# صدع (ص-د-ع) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B9
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D8%AF%D8%B9

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Çatlak, yarık demektir

- Harfler: ص - د - ع
- Kur'an'da: 5 geçiş · 5 ayet · 5 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (5)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [الصَّدْعِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B9/siga/%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%8E%D9%91%D8%AF%D9%92%D8%B9%D9%90.md) | الْفَعْلِ | Çatlak | 1 | 1 | [86:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B9/ayet/86:12.md) |
| [فَاصْدَعْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B9/siga/%D9%81%D9%8E%D8%A7%D8%B5%D9%92%D8%AF%D9%8E%D8%B9%D9%92.md) | فَافْعَلْ | Kafalarına çatlat | 1 | 1 | [15:94](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B9/ayet/15:94.md) |
| [مُتَصَدِّعًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B9/siga/%D9%85%D9%8F%D8%AA%D9%8E%D8%B5%D9%8E%D8%AF%D9%90%D9%91%D8%B9%D9%8B%D8%A7.md) | مُتَفَعِّلًا | Dağılmış | 1 | 1 | [59:21](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B9/ayet/59:21.md) |
| [يَصَّدَّعُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B9/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%B5%D9%8E%D9%91%D8%AF%D9%8E%D9%91%D8%B9%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | يَتَفَعَّلُونَ | Dağılırlar | 1 | 1 | [30:43](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B9/ayet/30:43.md) |
| [يُصَدَّعُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B9/siga/%D9%8A%D9%8F%D8%B5%D9%8E%D8%AF%D9%8E%D9%91%D8%B9%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | يُفَعَّلُونَ | Başları ağrıtılır | 1 | 1 | [56:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B9/ayet/56:19.md) |

## Mücavir kökler — 24 mücavir (35 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [نزف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Çekilerek suyu bitirilmiş kuyu demektir
2. [خشع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Huşu : « Haşia », toprak üzerinde olgunlaşmış sonbahardaki…
3. [فكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Feker “Vekr” kuş yuvasının giriş kapısıdır
4. [جبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Dağ anlamındadır
5. [خشي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Haşy : Ayaktaki kuru ottur
6. [ضرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Örnek verdi
7. [ردد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Ridde” devenin memesinden doğumdan önce gelen süttür
8. [وجه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Yüz demektir
9. [عرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ön dişler demektir
10. [قرأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Karye”, kaynar veya kuyu suyunun bulunduğu, halkın…
11. [دين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Dane, inek yavrusuna denir
12. [ذو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Sahip
13. [شرك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Tasma kayış demektir
14. [مثل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AB%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Çamurdan yapılan ve bir şeye benzetilen nesne, heykeldir
15. [أمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Murar acı bir ağacın adıdır
16. [نزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Nezle” konaklama yeri demektir
17. [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Önce
18. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
19. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
20. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · “Yemm” durgun akan su demektir
21. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
22. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
23. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Hayvanların ön ayaklarına denir
24. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | صدع |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [فلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D9%82.md), [شقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%82%D9%82.md), [فطر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B7%D8%B1.md), [فصل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B5%D9%84.md) |
| Zıt Kök | [لأم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A3%D9%85.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Cam, taş veya kuru toprak gibi sert ve katı bir cismin yarılması, çatlayıp birbirinden ayrılması |
| Çekirdek Özet 2 | Hakikatin örtüsünü kırarak açıkça ortaya çıkması ve toplumsal ya da varlıksal blokların ikiye ayrılması |
| Çekirdek Özet 3 | Bütüncül bir yapının dış etki veya iç gerilimle kırılıp kesin bir ayrıma ve görünürlüğe ulaşması |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir kırılma veya dağılma sayarak, sert bir direncin aşılması ve hakikatin aleniyetle ayrışması boyutunu göz ardı etmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| صد | Katı bir engelle karşılaşma, direnç gösterme, bir tarafa dönme veya yüz çevirme anlamı taşır; [صدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%AF.md), [صدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1.md), [صدف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D9%81.md), [صدق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D9%82.md) köklerinde olduğu gibi sertlik, yüzleşme ve bir sınıra dayanma ortak çekirdektir. | ع | ع boğaz harfinin getirdiği derinlik ve açığa çıkma etkisiyle, sert engelin ve direncin içten dışa yarılarak çatlaması, gizli olanın yüzeye fırlaması ve kesin bir ayrışmanın meydana gelmesi anlamını doğurmuştur. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ص | Olta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırma | Dirençli ve sıkışık bir kütlenin tutunma gücünü, iç gerilimini ve toplanmış sertliğini temsil eder. |
| د | Kapı; giriş, geçiş, hareket | Bu sıkışmış ve sert yapı içinde bir açıklığın, geçiş aralığının veya yarığın belirmesini simgeler. |
| ع | Göz; görme, bilme, kaynak | Yarılan ve aralanan yerden içkin olanın dışarıya bakması, görünür kılınması ve aleniyet kazanması hareketini ifade eder. |
| صدع | Sıkışmış ve sert bir kütlenin kapı gibi yarılarak içindekini gözler önüne sermesi | Katı ve yekpare duran yapının direncinin kırılarak bir yarık açılması ve bu yarık vasıtasıyla saklı olan hakikatin ya da unsurun bütünüyle dışa vurulması hareketidir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Cam, kaya, duvar ve kuru toprak gibi sert nesnelerde meydana gelen yarık ve çatlak; çölde yolu ortadan ikiye yararak ilerleme veya sürüyü iki belirgin fırkaya ayırma. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Ebû Züeyb el-Hüzelî bir beytinde kumar oklarını dağıtan ve her bir hisseyi açıkça ortaya koyan kişiyi tasvir ederken kökü aleniyet ve payları kesin olarak ayırma anlamında kullanır: فكأنهن ربابة وكأنه / يسر يفيض على القداح ويصدع |
| Erken Arapça kullanım | Kays b. Zerîh aşk acısıyla yüreğinin parçalanmasını anlatırken kökü kullanır: أَيا كَبِداً طارتْ صُدُوعاً نَوافِذاً / ويا حَسْرَتا ماذا تَغَلْغَلَ بِالْقَلْبِ Ayrıca zekât memurunun koyun sürüsünü iki eşit parçaya ayırmasını anlatan hadiste sürünün her bir parçası صِدْعَة olarak adlandırılmıştır. |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha ve Kitābü’l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Sami dil ailesinde صدع kökü, özellikle Güney-Batı Sami ve Kuzey-Batı Sami sahasında sert nesnelerin kırılması, yarılması, çatlak açılması ve fırkalara bölünme semantik ekseninde yer alır. Arapçada ص harfiyle temsil edilen sertlik ve sürtünme vurgusu, İbranicede צ (tsade) veya zıtlaşma bildiren köklerle fonetik paralellik gösterirken; Süryanicede s-d-ʿ / s-d-ʾ varyantlarında tahta veya taşın yarılması, kumaşın yırtılması anlamları mevcuttur. Kökün en ilksel somut çekirdeği, organik olmayan ya da sertleşmiş maddelerin darbe yahut iç basınç altında esnemeyip kırılması ve yüzeyinde doğrusal bir hat boyunca yarık oluşturmasıdır. Arapça bu fiziksel yarıktan iki güçlü soyutlama türetmiştir: birincisi sabahın karanlığı yararak doğması (انصداع الصبح) veya bitkinin toprağı çatlatıp çıkması (صدع الأرض) gibi örtünün yırtılıp aleniyetin belirmesi; ikincisi ise toplumun ya da toplulukların fırka fırka birbirinden kopmasıdır (تصدع القوم).

Güven: Güçlü

Kaynak: Payne Smith (Thesaurus Syriacus), Lisān al-ʿArab ve Brown-Driver-Briggs.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Sert cisimde yarık açma | Cam, taş veya kemikteki ayrılma; hakikati açıkça ilan ederek (صدع بالحق) bâtılın kapalılığını kırma yönünde semantik genişleme göstermiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Süryanice ve İbranice yarıcı / çatlatıcı kökler | Süryanice ve civar lehçelerde taş ve sert zeminlerin yarılması veya yırtılması eylemleriyle ortak semantik çekirdeği paylaşır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik sert kabuk kırma / ayırma kökleri | Kökün sert engelleri bölme yönü Afro-Asyatik tabakadaki bazı kırılma ve fışkırma morfemleriyle örtüşmektedir. | Muhtemel |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab ve Gesenius / David Cohen semitik kök analizleri.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| صدع | Anlamlı | Yarma, çatlatma, ayırma | Sert bir nesnenin yarılarak ayrılması, bitkinin yeri çatlatması, emrin açıkça ortaya konması | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [صعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%AF.md) | Anlamlı | Yukarı çıkma, yükselme | Bir basamağı veya irtifayı tırmanma, yukarıya doğru yönelme | Kur'an'da geçer; yer çekimine karşı bir direnci aşma yönüyle ortak sertlik nüansı taşır |
| [دصع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B5%D8%B9.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde (el-Ayn) mühmel kabul edilmiştir |
| [دعص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D8%B5.md) | Anlamlı | Yığma, basıp sıkıştırma | Toprağı, kumu üst üste yığma; sertleşmiş kum tepesi (دعص) | Kur'an'da geçmez; ayrılmanın aksine bir araya yığışma bildirir |
| [عصد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D8%AF.md) | Anlamlı | Burarak çevirme, karıştırma | Tenceredeki yemeği (asîde) kaşıkla zorlayarak ve kuvvetle çevirme | Kur'an'da geçmez; içsel bir dirençle yoğurma eylemidir |
| [عدص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D8%B5.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| صدع | Merkez | Yarma, çatlatma, alenileştirme | Sert ve dirençli yapıyı kırarak içindekini bütünüyle dışa vurma | Sertlik şarttır; ayrılan kısımlar tamamen kopmasa da çatlak katidir |
| [فلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D9%82.md) | Komşu | İkiye ayırma, içinden fışkırtma | Bir tohumun veya tanenin kabuğunu patlatıp içinden hayat çıkarma | صدع köküne göre daha yumuşak ve üretici bir çatlamayı, doğuşu hedefler |
| [شقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%82%D9%82.md) | Komşu | Boylu boyunca yarma | Cisimde düz veya derin bir yarık açma; meşakkat verme | صدع sert cisimlere ve sesli / aleni tebliğe odaklanırken, [شقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%82%D9%82.md) genel yarılmayı bildirir |
| [فطر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B7%D8%B1.md) | Komşu | İlk defa yararak var etme | Yokluk karanlığını yırtıp ilk yaratılışı başlatma | Başlangıç ve özgün yaratılış boyutuna odaklanır |
| [فصل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B5%D9%84.md) | Komşu | İki şeyi birbirinden tamamen ayırma | Parçaların arasını açıp birbirine karışmaz kılma | Fiziksel bir çatlama şartı olmaksızın hüküm ve kategori ayrımıdır |
| [لأم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A3%D9%85.md) | Zıt | Yarayı sarma, çatlağı onarma | Ayrılmış veya yarılmış iki parçayı birbirine kaynatıp birleştirme | Çatlağın kapanması, aranın düzeltilmesi ve kırığın bitişmesidir |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | صدع | Yarma, çatlatma, alenen ilan etme | Sert bir cismin kırılıp ayrılması veya tebliğin aleniyetle açığa vurulması | Kesin |
| Latince | findere, diffindere, proclamare | Yarıp açmak, ilan etmek | Findere fiziksel çatlatmayı karşılarken kökün emri haykırma yönünü dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | to cleave, to fissure, to proclaim openly | Çatlatmak, yarık açmak, açıkça bildirmek | Fissure fiziksel çatlağı, proclaim ise mecazi tebliğ yönünü karşılar | Güçlü |
| Almanca | spalten, zerspringen, kundtun | Yarıp ayırmak, çatlamak, duyurmak | Spalten sert bir cismin eksen boyunca ayrılması anlamında kökle tam örtüşür | Güçlü |
| Fransızca | fendre, fissurer, proclamer | Yarıp açmak, çatlatmak | Fiziksel direncin kırılması ve hakikatin sesle duyurulması anlamını paylaşır | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch ve Lane’s Arabic-English Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| فَاصْدَعْ | Açıkça, haykırarak, kapalılığı kırarak tebliğ etmek | Tebliğ bağlamında, müşriklerin oluşturduğu baskı ve direnç duvarını hakikatle yarma emri (Hicr [15:94](https://lisan.digital/tr/ayet/15:94.md)). |
| مُتَصَدِّعًا | Saygı ve haşyetten parça parça yarılıp dağılmak | Varlık ve idrak bağlamında, Kur'an'ın ağırlığı karşısında dağın bile katılığına rağmen yarılacağını beyan (Haşr [59:21](https://lisan.digital/tr/ayet/59:21.md)). |
| الصَّدْعِ | Toprağın yarılarak içinden bitkinin fışkırması | Kozmik nizam bağlamında, gökten inen suyun ardından toprağın çatlayıp nebat vermesi yemini (Târık [86:12](https://lisan.digital/tr/ayet/86:12.md)). |
| يَصَّدَّعُونَ | İnsanların kesin fırkalara ve sınıflara ayrılması | Kıyamet bağlamında, insanların cennetlik ve cehennemlik olarak birbirlerinden geri dönülmez biçimde kopması (Rûm [30:43](https://lisan.digital/tr/ayet/30:43.md)). |
| يُصَدَّعُونَ | Başın sancıyla yarılır gibi ağrıması | Ahiret tasviri bağlamında, cennet içeceğinin dünyevi içkiler gibi baş ağrısı ve sersemlik vermemesi (Vâkıa [56:19](https://lisan.digital/tr/ayet/56:19.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Risaletin aleniyeti ve muhatap üzerindeki ilahi kelam baskısı | Peygamberin emri gizlemeden açıkça çatlatırcasına tebliğ etmesi ve haşyetle yarılma meselesi. | Hakikatin tavizsiz ayrımı ve bâtılı yarıp geçmesi. |
| Fıkıh | Zekât mallarının taksimi ve ortak mülkiyetin ayrılması | Zekât memurunun sürüyü iki eşit fırkaya ayırması (صِدْعَتَيْن) veya malların ifrazı. | Katı bir bütünün hak sahipleri arasında kesin sınırla ikiye bölünmesi. |
| Tefsir | Târık ve Hicr surelerindeki ontolojik ve tebliğsel çatlama | Nebatın yeri çatlatması ile hakikatin toplumsal cehaleti çatlatması arasındaki yapısal uyum. | Örtünün, sert kabuğun içten gelen güçle yırtılması. |
| Hadis | Baş ağrısı (sudâ') ve fitnelerin toplumu parçalaması | Şiddetli baş ağrısı için kökün kullanımı; toplumun fırkalara ayrılarak yeknesaklığını kaybetmesi. | Ağrının başı ikiye yarar gibi zonklaması; cemiyetin çatlaması. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Davet ve iman | Aleni tebliğ ve hak-bâtıl ayrımı | Gizliliği bitirme ve tarafları netleştirme | Hakikatin hiçbir diplomatik perde arkasına sığınmadan, şirk duvarını çatlatarak ortaya konmasıdır. | Kesin |
| İlmi | Fiziksel ve jeolojik süreçler | Kırılma, fay hattı ve nebat çıkışı | Basıncın yüzeyi yararak döngüyü sürdürmesi | Toprağın çatlaması, suyun tohumu uyandırması ve yer kabuğunun kırılması ilmi sürekliliktir. | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal kutuplaşma ve tasnif | Fırkalara ayrılma (infisal) | Safların ayrışması | Kıyamet günü veya kriz anlarında kitlelerin hakikate göre iki kesin blok haline gelmesidir. | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyetin ifrazı ve dağıtımı | Malın net parçalara bölünmesi | Mülkiyet sınırlarının berraklaşması | Ortak veya yığın halindeki malın kesin çizgilerle ayrılarak hak sahiplerine verilmesidir. | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kırılma mekaniği, çatlak ilerlemesi ve faylanma | Malzeme biliminde gerilim altındaki sert bir cismin kritik eşiği aştığında elastikiyetini kaybedip çatlaması ve jeolojide fay hatlarının ayrılmasıyla birebir örtüşür. | Kesin |
| Beşeri bilimler | Toplumsal polarizasyon ve aleniyet krizi | Sosyolojide homojen görünen bir toplumun dışsal veya ahlaki bir şok karşısında gizli çatlaklarının belirginleşip iki uzlaşmaz kampa bölünmesidir. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü sadece sıradan bir baş ağrısına (migren / sudâ') veya rastgele bir çatlamaya indirgeyerek tebliğdeki dönüştürücü gücünü unutmak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Toprağın bitki vermesinden dağın Kur'an karşısında parçalanmasına, peygamberin tebliğinden mahşerdeki kesin tasnife kadar uzanan topyekûn ontolojik bir yarıktır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Hicr [15:94](https://lisan.digital/tr/ayet/15:94.md) ayetindeki tebliği pasif bir anlatım zannederek, hakikatin bâtıl yapıyı sarsıcı ve çatlatıcı bir meydan okuma içerdiğini kavrayamamak. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hakikati sunuş biçiminin uzlaşmacı değil, statükoyu ve sahte bütünlükleri yarıcı, hak ile bâtılı cerrahi bir kesinlikle ayırıcı olduğunu gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Peygamberin açık davetle emrolunduğu Mekkî ayetlerde, ahiretteki kesin ayrışma sahnelerinde ve yerin diriliş delillerinin sergilendiği kozmolojik ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Hakikatin dile getirilmesini yalnızca yatıştırıcı bir teselli zanneden algıyı düzeltir; hakikatin sert yapılara çarptığında onları çatlatacak bir kudrete sahip olduğunu hatırlatır. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Sert, katı ve monolitik bir nesnenin (cam, kaya, kuru zemin) iç gerilim veya dış darbeyle yarılarak iki belirgin hatta ayrılması.
- Soyut anlam: Gizli kalmış, bastırılmış veya dirençle örtülmüş bir hakikatin aleni bir tebliğle direnç duvarını parçalayıp görünür hale gelmesi ve safları kesin biçimde ayırması.
- Sistematik karşılık: Bir sistemdeki potansiyel gerilimin kritik noktaya ulaşması sonucu homojen yapının bozularak iki zıt veya ayrık faza geçmesi (faz ayrışması ve kırılma).
- LaTeX modeli: $$S \xrightarrow{\sigma \ge \sigma_c} S_1 \cup S_2 \quad \text{burada} \quad S_1 \cap S_2 = \emptyset$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $S$ başlangıçtaki sert ve bütüncül yapıyı temsil eder. Bu yapı üzerine etki eden gerilim veya dış basınç $\sigma$, malzemenin kritik kırılma eşiği olan $\sigma_c$ değerine ulaştığında veya onu aştığında sistem çatlayarak iki ayrık bileşene ($S_1$ ve $S_2$) bölünür. Kesişimlerinin boş küme olması ($\emptyset$), صدع kökünün doğurduğu nihai ayrışmanın kesinliğini, tarafların birbiriyle kaynaşamaz biçimde fırkalara ayrılışını ve hakikatin sınırlarının berraklığını ifade eder.

