# صدر — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D8%AF%D8%B1/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [صدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: صدر

ص د ر
صدر ، صرد ، رصد ، درص
استعمل من وجوهها : صدر ، صرد ، رصد ، درص .
صدر : قال ابن المظفّر : الصَّدْرُ : أعْلى مقدَّم كلّ شيء قال : وصَدْرُ القَناة : أعْلاها . وصَدْرُ الأمر أوّله . قال : والصُّدْرةُ من الإنسان : ما أشرَفَ من أَعْلى صَدْرِه .
قلتُ : ومن هذا قول امرأة طائيَّةٍ كانت تحتَ امرىء القيس ففَرِكَتْه وقالت : إني ما علمتُك إلاّ ثقيلَ الصُّدْرة ، سريع الهِراقة ، بطيءَ الإفاقة .
وقال أحمد بن يحيى : قال ابن الأعرابي : المِجْوَلُ الصُّدْرَةُ ، وهي الصِّدار والأُصْدَة والإتْب والعَلَقة .
قلت : والعربُ تقول للقميص القصير والدّرع القَصيرة : الصُّدْرةُ .
وقال الليث : الصِّدارُ : ثوبٌ رأسُه
كالمِقْنَعَةِ وأسفلُه يُغَشِّي الصدرَ والمنكِبين تَلبَسه المرأة .
قلتُ : وكانت المرأة الثَّكلَى إذا فَقدتْ حَميمَها فأحَدَّت عليه لبِستْ صِدَاراً من صوف ، ومنه قول أخي خَنساءَ :
ولو هلكتُ لبستْ صِدَارَها
وقال الرّاعي يصف فَلاةً :
كأنّ العِرْمَسَ الوَجْناءَ فيها
عَجُولٌ خَرّقتْ عنها الصِّدَارَا
وقال الأصمعيّ : يقال لِمَا يَلِي الصَّدْر من الدِّرْع : صِدار .
وقال اللّيث : التصدير : حَبلٌ يُصدَّر به البعيرُ إذا جرَّ حِمْلَه إلى خَلْف . والحبلُ اسمه التَّصْدير ، والفعل التَّصْدير .
أبو عُبَيد عن الأصمعي : وفي الرَّحْل حِزامَةٌ يقال لها : التَّصْدير قال : والوَضِينُ للهَوْدَج ، والبِطَان للقَتَب ؛ وأكثرُ ما يقال الحِزامُ للسَّرج .
وقال الليث يقال : صَدِّر عن بَعيرك ، وذلك إذا خَمُص بطنُه واضطرب تصديرُه ، فيُشدُّ حبلٌ من التَّصدير إلى ما وراء الكرْكِرَة فيثبتُ التصديرُ في موضعه ؛ وذلك الحبلُ يقال له : السِّناف ، قلت : الذي قاله الليث : إن التصدير حبل يُصَدَّر به البعير إذا جَرّ حمله خطأ ، والذي أراده يسمّى السِّناف والتَّصديرُ الحزامُ نفسُه .
وقال الليثُ : التصديرُ : نَصْبُ الصَّدر في الجُلوس . قال : والأَصْدَرُ الذي أشْرفتْ صُدْرَته .
قال : ويقال : صَدَرَ فلان فلاناً : إذا أصاب صَدْرَه . وصُدِر فلان : إذا وَجِع صَدْرُه .
أبو عُبيد عن الأحمر : صَدَرْتُ عن الماء صَدَراً ، وهو الاسم ، فإن أردتَ المَصدَر جزمْتَ الدال ، وأَنشدَنا :
وليلةٍ قد جعلتُ الصبحَ مَوْعِدَها
صَدْرَ المَطِيّة حتى تعرف السَّدَفا
قال : صَدْر المَطِيّة مصدر .
وقال الليث : الصَّدَر : الانصراف عن الوِرْد وعن كل أمر ، يقال : صَدَرُوا ، وأصدَرْناهم . وطريقٌ صادر ، معناه : أنّه يَصدُر بأهله عن الماء . وطريق وارِدٌ يَرِدُ بِهِم ، وقال لبيد يذكر ناقتين :
ثم أصدَرْناهُمَا في واردٍ
صَادِرٍ وَهْمٍ صُوَاهُ قد مَثَلْ
أراد في طريقٍ يُورَد فيه ويُصدَر عن الماء فيه . والوَهْمُ : الضَّخم .
وقال الليث : المَصدَر : أصلُ الكلمة الّتي تصدر عنها صَوَادِرُ الأَفعال . وتفسيرُه : أن المصادر كانت أوّل الكلام ، كقولك : الذَّهاب والسمعُ والحفظ ، وإنّما صَدَرت الأفعالُ عنها ، فيقال : ذهبَ ذَهاباً . وسَمِع سَمْعاً وسَمَاعاً ، وحَفِظ حِفْظاً .
وقال الليث : المصدَّر من السهام : الّذي
صَدْرُه غليظ . وصَدْرُ السَّهم : ما فوق نِصْفِه إلى المَرَاش .
الأصمعي : صُدِرَ الرجلُ يُصْدَرُ صَدْراً ، فهو مَصْدور : إذا اشتكَى صَدْرَه ، وأَنشد :
كأنّما هو في أحشاءِ مَصْدورِ
ويقال : صَدّرَ الفرسُ : إذا جاءَ قد سَبَق بصَدْرِه ، وجاء مُصَدّراً ، وقال طُفَيل الغَنَويّ يصف فرساً :
