بالضم: الصدر، أو صدرة الإنسان: ما أشرف من أعلاه. أي أعلى صدره، وعليه اقتصر الأزهري، قال: ومنه الصدرة التي تلبس، وهو ثوب، م، أي معروف، ومن هذا قول الطائية، وكانت تحت امرئ القيس، فففركته وقالت: إني ما علمتك إلا ثقيل الصدرة، سريع الهراقة، بطيء الإفاقة. وصدره يصدره صدرا: أصاب صدره، ويقال: ضربته فصدرته، أي أصبت صدره. صدر، كعني. شكاه، فهو مصدور: يشكو صدره، وقال عبيد الله ابن عبد الله بن عتبة:
  لابد للمصدور من أن يسعلا.

  يريد أن من أصيب صدره لا بد له أن يسعل، وذلك حين قيل له: حتى متى تقول هذا الشعر? يعني أنه يحدث للإنسان حال يتمثل فيه بالشعر، وتطيب به نفسه، ولا يكاد يمتنع منه. وفي حديث الزهري، قيل له:  إن عبيد الله يقول الشعر? قال: ويستطيع المصدور أن لا ينفث?  أي لا يبرق شبه الشعر بالنفث، لأنهما يخرجان من الفم، وفي حديث عطاء قيل له:  رجل مصدر ينهز قيحا أحدث هو? قال: لا  . يعني يبزق قيحا. والأصدر: العظيمه، أي الذي أشرفت صدرته. والمصدر، كمعظم: القويه الشديده، ومنه حديث عبد الملك أتي بأسير مصدر، وهو العظيم الصدر. المصدر من الخيل: من بلغ العرق صدره، وبه فسر ابن الأعرابي قول طفيل الغنوي يصف فرسا:
  كأنه بعد ما صدرن من عرق                      سيد تمطر جنح الليل مبلول. ورواه بعد ما صدرن على مالم يسم فاعله، أي أصاب العرق صدورهن بعد ما عرق. وقال أبو سعيد: أي هرقن صدرا من العرق، ولم يستفرغنه. وعليه اقتصر الصاغاني. والأجود في معناه: أي بعد ما سبقن بصدورهن، والعرق: الصف من الخيل كذا في اللسان. المصدر: الأبيض لبة الصدر من الغنم والخيل. أو هو السوداء الصدر من النعاج وسائرها أبيض. ونعجة مصدرة، قاله أبو زيد. وتصدر الفرس، وصدر. كلاهما: تقدم الخيل بصدره. وقال ابن الأعرابي: المصدر: السلبق من الخيل، ولم يذكر الصدر، وهو مجاز، وبه فسر قول طفيل الغنوي السابق. ومن المجاز: المصدر: الغليظ الصدر من السهام. المصدر: أول القداح الغفل التي ليست لها فرض ولا أنصباء، وإنما يثقل بها القداح كراهية التهمة، هذا قول اللحياني. المصدر: الأسد والذئب، لشدتهما وقوة صدرهما. وتصدر الرجل: نصب صدره في الجلوس. يقال: صدره فتصدر: جلس في صدر المجلس، أي أعلاه. تصدر الفرس: تقدم الخيل بصدره، كصدر تصديرا، وسيأتي للمصنف في آخر المادة: صدر الفرس، فهو كالتكرار، لأن المعنى واحد. وصدور الوادي: أعليه ومقادمه، كصدائره، عن ابن الأعرابي، وأنشد:
  أ أن غردت في ربطن واد حمـامة                      بكيت ولم يعذرك في الجهل عاذر.
  تعالين في عبرية تلع الـضـحـى                      على فنن قد نعمـتـه الـصـدائر جمع صدارة وصديرة، وهكذا في النسخ، والذي في اللسان: واحدها صادرة وصديرة من المجاز قولهم: ماله صادر ولا وارد، أي ماله شيء، وقال اللحياني: ماله شيء ولا قوم. من المجاز: طريق صادر. أي يصدر بأهله عن الماء، كما يقال: طريق وارد، يرده بهم، قال لبيد يذكر نا قتين:
  ثم أصدرنا هما فـي وارد                      صادر وهم صواه قد مثل. أراد: في طريق يورد فيه، ويصدر عن الماء فيه، والوهم: الضخم. والصدر، محركة: اليوم الرابع من أيام النحر، لأن الناس يصدرون عن مكة إلى أماكنهم، وفي الحديث  للمهاجر إقامة ثلاث بعد الصدر  ، يعني بمكة بعد أن يقضشي نسكه. الصدر: اسم لجمع صادر، قال أبو ذؤيب:
  بأطيب منها إذا ما النـجـو                      م أعنقن مثل هوادي الصدر

  والأصدران: عرقان يضربان تحت الصدغين، لا يفرد لهما واحد. وفي المثل: جاء يضرب أصدريه أي جاء فارغا يعني عطفيه. وروى أبو حاتم: جاء فلان يضرب أصدريه و أزدريه، أي جاء فارغا، قال: ولم يدر ما أصله: قال أبو حاتم: قال بعضهم: أصدراه وأزدراه وأصدغاه. ولم يعرف شيئا منهن?، وفي حديث الحسن  يضرب أصدريه  ، أي منكبيه، ويروى أسدريه، بالسين أيضا. وصادر: ع، وكذلك برقة صادر، قال النابغة:
  لقد قلت للنعمان حين لقيتـه                      يريد بني حن ببرقة صادر. صادرة، بهاء: اسم سدرة معروفة. ومصدر، كمحسن: اسم جمادى الأولى، قال ابن سيده: أراها عادية. الصدار، ككتاب: ثوب رأسه كالمقنعة وأسفله يغشى الصدر والمنكبين، تلبسه المرأة، قال الأزهري: كانت المرأة الثكلى إذا فقدت حميمها فأحدت عليه لبست صدارا من صوق، وقال الراعي يصف فلاة:
  كأن العرمس الوجناء فـيهـا                      عجول خرقت عنها الصدارا. وقال ابن الأعرابي: المجول: الصدرة، وهي الصدار، والأصدة، والعرب تقول القميص الصغير، والدرع القصير: الصدرة. وقال الأصمعي: يقال لما يلي الصدر من الدرع: صدار. وقال الجوهري: الصدار: قميص صغير يلي الجسد، وفي المثل كل ذات صدار خالة أي من حق الرجل أن يغار على كل امرأة، كما يغار على حرمه. الصدارة بهاء: ة، باليمامة لبني جعدة. وبالفتح قرية من قرى اليمن، قاله الصاغاني. من المجاز: صدر كتابه تصديرا، وإذا جعل له صدرا وصدر الكتاب: عنوانه وأوله. صدر بعيره تصيرا: شد حبلا من حزامه إلى ما وراء الكركرة، وفي اللسان: قال الليث: يقال: صدر عن بعيرك، وذلك إذا خمص بطنه واضطرب تصديره، فيشد حبل من التصدير إلى ما وراء الكركرة، فيبثت التصدير في موضعه. وذلك الحبل يقال له: السناف، ونقله الصاغاني في التكملة، وسلمه. من المجاز: صدر الفرس تصديرا، إذا برز برأسه هكذا في سائر النسخ، والصواب: بصدره، كما في سائر الأمهات وسبق، وفرس مصدر: سابق يتقدم الخيل بصدره، وأنشد قول طفيل الغنوي السابق. وصادره على كذا من المال: طالبه به. ومن كلام كتاب الدواوين أن يقال: صودر فلان العامل على مال يؤديه، أي قورف على مال ضمنه. وصدر، أو صدر، كجبل أو زفر:ة، بيت المقدس، منها أبو عمرو لاحق بن الحسين بن عمران ابن أبي الورد الصدري، حدث عن المحاملي، وعنه الحاكم، مات بنواحي خوارزم.
 وصدار، كغراب: ع قرب المدينة المشرفة، على ساكنها أفضل الصلاة والسلام، ومنه محمد بن عبد الله ابن الهاد، قلت: هذا هو ابن الحسن المثنى، ويقال فيه أيضا: الصراري براءين، فلينظر. ومما يستدرك عليه: بنات الصدر: خلل عظامه. وهو مجاز. ورجل بعيد الصدر: لا يعطف، وهو على المثل. وصدر القدم: مقدمها ما بين أصابعها إلى الحمارة. وصدر النعل: ما قدام الخرت منها. ويوم كصدر الرمح: ضيق شديد، قال ثعلب: هذا يوم تخص به الحرب، قال: وأنشدني ابن الأعرابي:
  ويوم كصدر الرمح قصرت طوله                      بليلى فلهاني وما كنـت لاهـيا

  والتصدير: حزام الرحل والهودج، قال سيبويه: فأما قولهم: التزدير، فعلى المضارعة، وليست بلغة. وقال الأصمعي: وفي الرحل حزام يقال له التصدير، قال: والوضين والبطان للقتب، وأكثر ما يقال الحزام للسرج. والصدأر: سمة على صدر البعير. وفي المثل: تركته على مثل ليلة الصدر  ، أي لا شيء له. والمصدر بالفتح: موضع الصدور، وهو الانصراف، ومنه مصادر الأفعال. وقال الليث: المصدر :أصل الكلمة التي تصدرعنها صوادر الأفعال. وفي الحديث  كانت له ركوة تسمى الصادر  سميت به لأنه يصدر عنها بالري، ومنه: فأصدرنا ركابنا. أي صرفنا رواء، فلم نحتج إلى المقام بها للماء. ويقال للذي يبتديء أمرا ثم لا يتمه: فلان يورد ولا يصدر. فإذا أتمه قيل: أورد وأصدر. ورجل مصدر: متم لللأمور، وهو مجاز. وصدروا إلى المكان: صاروا إليه، قاله ابن عرفة.
 والصادر: المنصرف وتصادروا. وطعنه بصدر القناة، وهو مجاز. وهو يعرف موارد الأمور ومصادرها. وصادرت فلانا من هذا الأمر على نجح وتصادروا على ما شاءوا. وهؤلاء صدرة القوم: مقدموهم وصدر القوم: رئيسهم، كالمصدر، ومنه: صدر الصدور: للقائم بأعباء الملك. والصدارة، بالفتح: التقدم. والصديرة، تصغير الصدرة، لما يلي الجسد من القميص القصير.

##### Türkçe

**الصدر**: Her şeyin ön tarafının en yükseği ve başlangıcı; hatta derler ki: **صدر النهار** ve **الليل**; ve **صدر الشتاء** ve **الصيف** ve buna benzer şeyler. Ve derler ki: **أخذ الأمر بصدره**; yani başlangıcıyla. Ve işler başlangıçlarıyladır; bu mecazdır. Ve sana karşı gelen her şey **صدر**’dür; ondan da insanın **صدر**’ü.

Mecazdan: **رصفت صدر السهم**: okun **الصدر**’ü: ortasından inceliğine doğru geçen kısım; atıldığında **النصل**’e bitişik olan kısımdır; atıldığında önde gelen olduğu için bununla adlandırıldı. Ve denildi: okun **صدر**’ü: yarısının üstünden **المراش**’a kadar olan kısım; Zemahşerî bununla yetindi.

**الصدر**: arûzda **فاعلن**’in ألف’ının hazfı; **فاعلاتن**’in نون’uyla ardışıklık (muâkabe) sebebiyle. İbn Sîde dedi: Bu, Halîl’in sözüdür; hükmü ise şunu söylemesidir: **الصدر**: hazfedilmiş olan **الألف**; **فاعلاتن**’in نون’uyla ardışıklık sebebiyle.

**الصدر**: şeyden bir taife.

**الصدر**: dönüş; **المصدر** gibi. **صدر يصدر** (ضم ile) ve **يصدر** (كسر ile), **صدورا** ve **صدرا**.

Ve isim, senin “**صدرت عن الماء** ve **عن البلاد**” sözündendir. **الصدر** (harekeli): “**صدر عنه يصدر صدرا ومصدرا ومزدرا**” denir; sonuncusu مضارعة’dır. Dedi ki:
  ودع ذا الهوى قبل القلي ترك ذي الهوىمتين القوي خير من الصرم مزدرا.

Ondan: **طواف الصدر**; o, **طواف الإفاضة**’dır.

Ve başkasını **صدر** etti; ve onu **أصدره** etti; ve onu **صدره** etti; ikincisi daha yüksektir; böylece o **صدر** olur. Ve Aziz Tenzil’de: **حتى يصدر الرعاء**. İbn Sîde dedi: Ya bu, تعدّي niyeti üzerinedir; sanki dedi ki: “**حتى يصدر الرعاء إبلهم**”, sonra mef’ûlü hazf etti; yahut **يصدر** burada lafzen de manen de müteaddî değildir; çünkü onlar “**صدرت عن الماء**” dediler, onu müteaddî kılmadılar.

Ve hadiste: **يهلكون مهخلكا واحدا ويصدرون مصادر شتى**. İbnü’l-Esîr dedi: **الصدر** (harekeli): yolcunun maksadından dönüşü ve suya varıştan (الورد) dönenin dönüşü; yani hepsi birlikte yere batırılır, sonra helakten sonra amellerine göre çeşitli dönüş yerlerine dönerler.

Leys dedi: **الصدر**: **الورد**’den ve her işten dönüştür; “**صدروا**” ve “**أصدرناهم**” denir.

Ebû Ubeyd dedi: “**صدرت عن البلاد، وعن الماء صدرا**”; bu isimdir. Eğer masdarı istersen, **الدال**’ı cezmedersin. İbn Mukbil’den inşad etti:
  وليلة قد جعلت الصبح موعدهـا                      صدر المطية حتى تعرف السدفا.

İbn Sîde dedi: Bu, ondan bir ayıptır ve bir karışıklıktır. Dedim: Bu makaleyle ondan, **المحكم** kitabının hutbesinde de konulmuştur; şöyle dedi: “Bu ibareden daha ürkütücü ne var? Bu işaretten daha çirkin ne var?”

Ve insanın **صدر**’ü müzekkerdir. Ama A‘şâ’nın sözü:
  وتشرق بالقول الذي قد أذعنتـه                      كما شرقت صدر القناة من الدم
İbn Sîde dedi: Onu ancak mana üzerine müennes kıldı; çünkü **صدر القناة**, **القناة**’dandır; bu, onların “**ذهبت بعض أصابعه**” demeleri gibidir; çünkü müennes’e muzaf olan ismi müennes yaparlar.

Ve **الصدرة** (ضم ile): **الصدر**; yahut insanın **صدرة**’si: onun en üstünden yüksek olan şey; yani göğsünün en üstü. Ezherî bununla yetindi; dedi: Ondan, giyilen **الصدرة**’dir; o bir elbisedir, م, yani bilinen. Ve bundan, Tâiyye’nin sözü—o, İmru’ül-Kays’ın altında idi—onu tiksindirip dedi ki: “Ben seni ancak **ثقيل الصدرة** (göğsü ağır), **سريع الهراقة** (çabuk dökülen), **بطيء الإفاقة** (geç ayılan) olarak bildim.”

Ve “**صدره يصدره صدرا**”: onun göğsüne isabet etti. Ve denir: “Onu vurdum da **فصدرته**”; yani göğsüne isabet ettim.

**صدر** (كعني): onu şikâyet etti; o halde o **مصدور**’dur: göğsünü şikâyet eder. Ubeydullah b. Abdullah b. Utbe dedi ki:
  لابد للمصدور من أن يسعلا.

İster ki: göğsü isabet alan kimse için mutlaka öksürmek vardır. Bu, ona “Bu şiiri ne zamana kadar söylersin?” denildiği zamandır; yani insana, şiirle temsil ettiği bir hâl olur; nefsi onunla hoşlanır; ondan neredeyse kaçınamaz.

Zührî’nin hadisinde, ona denildi: **إن عبيد الله يقول الشعر؟** Dedi: **ويستطيع المصدور أن لا ينفث؟**; yani nefesle şiir benzerini saçmamak; çünkü ikisi de ağızdan çıkar.

Atâ’nın hadisinde, ona denildi: **رجل مصدر ينهز قيحا أحدث هو؟** Dedi: **لا**. Yani irin tükürür.

Ve **الأصدر**: büyüğü; yani **صدرته**’si yükselmiş olan.

Ve **المصدر** (كمعظم): kuvvetli, şiddetli. Ondan, Abdülmelik hadisi: ona **أسير مصدر** getirildi; o, büyük göğüslü olandır.

Ve atlardan **المصدر**: teri göğsüne ulaşan. İbnü’l-A‘râbî, Tufeyl el-Ganevî’nin bir atı vasfederken sözünü bununla tefsir etti:
  كأنه بعد ما صدرن من عرق                      سيد تمطر جنح الليل مبلول.

Ve “**بعد ما صدرن**” diye, faili zikredilmeyerek rivayet etti; yani ter, terledikten sonra onların göğüslerine isabet etti.

Ebû Saîd dedi: yani terden bir **صدرا** döktüler; onu tamamen boşaltmadılar. Sâgânî bununla yetindi. Manasında daha iyi olan: yani göğüsleriyle öne geçtikten sonra. Ve **العرق**: atlardan saf; **اللسان**’da böyledir.

**المصدر**: koyun ve atın göğüs **لبة**’sinin beyazı. Yahut o, koyunların göğsü siyah olup geri kalanı beyaz olanıdır. Ve **نعجة مصدرة**; Ebû Zeyd söyledi.

Ve at **تصدّر** etti ve **صدر** etti: ikisi de, göğsüyle atların önüne geçti.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **المصدر**: atlardan **السلبق**; **الصدر**’ü zikretmedi; bu mecazdır; ve bununla, Tufeyl el-Ganevî’nin önceki sözünü tefsir etti.

Mecazdan: **المصدر**: oklardan göğsü kalın olan.

**المصدر**: **القداح الغفل**’den—üzerlerinde **فرض** ve **أنصباء** olmayan—ilkidir; ancak ithamdan hoşlanmama sebebiyle **القداح** onunla ağırlaştırılır; bu, Lihyânî’nin sözüdür.

**المصدر**: aslan ve kurt; şiddetleri ve göğüslerinin kuvveti sebebiyle.

Ve adam **تصدّر** etti: oturuşta göğsünü dikti. “Onu **صدره** etti de o **فتصدّر** etti” denir: meclisin **صدر**’ünde oturdu; yani en üstünde.

At **تصدّر** etti: göğsüyle atların önüne geçti; **صدر** gibi, **تصديرا**. Ve musannif için maddenin sonunda gelecektir: “**صدر الفرس**”; bu, tekrar gibidir; çünkü mana birdir.

Ve vadinin **صدور**’u: onun en üstleri ve ön tarafları; **صدائره** gibi; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve inşad etti:
  أ أن غردت في ربطن واد حمـامة                      بكيت ولم يعذرك في الجهل عاذر.
  تعالين في عبرية تلع الـضـحـى                      على فنن قد نعمـتـه الـصـدائر

**الصدائر**: **صدارة** ve **صديرة**’nin cem’i. Nüshalarda böyledir; **اللسان**’da olan: tekili **صادرة** ve **صديرة**.

Mecazdan, onların sözü: “Onun ne **صادر**’i var ne **وارد**’i”; yani onun hiçbir şeyi yok. Lihyânî dedi: onun ne bir şeyi var ne de bir kavmi.

