# صدر — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D8%AF%D8%B1/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [صدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: صدر

باب الصاد والدال والراء معهما
ص د ر، ر ص د، ص ر د، د ر ص مستعملات
صدر:
الصَّدْرُ: أعلى مُقَدَّمِ كُلِّ شيءٍ، وصَدْرُ القَناةِ أعلاها، وصَدْرُ الأمر أوَّلُه.
وصُدْرةُ الاِنسانِ: ما أَشَرفَ من أعلى صَدْره.
والصِّدارُ: ثَوبٌ رأسُه كالمِقْنَعَةِ، وأسفلُه يُغَشِّي الصَّدْر والمَنْكِبَيْنِ تَلْبَسُه النِّساءُ.
والتصدير: حَبْلٌ يُصَدَّرُ به البعير اذا جَرَّ حِمْلَه الى خَلف، فالحَبْلُ اسمه التصدير، والفِعْل التصدير.
والتَصَدُّر: نَصْبُ الصَّدْر في الجلوس.
ويقال: صَدَرَ فلانٌ فلاناً اذا أصابَ صدْرَه بشيءٍ.
والأَصْدَرُ: الذي أشَرفَتْ صُدْرَتُه.
ويقال: صَدَرَ فلانٌ فلاناً اذا أصابَ صدْرَه بشيءٍ.
وصَدِرَ فلانٌ اذا وَجِعَ صَدرُه.
والصَّدَرُ: الانصراف عن الوِرْدِ وعن كلِّ أمرٍ، ويقال: صَدَروا وأصدَرْ ناهُم.
وطريق صادر في معنى يصدُر عن الماء بأهلِه، وكذلك يَرِدُ بهم مكانَ كذا وكذا، فهو واردٌ، وقَال لبيد يذكر ناقَتَيْن:
ثمَّ أَصَدْر ناهُما فـي واردٍ		صادرٍ وَهْمٍ صُواهُ قد مَثَلْ
أراد في طريقٍ يُورَدُ فيه ويُصْدَر عن الماء فيه، والوَهْمُ الضَّخْم.
والمصدَرُ: أصلُ الكلمة الذي تَصدُرُ عنه الأفعالُ. وتفسيره: ان المصادر كانت أوّلَ الكلام، كقولك: الذَّهاب والسَّمْع والحِفظ، وانما صَدَرت الأفعالُ عنها، فيقال: ذَهَبَ ذَهاباً، وسَمعَ سمعاً وسَماعاً وحَفِظَ حِفظاً.
والمُصَدَّرُ من السِّهامِ: الذي صدرُه غليظٌ، وصَدُرُ السَّهم: ما فَوْقَ نصفه الى المَراش.
والمُصَدَّرُ: الأَسَدُ.
رصد:
المَرْصَدُ: موضعُ الرَّصْد.
والرَّصَدُ هم القوم الذين يرصُدون كالحَرَس، والرصد الفِعل.
والرَّصَدُ: كَلأٌ قليل في أرضٍ يُرجَى بها حَيَا الربيع، وتقول: بها رَصَدٌ من حَياً، وأرض مَرْصِدة: بها شيءٌ من رَصَد، ومنه إِرصادُ الانسان في المُكافَأَةِ والخيرِ، يقال: أنا مُرْصِدٌ لك بإِحسانِكَ حتى أُكافِئَكَ به، قال: وحَيَّةٍ تُرْصِدُ بالهَواجرِ
صرد:
الصُّرَدُ: طائِرٌ يصيد العصافيرَ، أكبَرُ منها شيئاً.
ويومٌ صَرِدٌ وليلةٌ صَرِدةٌ، والاسْمُ الصَّرْدُ، قال رؤبة: بمَطَرٍ ليسَ بثَلْجِ صَرْدِ واذا انتَهَى القَلْبُ عن شيءٍ، قيل: صَرِدَ عنه وقد صَرِدَ صَرُداً، وقَومٌ صَرْدَى، قال: أَصبَحَ قلبي صَرِدا لا يشتَهي أنْ يَرِدا ورجل صَرِدٌ ومِصْرادٌ، وهو الذي يَشتَدُّ عليه البَرْدُ ويقلُّ صَبْرُه عليه.
وجَيشٌ صَرِدٌ، كأنّه من تُؤَدَةِ سَيْرِه جامِدٌ.
والصُّرّادُ: غَيْمٌ رقيقٌ تَسْتَخِفُّه الريحُ الباردةُ، وقال: وهاجَتِ الرِّيحُ بصُرّاد الفَزَعْ ويقال: صُرَّيْدٌ مثل زُمّال وزُمَّيل، وهو التَّرخيم.
والتَّصريدُ في السَّقي دون الرِّيِّ، قال النابغة:
وتَسقي اذا ما شِئتَ غيرَ مُصـرِّدٍ		بزَوراءَ في أكنافِها المِسْكُ كارعُ
وصَرَّدَ له عَطاءَه أي أعطاه قليلاً قليلاً.
وصَرِدَ السَّهْمُ من الرَّمِيَّةِ صَرَداً: نَفَذَ منه شَباةُ حَدِّهِ، ونَصْلٌ صاردٌ: خارجٌ من الرَّمِيَّة شيئاً، فاذا خَرَجَ بعضه فهو نافِذٌ، واذا جاوَزَ فهو مارِقٌ.
ويقال: الصَّرَدَ الإِنفاذ، قال: ولكنْ خِفْتُما صَرَدَ النِّبال والصَّرَدُ: الخَطَأُ.
والصُّرَدانِ: عِرْقانِ أخضَرانِ تحتِ اللسان، قال: له صُرَدانِ مُنطَلِقا اللسانِ
درص:
الدِّرْصُ: وَلَدُ الفَأْرِ والقَنافِذ وشِبْهه، والجمعُ الدِّرَصَةُ والدِّرْصانُ. والدِّرْصُ، والدَّرْصُ لغتان، وأنشد:
لعَمْركَ لو تَغدو عليَّ بدِرْصِها		عَشَرتُ لها ما لي اذا ما تَألَّتِ