كأنّه بعدَ ما صَدَّرن مِن عَرَقٍ
سِيدٌ تَمطَّرَ جُنحَ اللّيلِ مَبْلولُ
( كأنه ) لهاء لفَرَسِه ، ( بعدما صَدَّرْن ) يعني خيلاً سَبَقْن بصُدُورهن . والعَرَقُ : الصّفُّ من الخيل . وقال دُكَين :
مُصَدَّرٌ لا وَسَطٌ لا تالٍ
وقال أبو سَعِيد في قوله : بعدما صَدَّرْن من عَرَق ، أي : هَرَقن صَدْراً من العَرَق ولم يَستَفرِغْنَه كلَّه .
وروي عن ابن الأعرابي أنّه رواه : بعدَما صدِّرْن ، أي : أصاب العَرَقُ صدورَهن بعدما عَرِقن .
ويقال للّذي يبتدىءُ أمراً ثم لا يُتمّه : فلانٌ يُورِد ولا يُصدِر ، فإذا أَتمَه قيل : أَورَدَ وأَصدَر . وقال الفَرَزْدَقُ يخاطب جريراً :
وحسبتَ خَيَل بني كُلَيب مَصْدَراً
فغَرِقْتَ حين وقَعْتَ في القَمْقَامِ
يقول : اغتررتَ بخَيْل قومك وظننتَ أنّهم يُخلِّصونك من بَحْرِي فلم يفعلوا .
ومن كلام كتّاب الدّواوين أن يقال : صُودِرَ فلانٌ العاملُ على مالٍ يؤدّيه ، أي : فورِق على مالٍ ضَمَنه .
أبو زَيد : نعجةٌ مُصدَّرَة : إذا كانت سَوداءَ الصَّدر بيضاءَ سائرِ الجسَد .
أبو عُبَيد عن الكسائي : إذا جاء الرجلُ فارغاً قيل : قد جاءَ يضرب أَصَدَريه . قال : يعني عِطْفيه . قال : وقال الأصمعيّ مِثلَه ، إلا أنّه قال بالسّين .
رصد : أبو عُبَيد عن الأصمعي : من أَسماء المَطَر : الرّصْدُ ، واحدتُها رَصَدة ، وهي المطَرةُ تقع أوّلاً لما يأتي بعدها . يقال : قد كانَ قبل هذا المطر له رَصْدة ، والعِهَادُ نحوٌ منها ، واحدتها عِهْدة .
وقال اللّيث : الرصَدُ كَلأٌ قليل في أرض يُرجى بها حَيَا الربيع ، تقول : بها رَصَد من حَياً ، وأرضٌ مُرْصِدَة : بها شيءٌ من رَصَد .
شمر عن ابن شمَيْلٍ : أرضٌ مُرصِدةٌ : وهي التي مُطِرتْ وهي تُرجَى لأن تُنبِتَ . قال : وإذا مُطرت الأرض في أوّل الشِّتاء فلا يقال لها مَرْتٌ ؛ لأن بها حينئذ رَصَداً والرصَدُ حينئذ : الرَّجاء لها ، كما ترجى الحاملة .
شمر عن ابن الأعرابي : الرَّصْدةُ : ترصُد وَليّاً من المَطَر . وقال الله جل وعز : ( وَالَّذِينَ اتَّخَذُواْ مَسْجِدًا ضِرَارًا ( ، إلى
قوله : ( وَإِرْصَادًا لِّمَنْ حَارَبَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ ) ( التوبة : 107 ) وقال الزَّجّاج : كان رجل يقال له أبو عامر الرّاهب حارَبَ النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) ومضى إلى هِرَقْل ، قال : وكان أحدَ المنافقين ؛ فقال المنافقون الّذين بنَوْا مَسجِد الضِّرَار : نَبني هذا المسجد وننتظرُ أبا عامر حتى يجيء ويصلي فيه . وقال : الإرصادُ : الانتظارُ .
وقال غيره : الإرصاد : الإعدادُ . وكانوا قالوا نَقْضي فيه حاجتَنا ولا يُعاب علينا إذا خَلَوْنا ونَرْصُدُه لأبي عامر مجيئَه من الشام ، أي : نُعِدُّه .
قلت : وهذا صحيح من جهة اللَّغة ، رَوَى أبو عُبَيد عن الأصمعيّ والكسائي : رصَدتْ فلاناً أرصُدُه : إذا ترقّبته . وأَرصْدتُ له شيئاً أَرْصده : أعددتُ له .
ورُوي عن ابن سيرين أنه قال : كانوا لا يَرْصدون الثِّمار في الدَّين ، وينبغي أن يُرصد العينُ في الدَّين ، وفسّره ابن المُبارك وقال : إذا كان على الرجل دَينٌ وعنده مِثله لم تجب عليه الزكاة ، وإذا كان عليه دينٌ وأخرجتْ أرضُه ثمرةً يجب فيها العُشر لم يسقُطْ عنه العُشْرُ من أجل ما عليه من الدَّين ، ونحو ذلك قال أبو عبيد .
وقال اللّيث : يقال : أنا لك مُرْصد بإحسانك حتى أكافئك به . قال : والإرصادُ في المكافأة بالخير ، وقد جعلَه بعضهم في الشّر أيضاً ، وأَنشد :
لا هُمَّ ربَّ الراكِب المُسافِرِ
احْفَظْه لي من أعيُن السَّواحِر