Mecazdan: **طريق صادر**; yani ehlini su’dan döndürür; “**طريق وارد**” denildiği gibi; onları onunla su’ya götürür. Lebîd, iki dişi deveyi anarken dedi ki:
  ثم أصدرنا هما فـي وارد                      صادر وهم صواه قد مثل.

İstedi ki: içinde su’ya varılan ve içinde su’dan dönülen bir yolda. Ve **الوهم**: iri.

Ve **الصدر** (harekeli): kurban kesme günlerinin dördüncü günü; çünkü insanlar Mekke’den yerlerine dönerler. Ve hadiste: **للمهاجر إقامة ثلاث بعد الصدر**; yani, ibadetini bitirdikten sonra Mekke’de.

**الصدر**: **صادر**’in cem’i için bir isimdir. Ebû Züeyb dedi ki:
  بأطيب منها إذا ما النـجـو                      م أعنقن مثل هوادي الصدر

**والأصدران**: şakakların altından vuran iki damardır; onlara tekil bir (isim) ayrılmaz. Ve meselde: “**جاء يضرب أصدريه**” yani boş olarak geldi; yani iki yanını (koltuk altı taraflarını). Ebû Hâtim rivayet etti: “Falan geldi, **يضرب أصدريه و أزدريه**”; yani boş olarak geldi. Dedi ki: aslının ne olduğunu bilmedi. Ebû Hâtim dedi ki: bazısı dedi: **أصدراه** ve **أزدراه** ve **أصدغاه**. Onlardan hiçbir şeyi bilmedi. Ve Hasan’ın hadisinde: “**يضرب أصدريه**”; yani iki omzu. Ve **أسدريه** diye de rivayet olunur; **السين** ile de.

**وصادر**: (bir yer adı), ‘ayn ile; ve yine **برقة صادر**. Nâbiga dedi ki:
  “Nu‘mân’a, onunla karşılaştığım vakit, dedim;
  **يريد بني حن ببرقة صادر**.”

**صادرة**: hâ ile; bilinen bir **سدرة**’nin adıdır.

**ومصدر**, **كمحسن**: Cemâdâ’l-ûlâ’nın adıdır. İbn Sîde dedi ki: onu âdî görüyorum.

**الصدار**, **ككتاب**: başı **المقنعة** gibi olan, altı göğsü ve iki omzu örten bir giysidir; kadın onu giyer. Ezherî dedi ki: kadın, yakını(nı) kaybettiğinde ve onun için yas tuttuğunda, **صوق**’tan bir **صدار** giyerdi. Râ‘î bir çölü vasfederek dedi ki:
  “Sanki orada, yanakları şişkin **العرمس** (deve)
  aceleci(dir); ondan **الصدارا**’yı yırtmıştır.”

İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **المجول**: **الصدرة**’dir; o da **الصدار** ve **الأصدة**’dir. Araplar küçük gömleğe ve kısa zırha: **الصدرة** der. Asma‘î dedi ki: zırhın göğse bitişik olan kısmına **صدار** denir. Cevherî dedi ki: **الصدار**: bedene bitişik küçük bir gömlektir. Ve meselde: “**كل ذات صدار خالة**”; yani erkeğin her kadına karşı kıskançlık göstermesi hakkındandır; kendi mahremine kıskandığı gibi.

**الصدارة** hâ ile: Yemâme’de Benî Cü‘de’ye ait bir yer. Ve fetha ile Yemen köylerinden bir köy; bunu Sâğânî söyledi.

Mecazdan: kitabını **تصديرا** ile **صدر** etti; yani ona bir **صدر** yaptı. Ve **صدر الكتاب**: onun başlığı ve başlangıcıdır.

Devesinin göğsünü **تصيرا** ile **صدر** etti: kemerinden, **الكركرة**’nin arkasına kadar bir ip bağladı. Ve **اللسان**’da: Leys dedi ki: “Deven hakkında **صدر** et” denir; bu, karnı içeri çekildiğinde ve **تصديره**’si sarsıldığında olur; **التصدير**’den **الكركرة**’nin arkasına bir ip bağlanır; böylece **التصدير** yerinde sabitlenir. O ipe **السناف** denir. Sâğânî bunu **التكملة**’de nakletti ve kabul etti.

Mecazdan: atı **تصديرا** ile **صدر** etti; başıyla böylece öne çıktı—bütün nüshalarda böyle. Doğrusu: göğsüyle; diğer ana kaynaklarda olduğu gibi ve daha önce geçti. Ve **فرس مصدر**: göğsüyle atların önüne geçen, önde giden (attır). Tufeyl el-Ganevî’nin daha önce geçen beytini şahit getirdi.

**وصادره** şu kadar mal üzerine: onu onunla talep etti. Ve divanlar kitabının sözlerindendir ki denir: “**صودر** falan âmile, ödeyeceği bir mal üzerine”; yani üzerine aldığı bir mal sebebiyle muameleye uğratıldı.

**وصدر**, yahut **صدر**, **كجبل** yahut **زفر**: Beytü’l-Makdis’tir. Ondan Ebû ‘Amr Lâhik b. el-Hüseyn b. ‘İmrân b. Ebî’l-Verd **الصدري**’dir; Muhâmilî’den hadis rivayet etti; ondan da Hâkim (rivayet etti). Hârizm civarlarında öldü.

**وصدار**, **كغراب**: Medîne-i müşerrefe yakınında bir yer; üzerinde oturana en faziletli salât ve selâm (olsun). Ondan Muhammed b. ‘Abdillâh b. el-Hâd. Dedim ki: bu, Hasan el-Müsennâ’nın oğludur. Ve onda ayrıca **الصراري** (iki **راء** ile) de denir; bakılsın.

Ve ona (maddede) tamamlayıcı olarak: **بنات الصدر**: kemiklerinin boşluklarıdır; bu mecazdır. Ve **رجل بعيد الصدر**: meyletmez; bu, mesel üzerinedir.

**وصدر القدم**: onun önü; parmakları ile **الحمارة** arasındaki (kısım).

**وصدر النعل**: ondan **الخرت**’ın ön tarafı.

Ve “mızrağın göğsü gibi bir gün”: dar, şiddetli (gün). Sa‘leb dedi ki: bu, savaşla tahsis edilen bir gündür. Dedi ki: İbnü’l-A‘râbî bana okudu:
  “Ve mızrağın göğsü gibi bir gün; uzunluğunu kısalttım,
  Leylâ ile; o beni oyaladı, oysa ben oyalanır değildim.”

**والتصدير**: semerin ve **الهودج**’in kemeridir. Sîbeveyh dedi ki: onların “**التزدير**” sözlerine gelince; bu, benzeştirme üzerinedir; dil değildir. Asma‘î dedi ki: semerde bir kemer vardır; ona **التصدير** denir. Dedi ki: **الوضين** ve **البطان** **القتب** içindir; kemer sözü en çok eyer için söylenir.

**والصدأر**: devenin göğsü üzerinde bir damgadır. Ve meselde: “**تركته على مثل ليلة الصدر**”; yani onun için hiçbir şey yoktur.

**والمصدر** fetha ile: **الصدور**’un yeri; o da dönüp gitmedir. Ondandır: fiillerin **مصادر**’ı. Leys dedi ki: **المصدر**: fiillerin **صوادر**’ının ondan çıktığı kelimenin aslıdır.

Ve hadiste: onun **الصادر** diye adlandırılan bir su kabı vardı; onunla adlandırıldı, çünkü ondan suya kanarak dönülür. Ondandır: “**فأصدرنا ركابنا**”; yani bineklerimizi suya kanmış olarak çevirdik; artık su için orada kalmaya ihtiyaç duymadık.

Ve bir işe başlayıp sonra onu tamamlamayana denir: falan “**يورد ولا يصدر**”. Onu tamamladığında denir: “**أورد وأصدر**”. Ve **رجل مصدر**: işleri tamamlayan (kimsedir); bu mecazdır.

**وصدروا إلى المكان**: ona vardılar; bunu İbn ‘Arefe söyledi.

**والصادر**: dönen (kimse)dir; ve “**تصادروا**”. Ve onu mızrağın göğsüyle vurdu; bu mecazdır. Ve o, işlerin varış yerlerini ve dönüş yerlerini bilir. Ve falanı bu işten başarı üzerine **صادرت**; ve diledikleri üzere “**تصادروا**”.

Ve “bunlar kavmin **صدرة**’si”: onların önde gelenleridir. Ve kavmin **صدر**’ü: onların reisidir; **كالمصدر**. Ondandır: “**صدر الصدور**”: mülkün yüklerini üstlenene (denir).

**والصدارة** fetha ile: öne geçme.

**والصديرة**: **الصدرة**’nin küçültmesi; kısa gömleğin bedene bitişik olan kısmı için.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

صَدَرَ
1 صَدَرَ ذ , (S, M, A, Msb, K,) aor. صَدُرَ (S, M, Msb, K) and صَدِرَ , (K,) inf. n. صَدْرٌ (S, M, A, Msb, K) and صُدُورٌ (A, TA) and مَصْدَرٌ (M, K) and مَزْدَرٌ because of the similarity [of the letters ص and ز], (M,) He returned, went back; (S, M, A, Msb, K;) and went, or turned, away; (Msb;) from (عَنْ) water, (S, M, A,) and a country, (S, M,) or a place, (Msb,) and (assumed tropical:) any affair. (Lth.) ― -b2- Hence, صَدَرَ القَوْلُ, aor. صَدُرَ , inf. n. صُدُورٌ, (assumed tropical:) [The saying issued, proceeded, or emanated, عَنْهُ from him.] (Msb.) [And صَدَرَ عَنْهُ الفِعْلُ, with the same aor. and inf. n., (assumed tropical:) The action proceeded from him.] ― -b3- And صَدَرَ اـِلَيْهِ He went to it; namely, a place: (TA:) he came to it. (Kull. p. 228.) -A2- صَدَرَهُ: see 4. -A3- Also, (M, K,) aor. صَدُرَ , inf. n. صَدْرٌ, (M,) He hit, struck, or hurt, his صَدْر [i. e. breast]. (M, K.) You say, ضَرَبْتُهُ فَصَدَرْتُهُ I struck him and hit his breast. (A.) ― -b2- And صَدِرَ He had a complaint of the صَدْر [or chest]. (M, K.) [See its part. n., below.]

صدّرهُ
2 صدّرهُ ذ : see 4. -A2- صدّر بَعِيرَهُ, (K,) inf. n. تَصْدِيرٌ, (TA,) He tied a cord from the girth of his camel to the part behind [or beyond] the callous lump on his breast: (K, TA:) or, accord. to Lth, (L,) one says, صدّر عَنْ بَعِيرِهِ, (M, L,) and the meaning is, he tied a cord from the تَصْدِير [or breast-girth] to the part behind [or beyond] the callous lump on the breast of his camel, to keep the تصدير in its place, when it had become loose in consequence of the animal's having become lank in the belly: the cord above mentioned is called سِنَافٌ [q. v.]. (Lth, L.) ― -b2- And صدّر عَلَى البَعِيرِ [app. He put the breast-girth upon the camel]: from التَّصْدِيرُ, i. e. “ the girth ” [thus called]. (MA.) ― -b3- صُدِّرَ His (a horse's) breast became wetted with sweat. (S.) See 5. ― -b4- صدّرهُ, (TA,) or صدّرهُ فِى المَجْلِسِ, (S,) (assumed tropical:) He placed him, or seated him, in the upper, or highest, part in the sitting-room, or sitting-place. (TA.) And صُدِّرَ He was advanced, or promoted. (A.) ― -b5- صدّر كِتَابَهُ, (S, K,) inf. n. as above, (K,) (tropical:) He put to his book, or writing, a صَدْر, (S, K, TA,) i. e. a title, or a commencement. (TA.) And صدّر كِتَابَهُ بِكَذَا (tropical:) [He commenced his book, or writing, with such a thing]. (A.) -A3- See also 5, where it is expl. as intrans., in two places.

مُصَادَرَةٌ
3 مُصَادَرَةٌ ذ signifies The returning, or going back, [app. with another, from water, &c.] (KL.) [The verb is probably trans., agreeably with general analogy, in all its senses; صادرهُ app. signifying primarily He returned, or went back, with him from water &c. ― -b2- Ibr D thinks that it signifies also (assumed tropical:) He vied, or contended, with him for precedence, or priority.] -A2- Also (assumed tropical:) The exacting a fine or the like [app. from another: or the suing, or prosecuting, another, for a debt &c.]. (KL.) You say, صادرهُ عَلَى كَذَا مِنَ المَالِ (S, * K, * TA) (assumed tropical:) He desired, or sought, to obtain from him; or he demanded of him; or he sued, or prosecuted, him for; such a sum, or such an amount, of property. (K, * TA.) ― -b2- And صَادَرْتُهُ عَلَى كَذَ ا وَكَذَا (assumed tropical:) I released him from my reckoning with him on such and such terms agreed upon by both. (TA in art. فرق.) And صُودِرَ عَلَى مَالٍ يُؤَدِّيهِ (assumed tropical:) He (an agent) was released from being reckoned with (فُورِقَ) on the condition of his paying certain property for which he became responsible: a phrase of the registrars of accounts. (TA in the present art.)

اصدرهُ
4 اصدرهُ ذ , (S, M, A, Msb, K,) and ↓ صَدَرَهُ, (M, K,) and ↓ صدّرهُ, (K,) He caused him to return; sent him, or brought him, back, (S, M, A, Msb, K,) or away; (Msb;) from (عَنْ) water, and a country [or place], (S,) and (assumed tropical:) any affair. (Lth.) You say, أَصْدَرْنَا رِكَابَنَا We sent, or brought, back our riding-camels satisfied with drink so that it was not necessary for us to remain with them for the sake of the water. (TA.) And أَوْرَدَهُ وَأَصْدَرَهُ He brought it and he took it away. (Har p. 361.) ― -b2- [Hence,] أَوْرَدَ وَأَصْدَرَ (tropical:) He began and completed. (TA.) You say, اـِذَا أَوْرَدَ أَمْرًا أَصْدَرَهُ (tropical:) When he begins a thing, or an affair, he completes it. (A.) And فُلَانٌ يُورِدُ وَلَا يُصْدِرُ (tropical:) Such a one begins and does not complete. (A.) ― -b3- And اصدر القَوْلَ (assumed tropical:) [He issued forth the saying; made it to issue, proceed, or emanate, عَنْهُ from him]. (Msb. [See 1.]) [And اصدر عَنْهُ الفِعْلَ (assumed tropical:) He, or it, made the action to proceed from him.]

تصدّر
5 تصدّر ذ He [a man, TA) erected his chest in sitting. (M, K.) ― -b2- (tropical:) He [a horse) outreached the other horses with his chest; (M, K, * TA;) as also ↓ صدّر, (S, * M, MA, K,) inf. n. تَصْدِيرٌ: the latter verb is afterwards expl. in the K as meaning بَرَزَ بِرَأْسِهِ; but this is a mistake. (TA.) Tufeyl says, describing a horse,
مِنْ عَرَقٍ ↓ كَأَنَّهُ بَعْدَ مَا صَدَّرْنَ
سِيدٌ تَمَطَّرَ جِنْحَ اللَّيْلِ مَبْلُولُ
 As though he were, after they had outreached with their chests, from a row of [other] horses, [a wolf that had exposed himself to rain during a portion of the night, and had become wetted:] but accord. to one relation, it is ↓ صُدِّرْنَ, meaning their breasts were wetted [مِنْ عَرَقٍ] by reason of sweat: the former reading, however is the better. (S.) ― -b3- Also (assumed tropical:) He sat, or became placed or seated, in the upper, or highest, part in the sitting-room, or sitting-place. (S, * K, * TA.) And He became advanced, or promoted. (A.) تصدّر لِأُمُورِ النَّاسِ (assumed tropical:) [He became advanced to the foremost place for the conducting of the affairs of the people]. (Har p. 194.)

تصادروا
6 تصادروا ذ [app. They returned together from water, &c.]. (A. [This meaning seems to be there indicated by the context.]) ― -b2- And one says, تصادروا عَلَى مَا شَاؤُوا (tropical:) [app. meaning They released one another from being reckoned with, by mutual agreement, on such terms as they would: see 3]. (A.)