## Geçtiği ayetler (5 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D8%AF%D8%B9/occurrences?meal=IK

### [Hicr 15:94](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B9/ayet/15:94.md) — فَاصْدَعْ

فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ

Meal (IK): Sen; emrolunduğun şeyi açıkça söyle ve müşriklere aldırış etme.

### [Rum 30:43](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B9/ayet/30:43.md) — يَصَّدَّعُونَ

فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ الْقَيِّمِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا مَرَدَّ لَهُ مِنَ اللَّهِ يَوْمَئِذٍ يَصَّدَّعُونَ

Meal (IK): Reddine asla imkan bulunmayan, Allah’ın o günü gelmezden önce, yüzünü dosdoğru dine çevir. Ki o gün insanlar bölük bölük ayrılacaklardır.

### [Vakıa 56:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B9/ayet/56:19.md) — يُصَدَّعُونَ

لَا يُصَدَّعُونَ عَنْهَا وَلَا يُنْزِفُونَ

Meal (IK): Ondan baş ağrısına uğratılmayacakları gibi, akılları da giderilmez.

### [Haşr 59:21](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B9/ayet/59:21.md) — مُتَصَدِّعًا

لَوْ أَنْزَلْنَا هَذَا الْقُرْآنَ عَلَى جَبَلٍ لَرَأَيْتَهُ خَاشِعًا مُتَصَدِّعًا مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ وَتِلْكَ الْأَمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ

Meal (IK): Şayet Biz, bu Kur’an’ı bir dağa indirmiş olsaydık; sen, onun Allah’ın haşyetinden baş eğerek parça parça olduğunu görürdün. İşte Biz, bu misalleri insanlara anlatırız, belki düşünürler.

### [Tarık 86:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B9/ayet/86:12.md) — الصَّدْعِ

وَالْأَرْضِ ذَاتِ الصَّدْعِ

Meal (IK): Ve yarılan yere,

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Çatlak, yarık demektir. Yarma da denmektedir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B9/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين والصاد والدال معهما
ع ص د، ص ع د، د ع ص، ص د ع مستعملات ع د ص، د ص ع مهملان عصد: قلت لأبي الدُّقَيش: ما العَصْدُ? قال: تقليبك العصيدة في الطَّنجير بالمِعصدة. تقول: عَصَدَ يَعْصِدُ عَصْداً.
قلت: هل تعرفه العرب العاربة ببواديها? قال: نعم! أما سمعت قول غيلان:
على الرَّحْل ممّا منّه السير عاصد
أي: يذبذب رأسه ويضطرب شبه الناعس الذي يعصد لخفة رأسه. وقال بعضهم: العاصد في هذا البيت هو الميّت وهو خطأ.
والعِصواد: جلبة في بلية. تقول: عصدتهم العصاويد، وهم في عصواد من أمرهم، وفي عصواد بينهم، يعني البلايا والخصومات.
وجاءت الإبل عصاويد: يركب بعضها بعضاً. قال زائدة: أقول جاءت الإبل عصاويد أي: متفرقة وكذلك عصاويد الظلام لتراكبه.
وعَصَدَ البعيرُ إذا مات، قال غيلان:
.....		على الرحل ممّا منَّهُ السير عاصد
ويقال لخفة رأسه.
صعد: صعِد صعوداً، أي: ارتقَى مكاناً مشرفاً.
وأصعد إصعاداً، أي: صار مستقبل حدور نهرٍ أو وادٍ، أو أرضٍ أرفع من الأخرى. قال الشماخ:
لا يدركنّك إفراغي وتصعيدي
الإفراغ ههنا: الإنحدار. والصَّعود: طريق منخفض من أسفله إلى أعلاه.
والهَبُوط من أعلاه إلى أسفله. والجميع: أصعدة وأهبطة.
والصَّعود أيضاً بمنزلة الكَؤود من عقبة، وارتكاب مشقة في أمر. والعرب تؤنثه، وقول العرب: لأرهقنّك صَعودا، أي: لأجشمنّك مشقة من الأمر. واشتق ذلك، لأن الارتكاب في صَعود أشق من الارتكاب في هَبوط.
وقول الله عزّ وجلّ: " سَأُرْهِقُهُ صَعُوداً " أي: مشقة من العذاب، ويقال: بل هو جبل من جمرة واحدة يكلّف الكفرةُ ارتقاءه، فكلّما وضع رجله ليرتقي ذاب إلى أصله وركه. ثم تعود صحيحة مكانها، ويضربون بالمقامع.
والصَّعود: الناقة يموت ولدها، فترجع إلى فصيلها الأول فتَدرّ عليه، يقال: هو أطيب للبنها. وجمعها: صُعُد. قال خالد بن جعفر:
أمرتُ بها الرِّعاء ليكرموها		لها لبنُ الخلّية والصَّعـود
يعني مهره. أمر أن يُسقَى اللبن.
والصَّعيد: وجه الأرض قلّ أو كثر، تقول: عليك بالصَّعيد، أي: اجلس على الأرض وتَيَمَّم الصَّعيد، أي: خذ من غباره بكفيك للصلاة، قال الله عزّ وجلّ: " فتيمموا صعيداً طيبا " . قال ذو الرّمة:
قد استحلّوا قسمةَ السجـود		والمسحَ بالأيدي من الصّعيد
والصَّعدةُ القناة المستوية تنبت كذلك، ومن القصب أيضاً، وجمعه: صِعاد. قال:
......		خرير الريح في القصب الصّعاد
والصَّعدةُ من النّساء: المستقيمة التامّة، كأنّها صَعْدَةٌ، فإذا جمعت للمرأة قلت: ثلاث صَعْدات، جزم، لأنه نعت، وجمع القناة: صَعَدات مثقّلة. لأنّه اسم.
والصُّعدَاء: تنفّس بتوجّع. قال:
وما اقترأتُ كتاباً منك يبلُغُنـي		إلاّ تنفّست من وجدٍ بكم صُعَدا
ويقال للحديقة إذا خربت، وذهب شجرها: صارت صعيداً، أي: أرضاً مستوية.
وقال زائدة: الصَّعدةُ: الاتانُ، والجمع صِعاد وصَعَدات.
وتقول: افعل كذا وكذا فصاعد، أي: فما فوق.
دعص: الدِّعْص: قَوْزٌ من الرمل مثل التلال. الواحدة: دِعصة. ويقال دِعْصَة، ودِعْص فمن أنّثه يريد به رملة، ومن ذكّره يريد به الكثيب.
والمندعص: الشيء الميّت إذا انفسخ، شبه بالدِّعْص لورمه أو ضعفه.
قال:
كدِعْص النقا يمشي الوليدان فوقه		.....
صدع: الصَّدَع: الفتيّ من الأوعال. والرّجل الشاب المستقيم القناة. قال:
قد يَتْرُكُ الدّهُر في خلقاءَ راسـيةٍ		وَهْياً ويُنْزِلُ منها الأَعْصَمَ الصَّدَعَا
والصَّدْعُ: شقّ في شيء له صلابة. وصَدَعْتُ الفلاةَ قطعتُ وسطَ جوزِها. والنَّهْرُ تَصْدَعُ في وسطه فتشقّه شقاً.
والرّجلُ يَصْدَعُ بالحق: يتكلّم به جهاراً، قال أبو ذؤيب:
فكَـأَنَّـهُـنَّ رِبـابَةٌ وكـأنَّـهُ		يَسَرٌ يُفيضُ على القِداحِ ويَصْدَعُ
أي: يبين سهم كلّ إنسان له مُعلناً.
والصَّدْعُ: نبات الأرض لأنه يصدع الأرض، والأرض تتصدَّع عنه.
والصَّديعُ: انصداع الصبح. قال:
ترى السِّرْحانَ مفترشاً يديه		كأن بياضَ لَبَّتِـهِ صـديعُ
ويقال: بل الصديعُ رقعةٌ جديدةٌ في ثوبٍ خَلَقٍ.
والصُّداع: وجعُ الرأس، صُدِّع الرجلُ تصديعاً، ويجوز صُدِعَ فهو مصدوع في الشعر.
صدَّعْتُهم فَتَصَدَّعوا، أي: فرّقتهم فتفرّقوا.
وإذا تغيّب الرجل فاراًّ في الأرض يقال: تَصدعُ به الأرض. اشتقاقه من الصَّدْعِ، وهو الشق والفعل اللازم: انصدع انصداعاً.
والصَّديع: جبل.

##### Türkçe

باب **العين** و**الصاد** و**الدال** معهما

**ع ص د**، **ص ع د**، **د ع ص**، **ص د ع** kullanımdadır; **ع د ص**، **د ص ع** ihmâl edilmiştir.

**عصد**: Ebû ed-Dukkayş’e dedim: **العَصْدُ** nedir? Dedi: **العصيدة**’yi **الطَّنجير** içinde **المِعصدة** ile çevirip karıştırmandır. Dersin ki: **عَصَدَ يَعْصِدُ عَصْداً**.

Dedim: Bedevîler, bozkırlarındaki saf Araplar onu bilir mi? Dedi: Evet! Gıylân’ın sözünü işitmedin mi:
على الرَّحْل ممّا منّه السير عاصد
Yani: başını sallar ve çalkalanır; başının hafifliğinden dolayı **يعصد** eden, uyuklayan kimseye benzer. Bazıları dedi ki: Bu beyitteki **العاصد** ölüdür; bu hatadır.

**والعِصواد**: bir belâ içinde gürültüdür. Dersin ki: **عصدتهم العصاويد**; onlar işlerinden bir **عصواد** içindedirler ve aralarında bir **عصواد** içindedirler; yani belâlar ve çekişmeler.

Develer **عصاويد** geldi: bazısı bazısına biner. Zâide dedi: “Develer **عصاويد** geldi” derim; yani: dağınık; karanlığın **عصاويد**’i de böyledir, onun üst üste binmesinden dolayı.

**وعَصَدَ البعيرُ**: öldüğü zaman. Gıylân dedi:
.....		على الرحل ممّا منَّهُ السير عاصد
Ve başının hafifliği için söylenir.

**صعد**: **صعِد صعوداً**; yani: yüksek bir yere yükseldi.

**وأصعد إصعاداً**: yani: bir nehrin yahut vadinin inişine karşı yöneldi; yahut bir yerden daha yüksek bir araziye (yöneldi). Eş-Şemmâh dedi:
لا يدركنّك إفراغي وتصعيدي
Burada **الإفراغ**: iniştir. **والصَّعود**: aşağısından yukarısına doğru (giden) alçak bir yoldur.