وَحيّةٍ تُرصِدُ بالهواجِر
فالحية لا تُرصد إلا بالشرّ .
وقال الليث : المرصد : مواضع الرصد . والرّصَد أيضاً : القومُ الّذين يَرصدون الطريق ، راصد ، كما يقال : حارسٌ وحرس ، وقال الله جل وعز : ( ) عَذَابٍ إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصَادِ ) ( الفجر : 14 ) ، قال الزجاج : أي يَرْصُد من كفر به وصَدَّ عنه العذاب .
وقال غيره : المرصادُ : المكانُ الذي يرصد به الراصد العدد وهو مثل المضمار الموضع الذي تُضَمَّر فيه الخيلُ للسّباق من مَيْدانٍ ونحوه . والمرصد مثلُ المرصاد ، وجمعه المراصِد .
وحدّثنا السَّعديّ محمد بن إسحاق قال : حدثنا القيراطي عن علي بن الحسن قال : حدثنا الحسين عن الأعمش في قوله : ( ) عَذَابٍ إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصَادِ ( قال : المرصاد : ثلاثةُ جُسُور خلف الصّراط : جِسرٌ عليه الأمانة ، وجسرٌ عليه الرحم وجسرٌ عليه الرّبّ .
قال أبو بكر ابن الأنباريّ في قولهم : فلان يرصُدُ فلاناً ، معناه : يَقْعُد له على
طريقه . قال : والمَرَصد والمرْصاد عند العرب : الطريق . قال الله جلّ وعزّ : ( وَاقْعُدُواْ لَهُمْ كُلَّ مَرْصَدٍ ) ( التوبة : 5 ) .
قال الفرّاء : معناه : اقعُدوا لهم على طريقهم إلى البيت الحرام . وقال الله جلّ وعزّ : ( ) عَذَابٍ إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصَادِ ( معناه : لبالطّريق .
ويقال للحيّة التي ترصد المارّة على الطريق : رَصيد .
وقال عرّام : الرَّصائدُ الوصائِد : مصايدُ تُعدّ للسّباع .
صرد : ( نَهى النبيُّ ( صلى الله عليه وسلم ) عن قَتْلِ أربع : النَّملة والنّحلة والصُّرَد والهُدهُد ) .
أخبرني المنذريُّ عن إبراهيم الحربيّ أنه قال : أراد بالنملة الطويلَة القوائم التي تكون في الحِزَبات وهي لا تؤذِي ، ونَهى عن قتل النحلة لأنها تُعسِّل شراباً فيه شِفاءٌ للناس ، ونَهَى عن قتل الصُّرَد لأنّ العرب كانت تطَّيَّر من صَوْته ، وهو الواقي عندهم ، فَنهى عن قتلِه رَداً للطِّيَرَة . ونهى عن قتل الهدهد لأنه أطاع نبيّاً من الأنبياء وأعانَه .
قال شَمِر : قال ابن شميل : الصُّرَدُ : طائرٌ أبقَع ضخمُ الرأس يكون في الشَّجر ، نصفُه أبيَضُ ، ونصفُه أسوَد ، ضخمُ المِنْقار ، له بُرْثُنٌ عظيمٌ نحوٌ من القارِيَة في العِظَم ، ويقال له : الأخْطبُ لاختلاف لَوْنَيه ، والصُّرَدُ لا تراه إلا في شُعْبةٍ أو شجرة لا يَقدِر عليه أحد .
قال : وقال سُكيْن النُّمَيريُّ : الصُّرَدُ صُرَدان : أحدُهما أسْبَدُ يُسمّيه أهلُ العِراق العَقْعق .
قال : وأما الصُّرَد الْهَمهام فهو البَرِّيِّ الذي يكون ينجَد في العِضاه لا تَراه في الأرض يَقفِز من شجرة إلى شجرة .
قال : وإن أصْحَر طُرِد فأُخِذ .
يقول : لو وَقَع على الأرض لم يستقل حتى يؤخذ .
قال : ويُصَرْصِر كالصَّقْر .
وقال الليث : الصُّرَد : طائر فوقَ العُصفور يَصيد العصافيرَ ، وجمعه صِرْدان قلت :
غلط الليث في تفسير الصرد ، والصرد ابن شميل .
وقال ابن السكّيت : التصريدُ : شُربٌ دُون الرِّيّ ، يقال : صَرَّدَ شُرْبه ، أي : قَطَعه .
ويقال : صَرِد السِّقاءُ صرداً : إذا خَرجَ زُبْدُه متقطعاً فيداوَى بالماء الحار ، ومن ذلك أُخِذ صَرْدُ البَرْد .
وقال الليث : الصرَدُ : مصدَر الصرد من البرد . وقومٌ صَرْدَى ، ورجل صَرِدٌ ومِصْرادٌ وهو الذي يشتدّ عليه البَرْد ويقلّ صبرُه عليه ، وليلةٌ صَردَة ، والاسمُ الصّرْد ، مجزوم .
وقال رُؤْبة :
بمَطَرٍ ليس بثَلْجٍ صَرْدِ
قال : وإذا انتهى القَلبُ عن شيء صَرِد عنه كما قال :
أصبَح قَلبي صَرِدا
لا يشتهي أن يرِدَا