صَدْرٌ
صَدْرٌ ذ Anything that fronts, or faces, one. (M, K.) ― -b2- And hence, (M,) The صَدْر [i. e. breast, or chest, or bosom,] of a man, [often meaning his mind,] (M, Msb, K,) and of other than man: (Msb:) of the masc. gender: (Lh, S, M, K:) pl. صُدُورٌ, (S, M, Msb,) the only pl. form. (M.) [See also صُدْرَةٌ.] As to the saying of the poet, (S, M,) El-Aashà, (S,)
وَتَشْرَقُ بِالقَوْلِ الَّذِى قَدْ أَذَعْتُهُ
كَمَا شَرِقَتْ صَدْرُ القَنَاةِ مِنَ الدَّمِ
[And thou becomest, or wilt become, red by reason of the saying that I have published, like as the fore part of the spear becomes red from blood], (S, * M,) he has made صدر fem. because the صدر of the قناة is a part of the قناة; for they [sometimes] make a noun fem. when it is prefixed to a fem. noun: (S:) or if you will, you may say that he has made صدر fem. because he meant [thereby] the قناة; and if you will, you may say that the صدر of a قناة is a قناة. (M.) [Hence,] بَنَاتُ الصَّدْرِ (tropical:) The spaces between the bones of the breast. (M, TA.) [And also] (assumed tropical:) Anxieties. (T in art. بنى.) And ذَاتُ الصُّدُورِ (assumed tropical:) What is in the minds. (Ksh and Bd and Jel in iii. 115, &c.) And ضَاقَ صَدْرُهُ (assumed tropical:) His bosom, or mind, became strait, or contracted. (Msb in art. ضيق. [See the Kur xv. 97 and xxvi. 12.]) And شَرَحَ بِالكُفْرِ صَدْرًا (assumed tropical:) He opened and dilated his bosom, meaning, was pleased, with infidelity. (Jel in xvi. 108. [See also the similar phrases شَرَحَ اللّٰهُ صَدْرَهُ لِلْاـِسْلَامِ and لِقَبُولِ الخَيْرِ expl. in art. شرح.]) And اِنْشَرَحَ صَدْرُهُ (assumed tropical:) His bosom became dilated or enlarged [with joy]. (S in art. شرح.) And وَاسِعُ الصَّدْرِ and رَحِيبُ الصَّدْرِ (assumed tropical:) Ample, or dilated, in the breast, or bosom; [meaning free-minded; free from distress of mind; without care: and free from narrowness of mind; liberal, munificent, or generous.] (S and TA in art. رحب.) [And ضَيِّقُ الصَّدْرِ (assumed tropical:) Having the bosom, or mind, strait, or contracted.] And رَجُلٌ بَعِيدُ الصَّدْرِ (tropical:) A man who is not to be turned, or bent, or inclined. (M.) In the saying هَلْ يَسْتَطِيعُ مَنْ بِهِ صَدْرٌ اـِلَّا أَنْ يَنْفِثَ [meaning Is he who has the disease of the chest (دَآءُ الصَّدْرِ) able to do without spitting?], if it be correct, the prefixed noun [دآء] is suppressed. (Mgh.) [صَدْرُ الدَّجَاجَةِ, as said by Freytag, is the name of (assumed tropical:) The star γ of Cygnus.] ― -b3- Also (assumed tropical:) The upper, or uppermost, part of the front of anything. (M, K.) [Hence,] صُدُورُ الوَادِى (assumed tropical:) The higher, or upper, parts, and fronts, or fore parts, of the valley; (M, K;) as also صَدَائِرُهُ, which is pl. of ↓ صَدَارَةٌ, (K,) or ↓ صِدَارَةٌ, (as in a copy of the M,) or ↓ صَادِرَةٌ, (as in the L,) or of ↓ صَدِيرَةٌ. (M, L, K.) And صَدْرُ المَجْلِسِ (assumed tropical:) The upper, or highest, part [or end] of the sitting-room, or sitting-place: (TA:) the elevated part thereof. (Msb.) ― -b4- [(assumed tropical:) The fore part of anything. (assumed tropical:) The prow, or fore part, of a ship.] (assumed tropical:) The fore part of the foot, between the toes and the [protuberant part called the] حِمَارَة. (M.) (assumed tropical:) The fore part of the sandal, before the [hole through which is put the thong called the شِرَاك, i. e. the hole called the] خُرْت. (M.) (tropical:) The part of the arrow that is above the middle, as far as the مراش: (so in a copy of the A: [an evident mistranscription for رَأْس, i. e. head:]) or the part of the arrow that is beyond the middle, as far as the slender part, (S, M, Msb, K,) which is next the head; (M;) so called because it is the fore part when it is shot: (S, Msb, K:) and likewise of the spear [as in the verse cited above in this paragraph]. (M.) يَوْمٌ كَصَدْرِ الرُّمْحِ [lit. (assumed tropical:) A day like the fore part of the spear] means (assumed tropical:) a day of straitness and distress: accord. to Th, it is a day by which war, or battle, is peculiarly distinguished. (M, L.) ― -b5- (assumed tropical:) The first, first part, or commencement, of anything; (S, M, K;) even (assumed tropical:) of the day, (M, Msb,) and (assumed tropical:) of the night, and (assumed tropical:) of the winter, and (assumed tropical:) of the summer, and (assumed tropical:) the like, (M,) and (tropical:) of an affair. (A. [See an ex. voce عَجُزٌ.]) (tropical:) The title of a book or writing: and the first part, or commencement, thereof. (TA.) [(assumed tropical:) The first foot of the first hemistich of a verse.] And The first hemistich (altogether) of a verse. (O voce عَجُزٌ.) [And (assumed tropical:) The first verse of a قَصِيدَة.] ― -b6- صَدْرُ الطَّرِيقِ (assumed tropical:) The wide, or widening, part of the road. (Msb.) ― -b7- صَدْرُ القَوْمِ (assumed tropical:) The head, or chief, of the people, or party; as also ↓ المَصْدَرُ. (TA.) And hence, صَدْرُ الصُّدُورِ (assumed tropical:) [The chief of the chiefs; a title applied to the prime minister of the king; and also to the chief judge; app., in the earlier times, to the former;] he who performs the onerous duties of the king, or of the state. (TA.) ― -b8- And (assumed tropical:) A part, or portion, of a thing. (S, K.)

صَدَرٌ
صَدَرٌ ذ a subst. signifying Return, (S, M, Msb, K,) from (عَنْ) water, (S, M,) and a country, (S,) or a place, (Msb,) and (assumed tropical:) any affair: (Lth:) as some say, from anything. (M.) Hence, طَوَافُ الصَّدَرِ, (K, TA, in the CK الصَّدْرِ,) i. e. The compassing of the Kaabeh on the occasion of the return of the pilgrims from ' Arafلt. (TA.) [Hence also,] الصَّدَرُ The fourth day of the days of the sacrifice [performed by the pilgrims]: (M, K:) so called because the people then return from Mekkeh to their abodes. (M.) [And hence the saying,] تَرَكْتُهُ عَلَى مِثْلِ لَيْلَةِ الصَّدَرِ I left him as in the night preceding the fourth day of the days of the sacrifice: (A:) or [as in the night preceding the day] when the people return from their pilgrimage; (S;) meaning, (assumed tropical:) possessing nothing. (M.) -A2- Also quasi-pl. n. of صَادِرٌ, q. v. (M, K.)

صُدْرَةٌ
صُدْرَةٌ ذ The صَدْر [or breast] (M, K) of a man [or beast]: (TA:) or the prominent part of the upper portion thereof. (T, S, M, K.) ― -b2- Hence, (S,) A certain garment [which covers the breast], (S, M,) well known: (K:) a short shirt: a short دِرْع: and the dim., ↓ صُدَيْرَةٌ, is applied to a short shirt which is worn next the body. (TA.) [In the present day, صُدَيْرِى, which is a corruption of the dim., is applied to A kind of waistcoat; a short vest without sleeves: and its pl. is صُدَيْرِيَات.] See also the next paragraph.

صِدَارٌ
صِدَارٌ ذ A certain garment, of which the head, or upper part, is like the مِقْنَعَة, [covering the head,] and the lower part of which covers the breast (M, K) and the shoulders: (M:) a woman in mourning for the death of her husband or relation used to wear a صدار of wool: (Az:) or i. q. ↓ صُدْرَةٌ [q. v.] and مِجْوَلٌ and أُصْدَةٌ: (IAar:) or a certain garment with which the head and breast are covered, worn by a woman in mourning for her husband: (A:) or a small shirt worn next the body: (S:) or a دِرْع worn next the breast: (As:) or i. q. اـِتْبٌ [q. v.]. (T in art. اتب.) It is said in a prov., كُلُّ ذَاتِ صِدَارٍ خَالَةٌ [Every female having a صدار is as a maternal aunt]: i. e., it is incumbent on a man to be jealous for every woman like as he is jealous for his women under covert, or the females of his family whom he is under an obligation to respect and protect. (S. [See also Freytag's Arab. Prov. ii. 310.]) ― -b2- Also A certain mark made with a hot iron upon the breast of a camel. (S.)

صَدَارَةٌ
صَدَارَةٌ ذ (assumed tropical:) Precedence, or priority. (TA.) ― -b2- See also صَدْرٌ, near the middle of the paragraph.

صِدَارَةٌ
صِدَارَةٌ ذ : see صَدْرٌ, near the middle of the paragraph.

صَدِيرَةٌ
صَدِيرَةٌ ذ : see صَدْرٌ, near the middle of the paragraph.

صُدَيْرَةٌ
صُدَيْرَةٌ ذ dim. of صُدْرَةٌ, q. v. (TA.)

صَادِرٌ
صَادِرٌ ذ Returning [from water, &c.]; going, or turning, back, or away: (TA:) quasi-pl. n. ↓ صَدَرٌ. (M, K.) ― -b2- [Hence the saying,] مَا لَهُ صَادِرٌ وَلَا وَارِدٌ (tropical:) He has not anything: (M, K:) or he has not a thing nor a people. (Lh, M.) ― -b3- And طَرِيقٌ صَادِرٌ (tropical:) A road, or way, by which people return from water: (S, M, A, K:) opposed to طَرِيقٌ وَارِدٌ. (M, A.)

صَادِرَةٌ
صَادِرَةٌ ذ : see صَدْرٌ, near the middle of the paragraph.

أَصْدَرُ
أَصْدَرُ ذ A man (M) having a large breast, or chest; (M, K, TA;) i. e. having the breast, or chest, or the upper part thereof, prominent; as also ↓ مُصَدَّرٌ. (TA.) -A2- الأَصْدَرَانِ Two veins (M, K) that beat, or pulse, (M,) beneath the temples: (M, K:) or the two sides of a man: or the two shoulder-joints: (TA:) the word has no singular. (M.) [Hence the saying,] جَآءَ يَضْرِبُ أَصْدَرَيْهِ; (M, Meyd, K, TA;) and some say أَسْدَرَيْهِ [q. v.], (Meyd, TA,) and this is the original; (Meyd;) and some, أَزْدَرَيْهِ; (Meyd, TA;) a prov.; (M, Meyd, TA;) meaning He came beating [with his hand] his two sides, (TA,) or his two shoulderjoints: (Meyd, TA:) i. e. he came empty [-handed]; (M, Meyd, K, * TA;) not having accomplished the object of his desire: (Meyd:) or he came exulting, or behaving insolently, (Meyd, and Har p. 603,) not knowing where were his أَصْدَرَانِ: so accord. to Yoo: and some say, جَآءَ بَضْرِبُ بِأَصْدَرَيْهِ. (Har.)

تَصْدِيرٌ
تَصْدِيرٌ ذ [a subst. like تَذْرِيعٌ and تَنْبِيتٌ] The [fore-girth, i. e. breast-girth, or] girth that is upon the breast of the camel: (S, A: *) [the hind girth, or belly-girth,] that which is next the ثِيل, is called the حَقَب: (S:) or the girth of the camel's saddle (الرَّحْل), and of the [camel-vehicle called] هَوْدَج. (M.)

مَصْدَرٌ
مَصْدَرٌ ذ A place of returning or going back, (S, TA,) or of going, or turning, away [from water, and from a country or place, and (assumed tropical:) from an affair or thing]. (TA. [See 1, first sentence.]) ― -b2- [Hence, مَصْدَرُ أَمْرٍ (tropical:) The way of return from, or of completing, a thing or an affair: opposed to مَوْرِدُهُ.] One says, هُوَ يَعْرِفُ مَوَارِدَ الأُمُورِ وَمَصَادِرَهَا (tropical:) [He knows the ways of betaking himself to things or affairs, and the ways of withdrawing himself from them; or of commencing them and of completing them]. (A.) [See also another ex. in art. رحب, conj. 6.] ― -b3- And hence [also], the مَصَادِر [pl. of مَصْدَر] of verbs: (S, TA:) مَصْدَرٌ signifies (assumed tropical:) The root of a word, from which proceed the derivatives of verbs: (Lth, TA:) [in this sense it is a conventional term of grammar and lexicology, not belonging to the classical language; but on account of the importance of understanding its true application in lexicology, it is necessary to give here a full explanation of it: it is, agreeably with its etymology, the source (lit. place) of derivation, accord. to the grammarians of ElBasrah; and is what I term an infinitive noun: it is defined as] a noun signifying, by its original application, an accident as subsisting in, or proceeding from, an agent (as الفَرَحُ [“ the being joyful ”], الضَّرْبُ [“ the act of beating ”], and القُعُودُ [“ the act of sitting ”]), or affecting an object of action, (as الجُنُونُ [“ the being possessed by a jinnee ”]), conformable to its verb, so as to comprise all the letters in that verb, either literally (as in the instances above) or virtually (as in القِتَالُ [“ the act of fighting ”], which wants the ا that is before the ت in the verb, yet wants it as to the letter only, and not virtually, wherefore it is sometimes pronounced as if with the said letter, as in قَاتَلَ قِيتَالًا, but the ا is changed into ى on account of the kesr of the letter before it), or substituting another letter for any of those letters that it wants (as in العِدَةُ [“ the act of promising ”], which wants the و that is in its verb as to the letter and virtually, but has ة substituted for it [by way of compensation]): (from a comparison of definitions &c. in the Expos. of the “ Kitab Hodood en-Nahw ” by the author of the work thus entitled, arts. مصدر and اسم مصدر; the Expos. of the “ Shudhoor edh-Dhahab ” by the author of the work thus entitled, section on the nouns that govern as verbs; I' Ak; &c.:) but the grammarians of El-Koofeh hold that the verb is the root, and that the مصدر is derived from it: (I' Ak p. 148:) some مصادر, moreover, are derived from real (as opposed to ideal) substantives, as التَّحَجُّرُ [“ the becoming stone ”] from الحَجَرُ [“ stone ”]. (Kull p. 327.) The مصدر has the same government as its own verb: it is often, and may be at pleasure, used as an ideal subst. or abstract noun: and it is often employed in the place of an act. or a pass. part. n.: (Kull, &c.:) [when thus used as an epithet, it is employed alike as sing. and pl. and masc. and fem.:] accord. to Zj, every مصدر used as an epithet is for ذُو [or ذَات &c.] followed by the مصدر, and therefore it has no dual nor pl. [nor fem.] form. (TA voce حَرَضٌ.) [It has also other uses, which are expl. in the grammars. Used as a مَصْدَر, it is sometimes made fem.; as it is also when used in the sense of a noun that is properly fem.: see صَرْفٌ, third sentence.] ― -b4- اِسْمُ مَصْدَرٍ, called by some اِسْمٌ لِلْمَصْدَرِ, is a term applied to [(assumed tropical:) A quasi-infinitive noun; i. e.] a noun which is not a مصدر, but which is occasionally used in the place of a مصدر; like as a مصدر is used in the place of an act. part. n., and in that of a pass. part. n.: such as الوُضُوْءُ for التَّوَضُّؤُ [“ the performing of the ablution preparatory to prayer ”], and الغُسْلُ for الاِغْتِسَالُ [“ the washing of oneself ”]; each of which wants somewhat that is in its verb without substituting anything for that which is wanting. (Expos. of the “ Kitلb el- Hodood, ” cited above.) This kind of noun the grammarians of El-Koofeh and Baghdلd allow to govern as a مصدر; but the grammarians of ElBasrah hold that the noun governed in the accus. case in each of the exs. adduced by the former as confirmatory of their opinion is so governed by a verb understood. (Expos. of the “ Shudhoor, ” ubi suprà.) It is also applied to A proper name signifying an accident [or attribute]; as فَجَارِ and حَمَادِ, proper names, by original application, for الفَجْرَةُ and المَحْمَدَةُ [“ vice ” and “ praise ”] and the like: and this kind does not govern as a مصدر. (Expos. of the “ Kitلb Hodood enNahw, ” ubi suprà; and Expos. of the “ Shudhoor, ” ubi suprà.) It is also applied to [what is more properly termed اِسْمٌ لِلْمَعْنَى الحَاصِلِ بِالمَصْدَرِ, by some termed simply حَاصِلٌ بِالمَصْدَرِ, i. e. An ideal substantive, or abstract noun;] a noun applied to signify an accident [or attribute] considered abstractedly [such as صَدَرٌ signifying “ return; ” and this kind is commonly termed in the lexicons simply an اِسْم as distinguished from a مصدر]. (Kull p. 327.) Some apply it also to what is [properly] termed مَصْدَرٌ مِيمِىٌّ [i. e. A مصدر commencing with an augmentative م], if not of the measure مُفَاعَلَةٌ: but such is really a مَصْدَر. (Expos. of the “ Shudhoor, ” ubi suprà.) And some of the grammarians [and of the lexicographers likewise] apply it to A noun that signifies the instrument [or means] with [or by] which the action signified by a مصدر is performed: as الأُكْلُ [“ food, ” as being “ that by means of which the act of eating (الأَكْلُ) is performed ”]. (Kull, ubi suprà.) ― -b5- See also صَدْرٌ, last sentence but two.

مُصْدِرٌ
مُصْدِرٌ ذ [act. part. n. of 4, q. v. ― -b2- ] (tropical:) A man who completes things or affairs. (A.) -A2- And One of the names of the month جُمَادَى الأُولَى: (M, K:) [ISd says,] I think it to be of the dial. of [the tribe of] 'Ad. (M.)

مَصْدَرَةُ القَوْمِ
مَصْدَرَةُ القَوْمِ ذ (tropical:) Those who are made to have the precedence, or priority, of the people, or party. (A, TA.)

مَصْدَرِىٌّ
[ مَصْدَرِىٌّ ذ , as a grammatical term, Of, or relating to, the مَصْدَر. See the particles أَنْ and كَىْ &c.]

مُصَدَّرٌ
مُصَدَّرٌ ذ A man (M) strong in the chest; (S, M, K;) and in like manner a lion, (M, A,) and a wolf: (M:) and the lion; (S, K;) and the wolf; (K;) because they are strong in the chest. (TA.) ― -b2- See also أَصْدَرُ. ― -b3- A horse to whose breast the sweat has reached. (M, K.) ― -b4- A horse, and a sheep or goat, white in the upper part (لَبَّة) of the breast: (M, K:) or (with ة, A) a ewe having a black breast, (M, A, K,) the rest of her being white. (M.) ― -b5- (tropical:) A horse that outreaches others (IAar, M, A, K) with his breast: (TA:) IAar does not mention the breast. (M, TA.) [Accord. to rule, this should be مُصَدِّرٌ, as is shown by a verse cited above: see 5.] ― -b6- (tropical:) An arrow thick in the part called the صَدْر. (M, A, K.) ― -b7- And المُصَدَّرُ is a name applied to (assumed tropical:) The first of the arrows termed غُفْل, (M, K,) which have no notches, and to which is assigned no portion [and no fine, in the game called المَيْسِر]; these being added only to give additional weight to the collection of arrows from a dislike of suspicion [of foul play]. (Lh, M. [See السَّفِيحُ and المَنِيحُ.])

مَصْدُورٌ
مَصْدُورٌ ذ A man (A &c.) having a complaint of the chest. (S, A, Mgh, Msb.) 'Obeyd-Allah Ibn- 'Abd-Allah Ibn-'Otbeh, on its being said to him, How long wilt thou utter this poetry? replied,
لَا بُدَّ لِلْمَصْدُورِ مِنْ أَنْ يَسْعُلَا
 To him who has a complaint of the chest, there is no avoiding coughing. (TA. [See also نَفَثَ.]) ― -b2- It is also often used as meaning (assumed tropical:) Grieved, afflicted, or vexed. (TA in art. نفث.)

_Türkçe çeviri henüz yok_

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

صَدَرَ
صَدَرَ I ,  U ( n. ac. صَدْر 1 ,  مَصْدَر 17 )
a.  [ 'An ], Returned, came back from.

b.  ( n. ac. صُدُوْر 27 ), Occurred, happened, took place.

c.  U ( n. ac. صُدُوْر 27 ) [ 'An ], Came, proceeded, emanated, resulted from; issued, originated from; was derived from.

d.  [ Ila ], Went to, came to.

e.  Struck, hit in the chest, breast.