**والهَبُوط**: yukarısından aşağısına (doğru olandır). Hepsi: **أصعدة** ve **أهبطة**.

**والصَّعود** ayrıca, bir geçitte **الكَؤود** menzilesindedir; ve bir işte zorluğa girişmektir. Araplar onu müennes yapar. Arapların sözü: **لأرهقنّك صَعودا**; yani: işten bir meşakkati sana yükleteceğim. Bu ondan türetilmiştir; çünkü **صَعود**’da girişim, **هَبوط**’da girişimden daha zordur.

Azîz ve Celîl olan Allah’ın sözü: **" سَأُرْهِقُهُ صَعُوداً "**; yani: azaptan bir meşakkat. Ve denilir ki: bilakis o, tek bir kor parçasından bir dağdır; kâfirlere onun üzerine yükselmek yükletilir; her ne zaman ayağını yükselmek için koysa, aslına ve kalçasına kadar erir. Sonra yerinde sağlam olarak geri döner; ve tokmaklarla vurulurlar.

**والصَّعود**: yavrusu ölen dişi deve; sonra ilk yavrusuna döner de ona süt verir; denilir ki: onun sütü için daha hoştur. Çoğulu: **صُعُد**. Hâlid b. Ca‘fer dedi:
أمرتُ بها الرِّعاء ليكرموها		لها لبنُ الخلّية والصَّعـود
Yani: tayını. Sütün içirilmesini emretti.

**والصَّعيد**: yerin yüzüdür; az olsun çok olsun. Dersin ki: **عليك بالصَّعيد**; yani: yere otur. Ve **تَيَمَّم الصَّعيد**; yani: namaz için onun tozundan iki avucunla al. Azîz ve Celîl olan Allah dedi: **" فتيمموا صعيداً طيبا "**. Zû’r-Rumme dedi:
قد استحلّوا قسمةَ السجـود		والمسحَ بالأيدي من الصّعيد

Ve **الصَّعدةُ**: düzgün kamıştır; böyle biter; kamıştan da olur. Çoğulu: **صِعاد**. Dedi:
......		خرير الريح في القصب الصّعاد

Ve kadınlardan **الصَّعدةُ**: düzgün, tam olan (kadın); sanki o bir **صَعْدَةٌ**’dir. Kadın için çoğul yaptığında: **ثلاث صَعْدات** dersin; cezm (sükûn) ile; çünkü o bir sıfattır. Kamışın çoğulu: **صَعَدات** şeddeli (ağır)dır; çünkü o bir isimdir.

**والصُّعدَاء**: acıyla nefes almadır. Dedi:
وما اقترأتُ كتاباً منك يبلُغُنـي		إلاّ تنفّست من وجدٍ بكم صُعَدا

Bahçe harap olup ağacı gittiğinde ona denilir: **صارت صعيداً**; yani: düz bir arazi oldu.

Zâide dedi: **الصَّعدةُ**: dişi eşektir; çoğul: **صِعاد** ve **صَعَدات**.

Ve dersin ki: şöyle şöyle yap, sonra **فصاعد**; yani: daha yukarısı.

**دعص**: **الدِّعْص**: kumdan bir tümsektir; tepeler gibidir. Tekili: **دِعصة**. Ve **دِعْصَة** denilir; ve **دِعْص** (denilir). Onu müennes yapan, onunla bir kumluğu kasteder; onu müzekker yapan, onunla kum tepesini kasteder.

**والمندعص**: ölü şey, çürüyüp dağıldığı zaman; şişkinliği yahut zayıflığı sebebiyle **الدِّعْص**’a benzetilmiştir.

Dedi:
كدِعْص النقا يمشي الوليدان فوقه		.....

**صدع**: **الصَّدَع**: dağ keçilerinin delikanlısıdır. Ve düzgün kamışlı (boylu) genç adamdır. Dedi:
قد يَتْرُكُ الدّهُر في خلقاءَ راسـيةٍ		وَهْياً ويُنْزِلُ منها الأَعْصَمَ الصَّدَعَا

**والصَّدْعُ**: sertliği olan bir şeyde yarıktır. Ve **صَدَعْتُ الفلاةَ**: onun cevizinin ortasını kestim. Ve nehir, ortasında **تَصْدَعُ** eder de onu bir yarıkla yarar.

Ve adam hak ile **يَصْدَعُ** eder: onu açıkça söyler. Ebû Züeyb dedi:
فكَـأَنَّـهُـنَّ رِبـابَةٌ وكـأنَّـهُ		يَسَرٌ يُفيضُ على القِداحِ ويَصْدَعُ
Yani: her insanın payını, ilan ederek açıklar.

**والصَّدْعُ**: yerin bitkisidir; çünkü yeri yarar; ve yer ondan **تتصدَّع** eder.

**والصَّديعُ**: sabahın yarılmasıdır. Dedi:
ترى السِّرْحانَ مفترشاً يديه		كأن بياضَ لَبَّتِـهِ صـديعُ
Ve denilir ki: bilakis **الصديعُ**, eski bir elbisede yeni bir yamadır.

**والصُّداع**: baş ağrısıdır. Adam **صُدِّع** edildi **تصديعاً**. Şiirde **صُدِعَ** caizdir; o hâlde o **مصدوع**’dur.

**صدَّعْتُهم فَتَصَدَّعوا**: yani: onları ayırdım da ayrıldılar.

Adam yeryüzünde kaçarak kaybolduğunda denilir: yeryüzü onu **تَصدعُ** etti. Onun iştikakı **الصَّدْع**’dandır; o da yarıktır. Lâzım fiil: **انصدع انصداعاً**.

**والصَّديع**: bir dağdır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B9/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الصَدْعُ: الشقُّ. يقال: صَدَعْتُهُ فانْصَدَعَ هو، أي انشقَّ. والصَديعُ: الصبحُ. والصَديعُ: الصِرْمَةُ من الإبل، والفِرْقَةُ من الغنم. وصَدَعْتُ الفلاةَ: قطعتها. وصَدَعْتُ الشيء: أظهرته وبيَّنته. ومنه قول أبي ذؤيب:
يَسَرٌ يُفيضُ على القِداحِ ويَصْدَعُ
يقال: صَدَعْتُ بالحقِّ، إذا تكلّمت به جهاراً. وقوله تعالى: "فاصْدَعْ بما تُؤْمَر". قال الفراء: أراد فاصْدَعْ بالأمر، أي أَظْهِرْ دينَكَ. أبو زيد: صَدَعْتُ إلى الشيء أَصدَعُ صُدوعاً: مِلْتُ إليه. وما صَدَعَكَ عن هذا الأمر، أي ما صرفك. والتَصْديعُ: التفريقُ. وتَصَدَّعَ القوم: تفرَّقوا. والصُداعُ: وجعُ الرأس. وصُدِّعَ الرجل تَصْديعاً. والصِدْعَةُ بالكسر: الصِرْمَةُ من الإبل والفِرْقَةُ من الغنم. يقال: صَدَعْتُ الغنم صِدْعَتَيْنِ، أي فِرْقتين، وكل واحدة منهما صِدْعَةٌ. ورجلٌ صَدْعٌ بالتسكين وقد يحرَّك، وهو الضربُ الخفيفُ اللحم الشابُّ. فأمَّا الوَعِلُ فلا يقال فيه إلا صَدَعٌ بالتحريك، وهو الوسط منها ليس بالعظيم ولا الصغير، ولكنه وَعِلٌ بين وَعِلين. وكذلك هو من الظباء والحُمُرِ. قال الراجز:
يا رُبَّ أَيَّازٍ من العُفْرِ صَدَعْ
تَقَبَّضَ الذئبُ إليه واجْتَمَعْ
يقال رأيت بين القوم صَدَعاتٍ، أي تفرّقاً في الرأي والهَوى.