### Türkçe

باب **الصاد** ve **الدال** ve **الراء** onlarla birlikte

**ص د ر**، **ر ص د**، **ص ر د**، **د ر ص** kullanılagelenlerdir.

**صدر**:
**الصَّدْرُ**: her şeyin ön tarafının en üstü; **صَدْرُ القَناةِ** onun en üstüdür; **صَدْرُ الأمر** onun evvelidir.

Ve **صُدْرةُ الاِنسانِ**: onun **صَدْر**’ünün üst kısmından yüksek olan şey.

Ve **الصِّدارُ**: başı **المِقْنَعَةِ** gibi olan bir elbise; altı **الصَّدْر**’ü ve iki omzu örter; kadınlar onu giyer.

Ve **التصدير**: deve yükünü arkaya çektiği zaman onunla devenin öne doğru çekildiği bir iptir; ip onun adı **التصدير**’dir, fiil de **التصدير**’dir.

Ve **التَصَدُّر**: oturuşta **الصَّدْر**’ün dikilmesi.

Ve denir: falan, falana **صَدَرَ** etti; bir şey ile onun **صدْر**’üne isabet ettirdiği zaman.

Ve **الأَصْدَرُ**: **صُدْرَتُه** yüksek olan.

Ve denir: falan, falana **صَدَرَ** etti; bir şey ile onun **صدْر**’üne isabet ettirdiği zaman.

Ve falan **صَدِرَ** oldu; **صَدرُه** ağrıdığı zaman.

Ve **الصَّدَرُ**: **الوِرْدِ**’den ve her işten dönüp ayrılma; ve denir: **صَدَروا** ve biz onları **أصدَرْ ناهُم**.

Ve “**صادر** yol”, ehliyle su’dan dönüp ayrılma mânâsında **يصدُر** olan (yol)dur; bunun gibi onları falan falan yere götürür, o da **واردٌ**’dır. Ve Lebîd iki deveyi anarak dedi:

ثمَّ **أَصَدْر** ناهُما فـي **واردٍ**		**صادرٍ** وَهْمٍ صُواهُ قد مَثَلْ

Suyun içinde varılıp su’dan içinde dönülen bir yolda (olmasını) istedi; **الوَهْمُ**: iri (olan).