صَدَّرَ
صَدَّرَ II ,
a.  Walked first, led ( horse ).

b.  Put first, in the highest place.

c.  Put a title, preface to, headed ( book ).

d.  [ acc. &  Bi ], Began with, by. -

e.  see IV (a) .

صَاْدَرَ
صَاْدَرَ III
a.  [ acc. &  'Ala or Bi ], Importuned about.

b.  Vied, competed, contended with.

أَصْدَرَ
أَصْدَرَ IV
a.  [ acc. &  'An ], Brought back from.

b.  Issued ( an order ).

تَصَدَّرَ
تَصَدَّرَ V ,
a.  Protruded the chest.

b.  Was, went first, led; occupied the first place; presided.

c.  Was advanced, promoted.

صَدْر
صَدْر 1 , ( pl. صُدُوْر 27 ),
a.  The foremost or uppermost part, the front of.

b.  Breast, chest; bosom.

c.  Chief, head, leader; president.

d.  Commencement, beginning; opening.

e.  Foremost place, seat of honour.

صَدْرِيَّة
صَدْرِيَّة 1yit
a.  [ coll. ], Waist-coat, vest.

b.  Bodice.

c.  Breast-plate, corselet, cuirass.

d.  Breastgirth.

صُدْرَة
صُدْرَة 3t , ( pl. صُدَر 9 ),
a.  see 1 (b) &  1yit .

صَدَر
صَدَر 4 ,
a.  Return.

أَصْدَرُ
أَصْدَرُ 14 ,
a.  see

صَدَّرَ
N. P. صَدَّرَ II (
a.  a ).

مَصْدَر
مَصْدَر 17 , ( pl. مَصَاْدِرُ 44 ),
a.  Result, consequence; outcome; issue.

b.  Source, origin.

c.  Noun of action, verbal noun; infinitive.

صَاْدِر
صَاْدِر 21 ,
a.  Emenating; returning.

صَدَاْرَة
صَدَاْرَة 22t ,
a.  see 25t .

صِدَاْر
صِدَاْر 23 ,
a.  Chemisette.

صِدَاْرَة
صِدَاْرَة 23t ,
a.  Presidency; premiership; residence of a Prime Minister.

صَدِيْرَة
صَدِيْرَة 25t , ( pl. صَدَاْئِرُ 46 ),
a.  Elevated part of a valley.

صَدڤرَ
N. P. صَدڤرَ I ,
a.  One affected with chest-disease, consumptive.

صَدَّرَ
N. Ag. صَدَّرَ II ,
a.  Strong-chested, broad-chested.

b.  [ art. ], The Lion.

صَدَّرَ
N. Ac. صَدَّرَ II ,
a.  see 1yit (d) .

أَلْصَّدْر الأَعْظَم
أَلْصَّدْر الأَعْظَم
a.  Premier, Prime Minister.

صَدْر عَدَالَة
صَدْر عَدَالَة
a.  High Court of Justice.

مَا لَهُ صَادِر وَلَا وَارِد
مَا لَهُ صَادِر وَلَا وَارِد
a.  He has nought.

##### Türkçe

**صَدَرَ**
**صَدَرَ** I, U (n. ac. **صَدْر** 1, **مَصْدَر** 17)
a. [ 'An ], -den döndü, -den geri geldi.

b. (n. ac. **صُدُوْر** 27), vuku buldu, oldu, meydana geldi.

c. U (n. ac. **صُدُوْر** 27) [ 'An ], -den geldi, -den yürüdü/çıktı, -den yayıldı, -den sonuçlandı; -den çıkarıldı, -den kaynaklandı; -den türetildi.

d. [ Ila ], -e gitti, -e geldi.

e. Göğse/sineye vurdu, göğüsten vurdu.

**صَدَّرَ**
**صَدَّرَ** II,
a. Önde yürüdü, (atı) sevk etti/önde götürdü.

b. İlk yaptı, en yüksek yere koydu.

c. (Kitaba) bir başlık, bir önsöz koydu; (kitabı) başlıklandırdı.

d. [ acc. & Bi ], -ile/-le başlayıp giriş yaptı. -

e. IV (a)’ya bak.

**صَاْدَرَ**
**صَاْدَرَ** III
a. [ acc. & 'Ala or Bi ], hakkında ısrarla sordu/ısrar etti.

b. Yarıştı, rekabet etti, çekişti.

**أَصْدَرَ**
**أَصْدَرَ** IV
a. [ acc. & 'An ], -den geri getirdi.

b. (Bir emir) çıkardı.

**تَصَدَّرَ**
**تَصَدَّرَ** V,
a. Göğsünü öne çıkardı.

b. Önde oldu, öne geçti, önderlik etti; birinci yeri işgal etti; başkanlık etti.

c. İleri alındı, terfi ettirildi.

**صَدْر**
**صَدْر** 1, (pl. **صُدُوْر** 27),
a. En öndeki yahut en üstteki kısım, -ın önü.

b. Göğüs, sine; bağır.

c. Reis, baş, önder; başkan.

d. Başlangıç, baş; açılış.

e. En öndeki yer, şeref makamı.

**صَدْرِيَّة**
**صَدْرِيَّة** 1yit
a. [ coll. ], yelek, iç yelek.

b. Büstiyer.

c. Göğüs zırhı, göğüslük, zırh.

d. Göğüs kayışı.

**صُدْرَة**
**صُدْرَة** 3t, (pl. **صُدَر** 9),
a. 1 (b) ve 1yit’e bak.

**صَدَر**
**صَدَر** 4,
a. Dönüş.

**أَصْدَرُ**
**أَصْدَرُ** 14,
a. bak.

**صَدَّرَ**
N. P. **صَدَّرَ** II (
a. a).

**مَصْدَر**
**مَصْدَر** 17, (pl. **مَصَاْدِرُ** 44),
a. Sonuç, netice; hâsıla; mesele/çıktı.

b. Kaynak, menşe.

c. Fiil masdarı, mastar; infinitif.

**صَاْدِر**
**صَاْدِر** 21,
a. Yayılan; dönen.

**صَدَاْرَة**
**صَدَاْرَة** 22t,
a. 25t’ye bak.

**صِدَاْر**
**صِدَاْر** 23,
a. Kısa bluz (chemisette).

**صِدَاْرَة**
**صِدَاْرَة** 23t,
a. Başkanlık; başbakanlık; bir başbakanın ikametgâhı.

**صَدِيْرَة**
**صَدِيْرَة** 25t, (pl. **صَدَاْئِرُ** 46),
a. Bir vadinin yüksek kısmı.

**صَدڤرَ**
N. P. **صَدڤرَ** I,
a. Göğüs hastalığına tutulmuş kimse, veremli.

**صَدَّرَ**
N. Ag. **صَدَّرَ** II,
a. Göğsü kuvvetli, geniş göğüslü.

b. [ art. ], Aslan.

**صَدَّرَ**
N. Ac. **صَدَّرَ** II,
a. 1yit (d)’ye bak.

**أَلْصَّدْر الأَعْظَم**
**أَلْصَّدْر الأَعْظَم**
a. Sadrazam, Başbakan.

**صَدْر عَدَالَة**
**صَدْر عَدَالَة**
a. Yüksek Adalet Mahkemesi.

**مَا لَهُ صَادِر وَلَا وَارِد**
**مَا لَهُ صَادِر وَلَا وَارِد**
a. Onun hiçbir şeyi yoktur.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