##### Türkçe

**الصَدْعُ**: yarık. Denir ki: **صَدَعْتُهُ** de, o da **انْصَدَعَ**; yani yarıldı. Ve **الصَديعُ**: sabah. Ve **الصَديعُ**: develerden bir sürü parçası, koyunlardan bir grup. Ve **صَدَعْتُ الفلاةَ**: onu katettim. Ve **صَدَعْتُ الشيء**: onu ortaya çıkardım ve açıkladım. Ondan, Ebû Züeyb’in sözü:
يَسَرٌ يُفيضُ على القِداحِ ويَصْدَعُ
Denir ki: **صَدَعْتُ بالحقِّ**, onunla açıktan konuştum zaman. Ve O’nun (yüce) sözü: "فاصْدَعْ بما تُؤْمَر". Ferrâ dedi: Murad etti: **فاصْدَعْ بالأمر**; yani dinini ortaya çıkar. Ebû Zeyd: **صَدَعْتُ إلى الشيء أَصدَعُ صُدوعاً**: ona meylettim. Ve bu işten seni ne **صَدَعَكَ**, yani seni ne çevirdi. Ve **التَصْديعُ**: ayırma. Ve **تَصَدَّعَ القوم**: ayrıldılar. Ve **الصُداعُ**: baş ağrısı. Ve adam **صُدِّعَ** **تَصْديعاً**. Ve **الصِدْعَةُ** (kesre ile): develerden bir sürü parçası ve koyunlardan bir grup. Denir ki: **صَدَعْتُ الغنم صِدْعَتَيْنِ**, yani iki grup; ve onların her biri **صِدْعَةٌ**’dir. Ve bir adam **صَدْعٌ** (sükûn ile) ve bazen harekelenir; o, eti hafif (az) olan genç tiptir. Amma **الوَعِلُ** hakkında ancak hareke ile **صَدَعٌ** denir; o, ondan orta olandır; ne büyük ne küçük; fakat iki **وَعِلٌ** arasında bir **وَعِلٌ**’dir. Aynı şekilde o, ceylanlardan ve yaban eşeklerindendir. Râciz dedi:
يا رُبَّ أَيَّازٍ من العُفْرِ صَدَعْ
تَقَبَّضَ الذئبُ إليه واجْتَمَعْ
Denir: Kavim arasında **صَدَعاتٍ** gördüm; yani görüş ve hevada ayrılık.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B9/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والصاد مع الدال
عصد ، صدع ، صعد ، دعص : مستعملة
عصد : أبو عُبَيد عن أبي زيد : يقال : عَصَد فلان يَعْصِد عُصُوداً إذا مات . وأنشد شَمِر :
على الرحل ممَّا منَّه السَيْر عاصدُ
وقال الليث : العاصد ههنا : الذي يعصِد العَصِيدة أي يُديرها ويقلبها بالمِعْصَدة ، شبَّه الناعس به لِخَفَقان رأسه . قال : ومن قال : إنه أراد الميّت بالعاصد فقد أخطأ . ابن شُمَيل : تركتُهم في عِصْواد وهو الشَّرّ من قَتْل أو سِبَاب أو صَخَب . وقد عَصْوَدوا مُنْذُ اليوم عَصْوَدة أي صاحوا واقتتلوا .
وقال الليث : العِصْواد : جَلَبة في بَلِيَّة ، يقال : عَصَدتهم العَصَاوِيدُ ، وهم في عِصْواد بينهم ، يعني البلايَا والخُصُومات . قال : وجاءت الإبِل عَصَاوِيد : ركِب بعضُها بعضاً . وكذلك عصاويد الكلام . وقال ابن شُمَيل : العَصَاويد : العِطَاش من الإبِل . وقال ابن الأعرابيّ : رجُل عِصْواد : عَسِر شديد ، وامرأة عِصْواد : صاحبة شَرّ . وأنشد :
يا مَيَّ ذَات الطَوق والمِعضادِ
فدتْكِ كُلَّ رَعبَلٍ عِصْوادِ
ووِرْد عِصْواد : مُتْعِب وأنشد :
وفي القَرَب العِصواد للعِيس سائق
وقوم عَصَاوِيد في الحرب : يلازمون أقرانهم ولا يفارقونهم . وأنشد :
لمّا رأيتهمُ لا دَرْءَ دونهمُ
يدعُون لِحْيان في شُعث عصاويد
وفي ( نوادر الأعراب ) : يوم عَطَوَّد وعَطَرَّد وعَصَوَّد أي طويل . وركِب فلان عِصْوَدَّة وعِرْبَدَّة إذا ركِب رأيه . وقال أبو عُبَيدة : عَصَد الرجلُ المرأة عَصْداً ، وعَزَدها عَزْداً إذا جامعها . وقاله الليث . قال : ويقال : أعصِدْني حِمَارك أي أعِرْنيه لأُنْزِيه على أتَاني . قال : ورجل عَصِيد معصود : نَعْت سَوْء . ويقال : عصدتُه على الأمر عَصْداً إذا أكرهتَه عليه . والعَصْد : اللَيُّ ، وبه سمِّيت العَصِيدة .
صدع : قال الله جلّ وعزّ : ( فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ ) ( الحجر : 94 ) قال بعض المفسّرين : اجهَر بالقرآن . وقال أبو إسحاق : ( فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ ( : أظهِر ما تؤمَر به ، أُخِذ من الصَدِيع
وهو الصبح . قال : وتأويل الصَدْع في الزُجاج : أن يَبين بعضُه من بعض . وأخبرني المنذري عن الحَرّانيّ عن ابن السِكيت قال : الصَدْع : الفَصْل . وأنشد لجرير :
هو الخليفة فارضَوا ما قضاه لكم
بالحقّ يصدع ما في قوله جَنَفُ
قال : يصدع : يفصل ويُنْفِذ . وقال ذو الرُمَّة :
فأصبحت أرمي كلَّ شَبْح وحائل
كأني مُسَوَ قِسْمةَ الأرض صادع
يقول : أصبحت أرمي بعيني كل شَبْح وهو الشخص وحائل : كل شيء يتحرّك . يقول : لا يأخذني في عيني كسر ولا انثناء كأني مُسوّ ، يقول : كأني أريد قِسْمة هذه الأرض بين أقوام ، صادع : قاض ، يصدع : يَفْرُق بين الحقّ والباطل . وقال الفَرّاء : ( فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ ) ( الحجر : 94 ) أي اصدع بالأمر ، أقام ( ما ) مقام المصدر . وقال ابن عَرَفة : ( فاصدع بما تؤمر أي فرّق بين الحقّ والباطل ، من قوله جل وعزّ : ( مِنَ اللَّهِ ) ( الروم : 43 ) أي يتفرقون . وقال مجاهد : ( بما تؤمر أي بالقرآن . قلت : ويسمّى الصبح صَدِيعاً ، كما يسمّى فَلَقاً ؛ وقد انصدع وانفطر وانفلق وانفجر إذا انشقَّ . وقال الليث : الصَدْع : شَقّ في شيء له صلابة . قال : وصدعْت الفلاة أي قطعتها في وسط جَوْزها . وكذلك صَدَع النهرَ : شقَّه شَقّاً ، وصدع بالحقّ : تكلّم به جِهاراً . وقال الله تعالى : ( الرَّجْعِ وَالاََرْضِ ذَاتِ الصَّدْعِ ) ( الطارق : 12 ) قال الفرّاء : ذات الصدع : تتصدع بالنبات . وقال الليث : الصَدْع : نبات الأرض لأنه يصدع الأرض فتصدّع به . قال : والصَدِيع : انصداع الصبح ، والصَدِيع : رُقعةٌ جديدة في ثوب خَلَق . وقال لَبِيد :
دعي اللوم أو بِيني كشَقّ صَدِيع
قال بعضهم : هو الرِدَاء الذي شُقَّ صِدْعتين ، يضرب مثلاً لكل فُرْقة لا اجتماع بعدها . والصِدْعة والصَدِيع : قطعة من الظباء والغَنَم . وجَبَل صادع : ذاهب في الأرض طُولاً . وكذلك سَبِيل صادع ووادٍ صادع . وهذا الطريق يَصْدَع في أرض كذا وكذا . ويقال : رأيت بين القوم صَدَعات أي تفرّقاً في الرأي والهَوَى ، يقال : أصلِحوا ما فيكم من الصَدَعات أي اجتمِعوا ولا تتفرّقوا . وقال الليث : الصُدَاع : وَجَع الرأس ، وقد صُدِّع الرجل تصديعاً . قال : ويجوز في الشعر صُدِع فهو مصدوع بالتخفيف . وتصدّع القومُ : تفرّقوا . الحَرّاني عن ابن السكيت : الصَّدْع في الزُجَاجة والحائط وغيرهما . والصَدَع : الوَعِل بين الوَعِلين : ليس بالعظيم ولا بالشَّخْت . وكذلك هو من الظِباء . وأنشد :
يا رُبّ أبَّازٍ من العُفْر صَدَعْ
تقبَّض الذئبُ إليه فاجتَمَعْ
وقال الليث : الصَّدَع : الفَتِيّ من الأوعال . قال : ويقال : هو الرجل الشابّ المستقيم القناةِ . عمرو عن أبيه : الصَّدِيع : الثوب المشقَّق . والصديع : الصبح . أبو العباس عن ابن الأعرابي في قوله تعالى : ( فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ ( أي شُقّ جماعاتهم بالتوحيد .
وقال غيره : أظهِر التوحيد ولا تَخَفْ أحداً . وقال غيره : فرّق القول فيهم مجتمعين وفُرَادَى . قال ثعلب : وسمعت أعرابياً كان يحضر مجلس ابن الأعرابيّ يقول : معنى ( اصدع بما تؤمر ) أي اقصد بما تؤمر . قال : والعرب تقول : اصدَع فلاناً أي اقصده لأنه كريم . أبو عُبَيد عن أبي زيد : الصِرْمة والقِصْلة والحُدْرة : ما بين العشرة إلى الأربعين من الإبل ، فإذا بلغتْ سِتّين فهي الصِدْعة . وقال ابن السِكّيت : رجل صَدَع وصَدْع وهو الضَرْب الخفيف اللحِم ، وأما الوَعِل فلا يقال فيه إلا صَدَع : وَعِل بين وَعِلين .
صعد : قال الله جلّ وعزّ : ( إِذْ تُصْعِدُونَ وَلاَ تَلْوُونَ عَلَى أحَدٍ ) ( آل عمران : 153 ) الآية قال الفرّاء : الإصعاد : في ابتداء الأسفار والمخارج ؛ تقول أصعدنا من مكَّة وأصعدنا من الكوفة إلى خراسان ، ومن بغداد إلى خراسان وأشباه ذلك ، فإذا صعِدت في السُلَّم أو الدرجة وأشباهه قلت : صَعِدت ولم تقل : أصعدت . وقرأ الحسن : ( إذ تَصْعَدون ) جعل الصُعود في الجبل كالصعود في السُّلّم . وأخبرني المنذري عن الحَرّانيّ عن ابن السكيّت قال : يقال : صعِد في الجبل وأصعد في البلاد . ويقال : ما زلنا في صَعُود ، وهو المكان فيه ارتفاع . قال : وقال أبو صخر : يكون الناس في مباديهم ، فإذا يبِس البقلُ ودخل الحَرّ أخذوا إلى مَحَاضرهم ، فمن أمَّ القِبلة فهو مُصْعِد ، ومن أمّ العراق فهو منحدر . قلت : وهذا الذي قاله أبو صخر كلام عربيّ فصيح ، سمعت غير واحد من العرب يقول : عارضنا الحاجّ في مَصْعدهم أي في قصدهم مكَّة ، وعارضناهم في مُنْحَدرهم أي في مَرْجِعهم إلى الكوفة من مكّة . وقال ابن السِكّيت : قال لي عُمَارة : الإصعاد إلى نَجْد والحِجاز واليمن والانحدار إلى العراق والشام وعُمَان . قلت : وهذا يشاكل كلام أبي صخر . وقال الأخفش : أصعد في البلاد : سار ومضى ، وأصعد في الوادي : انحدر فيه ، وأمَّا صعِد فهو ارتقاء . أبو عُبَيد عن أبي زيد وأبي عمرو يقال : أصعد الرجل في البلاد حيث توجّه . وقال غيرهم : أصعدت السفينةُ إصعاداً : إذا مدَّت شِرَاعها فذهبت بها الريح صُعُداً . وقال الليث : صعِد إذا ارتقى ، واصَّعَّد يَصَّعَّدُ إصّعّاداً فهو مصَّعِّد إذا صار مستقبِل حَدُور أو نهر أو وادٍ أو أرض أرفع من الأخرى . قال : وصَعّد في الوادي إذا انحدر . قلت : والاصَّعَّاد عندي مثل الصُعُود ؛ قال الله تعالى : ( كَأَنَّمَا يَصَّعَّدُ فِى السَّمَآءِ ) ( الأنعام : 125 ) يقال : صعِد واصَّعّد واصَّاعَد بمعنى واحد . وقال الله تعالى : ( فَتَيَمَّمُواْ صَعِيداً طَيِّباً ) ( النِّساء : 43 ) قال الفرّاء في قوله تعالى : ( صَعِيداً جُرُزاً ) ( الكهف : 8 ) : الصعيد : التراب ، وقال غيره : هي المستوية . وقال أبو عُبَيدة في قول النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( إيّاكم والقُعود بالصُعُدات ) : قال : الصُعُدات : الطُرُق ، مأخوذة من الصَعيد ، وهو التراب . وجمع الصعيد صُعُد ، ثم صُعُدات جمع الجمع . وقال الشافعي فيما رُوِي لنا عن الربيع له : لا يقع اسم صَعِيد إلاّ على تراب ذي
غُبار . فأمّا البطحاء الغليظة والرقيقة والكَثِيب الغليظ فلا يقع عليه اسم صعيد وإن خالطه تراب أو صعيد أو مَدَر يكون له غُبَار كأن الذي خالطه الصعيدَ . قال : ولا يَتيَمم بنُورة ولا كُحل ولا زِرْنيخ ، وكل هذا حجارة . وقال أبو إسحاق بن السرِيّ : الصعيد : وجه الأرض . قال : وعلى الإنسان أن يضرب بيديه وجه الأرض ، ولا يبالي أكان في الموضع تراب أو لم يكن ؛ لأن الصعيد ليس هو التراب ، إنما هو وجه الأرض ، تراباً كان أو غيره . قال : ولو أن أرضاً كانت كلها صخراً لا تراب عليه ثم ضرب المتيمِّمُ يده على ذلك الصخر لكان ذلك طَهُوراً إذا مَسَح به وجهه . قال الله جلّ وعزّ : ( فَتُصْبِحَ صَعِيدًا زَلَقًا ) ( الكهف : 40 ) فأعلمك أن الصعيد يكون زَلَقاً .
والصُعُدات : الطُرُق ، وسمّي صَعيداً لأنه نهاية ما يُصْعَد إليه من باطن الأرض لا أعلم بين أهل اللغة اختلافاً فيه أن الصعيد وجه الأرض . قلت : وهذا الذي قاله أبو إسحاق أحسبه مذهب مالك ومن قال بقوله ولا أستيقنه . فأمَّا الشافعيّ والكوفيّون فالصعيد عندهم التراب . وقال الليث : يقال للحديقة إذا خَرِبت وذهب شَجْراؤها : قد صارت صعيداً أي أرضاً مستوية لا شجر فيها . شَمِر عن ابن الأعرابيّ : الصعيد : الأرضُ بعينها ، وجمعها صُعُدات وصِعْدان . وقال أبو عُبَيد : الصُعُدات : الطُرُق في قوله : ( إياكم والقعود بالصُعُدات ) . قال : وهي مأخوذة من الصَّعيد وهو التراب ، وجمعه صُعُد ثم صُعُدات مثلُ طريق وطُرُق وطُرُقات قال : وقال غيره : الصعيد : وجه الأرض البارزُ قلَّ أو كثر . تقول : عليك الصعيدَ أي اجلس على وجه الأرض .
وقال جرير :
إذا تَيْم ثوتْ بصعيد أرض
بكت من خُبْث لؤمهم الصعيدُ
وقال في أخرى :
والأطيبين من التراب صعيدا
سَلَمة عن الفرّاء ، قال : الصعيد : التراب ، والصعيد : الأرض ، والصعيد : الطريق يكون واسعاً وضيّقاً ، والصعيد : الموضع العريض الواسع . والصعيد : القبر .
وقال الله جلّ وعزّ : ( عَنِيداً سَأُرْهِقُهُ صَعُوداً ) ( المدَّثِّر : 17 ) قال الليث وغيره : الصَّعُود : ضِدّ الهَبُوط ، وهي بمنزلة العَقَبة الكَئُود ، وجمعها الأصْعِدة . ويقال : لأُرهِقَنَّك صَعُوداً أي لأُجشِّمنَّك مشقة من الأمر . وإنما اشتقوا ذلك لأن الارتفاع في صَعود أشقّ من الانحدار في هَبُوط . قال في قوله : ( عَنِيداً سَأُرْهِقُهُ صَعُوداً ( يعني مشقَّة من العذاب . ويقال : بَل جبل في النار من جَمْرة واحدة يكلَّف الكافر ارتقاءه ويُضرب بالمَقَامع ، فكلّما وضَعَ عليه رجله ذابت إلى أسفل وركه ، ثم تعود مكانها صحيحةً . قال : ومنه اشتُقّ تصعَّدني ذلك الأمرُ أي شقَّ عليَّ . وقال أبو عُبَيد في قول عُمَر : ما تصعَّدتني خُطْبة ، ما تصعَّدتني خُطْبة النكاح : أي ما تكاءدتني وما بَلَغت منّي وما جَهَدتني . وأصله من الصَّعُود وهي العَقَبة
الشاقَّة . وقال الليث : الصُعُد شجر يذاب منه القار . وقال غيره : التصعيد : الإذابة ، ومنه قيل : خَلّ مُصَعَّد وشراب مصعَّد إذا عولج بالنار حتى يَحُول عمَّا هو عليه ، لوناً وطعماً . أبو عبيد عن الأصمعيّ : إذا وَلَدت الناقة لغير تَمَام ولكنها خَدَجت لستة أشهر أو سبعة فعُطفت على ولدِ عامِ أوَّلَ فهي صَعُود . وقال الليث : الصَّعُود : الناقة يموت حُوارها فترجع إلى فَصِيلها فتدُرّ عليه ، وقال : هو أطيب لِلبنها . وأنشد :
لها لبن الخليَّة والصَّعُود
قلت : والقول ما قاله الأصمعيّ ، سماع من العرب ، ولا تكون صَعُوداً حتى تكون خادِجاً . أبو عبيد : الصَّعْدة : الأَلَّة ، وهي نحو مِن الْحَرْبة أو أصغر منها . وقال النضر : الصَّعْدة : القَنَاة . وقال الليث : هي القناة المستوية تنبت كذلك لا تحتاج إلى التثقيف ، وكذلك من القَصَب ، وجمعها الصِّعَاد . وأنشد :
صَعْدة نابتة في حائر
أينما الريحُ تُمَيِّلْها تمِلْ
وقال آخر :
خرير الريح في قَصَب الصِّعَاد
قال : والصَعْدة من النساء : المستقيمة كأنها صَعْدة قَناةٍ ، وجَوَارٍ صَعْدات ، خفيفة لأنه نعت . وثلاث صَعَدات لِلقنا مثقَّلة لأنه اسم . وقال ابن شُمَيل : رُوي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه خرج على صَعْدة يتبعها حُذَاقِيّ . قال : الصَعْدة : الأتَان الطويلة ، والْحُذَاقِيّ : الْجَحش . وقال الأصمعيّ : الصُّعَداء : هو التنفّس إلى فوق ، ممدود . وقولهم : صنع أو بلغ كذا وكذا فصاعداً أي فما فوق ذلك : وعُنُق صاعد أي طويل . ويقال : فلان يتبع صُعُداء معناه أنه يرفع رأسه ولا يطأطئه . وقال ابن شميل : يقال للناقة : إنها لفي صعيدة بازلَيها أي قد دنت ولَمَّا تَبْزُل ، وأنشد :
سَدِيس في صَعِيدة بازلَيها
عَبَنَّاة ولم تَسِق الْجَنِينا
زيادة من غير خطّ المصنِّف :
والصُّعْدُد : الصُّعُود وهي المشَقَّة ، قال :
أغشيتَهم عَوْصاء فيها صُعْدُد
أُردِف في آخره دال ، كما أُردف في دُخلل الرجل أي دخيله وبِطانته . والصَّعُوداء : الثنِيَّة الصعبة . وقال ابن مقبل :
وحدَّثته أن السبيل ثنِيَّة
صعوداء يدعو كل كهل وأمردا
وفي نفسه وصدره صَعْداء أي ما يتصاعده ويتكاءده ، قال الهذليّ :
وإن سيادة الأقوام فاعلم
لها صَعْداء مَطْلَعُها طويل
والصُّعَداء : الارتفاع . ومثاله من المصادر المُضَواء من المضيّ ، والمُطَواء من التمطّي ، والثُّوبَاء من التثاؤب ، والغُلَواء من الغلوّ ، قال ذو الرمّة :
قطعت بنهَّاض إلى صُعَدائه
إذا شمَّرت عن ساق خِمْس ذلاذلُه
والصَعْد : الجبل الطويل ، قال :
ولقد سموتُ إليك من جبل
دون السماء صَمَحْمَح صَعْدِ
والمَصْعَد : الْحَرّ المرتفع .
دعص : الدِعْص : الكَثِيب من الرمل المجتمِع . وجمعه دِعَصَة وأدعاص ، وهو أقل من الحِقْف . أبو عُبَيد عن أبي زيد : أدعصه الحَرُّ إدعاصاً إذا قتله ، وأهرأه البَرْد إذا قتله . الليث : المندعِص : الشيء الميّت إذا تفسَّخ ، شُبّه بالدِعْص لِوَرَمه . قال : وواحدة الدِعْص دِعْصَة . وفي ( نوادر الأعراب ) : دَعَص برجله ودَحَص ومحص وقَعَص إذا ارتكض . ويقال : أخَذْتُه مداعَصَة ومداغَصَة ومقاعصة ومرافصة ومحايصة ومتايَسة أي أخذته مُعَازَّة .