قال : وقد يُوصَف الجيشُ بالصَّرْد فيقال : صَرْدٌ مجزوم وصَردٌ ؛ كأنه من تُؤدةِ سَيْرِه جامِدٌ .
خُفافُ بن ندبة :
صَرَدٌ تَوقَّصَ بالأبدان جُمْهور
والتَّوَقُّصُ : ثِقَل الوَطْء على الأرض .
ثعلب ، عن ابن الأعرابي : الصَّرِيدَةُ : النَّعْجَةُ : التي قد أنحلها البَرْدُ وأضرَّ بها وجمعُها صَرائِد .
أبو عُبيد عن الأصمعي : الصُّرَّاد : سَحابٌ باردٌ نَدٍ ليس فيه ماء ، ونحو ذلك .
قال أبو عمرو : قال أبو عبيد : والصَّرْدُ والبَرْد ، ورجل صَرِد . ويقال : صَرّد عطاءَه : إذا قلّلَه .
أبو عبيد عن أبي عَمرو : الصّرْد : الطَّعْن النافذ . وقد صَرِدَ السهم يَصرَد ، وأنا أصْرَدْتُه ، وقال اللَّعِينُ المنْقَرِيّ :
فما بُقْيا عليَّ تركتُماني
ولكنْ خِفْتُما صَرَدَ النِّبالِ
يخاطِب جريراً والفرزدق .
وقال قُطرب : سهمٌ مُصَرِّد : مُصيب . وسهم مُصْرِد ، أي : مخطىء ، وأنشد في الإصابة للنابغة :
ولقد أصابت قلبَه من حبِّها
عن ظهرِ مِرْنانٍ بسَهْمٍ مُصْردِ
أي : مُصيب . وقال الآخَر : أصرَدَه الموتُ وقد أظَلاَّ : أخطأه .
أبو زيد : يقال : أُحِبُّكَ حُبّاً صَرْداً ، أي : خالصاً . وشرابٌ صَرْد ، وسَقاهُ الخمرَ صَرْداً ، أي : صِرْفاً ، وأنشد :
فإن النَّبيذ الصَّرْد إن شُرْبَ وحده
على غير شيء أوْجَع الكبد جُوعها
وذهبٌ صَرْدٌ : خالصٌ . وجيشٌ صَرْدٌ : بنُو أبٍ واحدٍ لا يخالطهم غيرهم .
وقال ابن هانىء : قال أبو عُبَيْدة يقال : معه جيشٌ صَرْدٌ ، أي : كلهم بنو عمّه أبو حاتم في كتابه في الأضداد : أصرد السهمُ : إذا نفذ من الرمية .
ويقال أيضاً : أصرد : إذا أَخطأ . والسهمُ المصرد : المخطىء والمصيب .
وقال أبو عُبَيدة في قول اللعين : ولكن خفتما صَرَد النبال .
وقال : من أراد الصواب قال : خفتما أن تصيبكما نبالي . ومن أراد الخطأ قال : خفتما أن تخطىء نبلكما . وأنشد للنظار الأسدي :
أصرده السهمُ وقد أطلاَّ
أي : أخطأ وقد أشرف .
شَمِر عن أبي عَمْرو : الصَّرْدُ : مكانٌ مرتفع من الجبال وهو أبرزها .
وقال الجعدي :
أسَدِيَّةٌ تُدْعَى الصِّرَاد إذا
نَشِبُوا وتحضُر جانبي شِعْر
شعرٌ : جبل . ابن السكّيت : الصُّرَدان : عِرقان مكتنفا اللسان ؛ وأنشد :
وأيُّ الناس أغدر من شآم
له صُرَدان منطلَق اللسان
وقال الليث : هما عِرْقان أخضران أسفل اللسان .
أبو عبيدة قال : الصُّردُ : أن يخرج وَبَرٌ أبيض في موضع الدَّبرة إذا برأت ؛ فيقال لذلك الموضع : صُرد وجمعه صِرْدَان ، وإياها عنى الرّاعي يصف إبلاً :
كأن مواقِعَ الصِّردَان منها
منَارَاتٌ بنين على جماد
جعل الدَّبر في أسنمة شبّهها بالمنار .
قال : وفرسٌ صَرِدٌ : إذا كان بموضع السَّرج منه بياضٌ من دَبَرٍ أصابه يقال له الصُّرد .
وقال الأصمعي : الصُّرد من الفَرَس : عِرْقٌ تحت لسانِهِ ، وأنشد :
خفيفُ النَّعامة ذو مبعةٍ
كثيفُ الفَرَاشة ناتِي الصُّرَدْ
وبَنُو الصَّياد : حيٌّ من بني مُرّة بن عوف بن غطفان .
درص : أبو عُبيد عن الأحمر : من أمثالهم في الحُجّة إذا أَضَلَّها الظالم ضَلَّ الدُّريصُ نَفَقَهُ وهو تصغير الدِّرْص ، وهو وَلَد اليربوع . ونَفَقُهُ : حُجره .
وقال اللَّيث : الدَّرْصُ والدِّرْص لغة ، والجميع الدِّرْصان ، وهي أولاد الفِأَرِ والقَنِافذ والأرانب وما أشبه بها ، وأنشد :
لَعَمْرُكَ لو تَغْدو عليّ بِدِرْصِها
عَشَرْتُ لها مالي إذا ما تَأَلَّتِ
وقال غيرُه : الجَنين في بطن الأوثان : دَرْصٌ .
وقال امرؤ القيس :
أذلك أم جَأبٌ يُطَارِدُ آتُناً
حَمَلْنَ فأدنى حَمْلِهِنَّ دُرُوصُ
يقال : دَرْص ودُرُوص وأَدْراص .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الدروص : الناقة السريعة .