صدر
صَدَرَ - يَصْدُرُ - صَدْر - صُدُوْر - أَصْدَرَ - يُصْدِرُ
صَدَرَ - يَصْدُرُ + كائن + عن مكان أو شيء: يتحرك منطلقاً مغادراً مكاناً أقام فيه بشكل مؤقت: يبدأ بالخروج من مكان أقام فيه بشكل مؤقت
صَدْر: على وزن " فـَعل" من " صَدَرَ - يَصْدُرُ ": اسم مكان أو آلة: المكان الذي يصدر منه كائن: المكان الذي تتحرك منه كائنات منطلقة مغادرة، وبذلك يكون " الصدر": المكان أو الزمان الذي يمثل نقطة الانطلاق
وعندما يكون " الصدر" اسم آلة: فهو يدل على العضو أو الآلة التي تُطْلِق وتُصْدِر الأشياء وتُخْرِجها
والصدر: اصطلاحاً هو العضو المعروف من جسد الإنسان: ويبدو أنه سمي بذلك لأنه الآلة أو المكان الذي تَصْدُرُ منه أصوات الكلام والزفير، وأيضاً تَصْدُرُ منه الإرادة والأفكار، لكونه وعاء القلب النفسي
صُدُوْر: جمع " صَدْر "
أَصْدَرَ - يُصْدِرُ: على وزن " أفعلَ" من" صَدَرَ - يَصْدُرُ ": جعله "يَصْدُر": دفعه للخروج والذهاب والرحيل
﴿قَالَتَا لَا نَسْقِي حَتَّى يُصْدِرَ الرِّعَاءُ﴾: حتى يُصْدِرَ الرِّعَاءُ ماشيتهم عائدين
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ "الذهاب ومغادرة موقع الإقامة متوجهاً إلى مكان آخر مع إرادة البقاء فيه مدة قصيرة"، وهي:
ظَعَنَ - يَظْعَنُ، رَحَلَ - يَرْحَلُ، نَفَرَ - يَنْفِرُ، ذَهَبَ - يَذْهَبُ، غَدَا - يَغْدُوْ، صَدَرَ - يَصْدُرُ
يَصْدُرُ
	﴿يَوْمَئِذٍ يَصْدُرُ النَّاسُ أَشْتَاتًا لِيُرَوْا أَعْمَالَهُمْ(6)﴾ الزلزلة
يُصْدِرَ
﴿وَلَمَّا وَرَدَ مَاءَ مَدْيَنَ وَجَدَ عَلَيْهِ أُمَّةً مِنْ النَّاسِ يَسْقُونَ وَوَجَدَ مِنْ دُونِهِمْ امْرَأتَيْنِ تَذُودَانِ قَالَ مَا خَطْبُكُمَا قَالَتَا لَا نَسْقِي حَتَّى يُصْدِرَ الرِّعَاءُ وَأَبُونَا شَيْخٌ كَبِيرٌ(23)﴾ القصص
الصدر - الصدور: وظائف الصدر
1 - انشراح الصدر (الراحة والسور)
 	﴿ألم نشرح لك صدرك (1) ووضعنا عنك وزرك (2) الذي أنقض ظهرك (3)﴾ الشرح ﴿قال رب اشرح لي صدري (25)﴾ طه
 	﴿فمن يرد الله أن يهديه يشرح صدره للإسلام ومن يرد أن يضله يجعل صدره ضيقا حرجا كأنما يصعد في السماء كذلك يجعل الله الرجس على الذين لا يؤمنون (125)﴾ الأنعام ﴿أفمن شرح الله صدره للإسلام فهو على نور من ربه فويل للقاسية قلوبهم من ذكر الله أولئك في ضلال مبين (22)﴾ الزمر
 	﴿من كفر بالله من بعد إيمانه إلا من أكره وقلبه مطمئن بالإيمان ولكن من شرح بالكفر صدرا فعليهم غضب من الله ولهم عذاب عظيم (106)﴾ النحل
و ضيق الصدر (التكدر)
 ﴿ويضيق صدري ولا ينطلق لساني فأرسل إلى هارون (13) ولهم علي ذنب فأخاف أن يقتلوني (14)﴾ الشعراء ﴿فلعلك تارك بعض ما يوحى إليك وضائق به صدرك أن يقولوا لولا أنزل عليه كنز أو جاء معه ملك إنما أنت نذير والله على كل شيء وكيل (12)﴾ هود ﴿ولقد نعلم أنك يضيق صدرك بما يقولون (97)﴾ الحجر
2 - القبول والرضى
والحرج أوعدم القبول
 ﴿كتاب أنزل إليك فلا يكن في صدرك حرج منه لتنذر به وذكرى للمؤمنين (2)﴾ الأعراف ﴿فمن يرد الله أن يهديه يشرح صدره للإسلام ومن يرد أن يضله يجعل صدره ضيقا حرجا كأنما يصعد في السماء كذلك يجعل الله الرجس على الذين لا يؤمنون (125)﴾ الأنعام
3 - البغض والغل والغيظ
 ﴿يا أيها الذين آمنوا لا تتخذوا بطانة من دونكم لا يألونكم خبالا ودوا ما عنتم قد بدت البغضاء من أفواههم وما تخفي صدورهم أكبر قد بينا لكم الآيات إن كنتم تعقلون (118)﴾ آل عمران
 	﴿ونزعنا ما في صدورهم من غل تجري من تحتهم الأنهار وقالوا الحمد لله الذي هدانا لهذا وما كنا لنهتدي لولا أن هدانا الله لقد جاءت رسل ربنا بالحق ونودوا أن تلكم الجنة أورثتموها بما كنتم تعملون (43)﴾ الأعراف ﴿ونزعنا ما في صدورهم من غل إخوانا على سرر متقابلين (47)﴾ الحجر
 	﴿ها أنتم أولاء تحبونهم ولا يحبونكم وتؤمنون بالكتاب كله وإذا لقوكم قالوا آمنا وإذا خلوا عضوا عليكم الأنامل من الغيظ قل موتوا بغيظكم إن الله عليم بذات الصدور (119)﴾ آل عمران
و التشفي والشفاء والراحة ( من والغل والبغض والغيظ )
 قاتلوهم يعذبهم الله بأيديكم ويخزهم وينصركم عليهم ويشف صدور قوم مؤمنين (14) } التوبة ﴿يا أيها الناس قد جاءتكم موعظة من ربكم وشفاء لما في الصدور وهدى ورحمة للمؤمنين (57)﴾ يونس
4 - الرهبة
 ﴿لأنتم أشد رهبة في صدورهم من الله ذلك بأنهم قوم لا يفقهون (13)﴾ الحشر ﴿أو خلقا مما يكبر في صدوركم فسيقولون من يعيدنا قل الذي فطركم أول مرة فسينغضون إليك رءوسهم ويقولون متى هو قل عسى أن يكون قريبا (51)﴾ الإسراء
 	﴿إذ يريكهم الله في منامك قليلا ولو أراكهم كثيرا لفشلتم ولتنازعتم في الأمر ولكن الله سلم إنه عليم بذات الصدور(43)﴾ الأنفال
والاطمئنان
 ﴿ثم أنزل عليكم من بعد الغم أمنة نعاسا يغشى طائفة منكم وطائفة قد أهمتهم أنفسهم يظنون بالله غير الحق ظن الجاهلية يقولون هل لنا من الأمر من شيء قل إن الأمر كله لله يخفون في أنفسهم ما لا يبدون لك يقولون لو كان لنا من الأمر شيء ما قتلنا ها هنا قل لو كنتم في بيوتكم لبرز الذين كتب عليهم القتل إلى مضاجعهم وليبتلي الله ما في صدوركم وليمحص ما في قلوبكم والله عليم بذات الصدور (154)﴾ آل عمران
5 - الشك والتردد
- بالاعتقاد  ﴿ومن الناس من يقول آمنا بالله فإذا أوذي في الله جعل فتنة الناس كعذاب الله ولئن جاء نصر من ربك ليقولن إنا كنا معكم أوليس الله بأعلم بما في صدور العالمين (10)﴾ العنكبوت
-  بالولاء  	﴿إلا الذين يصلون إلى قوم بينكم وبينهم ميثاق أو جاءوكم حصرت صدورهم أن يقاتلوكم أو يقاتلوا قومهم ولو شاء الله لسلطهم عليكم فلقاتلوكم فإن اعتزلوكم فلم يقاتلوكم وألقوا إليكم السلم فما جعل الله لكم عليهم سبيلا (90)﴾ النساء
واليقين  وعدم التردد
- بالاعتقاد : *  بالإيمان﴿بل هو آيات بينات في صدور الذين أوتوا العلم وما يجحد بآياتنا إلا الظالمون (49)﴾ العنكبوت
*  بالكفر  	﴿ومن كفر فلا يحزنك كفره إلينا مرجعهم فننبئهم بما عملوا إن الله عليم بذات الصدور (23)﴾ لقمان ﴿إن تكفروا فإن الله غني عنكم ولا يرضى لعباده الكفر وإن تشكروا يرضه لكم ولا تزر وازرة وزر أخرى ثم إلى ربكم مرجعكم فينبئكم بما كنتم تعملونإنه عليم بذات الصدور (7)﴾ الزمر
- بالولاء : * للمؤمنين انقياد تام	﴿واذكروا نعمة الله عليكم وميثاقه الذي واثقكم به إذ قلتم سمعنا وأطعنا واتقوا الله إن الله عليم بذات الصدور (7)﴾ المائدة
* للكفار : كبر تام ما هم ببالغيه	﴿إن الذين يجادلون في آيات الله بغير سلطان أتاهم إن في صدورهم إلا كبر ما هم ببالغيه فاستعذ بالله إنه هو السميع البصير (56)﴾ غافر
6 - الحاجة والشح والشهوة الخفية
 ﴿الله الذي جعل لكم الأنعام لتركبوا منها ومنها تأكلون (79) ولكم فيها منافع ولتبلغوا عليها حاجة في صدوركموعليها وعلى الفلك تحملون (80)﴾ غافر ﴿يعلم خائنة الأعين وما تخفي الصدور (19)﴾ غافر
وعدم الحاجة ، والإيثار ( عدم الشح )
 ﴿والذين تبوءوا الدار والإيمان من قبلهم يحبون من هاجر إليهم ولا يجدون في صدورهم حاجة مما أوتوا ويؤثرون على أنفسهم ولو كان بهم خصاصة ومن يوق شح نفسه فأولئك هم المفلحون (9)﴾ الحشر
7- إخفاء وإسرار ،  وإبداء وإعلان القول والمشاعر
 ﴿وأسروا قولكم أو اجهروا به إنه عليم بذات الصدور (13)﴾ الملك ﴿قل إن تخفوا ما في صدوركم أو تبدوه يعلمه الله ويعلم ما في السماوات وما في الأرض والله على كل شيء قدير (29)﴾ آل عمران ﴿يعلم خائنة الأعين وما تخفي الصدور (19)﴾ غافر
 	﴿وإن ربك ليعلم ما تكن صدورهم وما يعلنون (74)﴾ النمل ﴿وربك يعلم ما تكن صدورهم وما يعلنون (69)﴾ القصص
 	يعلم ما في السماوات والأرض ويعلم ما تسرون وما تعلنون والله عليم بذات الصدور (4) } التغابن ﴿ألا إنهم يثنون صدورهم ليستخفوا منه ألا حين يستغشون ثيابهم يعلم ما يسرون وما يعلنون إنه عليم بذات الصدور (5)﴾ هود
وغيب الصدر مثل غيب السموات والألرض والليل والنهار يعلمه الله  	﴿وحصل ما في الصدور (10)﴾ العاديات ﴿إن الله عالم غيب السماوات والأرض إنه عليم بذات الصدور (38)﴾ فاطر ﴿يولج الليل في النهار ويولج النهار في الليل وهو عليم بذات الصدور (6)﴾ الحديد
8 - الادراك والعلم  في القلب الذي في الصدر
والإراددة في القلب الذي في الصدر﴿أفلم يسيروا في الأرض فتكون لهم قلوب يعقلون بها أو آذان يسمعون بها فإنها لا تعمى الأبصار ولكن تعمى القلوب التي في الصدور (46)﴾ الحج
 	﴿أم يقولون افترى على الله كذبا فإن يشأ الله يختم على قلبك ويمح الله الباطل ويحق الحق بكلماته إنه عليم بذات الصدور (24)﴾ الشورى
والوسواس ( تردد الادراك والعلم والإرادة) في الصدر	﴿قل أعوذ برب الناس (1) ملك الناس (2) إله الناس (3) من شر الوسواس الخناس (4) الذي يوسوس في صدور الناس (5) من الجنة والناس (6)﴾ الناس ﴿ولقد خلقنا الإنسان ونعلم ما توسوس به نفسه ونحن أقرب إليه من حبل الوريد (16)﴾ ق
مختار الصحاح
● [صدر] ص د ر: الصَّدْرُ واحد الصُدُورِ وهو مذكر وإنما قال الأعشى كما شرِقت صدر القناة من الدم حملا على المعنى لأن صدر القناة من القناة وهو كقولهم ذهبت بعض أصابعه لأنهم يُؤنثون الاسم المضاف إلى المؤنث و صَدْرُ كل شيء أوله و المَصْدُورُ الذي يشتكي صدره و الصَّدَرُ بفتح الدال الاسم من قولك صَدَرَ عن الماء وعن البلاد من باب نصر ودخل و أصْدَرَهُ فَصَدَرَ أي رجعه فرجع والموضع مَصْدَرٌ ومنه مَصادِرٌ الأفعال و صادَرَهُ على كذا و صَدَّر كتابه تَصْدِيراً جعل له صدرا ز و صَدَّرَهُ أيضا في المجلس فَتَصدَّر
الراغب
صدر
- الصدر: الجارحة. قال تعالى: }رب أشرح لي صدري﴿[طه/25]، وجمعه: صدور. قال:﴾وحصل ما في الصدور﴿[العاديات/10]،﴾ولكن تعمى القلوب التي في الصدور﴿[الحج/46]، ثم استعير لمقدم الشيء كصدر القناة، وصدر المجلس، والكتاب، والكلام، وصدره أصاب صدره، أو قصد قصده نحو: ظهره، وكتفه، ومنه قيل: رجل مصدور: يشكو صدره، وإذا عدي صدر ب (عن) اقتضى الانصراف، تقول: صدرت الإبل عن الماء صدرا، وقيل: الصدر، قال:﴾يومئذ يصدر الناس اشتاتا﴿[الزلزلة/6]، والمصدر في الحقيقة: صدر عن الماء، ولموضع المصدر، ولزمانه، وقد يقال في تعارف النحويين للفظ الذي روعي فيه صدور الفعل الماضي والمستقبل عنه. والصدار: ثوب يغطى به الصدر، على بناء دثار ولباس، ويقال له: الصدرة، ويقال ذلك لسمة على صدر البعير. وصدر الفرس: جاء سابقا بصدره، قال بعض الحكماء: حيثما ذكر الله تعالى القلب فإشارة إلى العقل والعلم نحو:﴾إن في ذلك لذكرى لمن كان له قلب﴿[ق/37]، وحيثما ذكر الصدر فإشارة إلى ذلك، وإلى سائر القوى من الشهوة والهوى والغضب ونحوها، وقوله:﴾رب اشرح لي صدري﴿[طه/25]، فسؤال لإصلاح قواه، وكذلك قوله:﴾ويشف صدور قوم مؤمنين﴿[التوبة/14]، إشارة إلى اشتفائهم، وقوله:﴾فإنها لا تعمى الأبصار ولكن تعمى القلوب التي في الصدور{ [الحج/ 46]، أي: العقول التي هي مندرسة فيما بين سائر القوى وليست بمهتدية، والله أعلم بذلك، وبوجه الصواب فيه.
ملخص اللسان
1.     الصَّدْر: أَعلى مقدَّم كل شيء وأَوَّله،حتى إِنهم ليقولون: صَدْر النهار والليل،وصَدْر الشتاء والصيف وما أَشبه ذلك
2.     وصَدْر القناة: أَعلاها.
3.     وكلُّ ما واجهك: صَدْرٌ،
4.     والصَّدْر:الطائفة من الشيء.
5.     والصُّدْرة من الإِنسان ما أَشرف من أَعلى صدْره؛
6.     وصُدِرَ يَصْدَرُ صَدْراً: شكا صَدْرَه؛ وصَدَرَ فلان فلاناً يَصْدُرُه صَدْراً: أَصاب صَدْرَه.
7.     والمُصَدَّرُ من الخيل والغنم:الأَبيض لَبَّةِ الصَّدْرِ،
8.     والتَّصَدُّر: نصْب الصَّدْر في الجُلوس. وصَدَّره في المجلس فتصدَّر
9.     وصَدَّر كتابه: جعل له  صَدْراً؛.
10.                        صَدَّرَ الفرسُ إِذا جاء قد سبق وبرز بِصَدْرِه وجاء مُصَدَّراً؛
11.                        والصِّدَارُ: ثَوْبٌ رأْسه كالمِقْنَعَةِ وأَسفلُه يُغَشِّى الصَّدْرَ  والمَنْكِبَيْنِ تلبَسُه المرأَة؛
12.                        وصَدْرُ القَدَمِ: مُقَدَّمُها ما بين أَصابعها إِلي الحِمارَة.
13.                        وصَدْرُ السَّهْم: ما جاوز وسَطَه إِلى  مُسْتَدَقِّهِ،وهو الذي يَلي النَّصْلَ إِذا رُمِيَ به، وسُمي بذلك لأَنه المتقدِّم إِذا رُمِي،
14.                        وصُدُورُ الوادي: أَعاليه ومَقادمُه،
15.                        والتَّصْدِيرُ؛حزام الرَّحْل والهَوْدَجِ.
16.          والصَّدَرُ من قولك صَدَرْت عن الماء وعن البِلاد.وأَصْدَرْته فصدَرَ أَي رَجَعْتُهُ فرَجَع،والموضع مَصْدَر ومنه مَصادِر الأَفعال. صَدَرَ القوم عن المكان أَي رَجَعُوا عنه، وصَدَرُوا إِلى  المكان صاروا إِليه؛
17.                        والصَّدَرُ: نقِيض الوِرْد. صَدَرَ عنه يَصْدُرُ صَدْراً ومَصْدراً ،الصَّدَرُ، بالتحريك: رُجوع المسافر من مَقصِده والشَّارِبةِ من الوِرْدِ.
18.                        وطريق صادِرٌ: معناه أَنه يَصْدُر بِأَهْله عن الماء.  الصَّدَرُ الانصراف عن  الوِرْد وعن كل أَمر.
19.                        يَصْدُرَ الرِّعاء؛ أَي يرجعوا من سَقْيِهم،
لسان العرب:
● - صدر: الصَّدْر: أَعلى مقدَّم كل شيء وأَوَّله، حتى إِنهم ليقولون: صَدْر  النهار والليل، وصَدْر الشتاء والصيف وما أَشبه ذلك مذكّراً؛ فأَما قول  الأَعشى:  وتَشْرَقُ بالقَوْل الذي قد أَذَعْتَه،  كما شَرِقَتْ صَدْر القَناة من الدَّمِ  قال ابن سيده: فإِن شئت قلت أَنث لأَنه أَراد القناة، وإِن شئت قلت إِن  صَدْر القَناة قَناة؛ وعليه قوله:  مَشَيْنَ كما اهْتَزَّت رِماح، تَسَفَّهَتْ  أَعالِيها مَرُّ الرِّياح النَّواسِم  والصَّدْر: واحد الصُّدُور، وهو مذكر، وإِنما أَنثه الأَعشى في قوله كما  شَرِقَتْ صَدْر القَناة على المعنى، لأَن صَدْر القَناة من القَناة، وهو  كقولهم: ذهبت بعض أَصابعه لأَنهم يؤنِّثُون الاسم المضاف إِلى المؤنث،  وصَدْر القناة: أَعلاها. وصَدْر الأَمر: أَوّله. وصَدْر كل شيء: أَوّله.  وكلُّ ما واجهك: صَدْرٌ، وصدر الإِنسان منه مذكَّر؛ عن اللحياني، وجمعه  صُدُور ولا يكسَّر على غير ذلك. وقوله عز وجل: ولكن تَعْمَى القُلوب التي  في الصُّدُور؛ والقلب لا يكون إِلاَّ في الصَّدْر إِنما جرى هذا على  التوكيد، كما قال عز وجل: يقولون بأَفواههم؛ والقول لا يكون إِلاَّ بالفَمِ  لكنه أَكَّد بذلك، وعلى هذا قراءة من قرأَ: إِن أَخي له تِسْعٌ وتسعون  نَعْجَةً أُنثى. والصُّدُرة: الصَّدْر، وقيل: ما أَشرف من أَعلاه. والصَّدْر:  الطائفة من الشيء. التهذيب: والصُّدْرة من الإِنسان ما أَشرف من أَعلى  صدْره؛ ومنه الصُّدْرة التي تُلبَس؛ قال الأَزهري: ومن هذا قول امرأَة  طائيَّة كانت تحت امرئ القيس، فَفَرِ كَتْهُ وقالت: إِني ما عَلِمْتُكَ  إِلاَّ ثَقِيل الصُّدْرة سريع الهِدافَةَ بَطِيء الإِفاقة.  والأَصْدَر: الذي أَشرفت صَدْرته.  والمَصْدُور: الذي يشتكي صدره؛ وفي حديث ابن عبد العزيز: قال لعبيدالله  بن عبدالله بن عتبة: حتى متَى تقولُ هذا الشعر؟ فقال:  لا بُدَّ للمَصْدُور من أَن يَسْعُلا  المَصْدُور: الذي يشتكي صَدْره، صُدِرَ فهو مصدور؛ يريد: أَن من أُصيب  صَدْره لا بدّ له أَن يَسْعُل، يعني أَنه يَحْدُث للإِنسان حال يتمثَّل  فيه بالشعر ويطيِّب به نفسه ولا يكاد يمتنع منه. وفي حديث الزهري: قيل له  إِن عبيد الله يقول الشِّعْر، قال: ويَسْتَطَيعُ المَصْدُور أَن لا  يَنْفُِثَ أَي لا يَبْزُق؛ شَبَّه الشِّعْر بالنَّفْث لأَنهما يخرجان من  الفَمِ. وفي حديث عطاء: قيل له رجل مَصْدُور يَنْهَزُ قَيْحاً أَحَدَثٌ هُوَ؟  قال: لا، يعني يَبزُق قَيْحاً. وبَنَات الصدر: خَلَل عِظامه.  وصُدِرَ يَصْدَرُ صَدْراً: شكا صَدْرَه؛ وأَنشد:  كأَنما هُوَ في أَحشاء مَصْدُورِ  وصَدَرَ فلان فلاناً يَصْدُرُه صَدْراً: أَصاب صَدْرَه. ورجل أَصْدَرُ:  عظيم الصَّدْرِ، ومُصَدَّر: قويّ الصَّدْر شديده؛ وكذلك الأَسَد والذئب.  وفي حديث عبد الملك: أُتِيَ بأَسِير مُصَدَّر؛ هو العظيم الصَّدْر. وفَرس  مُصَدَّرٌ: بَلَغ العَرَق صَدْرَه. والمُصَدَّرُ من الخيل والغنم:  الأَبيض لَبَّةِ الصَّدْرِ، وقيل: هو من النِّعاج السَّوداء الصدر وسائرُها  أَبيضُ؛ ونعجة مُصَدَّرَة. ورجل بعيد الصَّدْر: لا يُعطَف، وهو على  المثَل.والتَّصَدُّر: نصْب الصَّدْر في الجُلوس. وصَدَّر كتابه: جعل له  صَدْراً؛ وصَدَّره في المجلس فتصدَّر. وتصدَّر الفرسُ وصَدَّر، كلاهما: تقدَّم  الخيلَ بِصَدره. وقال ابن الأَعرابي: المُصَدَّرُ من الخيل السابق، ولم  يذكر الصَّدْرَ؛ ويقال: صَدَّرَ الفرسُ إِذا جاء قد سبق وبرز بِصَدْرِه  وجاء مُصَدَّراً؛ وقال طفيل الغَنَوِيّ يصف فرساً:  كأَنه بَعْدَما صَدَّرْنَ مِنْ عَرَقٍ  سِيدٌ، تَمَطَّرَ جُنْحَ الليل، مَبْلُولُ  كأَنه: الهاءُ لَفَرسِهِ. بعدما صَدَّرْنَ: يعني خَيْلاَ سَبَقْنَ  بصُدُورِهِنَّ. والعَرَق: الصفُّ من الخيل؛ وقال دكين:  مُصَدَّرٌ لا وَسَطٌ ولا بَالي  (* قوله: «مصدر إِلخ» كذا بالأَصل).  وقال أَبو سعيد في قوله: بعدما صَدَّرْنَ من عرق أَي هَرَقْنَ صَدْراً  ومن العَرَق ولن يَسْتَفْرِغْنَه كلَّه؛ ور وي عن ابن الأَعرابي أَنه قال:  رواه بعدما صُدِّرْنَ، على ما لم يسمَّ فاعله، أَي أَصاب العَرَقُ  صُدُورهُنَّ بعدما عَرِقَ؛ قال: والأَول أَجود؛ وقول الفرزدق يخاطب  جريراً:وحَسِبتَ خيْلَ بني كليب مَصْدَراً،  فَغَرِقْتَ حين وَقَعْتَ في القَمْقَامِ  يقول: اغْتَرَرْتَ بخيْل قومك وظننت أَنهم يخلِّصونك من بحر فلم يفعلوا.  ومن كلامِ كُتَّاب الدَّواوِين أَن يقال: صُودِرَ فلانٌ العامل على مالٍ  يؤدِّيه أَي فُورِقَ على مالٍ ضَمِنَه.  والصِّدَارُ: ثَوْبٌ رأْسه كالمِقْنَعَةِ وأَسفلُه يُغَشِّى الصَّدْرَ  والمَنْكِبَيْنِ تلبَسُه المرأَة؛ قال الأَزهري: وكانت المرأَة الثَّكْلَى  إِذا فقدت حميمها فأَحَدّتْ عليه لبست صِدَاراً من صُوف؛ وقال الراعي  يصف فلاة:  كَأَنَّ العِرْمِسَ الوَجْناءَ فيها  عَجُولٌ، خَرَّقَتْ عنها الصَّدارَا  ابن الأَعرابي: المِجْوَلُ الصُّدْرَة، وهي الصِّدار والأُصْدَة.  والعرَب تقول للقميص الصغير والدِّرْع القصيرة: الصُّدْرَةُ، وقال الأَصمعي:  يقال لِمَا يَلي الصَّدْر من الدِّرْعِ صِدارٌ. الجوهري: الصِّدارُ. بكسر  الصاد، قميص صغير يَلي الجسد. وفي المثل: كلُّ ذات صِدارٍ خالَةٌ أَي من  حَقِّ الرجل أَن يَغارَ على كل امرأَة كما يَغارُ على حُرَمِهِ. وفي حديث  الخَنْساء: دخلتْ على عائشة وعليها خِمارٌ مُمَزَّق وصِدار شعَر؛  الصِّدار: القميص القصير كما وَصَفناه أَوَّلاً.  وصَدْرُ القَدَمِ: مُقَدَّمُها ما بين أَصابعها إِلي الحِمارَة. وصَدْرُ  النعل: ما قُدَّام الخُرْت منها. وصَدْرُ السَّهْم: ما جاوز وسَطَه إِلى  مُسْتَدَقِّهِ، وهو الذي يَلي النَّصْلَ إِذا رُمِيَ به، وسُمي بذلك  لأَنه المتقدِّم إِذا رُمِي، وقيل: صَدْرُ السهم ما فوق نصفه إِلى المَرَاش.  وسهم مُصَدَّر: غليظ الصَّدْر، وصَدْرُ الرمح: مثله. ويومٌ كصَدْرِ  الرمح: ضيِّق شديد. قال ثعلب: هذا يوم تُخَصُّ به الحرْب؛ قال وأَنشدني ابن  الأَعرابي:  ويوم كصَدْرِ الرُّمْحِ قَصَّرْت طُولَه  بِلَيْلي فَلَهَّانِي، وما كُنْتُ لاهِيَا  وصُدُورُ الوادي: أَعاليه ومَقادمُه، وكذلك صَدَائرُهُ؛ عن ابن  الأَعرابي، وأَنشد.  أَأَنْ غَرَّدَتْ في بَطْنِ وادٍ حَمامَةٌ  بَكَيْتَ، ولم يَعْذِرْكَ في الجهلِ عاذِرف؟  تَعَالَيْنَ في عُبْرِيَّةٍ تَلَعَ الضُّحى  على فَنَنٍ، قد نَعَّمَتْهُ الصَّدائِرُ  واحدها صَادِرَة وصَدِيرَة.  (* قوله: «واحدها صادرة وصديرة» هكذا في  الأَصل وعبارة القاموس جمع صدارة وصديرة). والصَّدْرُْ في العَروضِ: حَذْف  أَلِفِ فاعِلُنْ لِمُعاقَبَتِها نون فاعِلاتُنْ؛ قال ابن سيده: هذا قول  الخليل، وإِنما حكمه أَن يقول الصَدْر الأَلف المحذوفة لِمُعاقَبَتها نون  فاعِلاتُنْ. والتَّصْدِيرُ؛ حزام الرَّحْل والهَوْدَجِ. قال سيبويه: فأَما  قولهم التَّزْدِيرُ فعلى المُضارعة وليست بلُغَة؛ وقد صَدَّرَ عن  البعير. والتَّصْدِيرُ: الحِزام، وهو في صَدْرِ البعير، والحَقَبُ عند الثِّيل.  والليث: التَّصْدِيرُ حبل يُصَدَّرُ به البعير إِذا جرَّ حِمْله إِلى  خلْف، والحبلُ اسمه التَّصْدِيرُ، والفعل التَّصْدِيرُ. قال الأَصمعي: وفي  الرحل حِزامَةٌ يقال له التَّصْدِيرُ، قال: والوَضِينُ والبِطان  لِلْقَتَبِ، وأَكثر ما يقال الحِزام للسَّرج. وقال الليث: يقال صَدِّرْ عن  بَعِيرك، وذلك إِذا خَمُصَ بطنُه واضطرب تَصْدِيُرهُ فيُشدُّ حبل من  التَّصْدِيرِ إِلى ما وراء الكِرْكِرَة، فيثبت التَّصْدِير في موضعه، وذلك الحبل  يقال له السِّنافُ. قال الأَزهري: الذي قاله الليث أَنَّ التَّصدْيِر حبل  يُصَدَّر به البعير إِذا جرَّ حِمْله خَطَأٌ، والذي أَراده يسمَّى  السِّناف، والتَّصْديرُ: الحزام نفسُه. والصِّدارُ: سِمَةٌ على صدر  البعير.والمُصَدَّرُ: أَول القداح الغُفْل التي ليست لها فُروضٌ ولا أَنْصباء،  إِنما تثقَّل بها القداح كراهِيَة التُّهَمَة؛ هذا قول اللحياني.  والصَّدَرُ، بالتحريك: الاسم، من قولك صَدَرْت عن الماء وعن البِلاد.  وفي المثل: تَرَكْته على مِثْل ليلَة الصَّدَرِ؛ يعني حين صَدَرَ الناس من  حَجِّهِم. وأَصْدَرْته فصدَرَ أَي رَجَعْتُهُ فرَجَع، والموضع مَصْدَر  ومنه مَصادِر الأَفعال. وصادَرَه على كذا. والصَّدَرُ: نقِيض الوِرْد.  