##### Türkçe

**باب العين والصاد مع الدال**
**عصد** ، **صدع** ، **صعد** ، **دعص** : kullanımdadır.

**عصد** : Ebû ʿUbeyd, Ebû Zeyd’den: Denir ki: **عَصَد** falan kimse **يَعْصِد** **عُصُوداً**; öldüğü zaman. Şemir inşad etti:
على الرحل ممَّا منَّه السَيْر عاصدُ
Leys dedi: **العاصد** burada: **العَصِيدة**’yi **يعصِد** eden, yani onu **بالمِعْصَدة** ile çevirip döndüren ve altüst eden kimsedir; başının çarpıntısı sebebiyle uyuklayanı ona benzetti. Dedi: **العاصد** ile ölüyü kastettiğini söyleyen kimse hata etmiştir. İbn Şümeyl: Onları **عِصْواد** içinde bıraktım; o da öldürme yahut sövüşme yahut gürültüden olan şerrin kendisidir. Ve bugün’den beri **عَصْوَدوا** **عَصْوَدة**; yani bağırdılar ve dövüştüler.

Leys dedi: **العِصْواد**: bir belâ içinde gürültüdür; denir ki: **عَصَدتهم العَصَاوِيدُ**; ve onlar aralarında **عِصْواد** içindedir; yani belâlar ve çekişmeler. Dedi: Develer **عَصَاوِيد** geldi: bazısı bazısına bindi. Ve sözün **عصاويد**’i de böyledir. İbn Şümeyl dedi: **العَصَاويد**: develerden susuz olanlardır. İbnü’l-Aʿrâbî dedi: **رجُل عِصْواد**: güç, şiddetli; **امرأة عِصْواد**: şer sahibi. İnşad etti:
يا مَيَّ ذَات الطَوق والمِعضادِ
فدتْكِ كُلَّ رَعبَلٍ عِصْوادِ
Ve **وِرْد عِصْواد**: yoran; ve inşad etti:
وفي القَرَب العِصواد للعِيس سائق
Ve savaşta **قوم عَصَاوِيد**: akranlarına yapışırlar ve onlardan ayrılmazlar. İnşad etti:
لمّا رأيتهمُ لا دَرْءَ دونهمُ
يدعُون لِحْيان في شُعث عصاويد
Ve (**نوادر الأعراب**)’da: **يوم عَطَوَّد** ve **عَطَرَّد** ve **عَصَوَّد**; yani uzun. Ve falan kimse **عِصْوَدَّة** ve **عِرْبَدَّة** bindi; kendi görüşüne bindiği zaman. Ebû ʿUbeyde dedi: Adam kadına **عَصَد** etti **عَصْداً**; ve ona **عَزَد** etti **عَزْداً**; onunla cima ettiği zaman. Leys de bunu söyledi. Dedi: Ve denir ki: **أعصِدْني حِمَارك**; yani onu bana ödünç ver, onu dişi eşeğimin üzerine sıçratayım. Dedi: Ve **رجل عَصِيد معصود**: kötü bir niteleme. Ve denir ki: Onu iş üzerine **عَصْداً** **عصدتُه**; onu ona zorladığım zaman. Ve **العَصْد**: bükmedir; onunla **العَصِيدة** adlandırıldı.

**صدع** : Allah جلّ وعزّ dedi: (**فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ**) (الحجر: 94). Müfessirlerden bazıları dedi: Kur’an’ı açıkça söyle. Ebû İshâk dedi: (**فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ**): emrolunduğunu ortaya çıkar; **الصَدِيع**’den alınmıştır; o da sabahtır. Dedi: Camda **الصَدْع**’ın te’vili: onun bir kısmının bir kısmından ayrılıp belirginleşmesidir. Münzirî bana, Harrânî’den, o da İbnü’s-Sikkît’ten haber verdi; dedi ki: **الصَدْع**: ayırmadır. Cerîr’den inşad etti:
هو الخليفة فارضَوا ما قضاه لكم
بالحقّ يصدع ما في قوله جَنَفُ
Dedi: **يصدع**: ayırır ve yürütür. Zü’r-Rumme dedi:
فأصبحت أرمي كلَّ شَبْح وحائل
كأني مُسَوَ قِسْمةَ الأرض صادع
Der ki: Her **شَبْح**’ı—o şahıstır—ve **حائل**’i—hareket eden her şeyi—gözümle atar oldum. Der ki: Gözümde kırılma ve bükülme beni tutmaz; sanki dümdüzüm. Der ki: Sanki bu toprağın taksimini kavimler arasında istiyorum; **صادع**: hükmeden; **يصدع**: hak ile bâtılın arasını ayırır. Ferrâ dedi: (**فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ**) (الحجر: 94) yani emri açıkça söyle; (**ما**)’yı masdarın yerine koydu. İbn ʿArafa dedi: (**فاصدع بما تؤمر**) yani hak ile bâtılın arasını ayır; Allah جلّ وعزّ’ün sözü olan (**مِنَ اللَّهِ**) (الروم: 43) yani ayrışırlar, sözünden. Mücâhid dedi: (**بما تؤمر**) yani Kur’an ile. Dedim: Sabah **صَدِيعاً** diye adlandırılır; **فَلَقاً** diye adlandırıldığı gibi; ve **انصدع** ve **انفطر** ve **انفلق** ve **انفجر**; yarıldığı zaman. Leys dedi: **الصَدْع**: sertliği olan bir şeyde yarıktır. Dedi: **وصدعْت الفلاة**; yani onu, ortasındaki genişliğinde kestim. Ve aynı şekilde: **صَدَع النهرَ**: onu yarıp yarmadır; ve **صدع بالحقّ**: onu açıkça konuştu. Allah تعالى dedi: (**الرَّجْعِ وَالاََرْضِ ذَاتِ الصَّدْعِ**) (الطارق: 12). Ferrâ dedi: **ذات الصدع**: bitki ile yarılır. Leys dedi: **الصَدْع**: yerin bitkisidir; çünkü yeri yarar da onunla yer yarılır. Dedi: **الصَدِيع**: sabahın yarılmasıdır; ve **الصَدِيع**: eski bir elbisede yeni bir yamadır. Lebîd dedi:
دعي اللوم أو بِيني كشَقّ صَدِيع
Bazıları dedi: O, iki **صِدْعة** olarak yarılmış ridâdır; kendisinden sonra birleşme olmayan her ayrılığa misal vurulur. Ve **الصِدْعة** ve **الصَدِيع**: ceylanlardan ve koyunlardan bir parçadır. **جَبَل صادع**: yerde boyuna uzayıp giden. Ve aynı şekilde **سَبِيل صادع** ve **وادٍ صادع**. Ve bu yol, filan filan yerde **يَصْدَع**. Ve denir ki: Kavim arasında **صَدَعات** gördüm; yani görüşte ve hevada ayrılık. Denir ki: Sizdeki **الصَدَعات**’ı düzeltin; yani toplanın ve ayrılmayın. Leys dedi: **الصُدَاع**: baş ağrısıdır; ve adam **صُدِّع** **تصديعاً**. Dedi: Şiirde hafifletmeyle **صُدِع**; o da **مصدوع** olur, caizdir. Ve **تصدّع القومُ**: ayrıldılar. Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: **الصَّدْع** camda, duvarda ve başkalarında. Ve **الصَدَع**: iki **وَعِل** arasında olan **وَعِل**; ne büyük ne de çok iri. Ve ceylanlardan da böyledir. İnşad etti:
يا رُبّ أبَّازٍ من العُفْر صَدَعْ
تقبَّض الذئبُ إليه فاجتَمَعْ
Leys dedi: **الصَّدَع**: dağ keçilerinin delikanlı olanıdır. Dedi: Ve denir ki: O, mızrağı düzgün, genç adamdır. Amr, babasından: **الصَّدِيع**: yarılmış elbisedir. Ve **الصديع**: sabahtır. Ebû’l-ʿAbbâs, İbnü’l-Aʿrâbî’den, Allah تعالى’nın sözü hakkında: (**فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ**) yani tevhid ile onların topluluklarını yar.

Başkası dedi: Tevhidi ortaya çıkar ve kimseden korkma. Başkası dedi: Onlar toplu iken ve tek tek iken sözde aralarını ayır. Saʿleb dedi: İbnü’l-Aʿrâbî’nin meclisine devam eden bir bedevîyi işittim, diyordu ki: (**اصدع بما تؤمر**)’ün manası: emrolunduğun şeye yönel. Dedi: Araplar der ki: **اصدَع فلاناً**; yani ona yönel; çünkü o kerimdir. Ebû ʿUbeyd, Ebû Zeyd’den: **الصِرْمة** ve **القِصْلة** ve **الحُدْرة**: develerden on ile kırk arasıdır; altmışa ulaştığı zaman o **الصِدْعة**’dır. İbnü’s-Sikkît dedi: **رجل صَدَع** ve **صَدْع**: eti hafif olan tiptir; ama **الوَعِل** hakkında ancak **صَدَع** denir: iki **وَعِل** arasında bir **وَعِل**.

**صعد** : Allah جلّ وعزّ dedi: (**إِذْ تُصْعِدُونَ وَلاَ تَلْوُونَ عَلَى أحَدٍ**) (آل عمران: 153) ayet. Ferrâ dedi: **الإصعاد**: seferlerin ve çıkışların başlangıcındadır; dersin ki: Mekke’den **أصعدنا** ve Kûfe’den Horasan’a **أصعدنا**; ve Bağdat’tan Horasan’a ve bunun benzerleri. Merdivende yahut basamakta ve benzerlerinde yükseldiğin zaman **صَعِدت** dersin, **أصعدت** demezsin. Hasan okudu: (**إذ تَصْعَدون**) dağda yükselmeyi merdivende yükselme gibi kıldı. Münzirî bana, Harrânî’den, o da İbnü’s-Sikkît’ten haber verdi; dedi ki: Dağda **صعِد** denir, beldelerde **أصعد** denir. Ve denir ki: Biz hâlâ **صَعُود** içindeyiz; o, içinde yükselti olan yerdir. Dedi: Ebû Sahr dedi: İnsanlar başlangıç yerlerinde olurlar; ot kuruyup sıcak girince konak yerlerine giderler; kıbleye yönelen **مُصْعِد**’dir, Irak’a yönelen ise inendir. Dedim: Ebû Sahr’ın söylediği bu, fasih Arapça sözdür; Araplardan birden fazlasını işittim, derlerdi ki: Hacılarla onların **مَصْعد**’larında karşılaştık; yani Mekke’yi kastetmelerinde; ve onların **مُنْحَدر**’larında karşılaştık; yani Mekke’den Kûfe’ye dönüşlerinde. İbnü’s-Sikkît dedi: ʿUmâra bana dedi: **الإصعاد** Necd’e, Hicaz’a ve Yemen’e; **الانحدار** Irak’a, Şam’a ve Umân’a. Dedim: Bu, Ebû Sahr’ın sözüne benzer. Ahfeş dedi: Beldelerde **أصعد**: yürüdü ve geçti; vadide **أصعد**: onda aşağı indi; ama **صعِد**: yükselmedir. Ebû ʿUbeyd, Ebû Zeyd ve Ebû ʿAmr’dan: Denir ki: Adam beldelerde nereye yönelirse **أصعد**. Başkaları dedi: Gemi **أصعدت** **إصعاداً**: yelkenini uzatıp rüzgâr onu yukarı götürdüğü zaman. Leys dedi: **صعِد** yükseldiği zaman; ve **اصَّعَّد يَصَّعَّدُ إصّعّاداً**; o da **مصَّعِّد** olur; bir inişin yahut nehrin yahut vadinin yahut bir yerin diğerinden daha yüksek olanının karşısına geçtiği zaman. Dedi: Vadide **صَعّد**; onda aşağı indiği zaman. Dedim: **الاصَّعَّاد** benim yanımda **الصُعُود** gibidir; Allah تعالى dedi: (**كَأَنَّمَا يَصَّعَّدُ فِى السَّمَآءِ**) (الأنعام: 125). Denir ki: **صعِد** ve **اصَّعّد** ve **اصَّاعَد**; tek bir manadadır. Allah تعالى dedi: (**فَتَيَمَّمُواْ صَعِيداً طَيِّباً**) (النِّساء: 43). Ferrâ, Allah تعالى’nın sözü hakkında: (**صَعِيداً جُرُزاً**) (الكهف: 8): **الصعيد**: topraktır, dedi. Başkası dedi: o, düz olandır. Ebû ʿUbeyde, Peygamber’in (صلى الله عليه وسلم) sözü hakkında: (**إيّاكم والقُعود بالصُعُدات**): dedi ki: **الصُعُدات**: yollardır; **الصَعيد**’den alınmıştır; o da topraktır. **الصعيد**’in çoğulu **صُعُد**’dur; sonra **صُعُدات** çoğulun çoğuludur. Şâfiʿî, Rebîʿ yoluyla bize rivayet edilende dedi: **صَعِيد** adı ancak tozlu toprağa düşer. Ama kaba ve ince çakıllık ve kaba kum tepeciği üzerine **صعيد** adı düşmez; ona toprak karışsa bile; yahut tozu olan bir **مَدَر**; sanki ona **الصعيد** karışmış gibidir. Dedi: Kireçle, sürmeyle, zırnıkla teyemmüm edilmez; bunların hepsi taştır. Ebû İshâk b. es-Serî dedi: **الصعيد**: yerin yüzüdür. Dedi: İnsana, iki eliyle yerin yüzüne vurmak gerekir; yerde toprak olsun yahut olmasın aldırmaz; çünkü **الصعيد** toprak değildir; ancak yerin yüzüdür; toprak da olsa başkası da olsa. Dedi: Eğer bir yer bütünüyle kaya olsa, üzerinde toprak olmasa; sonra teyemmüm eden elini o kayaya vursa; onunla yüzünü mesh ettiği zaman bu, temizleyici olurdu. Allah جلّ وعزّ dedi: (**فَتُصْبِحَ صَعِيدًا زَلَقًا**) (الكهف: 40); böylece sana bildirdi ki **الصعيد** kaygan olur.