### Türkçe

ص د ر
**صدر** ، **صرد** ، **رصد** ، **درص**
Şu vecihlerinden kullanılmıştır: **صدر** , **صرد** , **رصد** , **درص** .

**صدر** : İbnü’l-Muzaffer dedi: **الصَّدْرُ**: her şeyin ön tarafının en üstü. Dedi: ve **صَدْرُ القَناة**: onun en üstü. Ve **صَدْرُ الأمر**: onun evveli. Dedi: ve insandan **الصُّدْرةُ**: göğsünün üst kısmından yüksek olan şeydir.

Dedim: Ve bundan, Tâîli bir kadının sözü (ki İmruü’l-Kays’ın nikâhı altında idi, sonra ondan nefret etti ve dedi ki): “Seni ancak ağır **الصُّدْرة**’li, çabuk dökülen, yavaş ayılan olarak bildim.”

Ahmed b. Yahyâ dedi: İbnü’l-A‘râbî dedi: **المِجْوَلُ** **الصُّدْرَةُ**’dir; o da **الصِّدار** ve **الأُصْدَة** ve **الإتْب** ve **العَلَقة**’dır.

Dedim: Araplar kısa gömleğe ve kısa zırha: **الصُّدْرةُ** derler.

Leys dedi: **الصِّدارُ**: baş kısmı başörtüsü gibi olan, alt kısmı göğsü ve omuzları örten bir elbisedir; kadın onu giyer.

Dedim: Dul kalan kadın, yakını(nı) kaybettiğinde ve onun için yas tuttuğunda yünden bir **صِدَار** giyerdi; bundan, Hansâ’nın kardeşinin sözü:
“Eğer ölseydim, **صِدَار**’ını giyerdi.”

Râî, bir çölü vasfederek dedi:
“Sanki orada **العِرْمَسَ الوَجْناءَ**
aceleci(dir); ondan **الصِّدَارَا**’yı yırtmıştır.”

Asmaî dedi: Zırhtan göğse bitişik olana: **صِدار** denir.

Leys dedi: **التصدير**: deve yükünü arkaya çektiğinde deveye onunla **يُصدَّر** edilen bir iptir. İpin adı **التَّصْدير**’dir; fiil de **التَّصْدير**’dir.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: Ve semerde bir kuşak vardır; ona **التَّصْدير** denir. Dedi: ve **الوَضِينُ** hevdectedir; **البِطَان** katab içindir; en çok **الحِزام** eyer için söylenir.

Leys dedi: Denir ki: “Deven hakkında **صَدِّر**”; bu, karnı çekildiğinde ve **تصدير**’i sarsıldığında olur; böylece **التَّصدير**’den bir ip **الكرْكِرَة**’nin arkasına bağlanır da **التصدير** yerinde sabitlenir; o ipe **السِّناف** denir. Dedim: Leys’in söylediği—**التصدير**’in, deve yükünü çektiğinde onunla **يُصدَّر** edilen bir ip olduğu—hata(dır); onun kastettiği **السِّناف** diye adlandırılır; **التَّصدير** ise kuşağın kendisidir.

Leys dedi: **التصدير**: oturuşta göğsü dikmek. Dedi: ve **الأَصْدَرُ**: **صُدْرَته** yüksek olan.

Dedi: Denir ki: “Falanca, falancayı **صَدَرَ**”: göğsüne isabet ettiğinde. Ve “Falanca **صُدِر**”: göğsü ağrıdığında.

Ebû Ubeyd, Ahmer’den: Sudan **صَدَراً** döndüm; bu isimdir. Eğer **المَصدَر**’ı istersen **الدال**’ı cezmedersin. Ve bize şu beyti okudu:
“Bir gece ki sabahı onun vaadi kıldım;
**صَدْرَ** binitin(=devenin) (üzerinde) — ta ki karanlığı tanıyıncaya dek.”
Dedi: **صَدْر** binitin **مصدر**’dır.

Leys dedi: **الصَّدَر**: su başından ve her işten dönüştür; denir ki: “**صَدَرُوا**” ve “onları **أصدَرْناهم**”. Ve **صادر** bir yol: manası, halkını su başından döndürmesidir. Ve **وارِد** bir yol: onlarla suya varır. Lebîd, iki dişi deveyi anarak dedi:
“Sonra ikisini, bir **وارد** içinde,
**صَادِرٍ** (olan) bir yolda çıkardık; **وَهْم**’dir, **صُوَاهُ** (orada) belirmiştir.”
Suyu(n) içinde varılan ve su(n)dan içinde dönülen bir yolda demek istedi. **الوَهْمُ**: iri olan.

Leys dedi: **المَصدَر**: fiillerin çıkışlarının kendisinden çıktığı kelimenin aslıdır. Onun açıklaması: kaynaklar sözün evveli idi; senin “**الذَّهاب** ve **السمع** ve **الحفظ**” demen gibi; fiiller ancak onlardan çıkmıştır; denir ki: “gitti, **ذَهاباً**”; “işitti, **سَمْعاً** ve **سَمَاعاً**”; “ezberledi, **حِفْظاً**”.

Leys dedi: Oklardan **المصدَّر**: **صَدْرُه** kalın olan. Ve **صَدْرُ السَّهم**: yarısının üstünden **المَرَاش**’a kadar olan kısım.

Asmaî: Adam **صُدِرَ**; **يُصْدَرُ** **صَدْراً**; o **مَصْدور**’dur: göğsünden şikâyet ettiğinde. Ve şu beyti okudu:
“Sanki o, **مَصْدور**’un iç organları içindedir.”

Ve denir ki: At **صَدّرَ**: göğsüyle öne geçerek geldiğinde; **مُصَدّراً** olarak geldi. Tufeyl el-Ganevî bir atı vasfederek dedi:
“Sanki o, terden **صَدَّرن** sonra,
gecenin kanadında ıslanmış, yağmur yemiş bir **سِيد**’dir.”
(**كأنه**) zamiri atınadır. (**بعدما صَدَّرْن**) yani göğüsleriyle öne geçerek yarışan atlar. **العَرَقُ**: atlardan saf. Dukeyn dedi:
“**مُصَدَّرٌ**; ne orta, ne de son.”

Ebû Saîd, “**بعدما صَدَّرْن من عَرَق**” sözünde dedi ki: yani terden bir **صَدْراً** döktüler; hepsini bütünüyle boşaltmadılar.