Ve **المصدَرُ**: fiillerin kendisinden çıktığı kelimenin aslı. Onun açıklaması: kaynakların sözün evveli olması idi; senin “**الذَّهاب** ve **السَّمْع** ve **الحِفظ**” demen gibi; fiiller ancak onlardan çıkmıştır; böylece denir: **ذَهَبَ** **ذَهاباً**; ve **سَمعَ** **سمعاً** ve **سَماعاً**; ve **حَفِظَ** **حِفظاً**.

Ve ok(lar)dan **المُصَدَّرُ**: **صدرُه** kalın olan; ve **صَدُرُ السَّهم**: onun yarısının üstünden **المَراش**’a kadar olan.

Ve **المُصَدَّرُ**: aslan.

**رصد**:
**المَرْصَدُ**: **الرَّصْد** yeri.

Ve **الرَّصَدُ**: muhafız gibi gözetleyen kavimdir; **الرصد** fiildir.

Ve **الرَّصَدُ**: bir arazide bahar yağmurunun umulduğu yerde az bir ot; ve dersin: onda yağmurdan **رَصَدٌ** vardır; ve **أرض مَرْصِدة**: onda **رَصَد**’dan bir şey vardır. Ve ondan: karşılık ve hayırda insanı **إِرصادُ**; denir: senin iyiliğinle sana **مُرْصِدٌ**’üm, onunla sana karşılık verinceye kadar. Dedi:
وحَيَّةٍ تُرْصِدُ بالهَواجرِ

**صرد**:
**الصُّرَدُ**: serçeleri avlayan bir kuştur; onlardan biraz daha büyüktür.

Ve **يومٌ صَرِدٌ** ve **ليلةٌ صَرِدةٌ**; isim **الصَّرْدُ**’dür. Rü’be dedi:
بمَطَرٍ ليسَ بثَلْجِ **صَرْدِ**
Ve kalp bir şeyden vazgeçtiği zaman, ondan **صَرِدَ** denir; ve gerçekten **صَرِدَ** **صَرُداً**. Ve **قَومٌ صَرْدَى**. Dedi:
أَصبَحَ قلبي **صَرِدا** لا يشتَهي أنْ يَرِدا
Ve **رجل صَرِدٌ** ve **مِصْرادٌ**: soğuğun kendisine şiddetlendiği ve ona sabrının az olduğu kimsedir.

Ve **جَيشٌ صَرِدٌ**: sanki yürüyüşünün ağırbaşlılığından donmuş gibidir.

Ve **الصُّرّادُ**: soğuk rüzgârın hafifçe sürüklediği ince bir bulut; ve dedi:
وهاجَتِ الرِّيحُ بصُرّاد الفَزَعْ
Ve denir: **صُرَّيْدٌ**; **زُمّال** ve **زُمَّيل** gibi; o, kısaltmadır (**التَّرخيم**).

Ve sulamada **التَّصريدُ**, tam doyurma (**الرِّيِّ**) olmaksızın (olan sulama)dır. Nâbiga dedi:

وتَسقي اذا ما شِئتَ غيرَ **مُصـرِّدٍ**		بزَوراءَ في أكنافِها المِسْكُ كارعُ

Ve ona bağışını **صَرَّدَ** etti; yani ona az az verdi.

Ve ok, hedef(ten) **صَرِدَ** oldu, **صَرَداً**: keskinliğinin ucu ondan geçti. Ve **نَصْلٌ صاردٌ**: hedeften biraz dışarı çıkmış (olan); eğer onun bir kısmı çıktıysa o **نافِذٌ**’dir; eğer aştıysa o **مارِقٌ**’tir.

Ve denir: **الصَّرَدَ** delip geçirmedir (**الإِنفاذ**). Dedi:
ولكنْ خِفْتُما **صَرَدَ** النِّبال
Ve **الصَّرَدُ**: hatadır (**الخَطَأُ**).

Ve **الصُّرَدانِ**: dilin altında iki yeşil damardır. Dedi:
له **صُرَدانِ** مُنطَلِقا اللسانِ

**درص**:
**الدِّرْصُ**: farenin ve kirpilerin ve benzerinin yavrusu; çoğulu **الدِّرَصَةُ** ve **الدِّرْصانُ**’dır. Ve **الدِّرْصُ** ile **الدَّرْصُ** iki lehçedir. Ve okudu:

لعَمْركَ لو تَغدو عليَّ بدِرْصِها		عَشَرتُ لها ما لي اذا ما تَألَّتِ