Ve **الصُعُدات**: yollardır; ve **صَعيداً** diye adlandırıldı; çünkü yerin içinden yukarı çıkılan şeyin nihayetidir. Dil ehli arasında, **الصعيد**’in yerin yüzü olduğu hususunda ihtilaf bilmiyorum. Dedim: Ebû İshâk’ın söylediği bu, Malik’in ve onun sözüyle söyleyenin mezhebi olsa gerektir; fakat onu kesin bilmiyorum. Ama Şâfiʿî ve Kûfelilerde **الصعيد** onların yanında topraktır. Leys dedi: Bahçeye, harap olup ağaçları gidince denir ki: **قد صارت صعيداً**; yani içinde ağaç olmayan düz yer oldu. Şemir, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **الصعيد**: yerin kendisidir; çoğulu **صُعُدات** ve **صِعْدان**. Ebû ʿUbeyd dedi: **الصُعُدات**: (**إياكم والقعود بالصُعُدات**) sözünde yollardır. Dedi: O, **الصَّعيد**’den alınmıştır; o da topraktır; çoğulu **صُعُد** sonra **صُعُدات**; **طريق** ve **طُرُق** ve **طُرُقات** gibi. Dedi: Başkası dedi: **الصعيد**: yerin dışa çıkık yüzüdür; az da olsa çok da olsa. Dersin ki: **عليك الصعيدَ**; yani yerin yüzüne otur.

Cerîr dedi:
إذا تَيْم ثوتْ بصعيد أرض
بكت من خُبْث لؤمهم الصعيدُ
Ve başka birinde dedi:
والأطيبين من التراب صعيدا
Seleme, Ferrâ’dan: dedi ki: **الصعيد**: topraktır; ve **الصعيد**: yerdir; ve **الصعيد**: yol; geniş de olur dar da. Ve **الصعيد**: geniş, yayvan yer. Ve **الصعيد**: kabirdir.

Allah جلّ وعزّ dedi: (**عَنِيداً سَأُرْهِقُهُ صَعُوداً**) (المدَّثِّر: 17). Leys ve başkaları dedi: **الصَّعُود**: inişin zıddıdır; o, zorlu yokuş gibidir; çoğulu **الأصْعِدة**. Ve denir ki: Sana mutlaka **صَعُوداً** yükleteceğim; yani işten bir meşakkati sana mutlaka yükleteceğim. Bunu ancak, yükselmenin **صَعود**’da inişten daha zor olmasından türettiler. Dedi: (**عَنِيداً سَأُرْهِقُهُ صَعُوداً**) sözünde: azaptan bir meşakkat demektir. Ve denir ki: Ateşte tek bir kor parçasından bir dağdır; kâfire ona tırmanması yükletilir ve tokmaklarla vurulur; her ne zaman ayağını onun üzerine koysa, aşağıya doğru kalçasına kadar erir; sonra yerinde sağlam olarak geri döner. Dedi: Bundan türedi: **تصعَّدني** o iş; yani bana ağır geldi. Ebû ʿUbeyd, ʿUmar’ın sözü hakkında: **ما تصعَّدتني خُطْبة**; nikâh hutbesi beni **ما تصعَّدتني**; yani beni zorlamadı, benden bir şeye ulaşmadı, beni yormadı. Aslı **الصَّعُود**’dandır; o da zor yokuştur. Leys dedi: **الصُعُد**: katranın eritildiği ağaçtır. Başkası dedi: **التصعيد**: eritmedir; bundan denildi: **خَلّ مُصَعَّد** ve **شراب مصعَّد**; ateşle muamele edilip bulunduğu hâlden renk ve tatça dönüştürüldüğü zaman. Ebû ʿUbeyd, Asmaʿî’den: Dişi deve tam vaktinden önce doğurur da altı ay yahut yedi ayda düşük yaparsa; sonra bir önceki yılın yavrusuna meylettirilirse o **صَعُود**’dur. Leys dedi: **الصَّعُود**: yavrusu ölen dişi devedir; sonra kendi **فَصِيل**’ine döner de ona süt verir. Dedi: O, sütü için daha hoştur. İnşad etti:
لها لبن الخليَّة والصَّعُود
Dedim: Söz, Asmaʿî’nin söylediğidir; Araplardan işitmedir; ve **صَعُوداً** olmaz, ta ki düşük yapmış oluncaya kadar. Ebû ʿUbeyd: **الصَّعْدة**: **الأَلَّة**’dir; o da mızraktan türünden yahut ondan küçüktür. Nadr dedi: **الصَّعْدة**: **القَنَاة**’dır. Leys dedi: O, düzgün mızrak kamışıdır; öyle biter, düzeltmeye ihtiyaç duymaz; kamıştan olan da böyledir; çoğulu **الصِّعَاد**. İnşad etti:
صَعْدة نابتة في حائر
أينما الريحُ تُمَيِّلْها تمِلْ
Bir başkası dedi:
خرير الريح في قَصَب الصِّعَاد
Dedi: Kadınlardan **الصَعْدة**: düzgün olan; sanki bir mızrak **صَعْدة**’si gibidir. Ve **جَوَارٍ صَعْدات**; hafif (tahfîf)tir; çünkü o sıfattır. Ve mızraklar için **ثلاث صَعَدات**; ağır (tathqîl)dir; çünkü o isimdir. İbn Şümeyl dedi: Peygamber’den (صلى الله عليه وسلم) rivayet edildi: **صَعْدة** üzerine çıktı; onu **حُذَاقِيّ** izliyordu. Dedi: **الصَعْدة**: uzun dişi eşektir; ve **الْحُذَاقِيّ**: sıpadır. Asmaʿî dedi: **الصُّعَداء**: yukarıya doğru nefes almadır; uzatılmıştır. Ve sözleri: falan yaptı yahut filana ulaştı, sonra **فصاعداً**; yani onun üstü. Ve **عُنُق صاعد**: yani uzun. Ve denir ki: Falan kimse **صُعُداء** izler; manası: başını kaldırır ve eğmez. İbn Şümeyl dedi: Dişi deveye denir ki: O, iki **بازِل**’i bakımından **صعيدة** içindedir; yani yaklaştı ama henüz **تَبْزُل** olmadı. İnşad etti:
سَدِيس في صَعِيدة بازلَيها
عَبَنَّاة ولم تَسِق الْجَنِينا

Müellifin hattı dışında bir ziyade:
Ve **الصُّعْدُد**: **الصُّعُود**’dur; o da meşakkattir. Dedi:
أغشيتَهم عَوْصاء فيها صُعْدُد
Sonuna bir **دال** eklendi; **دُخلل الرجل**’de eklendiği gibi; yani onun içlisi ve sırdaşı. Ve **الصَّعُوداء**: zor geçit. İbn Mukbil dedi:
وحدَّثته أن السبيل ثنِيَّة
صعوداء يدعو كل كهل وأمردا
Ve onun nefsinde ve göğsünde **صَعْداء** vardır; yani ona yükselen ve onu zorlayan şey. Hüzeli dedi:
وإن سيادة الأقوام فاعلم
لها صَعْداء مَطْلَعُها طويل
Ve **الصُّعَداء**: yükselmedir. Bunun misali masdarlardan: **المُضَواء** (yürüyüşten **المضيّ**), **المُطَواء** (gerinmeden **التمطّي**), **الثُّوبَاء** (esnemeden **التثاؤب**), **الغُلَواء** (aşırılıktan **الغلوّ**). Zü’r-Rumme dedi:
قطعت بنهَّاض إلى صُعَدائه
إذا شمَّرت عن ساق خِمْس ذلاذلُه
Ve **الصَعْد**: uzun dağdır. Dedi:
ولقد سموتُ إليك من جبل
دون السماء صَمَحْمَح صَعْدِ
Ve **المَصْعَد**: yüksek sıcaklıktır.

**دعص** : **الدِعْص**: birikmiş kumdan kum tepeciğidir. Çoğulu **دِعَصَة** ve **أدعاص**’tır; ve o, **الحِقْف**’ten daha azdır. Ebû ʿUbeyd, Ebû Zeyd’den: Sıcak onu **أدعصه** **إدعاصاً**; yani onu öldürdüğü zaman. Ve soğuk onu **أهرأه**; onu öldürdüğü zaman. Leys: **المندعِص**: ölü şey; çürüyüp dağıldığı zaman; şişmesi sebebiyle **الدِعْص**’a benzetildi. Dedi: **الدِعْص**’ın bir tanesi **دِعْصَة**’dır. Ve (**نوادر الأعراب**)’da: Ayağıyla **دَعَص** etti ve **دَحَص** ve **محص** ve **قَعَص**; yani tepinip durduğu zaman. Ve denir ki: Onu **مداعَصَة** ve **مداغَصَة** ve **مقاعصة** ve **مرافصة** ve **محايصة** ve **متايَسة** ile aldım; yani onu çekişerek aldım.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B9/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الصاد والدال وما يثلثهما)
(صدر) الصاد والدال والرَّاء أصلان صحيحان، أحدُهما يدلُّ على خلاف الوِرْد، والآخر صَدْر الإنسان وغيره.
فالأوّلُ قولُهم: صَدَرَ عن الماءِ، وصَدَرَ عن البِلاد، إذا كان وَرَدَها ثمَّ شَخَصَ عنها.
وقال الأَحْمَر([1]): يقال صَدَرْتُ عن البِلادِ صَدَراً، وهو الاسم، فإن أردْتَ المصدر جزمت الدَّال. وأنشد:
وليلةٍ قد جَعَلْتُ الصُّبْحُ موعدَها *** صَدْرَ المطيَّة حتَّى تعرِفَ السَّدَفا([2])صَدْر المطية مصدر.
وأمَّا الآخر فالصَّدر للإنسان، والجمع صُدور، قال الله تعالى: ﴿ولَكِنْ تَعْمَى القُلُوبُ الَّتِي في الصُّدور﴾ [الحج 46]، ثم يشتقُّ منه. فالصِّدار: ثوبٌ يُغطِّي الرَّأس والصَّدْر. والصِّدَار: سِمةٌ على صدر البعير. والتَّصدير: حبل يُصدَّر به البعير لئلاَّ يُرَدَّ حِمْلُهُ إلى خَلْفه. والمُصَّدر: الأَسَد، سُمِّيَ بذلك لقوّة صَدْرِهِ. والمصدور: الذي يشتكى صَدْرَهُ.
(صدع) الصاد والدال والعين أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على انفراجٍ في الشيء. يقال صَدَعْتُهُ فانصدَعَ وتصدَّعَ. وصَدَعْتُ الفلاةَ: قطعتُها. ودليلٌ هادٍ مِصدَع. والصَّدْع: النَّبات؛ لأنه يَصدَع الأرض، [في] قوله تعالى: ﴿وَالأَرْضِ ذَاتِ الصَّدْعِ﴾  [الطارق 12].
ومن الباب: صَدَع بالحقِّ، إِذا تكلَّمَ به جهاراً. قال سُبحانَهُ لنبيِّه عليه السلام: ﴿فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ﴾ [الحجر 94]. ويقال تصدَّعَ القَوْمُ، إِذا تفرّقُوا. والصِّدْعَة من الإِبل: قِطعةٌ كالسِّتِّين ونحوِها، كأنَّها انصدعت عن العسكَر العظيم.
ومما شذَّ عن الباب: الصَّدَع، الفتِيُّ من الأوعال.
(صدغ) الصاد والدال والغين أصلان ، أحدهما عضوٌ من الأعضاء، والآخَر يدلُّ على ضَعْف.
فالأوّل الصُّدْغ، وهو ما بين خَطِّ العين إلى أصلِ الأُذُن. يقال صَدَغْت الرّجل، إذا حاذيتَ صُدْغَه بِصُدْغِكَ في المشي. والصِّداغ: سِمَة في الصُّدْغ.
والأصل الآخَر الصَّدِيغ: الرجل الضَّعيف. يقال ما يَصْدَغ نملةً من ضَعْف([3])، أي ما يقتُل. ويقال إنَّ الصَّديغ الولدُ إلى أن يستكملَ سبعةَ أيام([4]).
ومما شذَّ عن البابين قولُهم: صدغتُهُ  عن الشيء، أي كففتُهُ عنه.
(صدف) الصاد والدال والفاء أصلان: [الأوَّل] يدلُّ على المَيْلِ، والثاني عَرَضٌ من الأعراض.
فالأوَّلُ قولهم: صَدَفَ عن الشيء، إِذا مال* عنه وولى ذاهباً. قال الله تعالى: ﴿سَنَجْزِي الَّذِينَ يَصْدِفونَ عَنْ آياتِنَا﴾ [الأنعام 158]. والصَّدَف من البعير: أَنْ يميل خُفُّهُ من اليد أو الرِّجْل إلى الجانب الوَحْشيّ([5])؛ وقد صَدِفَ. ويقال للإِبلِ التي تقف عند أعجاز الإِبل على الحوضِ تنتظر انصرافَ الشّاربةِ لتدخُل: هي الصَّوادِف. قال:
* النّاظراتُ  العُقَبَ الصَّوادفُ([6]) *
والصَّدَف: جانب الجَبَل، وإِنّما سُمِّيَ لميْله إلى إحدى الجِهَتين.
وأمّا الآخر فالصَّدَف المَحَارة، هي معروفة.
(صدق) الصاد والدال والقاف أصلٌ يدلُّ على قوّةٍ في الشيء قولاً وغيرَه. من ذلك الصِّدْق: خلاف الكَذِبَ، سمِّيَ لقوّته في نفسه، ولأنَّ الكذِبَ لا قُوَّة له، هو باطلٌ. وأصل هذا من قولهم شيءٌ صَدْقٌ، أي صُلْب.  ورُمْح صَدْقٌ. ويقال صَدَقُوهم القِتالَ، وفي خلاف ذلك كَذَبوهم. والصِّدِّيق: الملازم للصِّدْق. والصَّدَاق: صَدَاقَ المرأة، سُمِّيَ بذلك لقوّته وأنَّه حقٌّ يَلزمُ. ويقال صَدَاقٌ وصُدْقة وصَدُقة([7]). قال الله تعالى: ﴿وَآتُوا النِّسَاءَ صَدُقَاتهنَّ نِحْلَةً﴾ [النساء 4]. وقرئت: ﴿صدقاتِهِنَّ([8])﴾. و[من] الباب الصَّدَقة: ما يتصدَّق به المرءُ عن نفسه وماله. وأمَّا المُصَدِّق فخبّرَنا أبو الحسن علي بن إبراهيم، عن المفسِّر،عن القُتَيْبِيّ قال: ومما يضَعُهُ النّاسُ غير موضعه قولهم: هو يتصدَّق، إِذا أعطى، ويتصدّقُ إِذا سأل. وذلك غلطٌ، لأن المتصدِّق المُعطي. قال الله تعالى في قصّة من قال: ﴿وَتَصَدَّقْ علينا﴾ [يوسف 88]. وحدَّثَنا هذا الشيخ عن المَعْدَانيِّ عن أبيه، عن أبي مُعاذٍ، عن اللَّيْث، عن الخليل قال: المُطْعِم مُتصَدِّق والسَّائلُ متصدِّق. وهما سواء. فأمَّا الذي في القرآن فهو المعطِي. والمُصَدِّق: الذي يأخذ صَدَقات الغنم. ويقال: هو رجلُ صِدقٍ([9]). والصَّدَاقة مشتقّة من الصِّدق في المودّة. ويقال صَدِيق للواحد وللاثنين وللجماعة، وللمرأة. وربما قالوا أصدقاء، وأصادق. قال:
فلا زِلْنَ حَسْرَى ظُلَّعاً لِمْ حَمَلْنَها  *** إلى بلدٍ ناءٍ قليل الأصادقِ([10])(صدم) الصاد والدال والميم كلمةٌ واحدةٌ، وهي الصَّدْم، وهو ضَرْب الشَّيءِ الصُّلْبِ بمثله.
(صدن) الصاد والدال والنون أصلٌ ضعيف. يقولون: الصَّيْدَن: الثَّعْلَب.
(صدي) الصاد والدال والحرف المعتل فيه كلمٌ متباعدةُ القياس، لا يكاد يلتقي منها كلمتانِ في أصل. فالصَّدَى: الذَّكَرُ من البُومِ، والجمع أصداء. قال:
فليس الناسُ بعدَكَ في نقيرِ *** وما هم غيرَ أصداءٍ وهامِ ([11])والصَّدَى: الدِّماغُ نفسُه، ويقال بل هو الموضع الذي جُعِلَ فيه السَّمْع من الدِّماغ، ولذلك يقال: أَصَمَّ اللهُ صَدَاهُ. ويقال بل هذا صَدَى الصَّوْت، وهو الذي يُجيبُك إذا صِحْتَ بقُرْبِ جَبَل. وقال يصف داراً:
صَمَّ صداها وعفا رسمُها *** واستعجمَتْ عن منطقِ السَّائِلِ([12])والصَّدَى: الرَّجُلُ الحَسَنُ القِيام على ماله، يقال هو صَدَى مالٍ. ولا يقال إلاَّ بالإِضافة. والصَّدَى: العَطَش، يقال رجلٌ صَدٍ وصادٍ، وامرأة صادية. وتصدَّى فُلانٌ للشَّيء يستشرفُهُ ناظراً إليه. والتَّصدية: التَّصفيق باليدين. قال الله تعالى: ﴿وَمَا كَانَ صَلاَتُهُمْ عِنْدَ البَيْتِ إلاَّ مُكاءً وَتَصْدِيَةً﴾ [الأنفال 35]. فأمَّا الصَّوادي من النَّخْلِ فهي الطِّوال. ويقال: صاديتُ فلاناً، إِذا دارَيْتَه. وصاديت [فلاناً مُصاداةً: عاملتُهُ بمثل صَنيعه([13])].
وإِذا كان بعد الدَّال همزة تغيَّر المعنى، فيكون من الصَّدَأ صدإ الحديد. يقولون: صاغِرٌ صَدِئٌ من صدأ العار([14]).
(صدح) الصاد والدال والحاء أُصَيلٌ يدلُّ على صوت. يقال صدح الدِّيك والغُراب. وكان اللِّحياني يقول: إِنَّهُ لَصَيْدَحٌ، أي مرتفع الصَّوت. ويقولون: ـ وليس هو من هذا القِياس: إنَّ الصُّدْحَة خَرَزة يُؤَخَّذُ بِها. ويقال الصَّدَح: الإِكام([15]). والله أعلم.
--------------ـــ
([1]) هو خلف الأحمر. وفي الأصل: "الآخر"، صوابه في المجمل.
([2]) البيت لابن مقبل، كما في اللسان (صدر).
([3]) في المجمل: "من ضعفه".
([4]) في اللسان: "سمي بذلك لأنَّه لا يشتد صدغاه إلا إلى سبعة أيام.
([5]) في الأصل: "من جانب الوحشي"، صوابه في المجمل واللسان.
([6]) أنشده في المجمل واللسان، وسيأتي في (عقب). وقبله في تاج العروس:
* لا ريّ حتى تنهل الروادف *.
([7]) كذا ضبطت الكلمتان في الأصل. وزاد في اللسان والقاموس: "صدقة" بالفتح، وبفتحتين وبضمتين. ويقال أيضاً: "صداق" ككتاب.
([8]) لم تضبط أي كلمة منهما في الأصل. وقد قرأ الجمهور: "صدقاتهن" بفتح الصاد وضم الدال. وقرأ قتادة بإسكان الدال وبضم الصاد، وقرأ مجاهد وموسى بن الزبير وابن أبي عبلة وفياض ابن غزوان بضمهما. تفسير ابن حيان (3: 166).
([9]) كذا ضبط في المجمل بالإضافة. ويقال أيضاً: "رجل صدق". بالوصف، مع كسر الصاد وفتحها.
([10]) لم، أي لماذا. وفي الأصل: "لم يحملنها"، صوابه من المخصص (17: 30)، حيث أنشد البيت. وأوله عنده: "فلا زلن دبرى".
([11]) البيت للبيد في ديوانه 135 واللسان (صدى، نقر). في نقير، أي ليسوا بعدك في شيء. وفي الأصل: "من نقر"، صوابه في الديوان واللسان.
([12]) لامرئ القيس في الديوان 148 واللسان (صدي).
([13]) التكملة من المجمل، وقد بيض لها في الأصل.
([14]) في اللسان: "وفلان صاغر صدئ إذا لزمه صدأ العار واللوم".
([15]) وكذا في المجمل. وفي اللسان: "الأزهري: الصدحان آكام صغار صلاب الحجارة واحدها صدح".