İbnü’l-A‘râbî’den rivayet edildi ki onu “**بعدَما صدِّرْن**” diye rivayet etmiştir; yani ter, terledikten sonra göğüslerine isabet etti.

Ve bir işe başlayıp sonra onu tamamlamayana: “Falanca **يُورِد ولا يُصدِر**” denir; onu tamamladığında: “**أَورَدَ وأَصدَر**” denir. Ferazdak, Cerîr’e hitap ederek dedi:
“Benî Küleyb’in atlarını bir **مَصْدَراً** sandın;
sonra **القَمْقَام**’a düştüğünde boğuldun.”
Der ki: Kavminin atlarıyla aldandın ve onların seni denizimden kurtaracaklarını sandın; fakat yapmadılar.

Divan kâtiplerinin sözünden: “Falanca, mal üzerinde çalışan kimse **صُودِرَ**; onu ödeyeceği bir mala (karşı)”; yani, üzerine kefil olduğu bir mala karşı sorguya çekildi.

Ebû Zeyd: **نعجةٌ مُصدَّرَة**: göğsü siyah, bedeninin geri kalanı beyaz olduğunda.

Ebû Ubeyd, Kisâî’den: Adam boş geldiğinde: “**أَصَدَريه**’ni vurur halde geldi” denir. Dedi: yani iki yanını. Dedi: Asmaî de bunun benzerini söyledi; ancak o **بالسّين** dedi.

**رصد** : Ebû Ubeyd, Asmaî’den: Yağmurun adlarındandır: **الرّصْدُ**; onun teki **رَصَدة**’dir; o, ardından gelecek şeye (öncül olarak) ilkin düşen yağmurdur. Denir ki: “Bu yağmurdan önce onun bir **رَصْدة**’si vardı.” Ve **العِهَادُ** da onun gibidir; teki **عِهْدة**’dir.

Leys dedi: **الرصَدُ**: bahar yağmuru umulan bir yerde az bir otlaktır; “orada yağmurdan **رَصَد** var” dersin. Ve **أرضٌ مُرْصِدَة**: onda **رَصَد**’dan bir şey vardır.

Şemmer, İbn Şümeyl’den: **أرضٌ مُرصِدةٌ**: yağmur almış ve bitirmesi umulan yerdir. Dedi: Yer kışın başında yağmur aldığında ona **مَرْتٌ** denmez; çünkü onda o sırada **رَصَداً** vardır; ve o sırada **الرصَدُ**: ona dair ümittir; tıpkı gebe(ye) ümit edildiği gibi.

Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den: **الرَّصْدةُ**: yağmurdan bir **وَلِيّ**’yi gözetler. Allah azze ve celle dedi: “**وَالَّذِينَ اتَّخَذُواْ مَسْجِدًا ضِرَارًا**” ... şu sözüne kadar: “**وَإِرْصَادًا لِّمَنْ حَارَبَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ**” (Tevbe: 107). Zeccâc dedi: Ebû Âmir er-Râhib denilen bir adam vardı; Peygamberle (sallallahu aleyhi ve sellem) savaştı ve Herakl’e gitti. Dedi: O, münafıklardan biriydi. İşte **مَسجِد الضِّرَار**’ı yapan münafıklar dedi ki: “Bu mescidi yaparız ve Ebû Âmir gelinceye kadar onu bekleriz; gelip içinde namaz kılar.” Dedi: **الإرصادُ**: bekleyiştir.

Başkası dedi: **الإرصاد**: hazırlamadır. Ve demişlerdi: “Orada ihtiyacımızı gideririz ve yalnız kaldığımızda bize ayıp edilmez; ve onu Ebû Âmir’in Şam’dan gelişine **نَرْصُدُه**”; yani onu hazırlarız.

Dedim: Bu, dil bakımından doğrudur. Ebû Ubeyd, Asmaî ve Kisâî’den rivayet etti: “Falancayı **رصَدتْ**; onu **أرصُدُه**”: onu gözetlediğimde. Ve “Ona bir şeyi **أَرصْدتُ**; onu **أَرْصده**”: ona hazırladım.

İbn Sîrîn’den rivayet edildi ki dedi: Onlar borçta meyveleri **يَرْصدون** değillerdi; borçta aynın **يُرصد** edilmesi gerekir. İbnü’l-Mübârek onu açıkladı ve dedi: Adamın üzerinde borç olup yanında onun misli bulunduğunda zekât ona vacip olmaz; üzerinde borç olup arazisi onda öşür vacip olan bir meyve çıkardığında, üzerindeki borç sebebiyle öşür ondan düşmez. Bunun benzerini Ebû Ubeyd söyledi.

Leys dedi: Denir ki: “Ben senin iyiliğine karşı sana **مُرْصد**’um; onunla sana karşılık verinceye kadar.” Dedi: **الإرصادُ** hayırla karşılık vermededir; bazıları onu şerde de kılmıştır. Ve şu beyti okudu:
“Allah’ım, yolcu binicinin Rabbi,
onu bana sihirbazların gözlerinden koru,
ve öğle sıcağında **تُرصِدُ** eden bir yılandan.”
Yılan ancak şer ile **تُرصد** edilir.

Leys dedi: **المرصد**: gözetleme yerleri. Ve **الرّصَد** da: yolu gözetleyen topluluktur; **راصد** (tekil) gibi; “**حارسٌ** ve **حرس**” denildiği gibi. Allah azze ve celle dedi: “**إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصَادِ**” (Fecr: 14). Zeccâc dedi: yani ona küfreden ve ondan alıkoyan kimse için azabı gözetler.