صَدَرَ عنه يَصْدُرُ صَدْراً ومَصْدراً ومَزْدَراً؛ الأَخيرة مضارِعة؛  قال:ودَعْ ذا الهَوَى قبل القِلى؛ تَرْكُ ذي الهَوَى،  مَتِينِ القُوَى، خَيْرٌ من الصَّرْمِ مَزْدَرَا  وقد أَصْدَرَ غيرَه وصَدَرَهُ، والأَوَّل أَعلى. وفي التنزيل العزيز:  حتى يَصْدُرَ الرِّعاءُ؛ قال ابن سيده: فإِمَّا أَن يكون هذا على نِيَّةِ  التعدَّي كأَنه قال حتى يَصْدُر الرِّعاء إِبِلَهم ثم حذف المفعول،  وإِمَّا أَن يكون يَصدرُ ههنا غير متعدٍّ لفظاً ولا معنى لأَنهم قالوا صَدَرْتُ  عن الماء فلما يُعَدُّوه. وفي الحديث: يَهْلِكُونَ مَهْلَكاً واحداً  ويَصْدُرُون مَصادِر شَتَّى؛ الصَّدَرُ، بالتحريك: رُجوع المسافر من مَقصِده  والشَّارِبةِ من الوِرْدِ. يقال: صَدَرَ يَصْدُرُ صُدُوراً وصَدَراً؛  يعني أَنه يُخْسَفُ بهم جميعهم فَيْهلكون بأَسْرِهم خِيارهم وشِرارهم، ثم  يَصْدُرون بعد الهَلَكَة مَصادِرَ متفرِّقة على قدْر أَعمالهم  ونِيَّاتِهم، ففريقٌ في الجنة وفريق في السعير. وفي الحديث: لِلْمُهاجِرِ إِقامَةُ  ثلاثٍ بعد الصَّدَر؛ يعني بمكة بعد أَن يقضي نُسُكَه. وفي الحديث: كانت له  رَكْوة تسمَّى الصادِرَ؛ سمِّيت به لأَنه يُصْدَرُ عنها بالرِّيّ؛ ومنه:  فأَصْدَرْنا رِكابَنَا أَي صُرِفْنا رِواءً فلم نحتج إِلى المُقام بها  للماء. وما له صادِرٌ ولا وارِدٌ أَي ما له شيء. وقال اللحياني: ما لَهُ  شيء ولا قوْم. وطريق صادِرٌ: معناه أَنه يَصْدُر بِأَهْله عن الماء.  ووارِدٌ: يَرِدُهُ بِهم؛ قال لبيد يذكر ناقَتَيْن:  ثم أَصْدَرْناهُما في وارِدٍ  صادِرٍ وَهْمٍ، صُوَاهُ قد مَثَلْ  أَراد في طريق يُورد فيه ويُصْدَر عن الماء فيه. والوَهْمُ: الضَّخْمُ،  وقيل: الصَّدَرُ عن كل شيء الرُّجُوع. الليث: الصَّدَرُ الانصراف عن  الوِرْد وعن كل أَمر. يقال: صَدَرُوا وأَصْدَرْناهم. ويقال للذي يَبْتَدِئُ  أَمْراً ثم لا يُتِمُّه: فُلان يُورِد ولا يُصْدِر، فإِذا أَتَمَّهُ قيل:  أَوْرَدَ وأَصْدَرَ. قال أَبو عبيد: صَدَرْتُ عن البِلاد وعن الماء  صَدَراً، وهو الاسم، فإِذا أَردت المصدر جزمت الدال؛ وأَنشد لابن مقبل:  وليلةٍ قد جعلتُ الصبحَ مَوْعِدَها  صَدْرَ المطِيَّة حتء تعرف السَّدَفا  قال ابن سيده: وهذا منه عِيٌّ واختلاط، وقد وَضَعَ منه بهذه المقالة في  خطبة كتابِه المحكَم فقال: وهل أَوحَشُ من هذه العبارة أَو أَفحشُ من هذه  الإِشارة؟ الجوهري: الصَّدْرُ، بالتسكين، المصدر، وقوله صَدْرَ  المطِيَّة مصدر من قولك صَدَرَ يَصْدُرُ صَدْراً. قال ابن بري: الذي رواه أَبو  عمرو الشيباني السَّدَف، قال: وهو الصحيح، وغيره يرويه السُّدَف جمع  سُدْفَة، قال: والمشهور في شعر ابن مقبل ما رواه أَبو عمرو، والله أَعلم.  والصَّدَر: اليوم الرابع من أَيام النحر لأَن الناس يَصْدُرون فيه عن مكة إِلى  أَماكنهم. وتركته على مِثْل ليلة الصَّدَر أَي لا شيء له. والصَّدَر:  اسم لجمع صادر؛ قال أَبو ذؤيب:  بِأَطْيَبَ منها، إِذا مال النُّجُو  مُ أَعْتَقْنَ مثلَ هَوَادِي الصَّدَرْ  والأَصْدَرَانِ: عِرْقان يضربان تحت الصُّدْغَيْنِ، لا يفرد لهما واحد.  وجاء يضرِب أَصْدَرَيْه إِذا جاء فارِغاً، يعنى عِطْفَيْهِ، ويُرْوَى  أَسْدَرَيْهِ، بالسين، وروى أَبو حاتم: جاء فلان يضرب أَصْدَرِيْهِ  وأَزْدَرَيهِ أَي جاء فارغاً، قال: ولم يدر ما أَصله؛ قال أَبو حاتم: قال بعضهم  أَصْدَراهُ وأَزْدَراهُ وأَصْدغاهُ ولم يعرِف شيئاً منهنَّ. وفي حديث  الحسَن: يضرب أَصْدَرَيْه أَي منكِبيه، ويروى بالزاي والسين. وقوله تعالى:  يَصْدُرَ الرِّعاء؛ أَي يرجعوا من سَقْيِهم، ومن قرأَ يُصْدِرَ أَراد  يردّون. مواشِيَهُمْ. وقوله عز وجل: يومئذٍ يَصْدُرُ الناس أَشتاتاً؛ أَي  يرجعون. يقال: صَدَرَ القوم عن المكان أَي رَجَعُوا عنه، وصَدَرُوا إِلى  المكان صاروا إِليه؛ قال: قال ذلك ابن عرفة. والوارِدُ: الجائِي،  والصَّادِرُ: المنصرف.  التهذيب: قال الليث: المَصْدَرُ أَصل الكلمة التي تَصْدُرُ عنها  صَوادِرُ الأَفعال، وتفسيره أَن المصادر كانت أَول الكلام، كقولك الذّهاب  والسَّمْع والحِفْظ، وإِنما صَدَرَتِ الأَفعال عنها، فيقال: ذهب ذهاباً وسمِع  سَمْعاً وسَمَاعاً وحَفِظ حِفْظاً؛ قال ابن كيسان: أَعلم أَن المصدر  المنصوب بالفعل الذي اشتُقَّ منه مفعولٌ وهو توكيد للفعل، وذلك نحو قمت  قِياماً وضربته ضَرْباً إِنما كررته  (*  قوله: «إِنما كررته إِلى قوله وصادر موضع» هكذا في الأَصل). وفي قمتُ  دليلٌ لتوكيد خبرك على أَحد وجهين: أَحدهما أَنك خِفْت أَن يكون من  تُخاطِبه لم يَفهم عنك أَوَّلَ كلامك، غير أَنه علم أَنك قلت فعلت فعلاً، فقلتَ  فعلتُ فِعلاً لتردِّد اللفظ الذي بدأْت به مكرَّراً عليه ليكون أَثبت  عنده من سماعه مرَّة واحدة، والوجه الآخر أَن تكون أَردت أَن تؤكد خَبَرَكَ  عند مَنْ تخاطبه بأَنك لم تقل قمتُ وأَنت تريد غير ذلك، فردَّدته لتوكيد  أَنك قلتَه على حقيقته، قال: فإِذا وصفته بصفة لو عرَّفتْه دنا من  المفعول به لأَن فعلته نوعاً من أَنواع مختلفة خصصته بالتعريف، كقولك قلت قولاً  حسناً وقمت القيام الذي وَعَدْتك.  وصادِرٌ: موضع؛ وكذلك بُرْقَةُ صادر؛ قال النابغة:  لقدْ قلتُ للنُّعمان، حِينَ لَقِيتُه  يُريدُ بَنِي حُنٍّ بِبُرْقَةِ صادِرِ  وصادِرَة: اسم سِدْرَة معروفة: ومُصْدِرٌ: من أَسماء جُمادَى الأُولى؛  قال ابن سيده: أُراها عادِيَّة.
مقاييس اللغة:
(صدر) الصاد والدال والرَّاء أصلان صحيحان، أحدُهما يدلُّ على خلاف الوِرْد، والآخر صَدْر الإنسان وغيره.
فالأوّلُ قولُهم: صَدَرَ عن الماءِ، وصَدَرَ عن البِلاد، إذا كان وَرَدَها ثمَّ شَخَصَ عنها.
وقال الأَحْمَر([1]): يقال صَدَرْتُ عن البِلادِ صَدَراً، وهو الاسم، فإن أردْتَ المصدر جزمت الدَّال. وأنشد:
وليلةٍ قد جَعَلْتُ الصُّبْحُ موعدَها *** صَدْرَ المطيَّة حتَّى تعرِفَ السَّدَفا([2])
صَدْر المطية مصدر.
وأمَّا الآخر فالصَّدر للإنسان، والجمع صُدور، قال الله تعالى: ﴿ولَكِنْ تَعْمَى القُلُوبُ الَّتِي في الصُّدور﴾ [الحج 46]، ثم يشتقُّ منه. فالصِّدار: ثوبٌ يُغطِّي الرَّأس والصَّدْر. والصِّدَار: سِمةٌ على صدر البعير. والتَّصدير: حبل يُصدَّر به البعير لئلاَّ يُرَدَّ حِمْلُهُ إلى خَلْفه. والمُصَّدر: الأَسَد، سُمِّيَ بذلك لقوّة صَدْرِهِ. والمصدور: الذي يشتكى صَدْرَهُ.
القاموس المحيط:
الصَّدْرُ أعْلَى مُقَدَّمِ كُلِّ شيءٍ وأولُه، وكلُّ ما واجَهَكَ، من السَّهْمِ ما جازَ من وَسَطِهِ إلى مُسْتَدَقِّه، لأَنه المتقدِّمُ إذا رُمِي، وحَذْفُ ألِفِ فاعِلُنْ في العَرُوضِ، والطائِفةُ من الشيءِ، والرُّجوعُ، كالمَصْدَرِ، يَصْدُرُ ويَصْدِرُ، والاسمُ بالتحريك، ومنه طَوافُ الصَّدَرِ، وقد صَدَرَ غيرَه وأصْدَرَه وصَدَّرَه فَصَدَرَ. وصَدْرُ الإِنسانِ، مُذَكَّرٌ. والصُّدْرَةُ، بالضم الصَّدْرُ، أو ما أشْرَفَ من أعْلاَهُ، وثَوْبٌ م. وصَدَرَهُ أصابَ صَدْرَهُ. وكعُنِي شَكَاهُ. والأصْدَرُ العظيمُهُ.
والمُصَدَّرُ، كمُعَظَّمٍ: القَوِيُّهُ، ومن بَلَغَ العَرَقُ صَدْرَهُ، والأبيضُ لَبَّةِ الصَّدْرِ من الغَنَمِ والخَيْلِ، أو السَّوداءُ الصَّدْرِ من النِّعاجِ وسائرُها أبيضُ، والسابقُ من الخيلِ، والغليظُ الصَّدْرِ من السِّهامِ، وأوَّلُ القِداحِ الغُفْلِ، والأَسَدُ، والذِّئْبُ.
وتَصَدَّرَ: نَصَبَ صَدْرَهُ في الجُلوسِ، وجَلَسَ في صَدْرِ المجلسِ، الفرسُ: تَقَدَّمَ الخَيْلَ بصَدْرِهِ، كصَدَّرَ.
وصُدُورُ الوادِي: أعالِيهِ ومقَادِمُهُ، كصَدائِرِهِ، جَمْعُ صَدارَةٍ وَصَدِيرَةٍ. وما لَهُ صادِرٌ ولا وارِدٌ، أي: شيءٌ.
وطريقٌ صادرٌ: يَصْدُرُ بأَهْلِهِ عن الماءِ. والصَّدَرُ، محرَّكةً: اليومُ الرابعُ من أيامِ النَّحْرِ، واسمٌ لجَمْعِ صادِرٍ.
والأصْدَرانِ: عِرْقانِ تحتَ الصُّدْغَيْنِ. وجاءَ يَضْرِبُ أصْدَرَيْهِ، أي: فارغاً. وصادِرٌ: ع، وبهاءٍ: اسمُ سِدْرَةٍ.
ومُصْدِرٌ، كمُحْسِنٍ: اسمُ جُمادَى الأُولى. وككتابٍ: ثَوْبٌ رأسُهُ كالمِقْنَعَةِ، وأسْفَلُه يُغَشِّي الصَّدْرَ، وبهاءٍ: ة باليَمامةِ.
وصَدَّرَ كتابَه تَصْدِيراً: جَعَلَ له صَدْراً، بَعِيرَهُ: شَدَّ حَبْلاً من حِزامِهِ إلى ما وراءَ الكِرْكِرَةِ، الفرسُ: بَرَزَ برأسِهِ وسَبَقَ. وصادَرَهُ على كذا: طالَبَه به. وكجَبَلٍ أو زُفَرَ: ة ببيت المَقْدِسِ. وكغُرابٍ: ع قُرْبَ المدينةِ.
تاج العروس:
صدر
الصَّدْرُ : أعلى مُقدَّمِ كُلِّ شَيءٍ وأوَّلُه حتى أنهم ليقُولُون : صَدْرُ النّهَارِ والليلِ وصَدْرُ الشِّتاءِ والصَّيْف وما أشبه ذلك ويقولون :أَخَذَ الأَمْرَ بصَدْرِه أي بأَوَّولِه والأُمورُ بصُدُورِهَا وهو مَجاز .وكُلُّ ما واجَهَكَ صَدْرٌ ومنه صَدْرُ الإنسان . من المجَاز : رَصَفْتُ صَدْرَ السَّهْمِ : الصَّدْرُ من السَّهْم : ما جَاوَزَ مِن وَسَطِه إلى مُسْتدَقِّهِ وهو الذي يَلي النَّصْلَ إِذا رُميَ به وسُمِّيَ بذلك لأنه المُتقَدِّمُ إذا رُمِيَ . وقيل : صَدْرُ السَّهْمِ : ما فَوقَ نِصْفِه إلى المَرَاشِ وعليه اقتصر الزَّمَخْشَرِيّ . الصَّدْرُ : حَذْفُ أَلفِ فاعِلُنْ في العُروضِ لمعاقَبَتِهَا نونَ فاعِلاتُنْ قال ابنُ سِيده : هذا قولُ الخَليل وإنما حُكمه أَن يَقُولَ : الصَّدْرُ : الأَلِف . المحذُوفَةُ لمُعَاقَبَتِها نونَ فاعِلاتُنْ . الصَّدْرُ : الطائِفَةُ من الشَّيْءِ الصَّدْرُ : الرُّجُوعُ كالمَصْدَرِ صَدَرَ يَصْدُرُ بالضَّمّ ويَصدِرُ بالكَسْر صُدُوراً وصَدْراً . والسْمُ من قَولِك صَدَرْتُ عن الماءِ وعن البلادِ الصَّدَرُ بالتَّحْرِيك يقال : صَدَرَ عنه يَصْدُرُ صَدْراً ومَصْدَراً ومَزْدَراً الأخيرةُ مُضارِعَةٌ قال :
" ودَعْ ذَا الهَوَى قَبْلَ القليّ تَرْكُ ذِي الهوىمَتِينَ القُويَ خَيْرٌ من الصَّرْمِ مَزْدَرَا . ومنه طَوافُ الصَّدَرِ وهو طَوَافُ الإفَاضة . وقَدْ صَدَرَ غَيره وأصْدَرَهُ وصَدَّرَهُ والثانية أَعَلى فَصَدَرَ هو وفي التنزيل العزيزِ " حتى يَصْدُرَ الرِّعَاءُ " قال ابنُ سِيدَه : فإما أن يكون هذا على نِيَّةِ التَّعَدِّي كأنه قال : حتى يَصْدُرَ الرعاءُ إبِلَهُم ثم حذف المفعول وإما أن يكون يَصْدرُ هنا غير مُتعدٍّ لفظاً ولا معنى لأنَّهُم قالوا : صَدَرتُ عن الماءِ فلم يُعَدُّوه وفي الحديِث : " يَهْلِكُونَ مَهخْلَكاً واحداً ويَصْدُرُونَ مَصادِرَ شَتَّى " قال ابنُ الأثير : الصَّدَرُ بالتَّحْرِيك : رجُوعُ المُسَافِرِ من مَقْصِدِه والشارِبَةُ من الوِرْدِ : يَعْنَي يُخْسَف بهم جميعِهِم ثمّ يَصْدُرُونَ بعدَ الهَلَكَةِ مَصَادِرَ متفَرِّقَةً على قَدْرِ أعمالِهِم . وقال اللَّيْثُ : الصَّدَرُ : الانْصِرافُ عن الوِرْدِ وعن كُلِّ أَمْرٍ يقال : صَدَرُوا وأصْدَرْنَاهُمْ . وقال أبو عُبَيْد : صَدَرتُ عن البِلادِ وعن الماءِ صَدَراً وهو الاسمُ فإن أَردْتَ المصدَرَ جَزَمْتَ الدالَ وأنشدَ لابن مُقبلِ :
وليْلَة قد جَعَلْتُ الصُّبحَ مَوْعِدَها ... صَدْرَ المَطِيَّةِ حتى تَعْرِفَ السَّدَفا . قال ابنُ سِيده : وهذا عِيٌّ منه واخْتِلاطٌ . قلت : وقد وضَعَ منه بهذهِ المَقَالة في خِطبةِ كتابه المُحْكَمِ قفقال : وهل أوْحَشُ من هذه العِبارةَ ؟ أفْحَشُ من هذه الإشارةَ . وصَدْرُ الإنسانِ مُذَكَّرٌ فأما قولُ الأعشى :
وتَشْرَق بالقَوْلِ الذي قَدْ أذَعْنَته ... كما شَرِقتْ صَدْرُ القَنَاةِ من الدَّمِ فقال ابنُ سِيده : إِنما أنَّثَهُ على المعنى لأنّ صَدْرَ القَنَاةِ من القَنَاةِ وهو كقَوْلهم : ذَهَبتْ بعضُ أصابِعِه لأنهم يُؤنِّثُونَ الاسمَ المضافَ إلى المُؤَنَّثِ . والصُّدْرَةُ بالضَّمّ : الصَّدْرُ أو صُدْرَةُ الإِنْسَانِ : ما أَشْرَفَ من أعلاَه . أي أعْلَى صَدْرِه وعليه اقتصرَ الأَزْهَرِيّ قال : ومنه الصُّدْرَةُ التي تُلْبَسُ وهو ثَوبٌ م أي معروف ومن هذا قولُ الطّائِية وكانت تحتَ امرئِ القيسِ ففَفَرِكَتْه وقالت : إني ما عِلمْتُكَ إلا ثَقِيلَ الصُّدْرَةِ سريعَ الهِرَاقة بطيءَ الإفاقَةِ . وصَدَرَهُ يَصْدُرُه صَدْراً : أصابَ صَدْرَه ويقال : ضَرَبْتهُ فصَدَرْتُه أي أَصَبْتُ صَدْرَه . صُدِرَ كعُنيَ . شَكَاهُ فهو مَصْدَورٌ : يَشْكُو صَدْرَه وقال عُبيدُ اللهِ ابنُ عبدِ الله بنِ عُتْبَةَ :
" لابُدّ للمَصْدُورِ منْ أَنْ يَسْعُلاَ
يُريد أنّ من أُصيبَ صَدْرُه لا بدّ له أن يَسْعُلَ وذلك حينَ قيل له : حَتى متى تَقُولُ هذا الشِّعْرَ ؟ يعني أنه يَحدُث للإنسان حالٌ يتمثلُ فيه بالشِّعر وتَطِيبُ به نَفْسُه ولا يكاد يَمْتَنِعُ منه . وفي حديث الزُّهْرِيّ قيل له : " إنّ عُبَيْدَ اللهِ يقولُ الشِّعْرَ ؟ قال : ويَسْتَطيعُ المَصْدُورُ أن لا يَنْفُثَ ؟ " أي لا يَبْرق شَبَّه الشِّعَر بالنَّفْثِ لأنهما يَخرجان من الفمِ وفي حديث عَطَاءٍ قيل له : " رَجُلٌ مَصْدُرٌ يَنْهَزُ قَيحاً أحدثٌ هُو ؟ قال : لا " . يَعْنِي يَبزُقُ قَيْحاً . والأَصْدَرُ : العَظِيمُهُ أي الذي أَشْرَفَتْ صُدْرَتُه . والمُصَدَّرُ كمُعَظَّمٍ : القَوِيُّهُ الشَّدِيدُهُ ومنه حديثُ عبدِ المَلِكِ أُتِيَ بأَسِير مُصَدَّرٍ وهو العَظِيمُ الصَّدْرِ . المُصَدَّرُ من الخَيْلِ : مَنْ بَلَغَ العَرَقُ صَدْرَه وبه فسر ابنُ الأعرابيّ قولَ طُفيل الغَنَوِيّ يصف فرساً :
كأنه بَعْدَ ما صَدَّرْنَ مِنْ عَرَقٍ ... سِيدٌ تَمَطَّرَ جِنحَ اللَّيْلِ مَبْلُولُ . ورَوَاه بعدَ ما صُدِّرْنَ على مالم يسَمَّ فاعِلُه أي أصابَ العَرَقُ صُدُورَهُنّ بعد ما عَرِقَ . وقال أبو سَعيدٍ : أي هَرَقْنَ صَدراً من العَرَقِ ولم يَسْتَفْرِغْنَه . وعليه اقتصر الصاغانيّ . والأجودُ في معناه : أي بَعْدَ ما سَبَقْنَ بصُدُورِهِنّ والعَرَقُ : الصَّفُّ من الخَيْلِ كذا في اللسان . المُصَدَّرُ : الأَبْيَضُ لَبَّةِ الصَّدْرِ من الغَنَمِ والخَيْلِ . أو هو السَّوْداءُ الصَّدْرِ من النِّعاجِ وسائِرُها أبيَضُ . ونعجةٌ مُصَدَّرَةٌ قاله أبو زيد . وتَصَدرَ الفَرَسُ وصدَّرَ . كلاهما : تَقَدمَ الخَيْلَ بِصدْرِه . وقال ابنُ الأعرابيّ : المُصَدَّرُ : السلبقُ من الخَيلِ ولم يَذْكُر الصَّدْرَ وهو مَجَاز وبه فُسَّر قولُ طُفيل الغَنَوِيّ السابِق . ومن المَجَاز : المُصَدَّرُ : الغَلِيظُ الصَّدْرِ من السِّهامِ . المُصَدَّرُ : أولُ القِداحِ الغُفْلِ التي ليست لها فُرضٌ ولا أَنْصِباءُ وإنما يُثَقَّلُ بها القِداحُ كَرَاهيةَ التُّهَمَةِ هذا قول اللَّحْيَانيّ . المُصَدَّرُ : الأسَدُ والذِّئْبُ لشدَّتِهما وقُوةِ صَدْرِهما . وتَصَدَّرَ الرجلُ : نصبَ صَدْرَه في الجُلُوِس . يقال : صَدَّرَهُ فَتصَدَّرَ : جلسَ في صَدْرِ المَجْلِسِ أي أعلاه . تَصَدَّرَ الفَرَسُ : تَقَدَّمَ الخَيْلَ بصَدْرِه كصدرَ تصديراً وسيأتي للمصنف في آخر المادة : صَدَّرَ الفَرَسُ فهو كالتكرار لأن المعنى واحدٌ . وصُدُورُ الوَادي : أعليه ومَقَادِمُه كصَدَائرِهِ عن ابن الأعرابيّ وأنشد :
أَ أَنْ غَرَّدَتْ في ربَطْنِ وَاد حَمَامَةٌ ... بكيتَ ولَمْ يَعْذرْكَ في الجَهْلِ عاذِرُ
تَعَاليْنَ في عُبْرِية تَلَعَ الضُّحَى ... عَلَى فَنَنٍ قد نَعَّمَتْه الصَّدَائِرُ جَمْعُ صَدَارةٍ وصَدِيرة وهكذا في النسخ والذي في اللسان : واحدُها صادِرَةٌ وصَديِرةٌ من المَجَاز قولهم : ماله صادِرٌ ولا وَارِدٌ أي ماله شَيءٌ وقال اللَّحْيَانيّ : ماله شَيءٌ ولا قَوْمٌ . من المَجَاز : طَريقٌ صادِرٌ . أي يَصْدُرُ بأهْلِهِ عن الماءِ كما يقال : طَريقٌ وارِدٌ يَرِدُهُ بهم قال لَبيدٌ يذكرُ نا قَتَيْن :
ثمَّ أَصْدَرْنا هُما في وَاردٍ ... صادِرٍ وَهْمٍ صُواهُ قد مَثَلْ . أراد : في طَريقٍ يُوردُ فيه ويُصْدَرُ عن الماءِ فيه والوَهْمُ : الضَّخْمُ . والصَّدَرُ مُحركةً : اليَومُ الرّابِعُ من أيامِ النَّحْرِ لأن الناسَ يَصْدُرُونَ عن مكةَ إلى أماكِنِهِمْ وفي الحديث " للمُهَاجِرِ إقاَمةُ ثَلاثٍ بعدَ الصَّدَرِ " يعني بمكةَ بعدَ أن يَقضشيَ نُسُكَه . الصَّدَرُ : اسمٌ لجَمْعِ صادرِ قال أبوُ ذُؤَيْبٍ :
بأَطْيَبَ مِنها إذَا ما النُّجُو ... مُ أعْنقْنَ مِثلَ هَوَادي الصَّدَرْ
والأصْدَرَانِ : عِرْقانِ يَضْرِبانِ تَحتَ الصُّدْغَيْنِ لا يُفْرَدُ لهما واحدٌ . وفي المَثَل : جاءَ يَضْرِبُ أَصْدَرَيهِ أي جاءَ فارغاً يَعْنَي عِطْفَيْه . وروَى أبو حاتمٍ : جاءَ فلانٌ يَضْرِبُ أَصْدَرَيْه و أزْدَرَيْه أي جاءَ فارِغاً قال : ولم يُدْرَ ما أصلُه : قال أبو حاتم : قال بعضهم : أصدَرَاهُ وأَزْدَرَاهُ وأَصْدَغاه . ولم يُعرفْ شيئاً منهنَّ ؟ وفي حديثِ الحَسَن " يَضْرِبُ أصْدَرَيْهِ " أي مَنْكِبَيْه ويُرْوَى أَسْدَرَيْه بالسين أيضاً . وصادِرٌ : ع وكذلك بُرقَةُ صَادِرٍ قال النّابِغَةُ :
لقَدْ قُلتُ للنَّعْمَانِ حِينَ لَقِيتُه ... يُريدُ بني حُنٍّ ببُرْقَةَ صادِرِ . صادِرَةُ بهاءٍ : اسمُ سِدْرَة معروفة . ومُصْدِرٌ كمُحْسِن : اسمُ جُمادى الأولى قال ابنُ سِيدهَ : أُرَاها عادِية . الصَّدَارُ ككتَابٍ : ثَوبٌ رَأْسُه كالمِقْنَعَةِ وأسْفَلُه يُغشى الصَّدْرَ والمنَكِبَينْ تَلبَسُه المَرأةُ قال الأَزْهَرِيّ : كانت المرأةُ الثَّكْلَى إذا فقدتْ حَمِيمَها فأَحَدَّتْ عليه لَبِسَتْ صِدَاراً من صُوقٍ وقال الرّاعي يَصفِ فَلاةً :
كأَنَّ العِرْمسَ الوَجنَاءَ فيهَا ... عجُولٌ خَرَّقَتْ عَنْهَا الصِّدَارَا . وقال ابنُ الأعْرَابيّ : المِجْوَلٌ : الصُّدْرَةُ وهي الصَّدَارُ والأصْدَة والعَربُ تقولُ القميص الصغيرِ والدَّرْعِ القَصِيرِ : الصُّدْرَةُ . وقال الأصمعيّ : يُقال لما يلي الصَّدْرَ من الدِّرْعِ : صِدَارٌ . وقال الجوهريّ : الصِّداَرُ : قَمِيصٌ صَغِيرٌ يَلي الجَسَدَ وفي المثل كُلُّ ذاتِ صِدارٍ خالَةٌ أي من حَقِّ الرجُلِ أن يَغَارَ على كُلِّ امرأة كما يَغارُ على حُرَمِه . الصِّدَارَةُ بهاءٍ : ة باليَمَامةِ لبني جَعْدَةَ . وبالفتح قَريةٌ من قُرَى اليَمنِ قاله الصّاغانيّ . من المَجاز : صدَّرَ كِتابه تَصْدِيراً وإذا جَعلَ له صَدْراً وصَدْرُ الكِتابِ : عُنْوانُه وأوله . صَدَّرَ بَعيِرَه تَصْيراً : شَدَّ حَبلاً من حِزامهِ إلى مَا ورَاءَ الكِرْكِرة وفي اللسَان : قال الليثُ : يقال : صَدَّرْ عن بَعيرِكَ وذلك إذا خَمُصَ بَطْنُه واضْطَرَبَ تَصْديُره فيُشَدّ حَبلٌ من التَّصْدِيرِ إلى ما وَرَاء الكِرْكِرَة فيَبَثُتُ التصْديرُ في مَوْضِعِه . وذلك الحَبْلُ يُقالُ له : السِّنَافُ ونقله الصاغانيّ في التكملة وسَلَّمَه . من المَجاز : صَدَّرَ الفَرَسُ تَصْدِيراً إذا بَرَزَ بِرأْسِه هكذا في سائر النُّسخ والصواب : بصَدْرِه كما في سائرِ الأُمهاتِ وسَبَقَ وفَرَسٌ مُصَدَّرٌ : سابِقٌ يتَقَدَّمُ الخَيلَ بصَدْرِه وأنشد قولَ طُفيل الغنويِّ السابقَ . وصَادَرَهُ على كذا من المالِ : طالبهُ بهِ . ومن كَلامِ كُتابِ الدَّواوين أن يُقالَ : صُودِرَ فُلانٌ العامِلُ على مال يُؤَدِّيه أي قُورِفَ على مالٍ ضَمِنَه . وصَدَرُ أو صُدَرُ كجَبَل أو زُفرَ : ة بيْتِ المقِْدسِ منها أبو عَمْرٍو لاحقُ بن الحُسَيْنِ بن عِمْرانَ ابن أبي الورْدِ الصدَريّ حَدّثَ عن المَحَامليّ وعنه الحاكم ماتَ بنواحِي خُوارَزْمَ
وصُدَارٌ كغُراب : ع قُرْبَ المدينةِ المشرَّفة على ساكنها أفضلُ الصّلاةِ والسّلام ومنه محمدُ بنُ عبْدِ اللهِ ابنِ الهادِ قلْت : هذا هو ابنُ الحَسَنِ المُثنى ويقال فيه أيضاً : الصُّرَاريّ براءَين فليُنْظَرْ . ومما يستدرك عليه : بَناتُ الصَّدْرِ : خَلَلُ عِظَامِه . وهو مجاَز . ورَجُلٌ بعيدُ الصَّدْرِ : لا يُعْطَفُ وهو على المَثَل . وصَدْرُ القدَمِ : مُقَدَّمُها ما بين أصابِعها إلى الحِمارَةِ . وصَدْرُ النَّعْلِ : ما قُدَّامُ الخُرْتِ منها . ويومٌ كصَدْرِ الرُّمْحِ : ضَيِّقٌ شَديدٌ قال ثَعْلَبٌ : هذا يَوْمٌ تُخَصُّ به الحَرْبُ قال : وأنْشَدَني ابن الأعرابيّ :
ويَوْمٍ كصَدْرِ الرُّمْحِ قِصَّرْتُ طُولَه ... بلَيْلى فلَهّانِي وما كُنْتُ لاهِيا
والتَّصْديرُ : حِزَامُ الرَّحْلِ والهَوْدَجِ قال سيبويه : فأمّا قولُهُم : التَّزْديِرُ فعَلى المُضَارَعَة وليسَتْ بلُغَة . وقال الأصْمَعِيّ : وفي الرَّحْلِ حِزامُ يقالُ له التَّصْديرُ قال : والوَضينُ والبِطَانُ للقَتَبِ وأكثرُ ما يُقال الحِزامُ للسَّرْجِ . والصِّدأرُ : سِمةٌ على صَدْر البَعير . وفي المثل : ترَكْتهُ على مثْلِ ليلةِ الصَّدَرِ " أي لا شْيءَ له . والمَصْدَرُ بالفتح : مَوْضع الصُّدُورِ وهو الانصرافُ ومنه مَصادِرُ الأفْعال . وقال الليث : المَصْدّرُ : أصلُ الكلمةِ التي تَصْدرُعنها صَوادِرُ الأفعال . وفي الحديث " كانتْ له رَكْوَةٌ تُسمَّى الصادرَ " سُميت به لأنّه يُصْدَرُ عنها بالرِّي ومنه : فأصْدَرْنا ركابنا . أي صُرِفْنا رِواءً فلم نَحْتجْ إلى المُقَامِ بها للماءِ . ويُقَالُ للّذي يَبْتديءُ أمراً ثم لا يُتِمُّه : فلانٌ يُورِدُ ولا يُصْدِرُ . فإذا أتَمَّه قيل : أوْرَدَ وأصْدَرَ . ورجل مُصْدِرٌ : مُتِمٌّ لللأمورِ وهو مجاز . وصَدَروا إلى المَكانِ : صاروا إليه قاله ابن عَرَفَةَ
والصّادِرُ : المُنْصَرِفُ وتصادَرُوا . وطَعَنَه بصَدْرِ القناةِ وهو مَجَازٌ . وهو يَعرِف موارِدَ الأمورِ ومصادِرَها . وصادَرْتُ فلاناً من هذا الأمْرِ على نُجْحٍ وتَصادَرُوا على ما شاءُوا . وهؤلاءِ صُدْرَةُ القوْمِ : مُقَّدَّموهُم وصَدْرُ القوْمِ : رَئيسُهم كالمُصَدَّر ومنه : صَدْرُ الصُّدُورِ : للقائمِ بأعْباءِ المُلْكِ . والصَّدَارَةُ بالفتح : التَّقَدُّمُ . والصُّدَيْرَةُ تصغير الصُّدْرَة لما يلي الجَسَدَ من القَميصِ القَصير