ـ

##### Türkçe

(باب **الصاد** و**الدال** وما يثلثهما)
(**صدر**) **الصاد** ve**الدال** ve **الرَّاء** iki sahih asıldır; ikisinden biri **الوِرْد**’ün zıddına delâlet eder, diğeri insanın ve başkasının **صَدْر**’üne.
Birincisi onların sözü: **صَدَرَ عن الماءِ** ve **صَدَرَ عن البِلاد**; eğer ona **وَرَدَ** etmiş sonra ondan ayrılıp gitmiş ise.
Ve **الأَحْمَر**([1]) dedi: **صَدَرْتُ عن البِلادِ صَدَراً** denir; bu isimdir. Eğer mastarı istersen **الدَّال**’i cezmedersin. Ve inşâd etti:
وليلةٍ قد جَعَلْتُ الصُّبْحُ موعدَها *** صَدْرَ المطيَّة حتَّى تعرِفَ السَّدَفا([2])**صَدْر المطية** mastardır.
Diğeri ise: **الصَّدر** insan içindir; cem‘i **صُدور**’dur. Allah Teâlâ dedi: ﴿ولَكِنْ تَعْمَى القُلُوبُ الَّتِي في الصُّدور﴾ [الحج 46]، sonra ondan türetilir. Şöyle ki: **الصِّدار**: başı ve göğsü örten bir elbisedir. Ve **الصِّدَار**: devenin göğsü üzerinde bir damgadır. Ve **التَّصدير**: devenin yükünün arkasına geri dönmemesi için deveye onunla **يُصدَّر** olunan bir iptir. Ve **المُصَّدر**: aslandır; göğsünün kuvvetinden dolayı bununla adlandırılmıştır. Ve **المصدور**: göğsünden şikâyet eden kimsedir.
(**صدع**) **الصاد** ve **الدال** ve **العين** bir sahih asıldır; şeyde bir yarılmaya/çatlamaya delâlet eder. **صَدَعْتُهُ** denir; böylece **فانصدَعَ** ve **تصدَّعَ**. Ve **صَدَعْتُ الفلاةَ**: onu kestim (aştım). Ve yol gösteren bir delil **مِصدَع**’dır. Ve **الصَّدْع**: bitkidir; çünkü yeri yarar; Allah Teâlâ’nın şu sözünde: ﴿وَالأَرْضِ ذَاتِ الصَّدْعِ﴾ [الطارق 12].
Ve babdandır: **صَدَع بالحقِّ**; eğer onu açıktan söylemiş ise. Sübhânehû, Nebî’sine عليه السلام dedi: ﴿فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ﴾ [الحجر 94]. Ve **تصدَّعَ القَوْمُ** denir; eğer dağılıp ayrılmışlarsa. Ve develerden **الصِّدْعَة**: altmış kadar ve benzeri bir parçadır; sanki büyük ordudan ayrılıp kopmuş gibidir.
Ve babdan şâz olanlardandır: **الصَّدَع**: **الأوعال**’dan genç olan.
(**صدغ**) **الصاد** ve **الدال** ve **الغين** iki asıldır; ikisinden biri organlardan bir organdır, diğeri zayıflığa delâlet eder.
Birincisi **الصُّدْغ**’dur; o, göz çizgisi ile kulağın kökü arasındadır. **صَدَغْت** adamı denir; eğer yürüyüşte **صُدْغ**’unu kendi **صُدْغ**’unla hizalamış isen. Ve **الصِّداغ**: **الصُّدْغ**’da bir damgadır.
Diğer asıl **الصَّدِيغ**’dir: zayıf adam. **ما يَصْدَغ نملةً من ضَعْف**([3]) denir; yani öldürmez. Ve denir ki: **الصَّديغ** çocuk, yedi günü tamamlayıncaya kadar (böyledir)([4]).
Ve iki babdan şâz olanlardandır onların sözü: **صدغتُهُ عن الشيء**; yani onu ondan alıkoydum.
(**صدف**) **الصاد** ve **الدال** ve **الفاء** iki asıldır: [birincisi] meyle delâlet eder, ikincisi arazlardan bir arazdır.
Birincisi onların sözü: **صَدَفَ عن الشيء**; eğer ondan meyledip yüz çevirerek gitmiş ise. Allah Teâlâ dedi: ﴿سَنَجْزِي الَّذِينَ يَصْدِفونَ عَنْ آياتِنَا﴾ [الأنعام 158]. Ve deveden **الصَّدَف**: elden yahut ayaktan tırnağının yabanî tarafa([5]) doğru meyletmesidir; ve **صَدِفَ** olmuştur. Ve içmekte olanların dönüp gitmesini bekleyerek havuzda develerin sağrıları yanında duran develere denir: onlar **الصَّوادِف**’dir. Dedi ki:
* النّاظراتُ  العُقَبَ الصَّوادفُ([6]) *
Ve **الصَّدَف**: dağın yanıdır; ancak iki taraftan birine meyletmesinden dolayı böyle adlandırılmıştır.
Diğeri ise: **الصَّدَف** istiridye kabuğudur; o bilinir.
(**صدق**) **الصاد** ve **الدال** ve **القاف** bir asıldır; sözde ve başkasında şeyde bir kuvvete delâlet eder. Bundan: **الصِّدْق**; **الكَذِبَ**’in zıddıdır; kendi nefsinde kuvvetli olduğundan ve çünkü **الكذِبَ**’in kuvveti olmadığından, o bâtıldır, diye adlandırılmıştır. Bunun aslı onların sözü: **شيءٌ صَدْقٌ**; yani katı. Ve **رُمْح صَدْقٌ**. Ve **صَدَقُوهم القِتالَ** denir; bunun zıddında **كَذَبوهم**. Ve **الصِّدِّيق**: **الصِّدْق**’a devamlı bağlı olandır. Ve **الصَّدَاق**: kadının **صَدَاق**’ıdır; kuvvetinden ve onun bağlayıcı bir hak olmasından dolayı bununla adlandırılmıştır. Ve **صَدَاقٌ** ve **صُدْقة** ve **صَدُقة**([7]) denir. Allah Teâlâ dedi: ﴿وَآتُوا النِّسَاءَ صَدُقَاتهنَّ نِحْلَةً﴾ [النساء 4]. Ve şöyle okunmuştur: ﴿**صدقاتِهِنَّ**([8])﴾. Ve babdandır: **الصَّدَقة**; kişinin kendi nefsi ve malı adına sadaka verdiği şeydir. **المُصَدِّق**’e gelince: Ebü’l-Hasen Ali b. İbrâhîm bize haber verdi; müfessirden, **القُتَيْبِيّ**’den: ve insanların onu yerli yerine koymadan koydukları şeylerdendir onların sözü: o **يتصدَّق** eder; eğer verdi ise; ve **يتصدّقُ** eder; eğer istedi ise. Bu ise hatadır; çünkü **المتصدِّق** veren kimsedir. Allah Teâlâ, “﴿وَتَصَدَّقْ علينا﴾ [يوسف 88]” diyenin kıssasında dedi. Ve bu şeyh bize **المَعْدَانيِّ**’den, babasından, Ebû Muâz’dan, **اللَّيْث**’ten, **الخليل**’den rivayet etti: **المُطْعِم** **مُتصَدِّق**’tir ve **السَّائلُ** **متصدِّق**’tir. İkisi eşittir. Kur’ân’daki ise verendir. Ve **المُصَدِّق**: koyunların sadakalarını alan kimsedir. Ve denir: o **رجلُ صِدقٍ**([9])’tır. Ve **الصَّدَاقة** **الصِّدق**’tan, dostluktaki (muhabbetteki) doğruluktan türetilmiştir. Ve **صَدِيق** tek için, iki için, cemaat için ve kadın için söylenir. Bazen **أصدقاء** ve **أصادق** derler. Dedi ki:
فلا زِلْنَ حَسْرَى ظُلَّعاً لِمْ حَمَلْنَها  *** إلى بلدٍ ناءٍ قليل الأصادقِ([10])
(**صدم**) **الصاد** ve **الدال** ve **الميم** tek bir kelimedir; o **الصَّدْم**’dur; o, sert şeyi benzeriyle vurmaktır.
(**صدن**) **الصاد** ve **الدال** ve **النون** zayıf bir asıldır. Derler: **الصَّيْدَن**: tilkidir.
(**صدي**) **الصاد** ve **الدال** ve onda illetli harf bulunan (kök)te, kıyası uzak kelimeler vardır; onlardan iki kelime bir asılda neredeyse birleşmez. Şöyle ki: **الصَّدَى**: baykuşun erkeğidir; cem‘i **أصداء**. Dedi ki:
فليس الناسُ بعدَكَ في نقيرِ *** وما هم غيرَ أصداءٍ وهامِ ([11])Ve **الصَّدَى**: bizzat beynin kendisidir; ve denir ki bilakis o, beyinden işitmenin yerleştirildiği yerdir; bundan dolayı denir: **أَصَمَّ اللهُ صَدَاهُ**. Ve denir ki bilakis bu, sesin **صَدَى**’sıdır; o, dağa yakın bir yerde bağırdığında sana cevap veren şeydir. Ve bir evi vasfederek dedi ki:
صَمَّ صداها وعفا رسمُها *** واستعجمَتْ عن منطقِ السَّائِلِ([12])Ve **الصَّدَى**: malı üzerinde güzelce kaim olan adamdır; **صَدَى مالٍ**’dır denir. Ancak izafetle söylenir. Ve **الصَّدَى**: susuzluktur; **رجلٌ صَدٍ** ve **صادٍ** denir; ve kadın: **صادية**. Ve falan, bir şeye bakarak onu gözetip yükselerek yöneldi: **تصدَّى فُلانٌ للشَّيء**. Ve **التَّصدية**: iki elle alkışlamadır. Allah Teâlâ dedi: ﴿وَمَا كَانَ صَلاَتُهُمْ عِنْدَ البَيْتِ إلاَّ مُكاءً وَتَصْدِيَةً﴾ [الأنفال 35]. **الصَّوادي**’ye gelince, hurmalıklardan olanlar: uzun olanlardır. Ve **صاديتُ فلاناً** denir; eğer onu idare edip yumuşak davrandıysan. Ve **صاديت [فلاناً مُصاداةً: عاملتُهُ بمثل صَنيعه([13])].**
Ve eğer **الدَّال**’dan sonra hemze olursa mana değişir; böylece demirin pası olan **الصَّدَأ**’dan olur. Derler: ayıbın pasından dolayı küçük düşmüş paslı: **صاغِرٌ صَدِئٌ**([14]).
(**صدح**) **الصاد** ve **الدال** ve **الحاء** sâbit bir asıldır; bir sese delâlet eder. **صدح** horoz ve karga (öter) denir. Ve **اللِّحياني** derdi: o mutlaka **لَصَيْدَحٌ**’tır; yani yüksek seslidir. Ve derler: — ve bu kıyastan değildir: **الصُّدْحَة** bir boncuktur; onunla (bir şey) alınır. Ve **الصَّدَح** denir: **الإِكام**([15]). Ve Allah daha iyi bilir.
--------------ـــ
([1]) O, **خلف الأحمر**’dır. Asılda: “**الآخر**”; doğrusu **المجمل**’dedir.
([2]) Beyit **ابن مقبل**’indir; **اللسان**’da (**صدر**)’da olduğu gibi.
([3]) **المجمل**’de: “**من ضعفه**”.
([4]) **اللسان**’da: “Bununla adlandırıldı; çünkü onun iki **صدغ**’u ancak yedi güne kadar sertleşmez.”
([5]) Asılda: “**من جانب الوحشي**”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dadır.
([6]) Onu **المجمل** ve **اللسان**’da inşâd etti; ve (عقب)’da gelecektir. Ondan önce **تاج العروس**’ta:
* لا ريّ حتى تنهل الروادف *.
([7]) Asılda iki kelime böyle ضبط edildi. **اللسان** ve **القاموس**’ta artırdı: “**صدقة**” fetha ile, iki fetha ile ve iki damme ile. Ve ayrıca denir: “**صداق**” kitap gibi.
([8]) Asılda ikisinden hiçbir kelime ضبط edilmedi. Cumhur: “**صدقاتهن**”i **الصاد**’ı fetha, **الدال**’ı damme ile okudu. **قتادة** **الدال**’ı sükûn ile ve **الصاد**’ı damme ile okudu; **مجاهد** ve **موسى بن الزبير** ve **ابن أبي عبلة** ve **فياض ابن غزوان** ikisini de damme ile okudu. **تفسير ابن حيان** (3: 166).
([9]) **المجمل**’de izafetle böyle ضبط edildi. Ve ayrıca denir: “**رجل صدق**” vasıf olarak; **الصاد**’ın kesriyle ve fethasıyla.
([10]) **لم**; yani niçin. Asılda: “**لم يحملنها**”; doğrusu, beyti inşâd ettiği yer olan **المخصص** (17: 30)’dandır. Başında onda: “**فلا زلن دبرى**”.
([11]) Beyit **لبيد**’indir; divanında 135 ve **اللسان** (**صدى**، **نقر**)’da. **في نقير**: yani senden sonra bir şeyde değiller. Asılda: “**من نقر**”; doğrusu divanda ve **اللسان**’dadır.
([12]) **امرئ القيس**’indir; divanda 148 ve **اللسان** (**صدي**)’de.
([13]) Tamamlama **المجمل**’dendir; asılda onun için boş bırakılmıştı.
([14]) **اللسان**’da: “Ve falan, ayıbın ve kınamanın pası ona yapıştığında küçük düşmüş paslıdır.”
([15]) Ve **المجمل**’de de böyledir. **اللسان**’da: “**الأزهري**: **الصدحان** küçük, taşları sert tümseklerdir; tekili **صدح**.”