Başkası dedi: **المرصادُ**: gözetleyenin sayıyı gözetlediği mekândır; o, **المضمار** gibidir: atların yarış için zayıflatıldığı yer; **مَيْدان** ve benzeri. Ve **المرصد** **المرصاد** gibidir; çoğulu **المراصِد**’dir.

Bize Sa‘dî Muhammed b. İshâk anlattı; dedi: Kîrâtî, Ali b. el-Hasen’den; o da Hüseyin’den; o da A‘meş’ten, “**إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصَادِ**” sözü hakkında: dedi ki: **المرصاد**: sıratın arkasında üç köprüdür: üzerinde emanet olan bir köprü, üzerinde rahim olan bir köprü ve üzerinde Rab olan bir köprü.

Ebû Bekr İbnü’l-Enbârî, “Falanca falancayı **يرصُدُ**” sözünde dedi: manası, onun yoluna oturur. Dedi: Araplarda **المَرَصد** ve **المرْصاد**: yoldur. Allah azze ve celle dedi: “**وَاقْعُدُواْ لَهُمْ كُلَّ مَرْصَدٍ**” (Tevbe: 5).

Ferrâ dedi: manası, Beyt-i Harâm’a giden yollarında onlara oturun. Ve Allah azze ve celle’nin “**إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصَادِ**” sözü: manası, yoldadır.

Yolda geçenleri gözetleyen yılana: **رَصيد** denir.

Arrâm dedi: **الرَّصائدُ** **الوصائِد**’dir: yırtıcılar için hazırlanan tuzaklardır.

**صرد** : (Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) dört şeyin öldürülmesini yasakladı: **النَّملة** ve **النّحلة** ve **الصُّرَد** ve **الهُدهُد**.)

Münzirî bana, İbrâhîm el-Harbî’den haber verdi ki dedi: **النملة** ile, **الحِزَبات**’ta bulunan uzun bacaklı olanı kastetti; o eziyet etmez. Ve **النحلة**’nin öldürülmesini yasakladı; çünkü o, insanlarda şifa bulunan bir içeceği bal yapar. Ve **الصُّرَد**’in öldürülmesini yasakladı; çünkü Araplar onun sesinden uğursuzluk sayarlardı; o, onların yanında koruyucudur; böylece uğursuzluğu reddetmek için onun öldürülmesini yasakladı. Ve **الهدهد**’in öldürülmesini yasakladı; çünkü o, peygamberlerden bir peygambere itaat etti ve ona yardım etti.

Şemmer dedi: İbn Şümeyl dedi: **الصُّرَدُ**: alaca bir kuştur; büyük başlıdır; ağaçta olur; yarısı beyaz, yarısı siyah; büyük gagalı; ona, büyüklükte **القارِيَة**’ye benzer büyük bir pençe vardır. İki renginin farklılığından dolayı ona **الأخْطبُ** denir. **الصُّرَد**’i ancak bir çatallıkta yahut bir ağaçta görürsün; kimse ona güç yetiremez.

Dedi: Sükeyn en-Nümeyrî dedi: **الصُّرَدُ** iki **صُرَدان**’dır: biri **أسْبَدُ**’dür; Irak ehli ona **العَقْعق** der.

Dedi: **الصُّرَد الْهَمهام** ise, **العِضاه** içinde yüksek yerde bulunan yabanî olandır; onu yerde görmezsin; ağaçtan ağaca sıçrar.

Dedi: Eğer açık araziye çıkarsa kovalanır da yakalanır.

Der ki: Yere konsa doğrulamaz; ta ki yakalanıncaya kadar.

Dedi: Şahin gibi **يُصَرْصِر** eder.

Leys dedi: **الصُّرَد**: serçeden büyük bir kuştur; serçeleri avlar; çoğulu **صِرْدان**. Dedim: Leys, **الصرد**’ün tefsirinde yanıldı; **الصرد** İbn Şümeyl’dir.

İbnü’s-Sikkît dedi: **التصريدُ**: kandırmayan bir içiştir; denir ki: “İçişini **صَرَّدَ**”; yani onu kesti.

Ve denir ki: **السِّقاءُ** **صَرِد** oldu, **صرداً**: köpüğü parça parça çıktığında; sıcak suyla tedavi edilir. Bundan **صَرْدُ البَرْد** alınmıştır.

Leys dedi: **الصرَدُ**: soğuktan **الصرد**’ün masdarıdır. Ve **قومٌ صَرْدَى**; ve **رجل صَرِدٌ** ve **مِصْرادٌ**: soğuğun kendisine şiddetli geldiği ve ona sabrının az olduğu kimse. Ve **ليلةٌ صَردَة**. İsim **الصّرْد**’dür; cezmlidir.

Rü’be dedi:
“Bir yağmurla; ne kar, ne de **صَرْدِ**.”

Dedi: Kalp bir şeyden vazgeçtiğinde ondan **صَرِد** olur; şu dediği gibi:
“Kalbim **صَرِدا** oldu;
varmayı istemez.”

Dedi: Ordu da **الصَّرْد** ile vasfedilir; denir ki: **صَرْدٌ** (cezmlidir) ve **صَردٌ**; sanki yürüyüşünün ağırbaşlılığından donuktur.

Hufâf b. Nudbe:
“**صَرَدٌ**; bedenlerle ağır ağır yürüyen bir kalabalık.”
Ve **التَّوَقُّصُ**: yere basışın ağırlığıdır.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الصَّرِيدَةُ**: soğuğun zayıflattığı ve ona zarar verdiği **النَّعْجَةُ**’dır; çoğulu **صَرائِد**.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **الصُّرَّاد**: soğuk, çiğli bir buluttur; içinde su yoktur; bunun gibi.