##### Türkçe

صدر
**صَدَرَ - يَصْدُرُ - صَدْر - صُدُوْر - أَصْدَرَ - يُصْدِرُ**

**صَدَرَ - يَصْدُرُ** + bir varlık + bir yerden veya bir şeyden: geçici olarak ikamet ettiği bir yeri terk ederek çıkıp giden olarak hareket eder: geçici olarak ikamet ettiği bir yerden çıkmaya başlar.

**صَدْر**: “**صَدَرَ - يَصْدُرُ**”dan “فـَعل” vezninde: mekân ismi veya âlet ismi: bir varlığın çıktığı yer: varlıkların çıkıp giden olarak hareket ettiği yer; böylece “**الصدر**”: başlangıç noktasını temsil eden yer veya zaman.

Ve “**الصدر**” âlet ismi olduğunda: o, şeyleri fırlatan ve çıkaran ve onları dışarı çıkaran uzva veya âlete delâlet eder.

Ve **الصدر**: ıstılah olarak insan bedeninden bilinen uzuvdur; görünüşe göre buna bu ad verilmiştir; çünkü o, söz konuşmasının ve nefes verişin seslerinin çıktığı âlet veya yerdir; ayrıca irade ve fikirler de ondan çıkar; zira o, nefsî kalbin kabıdır.

**صُدُوْر**: “**صَدْر**”ün çoğulu.

**أَصْدَرَ - يُصْدِرُ**: “**صَدَرَ - يَصْدُرُ**”dan “أفعلَ” vezninde: onu “**يَصْدُر**” kıldı: onu çıkmaya, gitmeye ve ayrılmaya sevk etti.