Ebû Amr dedi: Ebû Ubeyd dedi: ve **الصَّرْدُ**: **البَرْد**’dir; ve **رجل صَرِد**. Ve denir ki: “Bağışını **صَرّد**”: onu azalttığında.

Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **الصّرْد**: nüfuz eden saplamadır. Ok **صَرِدَ**; **يَصرَد**; ben de onu **أصْرَدْتُ**. Ve **اللَّعِينُ المنْقَرِيّ** dedi:
“Bana karşı bir kalış bırakmadınız;
fakat okların **صَرَد**’ından korktunuz.”
Cerîr ve Ferazdak’a hitap eder.

Kutrub dedi: **سهمٌ مُصَرِّد**: isabet eden. Ve **سهم مُصْرِد**: yani ıskalayan. Ve Nâbiga’nın isabetteki beytini okudu:
“Onun sevgisinden kalbine isabet etti;
**مِرْنان**’ın sırtından, **مُصْردِ** bir okla.”
Yani: isabet eden. Ve başkası dedi: “Ölüm onu **أصرَدَه** ve gölgeledi”: onu ıskaladı.

Ebû Zeyd: Denir ki: “Seni **حُبّاً صَرْداً** severim”; yani hâlis. Ve **شرابٌ صَرْد**; ve ona şarabı **صَرْداً** içirdi; yani sırf. Ve şu beyti okudu:
“Çünkü **النَّبيذ** **الصَّرْد** tek başına içilirse,
bir şey olmaksızın, açlığından karaciğeri acıtır.”
Ve **ذهبٌ صَرْدٌ**: hâlis. Ve **جيشٌ صَرْدٌ**: tek bir babanın oğulları; onlara başkası karışmaz.

İbn Hânî’ dedi: Ebû Ubeyde dedi: “Onunla **جيشٌ صَرْدٌ** var” denir; yani hepsi amcaoğullarıdır. Ebû Hâtim, zıtlar kitabında: Ok **أصرد** oldu: hedefi delip geçtiğinde.

Ve yine denir: **أصرد**: ıskaladığında. Ve **السهمُ المصرد**: ıskalayan ve isabet eden.

Ebû Ubeyde, **اللَّعِين**’in “Fakat okların **صَرَد**’ından korktunuz” sözü hakkında dedi:

Dedi: Doğruyu isteyen: “Oklarımın size isabet etmesinden korktunuz” der. Hata(yı) isteyen: “Oklarınızın ıskalamasından korktunuz” der. Ve Nazzâr el-Esedî’den şu beyti okudu:
“Ok onu **أصرده**; hâlbuki o **أطلاَّ** etmişti.”
Yani: ıskaladı; ve (hedef) yükselmişti.

Şemmer, Ebû Amr’dan: **الصَّرْدُ**: dağlardan yüksek bir yerdir; onların en belirginidir.

Ca‘dî dedi:
“Esediyye(dir); **الصِّرَاد** diye çağrılır;
tutuştuklarında; ve **شِعْر**’ın iki yanına (ben) gelirim.”
**شعر**: bir dağdır. İbnü’s-Sikkît: **الصُّرَدان**: dilin iki yanında bulunan iki damardır. Ve şu beyti okudu:
“Şâm’dan daha vefasız kim vardır;
dilinin çıkış yerinde iki **صُرَدان**’ı vardır.”

Leys dedi: İkisi, dilin altında iki yeşil damardır.

Ebû Ubeyde dedi: **الصُّردُ**: **الدَّبرة** iyileştiğinde onun yerinde beyaz kıl çıkmasıdır; o yere **صُرد** denir; çoğulu **صِرْدَان**’dır. Râî, develeri vasfederken bunu kastetti:
“Sanki onlardan **الصِّردَان**’ın yerleri,
katı bir şey üzerine bina edilmiş minarelerdir.”
**الدَّبر**’i hörgüçlerde, minareye benzetti.

Dedi: Ve **فرسٌ صَرِدٌ**: eyer yerinde, ona isabet eden bir **دَبَر**’den beyazlık olduğunda; ona **الصُّرد** denir.

Asmaî dedi: Attan **الصُّرد**: dilinin altında bir damardır. Ve şu beyti okudu:
“Hafif devekuşu (gibi), geniş adımlı;
sık **الفَرَاشة**’li, **الصُّرَدْ**’ı çıkık.”

Ve **بَنُو الصَّياد**: Gatafân’dan, Mürre b. Avf b. Gatafân oğullarından bir kabiledir.

**درص** : Ebû Ubeyd, Ahmer’den: Hüccette, zalim onu kaybettirdiğinde (söylenen) atasözlerindendir: “**الدُّريصُ** deliğini kaybetti”; o, **الدِّرْص**’ın küçültmesidir; o, yerboğasının yavrusudur. Ve onun **نَفَقُهُ**: deliğidir.

Leys dedi: **الدَّرْصُ** ve **الدِّرْص** bir lugattır; hepsi **الدِّرْصان**’dır. Ve onlar, farelerin ve kirpilerin ve tavşanların ve benzerlerinin yavrularıdır. Ve şu beyti okudu:
“Ömrüne yemin olsun, eğer sabahlasa üzerime **بِدِرْصِها** ile,
yemin ettiğinde ona malımı ondalardım.”

Başkası dedi: Putların karnındaki cenin: **دَرْصٌ**’tur.

İmruü’l-Kays dedi:
“Bu mu, yoksa bir **جَأبٌ** mü ki bir dişi merkebi kovalar;
hamile kaldılar; onların en yakın hamli **دُرُوصُ**’tur.”
Denir ki: **دَرْص** ve **دُرُوص** ve **أَدْراص**.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **الدروص**: hızlı dişi devedir.