﴿**قَالَتَا لَا نَسْقِي حَتَّى يُصْدِرَ الرِّعَاءُ**﴾: çobanlar hayvanlarını döndürüp geri götürünceye kadar.

Ve lafız, “ikamet yerini terk edip başka bir yere yönelme, onda kısa bir süre kalma iradesiyle” lafızlar grubuna mensuptur; bunlar:
**ظَعَنَ - يَظْعَنُ**، **رَحَلَ - يَرْحَلُ**، **نَفَرَ - يَنْفِرُ**، **ذَهَبَ - يَذْهَبُ**، **غَدَا - يَغْدُوْ**، **صَدَرَ - يَصْدُرُ**

**يَصْدُرُ**
	﴿**يَوْمَئِذٍ يَصْدُرُ النَّاسُ أَشْتَاتًا لِيُرَوْا أَعْمَالَهُمْ(6)**﴾ الزلزلة

**يُصْدِرَ**
﴿**وَلَمَّا وَرَدَ مَاءَ مَدْيَنَ وَجَدَ عَلَيْهِ أُمَّةً مِنْ النَّاسِ يَسْقُونَ وَوَجَدَ مِنْ دُونِهِمْ امْرَأتَيْنِ تَذُودَانِ قَالَ مَا خَطْبُكُمَا قَالَتَا لَا نَسْقِي حَتَّى يُصْدِرَ الرِّعَاءُ وَأَبُونَا شَيْخٌ كَبِيرٌ(23)**﴾ القصص

**الصدر - الصدور**: **الصدر**’ün işlevleri

1 - **انشراح الصدر** (rahatlık ve sevinç)
 	﴿**ألم نشرح لك صدرك (1) ووضعنا عنك وزرك (2) الذي أنقض ظهرك (3)**﴾ الشرح ﴿**قال رب اشرح لي صدري (25)**﴾ طه
 	﴿**فمن يرد الله أن يهديه يشرح صدره للإسلام ومن يرد أن يضله يجعل صدره ضيقا حرجا كأنما يصعد في السماء كذلك يجعل الله الرجس على الذين لا يؤمنون (125)**﴾ الأنعام ﴿**أفمن شرح الله صدره للإسلام فهو على نور من ربه فويل للقاسية قلوبهم من ذكر الله أولئك في ضلال مبين (22)**﴾ الزمر
 	﴿**من كفر بالله من بعد إيمانه إلا من أكره وقلبه مطمئن بالإيمان ولكن من شرح بالكفر صدرا فعليهم غضب من الله ولهم عذاب عظيم (106)**﴾ النحل

Ve **ضيق الصدر** (kederlenme)
 ﴿**ويضيق صدري ولا ينطلق لساني فأرسل إلى هارون (13) ولهم علي ذنب فأخاف أن يقتلوني (14)**﴾ الشعراء ﴿**فلعلك تارك بعض ما يوحى إليك وضائق به صدرك أن يقولوا لولا أنزل عليه كنز أو جاء معه ملك إنما أنت نذير والله على كل شيء وكيل (12)**﴾ هود ﴿**ولقد نعلم أنك يضيق صدرك بما يقولون (97)**﴾ الحجر

2 - kabul ve rıza
ve **الحرج** yahut kabul etmeme
 ﴿**كتاب أنزل إليك فلا يكن في صدرك حرج منه لتنذر به وذكرى للمؤمنين (2)**﴾ الأعراف ﴿**فمن يرد الله أن يهديه يشرح صدره للإسلام ومن يرد أن يضله يجعل صدره ضيقا حرجا كأنما يصعد في السماء كذلك يجعل الله الرجس على الذين لا يؤمنون (125)**﴾ الأنعام

3 - buğz, kin ve öfke
 ﴿**يا أيها الذين آمنوا لا تتخذوا بطانة من دونكم لا يألونكم خبالا ودوا ما عنتم قد بدت البغضاء من أفواههم وما تخفي صدورهم أكبر قد بينا لكم الآيات إن كنتم تعقلون (118)**﴾ آل عمران
 	﴿**ونزعنا ما في صدورهم من غل تجري من تحتهم الأنهار وقالوا الحمد لله الذي هدانا لهذا وما كنا لنهتدي لولا أن هدانا الله لقد جاءت رسل ربنا بالحق ونودوا أن تلكم الجنة أورثتموها بما كنتم تعملون (43)**﴾ الأعراف ﴿**ونزعنا ما في صدورهم من غل إخوانا على سرر متقابلين (47)**﴾ الحجر
 	﴿**ها أنتم أولاء تحبونهم ولا يحبونكم وتؤمنون بالكتاب كله وإذا لقوكم قالوا آمنا وإذا خلوا عضوا عليكم الأنامل من الغيظ قل موتوا بغيظكم إن الله عليم بذات الصدور (119)**﴾ آل عمران

Ve teselli, şifa ve rahatlık (kin, buğz ve öfkeden)
 ﴿**قاتلوهم يعذبهم الله بأيديكم ويخزهم وينصركم عليهم ويشف صدور قوم مؤمنين (14)**﴾ التوبة ﴿**يا أيها الناس قد جاءتكم موعظة من ربكم وشفاء لما في الصدور وهدى ورحمة للمؤمنين (57)**﴾ يونس

4 - korku
 ﴿**لأنتم أشد رهبة في صدورهم من الله ذلك بأنهم قوم لا يفقهون (13)**﴾ الحشر ﴿**أو خلقا مما يكبر في صدوركم فسيقولون من يعيدنا قل الذي فطركم أول مرة فسينغضون إليك رءوسهم ويقولون متى هو قل عسى أن يكون قريبا (51)**﴾ الإسراء
 	﴿**إذ يريكهم الله في منامك قليلا ولو أراكهم كثيرا لفشلتم ولتنازعتم في الأمر ولكن الله سلم إنه عليم بذات الصدور(43)**﴾ الأنفال

Ve itminan
 ﴿**ثم أنزل عليكم من بعد الغم أمنة نعاسا يغشى طائفة منكم وطائفة قد أهمتهم أنفسهم يظنون بالله غير الحق ظن الجاهلية يقولون هل لنا من الأمر من شيء قل إن الأمر كله لله يخفون في أنفسهم ما لا يبدون لك يقولون لو كان لنا من الأمر شيء ما قتلنا ها هنا قل لو كنتم في بيوتكم لبرز الذين كتب عليهم القتل إلى مضاجعهم وليبتلي الله ما في صدوركم وليمحص ما في قلوبكم والله عليم بذات الصدور (154)**﴾ آل عمران

5 - şüphe ve tereddüt
- inançta  ﴿**ومن الناس من يقول آمنا بالله فإذا أوذي في الله جعل فتنة الناس كعذاب الله ولئن جاء نصر من ربك ليقولن إنا كنا معكم أوليس الله بأعلم بما في صدور العالمين (10)**﴾ العنكبوت
- bağlılıkta  	﴿**إلا الذين يصلون إلى قوم بينكم وبينهم ميثاق أو جاءوكم حصرت صدورهم أن يقاتلوكم أو يقاتلوا قومهم ولو شاء الله لسلطهم عليكم فلقاتلوكم فإن اعتزلوكم فلم يقاتلوكم وألقوا إليكم السلم فما جعل الله لكم عليهم سبيلا (90)**﴾ النساء

Ve yakîn ve tereddüt etmeme
- inançta:
* imanla ﴿**بل هو آيات بينات في صدور الذين أوتوا العلم وما يجحد بآياتنا إلا الظالمون (49)**﴾ العنكبوت
* küfürle  	﴿**ومن كفر فلا يحزنك كفره إلينا مرجعهم فننبئهم بما عملوا إن الله عليم بذات الصدور (23)**﴾ لقمان ﴿**إن تكفروا فإن الله غني عنكم ولا يرضى لعباده الكفر وإن تشكروا يرضه لكم ولا تزر وازرة وزر أخرى ثم إلى ربكم مرجعكم فينبئكم بما كنتم تعملونإنه عليم بذات الصدور (7)**﴾ الزمر
- bağlılıkta:
* müminlere: tam itaat	﴿**واذكروا نعمة الله عليكم وميثاقه الذي واثقكم به إذ قلتم سمعنا وأطعنا واتقوا الله إن الله عليم بذات الصدور (7)**﴾ المائدة
* kâfirlere: tam kibir; ona erişecek değiller	﴿**إن الذين يجادلون في آيات الله بغير سلطان أتاهم إن في صدورهم إلا كبر ما هم ببالغيه فاستعذ بالله إنه هو السميع البصير (56)**﴾ غافر

6 - ihtiyaç, cimrilik ve gizli şehvet
 ﴿**الله الذي جعل لكم الأنعام لتركبوا منها ومنها تأكلون (79) ولكم فيها منافع ولتبلغوا عليها حاجة في صدوركموعليها وعلى الفلك تحملون (80)**﴾ غافر ﴿**يعلم خائنة الأعين وما تخفي الصدور (19)**﴾ غافر

Ve ihtiyaçsızlık ve îsâr (cimrilik olmaması)
 ﴿**والذين تبوءوا الدار والإيمان من قبلهم يحبون من هاجر إليهم ولا يجدون في صدورهم حاجة مما أوتوا ويؤثرون على أنفسهم ولو كان بهم خصاصة ومن يوق شح نفسه فأولئك هم المفلحون (9)**﴾ الحشر

7- söz ve duyguları gizleme ve sır kılma; ve açığa vurma ve ilan etme
 ﴿**وأسروا قولكم أو اجهروا به إنه عليم بذات الصدور (13)**﴾ الملك ﴿**قل إن تخفوا ما في صدوركم أو تبدوه يعلمه الله ويعلم ما في السماوات وما في الأرض والله على كل شيء قدير (29)**﴾ آل عمران ﴿**يعلم خائنة الأعين وما تخفي الصدور (19)**﴾ غافر
 	﴿**وإن ربك ليعلم ما تكن صدورهم وما يعلنون (74)**﴾ النمل ﴿**وربك يعلم ما تكن صدورهم وما يعلنون (69)**﴾ القصص
 	﴿**يعلم ما في السماوات والأرض ويعلم ما تسرون وما تعلنون والله عليم بذات الصدور (4)**﴾ التغابن ﴿**ألا إنهم يثنون صدورهم ليستخفوا منه ألا حين يستغشون ثيابهم يعلم ما يسرون وما يعلنون إنه عليم بذات الصدور (5)**﴾ هود

Ve **غيب الصدر**, göklerin ve yerin gaybı ve gece ve gündüz gibi; onu Allah bilir
 	﴿**وحصل ما في الصدور (10)**﴾ العاديات ﴿**إن الله عالم غيب السماوات والأرض إنه عليم بذات الصدور (38)**﴾ فاطر ﴿**يولج الليل في النهار ويولج النهار في الليل وهو عليم بذات الصدور (6)**﴾ الحديد

8 - **الصدر**de olan kalpte idrak ve bilgi
ve **الصدر**de olan kalpte irade ﴿**أفلم يسيروا في الأرض فتكون لهم قلوب يعقلون بها أو آذان يسمعون بها فإنها لا تعمى الأبصار ولكن تعمى القلوب التي في الصدور (46)**﴾ الحج
 	﴿**أم يقولون افترى على الله كذبا فإن يشأ الله يختم على قلبك ويمح الله الباطل ويحق الحق بكلماته إنه عليم بذات الصدور (24)**﴾ الشورى

Ve vesvese (idrak, bilgi ve iradenin tereddüdü) **الصدر**de	﴿**قل أعوذ برب الناس (1) ملك الناس (2) إله الناس (3) من شر الوسواس الخناس (4) الذي يوسوس في صدور الناس (5) من الجنة والناس (6)**﴾ الناس ﴿**ولقد خلقنا الإنسان ونعلم ما توسوس به نفسه ونحن أقرب إليه من حبل الوريد (16)**﴾ ق

مختار الصحاح
● [صدر] ص د ر: **الصَّدْرُ** **الصُدُورِ**’un bir tanesidir ve müzekkerdir; ancak A‘şâ “كما شرِقت صدر القناة من الدم” dedi; mânaya hamlederek; çünkü **صدر القناة** **القناة**dandır; bu, onların “ذهبت بعض أصابعه” demeleri gibidir; çünkü müennese muzaf olan ismi müennes yaparlar. Ve her şeyin **صَدْرُ**’ü onun evvelidir. Ve **المَصْدُورُ**: göğsünden şikâyet eden kimsedir. Ve **الصَّدَرُ** ( **الدال**’ın fethiyle): “**صَدَرَ** عن الماء وعن البلاد” sözünden isimdir; “نصر” babından ve “دخل” (gibi). Ve “**أصْدَرَهُ فَصَدَرَ**” yani onu geri çevirdi de o da döndü. Ve yer **مَصْدَرٌ**dür; ondan fiillerin **مَصادِرٌ**’i (gelir). Ve “**صادَرَهُ** على كذا”. Ve “**صَدَّر** كتابه **تَصْدِيراً**”: ona bir **صَدْر** yaptı. Ve “**صَدَّرَهُ**” da mecliste; böylece “**فَتَصدَّر**”.

الراغب
صدر
- **الصدر**: uzuv. Allah Teâlâ dedi: ﴿**رب أشرح لي صدري**﴾ [طه/25]; ve onun çoğulu: **صدور**. Dedi: ﴿**وحصل ما في الصدور**﴾ [العاديات/10]، ﴿**ولكن تعمى القلوب التي في الصدور**﴾ [الحج/46]. Sonra şeyin ön kısmı için istiâre edildi; **صدر القناة** gibi, **صدر المجلس** ve kitap ve söz. Ve “**صدره**”: onun **صدر**’üne isabet etti; yahut onun kastını kastetti; “**ظهره**” ve “**كتفه**” gibi. Ondan dolayı denildi: **رجل مصدور**: göğsünden şikâyet eder. Ve **صدر** (عن) ile geçişli kılındığında, dönüp ayrılmayı gerektirir; dersin: “**صدرت الإبل عن الماء صدرا**”. Ve denildi: **الصدر**; dedi: ﴿**يومئذ يصدر الناس اشتاتا**﴾ [الزلزلة/6]. Ve **المصدر** hakikatte: “**صدر عن الماء**”dır; ve **المصدر**’ün yeri için, ve onun zamanı için. Ve nahivcilerin örfünde, geçmiş ve gelecek fiilin ondan çıktığı gözetilen lafız için de söylenir. Ve **الصدار**: göğsün örtüldüğü elbise; **دثار** ve **لباس** binasında; ve ona **الصدرة** denir; ve bu, devenin göğsü üzerindeki bir damga için de söylenir. Ve “**صدر الفرس**”: göğsüyle önde gelerek geldi. Bazı hikmet ehli dedi: Nerede Allah Teâlâ **القلب**’i zikrederse, akla ve ilme işarettir; ﴿**إن في ذلك لذكرى لمن كان له قلب**﴾ [ق/37] gibi. Ve nerede **الصدر**’i zikrederse, buna ve şehvet, hevâ, gazap ve benzerleri gibi diğer kuvvetlerin tümüne işarettir. Ve onun sözü: ﴿**رب اشرح لي صدري**﴾ [طه/25], kuvvetlerinin ıslahı için bir istemedir. Ve bunun gibi onun sözü: ﴿**ويشف صدور قوم مؤمنين**﴾ [التوبة/14], onların şifa bulmalarına işarettir. Ve onun sözü: ﴿**فإنها لا تعمى الأبصار ولكن تعمى القلوب التي في الصدور**﴾ [الحج/46], yani diğer kuvvetlerin arasında gömülü olan ve hidayet bulmamış akıllar; Allah bununla ve onda doğru olan yönle daha iyi bilendir.

ملخص اللسان
1. **الصَّدْر**: her şeyin en yüksek ön kısmı ve evveli; hatta onlar “**صَدْر** النهار والليل” ve “**صَدْر** الشتاء والصيف” ve buna benzer şeyler derler.
2. Ve **صَدْر القناة**: onun en üstüdür.
3. Ve sana karşı gelen her şey: **صَدْرٌ**dür.
4. Ve **الصَّدْر**: şeyin bir taifesidir.
5. Ve insandan **الصُّدْرة**: göğsünün üst kısmından yüksek olan şeydir.
6. Ve **صُدِرَ يَصْدَرُ صَدْراً**: göğsünden şikâyet etti; ve “**صَدَرَ فلان فلاناً يَصْدُرُه صَدْراً**”: onun göğsüne isabet etti.
7. Ve at ve koyundan **المُصَدَّرُ**: göğüs gerdanlığı beyaz olan.
8. Ve **التَّصَدُّر**: oturuşta göğsü dikmek. Ve “**صَدَّره في المجلس فتصدَّر**”.
9. Ve “**صَدَّر كتابه**”: ona bir **صَدْراً** yaptı.
10. Ve “**صَدَّرَ الفرسُ**”: göğsüyle öne geçip belirgin olarak geldiğinde; ve **مُصَدَّراً** olarak geldiğinde.
11. Ve **الصِّدَارُ**: başı **المِقْنَعَةِ** gibi olan, altı göğsü ve iki omzu örten bir elbise; kadın onu giyer.
12. Ve **صَدْرُ القَدَمِ**: parmakları ile **الحِمارَة** arasındaki ön kısmıdır.
13. Ve **صَدْرُ السَّهْم**: ortasını aşıp inceliğine kadar olan kısımdır; o, atıldığında **النَّصْل**’e bitişik olandır; atıldığında önde olduğu için buna bu ad verilmiştir.
14. Ve **صُدُورُ الوادي**: onun yüksekleri ve önleridir.
15. Ve **التَّصْدِيرُ**: eyerin ve hevdicin kuşağıdır.
16. Ve “**الصَّدَرُ**” senin “**صَدَرْت عن الماء وعن البِلاد**” sözündendir. Ve “**أَصْدَرْته فصدَرَ**” yani onu geri çevirdim de o döndü; ve yer **مَصْدَر**dır; ondan fiillerin **مَصادِر**’i (gelir). “**صَدَرَ القوم عن المكان**” yani ondan döndüler; ve “**صَدَرُوا إلى المكان**” ona vardılar.
17. Ve **الصَّدَرُ**: **الوِرْد**’ün zıddıdır. “**صَدَرَ عنه يَصْدُرُ صَدْراً ومَصْدراً**”; **الصَّدَرُ** (harekeli): yolcunun maksadından dönüşü ve suya varıştan dönen içicinin dönüşüdür.
18. Ve “**طريق صادِرٌ**”: mânası, onun ehliyle su başından dönmesidir. **الصَّدَرُ**: **الوِرْد**’den ve her işten ayrılıp dönmektir.
19. “**يَصْدُرَ الرِّعاء**”: yani sulamalarından dönerler.