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B9/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الصدع: الشق في الأجسام الصلبة كالزجاج والحديد ونحوهما، يقال: صدعته فانصدع، وصدعته فتصدع، قال تعالى: ﴿يومئذ يصدعون﴾ [الروم/ 43]، وعنه استعير: صدع الأمر، أي: فصله، قال: ﴿فاصدع بما تؤمر﴾ [الحجر/94]، وكذا استعير منه الصداع، وهو شبه الاشتقاق في الرأس من الوجع. قال: ﴿لا يصدعون عنها ولا ينزفون﴾ [الواقعة/19]، ومنه الصديع للفجر (انظر: المجمل 2/552، والبصائر 3/395، واللسان: صدع)، وصدعت الفلاة: قطعتها (انظر: المجمل 2/552)، وتصدع القوم أي: تفرقوا.

##### Türkçe

- **الصدع**: cam ve demir ve benzerleri gibi katı cisimlerdeki yarık; denilir: onu **صدعته** de, o da **فانصدع**; ve onu **صدعته** de, o da **فتصدع**. Yüce Allah dedi: ﴿يومئذ يصدعون﴾ [الروم/ 43]. Ondan ödünç alındı: **صدع الأمر**; yani: onu ayırdı. Dedi: ﴿فاصدع بما تؤمر﴾ [الحجر/94]. Yine ondan ödünç alındı: **الصداع**; o, ağrıdan başta bulunan yarılma benzeridir. Dedi: ﴿لا يصدعون عنها ولا ينزفون﴾ [الواقعة/19]. Ondandır: fecr için **الصديع** (bak: المجمل 2/552، والبصائر 3/395، واللسان: صدع). Ve **صدعت الفلاة**: onu kestin (bak: المجمل 2/552). Ve **تصدع القوم** yani: ayrıldılar.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B9/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ص د ع
في العود ونحره من الأشياء صدْعٌ وصدوع وصدعته فانصدع وكأنه صدع الزجاجة‏.‏
ومن المجاز‏:‏ صدع البين شملهم‏.‏
وصدع الظعائن يوم بن فؤاده‏.‏
وتصدع الحي‏.‏
وتصدعوا عني‏.‏
وانصدع الفجر‏.‏
وجئته وعمود الصبح منصدع‏.‏
قال ذو الرمة‏:‏ فغلت وعمود الصبح منصدع عنه وسائره بالليل محتجب وطلع الصديع وهو الفجر‏.‏
وانصدعت الأرض بالنبات‏.‏
وصدعها الله تعالى ‏"‏ والأرض ذات الصدع ‏"‏ وصدعت الفلاة‏:‏ قطعتها‏.‏
وصدعت النهر‏.‏
وصدعت الغنم صدعتين‏.‏
وصدع ثوبه صدعتين‏.‏
وقال‏:‏ وأنحر للشرب الكرام مطبتي وأصدع بين القينتين ردائياً وفي مثل ‏"‏ صدعه صدع الرداء ‏"‏ ‏"‏ وبان منه كشق صديع ‏"‏ وهو الرداء المصدوع‏.‏
قال لبيد‏:‏ دعي اللوم أو بيني كشق صديع فقد لمت قبل اليوم غير مضيع وصدع بالحق‏:‏ جهر به وصرح مفرقاً بينه وبين الباطل‏.‏
‏"‏ فاصدع بما تؤمر ‏"‏ وخطيب مصقع‏:‏ مصدع ويقال‏:‏ هو أصدعهم بالصواب في أسرع جواب‏.‏
وقال ذو الرمة‏:‏ جمع لبس‏.‏
ورأيت منهم صدعات‏:‏ تفرقا في الرأي والهوى وأصلحوا ما فيكم من الصدعات وإنهم على ما فيهم من الصدعات لألباء كرام‏.‏
وسبيل صادع وجبل وواد صادع‏:‏ ذاهب في الأرض طولاً وهذا الطريق يصدع في أرض كذا‏.‏

##### Türkçe

ص د ع
Sopa ve onun boğaz kısmında ve şeylerden (başka şeylerde) **صدْعٌ** ve **صدوع** vardır; ve onu **صدعته** (yardım), böylece **فانصدع** (yarıldı); sanki o, şişenin yarığı gibidir.
Mecazdan: **صدع البين شملهم**: ayrılık onların topluluğunu parçaladı.
Ve **صدع الظعائن يوم بن فؤاده**.
Ve **تصدع الحي**: mahalle/oymak parçalandı.
Ve **تصدعوا عني**: benden ayrıldılar/dağıldılar.
Ve **انصدع الفجر**: fecir yarıldı (söktü).
Ve ona geldim, sabahın direği **منصدع** iken.
Zü’r-Rumme dedi: “**فغلت وعمود الصبح منصدع عنه وسائره بالليل محتجب**”; ve **طلع الصديع**: o fecirdir.
Ve yer bitki ile **انصدعت** (yarıldı).
Ve Yüce Allah onu **صدعها**: “**والأرض ذات الصدع**”; ve **صدعت الفلاة**: onu kestim (çölü yardım/katettim).
Ve nehri **صدعت** (yardım).
Ve koyunları ikiye **صدعت**.
Ve elbisesini ikiye **صدع**.
Ve dedi: “**وأنحر للشرب الكرام مطبتي وأصدع بين القينتين ردائياً**”; ve meselde: “**صدعه صدع الرداء**”, “**وبان منه كشق صديع**”; ve o, yarılmış ridâdır.
Lebîd dedi: “**دعي اللوم أو بيني كشق صديع فقد لمت قبل اليوم غير مضيع**”; ve **صدع بالحق**: onunla açıktan söyledi ve açıkça beyan etti; onu bâtıldan ayırarak.
“**فاصدع بما تؤمر**”; ve **خطيب مصقع**: **مصدع** (gür/etkili konuşan); ve denir ki: o, en hızlı cevapta isabetle onların en **أصدع**’ıdır.
Zü’r-Rumme dedi: **جمع لبس**.
Ve onlardan **صدعات** gördüm: görüşte ve hevada ayrılıklar; ve içinizdeki **الصدعات**’ı ıslah edin; ve onlar, kendilerinde bulunan **الصدعات**’a rağmen, elbette akıllı, kerim kimselerdir.
Ve **سبيل صادع** ve **جبل** ve **واد صادع**: yerde boyuna giden; ve bu yol, filan arazide **يصدع** (boyuna yarar/uzanır).

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B9/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الصَّدْعُ: الشَّقُّ في الشيءِ الصُّلْبِ كالزُّجاجةِ والحائِطِ وغيرهما، وجمعه صُدُوعٌ؛ قال قيس ابن ذريح:
أَيا كَبِداً طارتْ صُدُوعاً نَوافِذاً،
ويا حَسْرَتا ماذا تَغَلْغَلَ بِالْقَلْبِ؟
ذهب فيه أَي أَن كل جزء منها صار صَدْعاً، وتَأْوِيل الصَّدْعِ في الزجاج أَن يَبِينَ بعضُه من بعض. وصَدَعَ الشيءَ يَصْدَعُه صَدْعاً وصَدَّعَه فانْصَدَعَ وتَصَدَّعَ: شَقّه بنصفين، وقيل: صَدّعه شقّه ولم يفترق. وقوله عز وجل: يومئذ يَصَّدَّعُون؛ قال الزجاج: معناه يَتَفَرَّقُون فيصيرون فَرِيقَيْنِ فريق في الجنة وفريق في السعير، وأَصلها يَتَصَدَّعُون فقلب التاء صاداً وأُدغمت في الصاد، وكل نصف منه صِدْعةٌ وصَدِيعٌ؛ قال ذو الرمة:
عَشِيّةَ قَلْبِي في المُقِيم صَدِيعُه،
وراحَ جَنابَ الظاعِنينَ صَدِيعُ
وصَدَعْتُ الغنم صِدْعَتَيْن، بكسر الصاد، أَي فِرْقَتَيْن، وكل واحدة منهما صِدْعة؛ ومنه الحديث: أَنَّ المُصَدِّقَ يجعل الغنم صدْعَيْنِ ثم يأْخذ منهما الصَّدَقةَ، أَي فِرْقَيْنِ؛ وقول قيس بن ذريح: فلَمّا بَدا منها الفِراقُ كما بَدا،
بِظَهْرِ الصَّفا الصَّلْدِ، الشُّقُوقُ الصَّوادِعُ
يجوز أَن يكون صَدَعَ في معنى تَصَدع لغة ولا أَعرفها، ويجوز أَن يكون على النسب أَي ذاتُ انْصِداعٍ وتَصَدُّعٍ. وصَدَع الفَلاةَ والنهرَ يَصْدَعُهما صَدْعاً وصَدَّعَهما: شَقَّهما وقَطَعَهما، على المثل؛ قال لبيد:فَتَوَسَّطا عُرْضَ السَّرِيِّ، وصَدَّعا
مَسْجُورةً مُتَجاوِراً قُلاَّمُها
وصَدَعْتُ الفَلاةَ أَي قَطَعْتُها في وسَط جَوْزها.
والصَّدْعُ: نباتُ الأَرض لأَنه يَصْدَعُها يَشُقُّها فَتَنْصَدِعُ به. وفي التنزيل: والأَرضِ ذاتِ الصَّدْعِ؛ قال ثعلب: هي الأَرضُ تَنْصَدِعُ بالنبات. وتَصَدَّعَتِ الأَرضُ بالنبات: تشَقَّقَت. وانْصَدَعَ الصبحُ: انشَقَّ عنه الليلُ. والصَّدِيعُ: الفجرُ لانصِداعِه؛ قال عمرو بن معديكرب:تَرَى السِّرْحانَ مُفْتَرِشاً يَدَيْهِ،
كأَنَّ بَياضَ لَبَّتِه صَدِيعُ
ويسمى الصبح صَدِيعاً كما يسمى فَلَقاً، وقد انْصَدَعَ وانْفَجَرَ وانْفَلَقَ وانْفَطَرَ إِذا انْشَقَّ.
والصَّدِيعُ: انصِداعُ الصُّبْح، والصَّدِيعُ: الرُّقْعةُ الجديدة في الثوب الخَلَق كأَنها صُدِعَتْ أَي شُقَّتْ. والصَّدِيعُ: الثوب المُشَقَّقُ. والصِّدْعةُ: القِطْعةُ من الثوب تُشَقُّ منه؛ قال لبيد: دَعِي اللَّوْمَ أَوْ بِينِي كشقِّ صَدِيعِ
قال بعضهم: هو الرِّداءُ الذي شُقَّ صِدْعَيْن، يُضْرب مثلاً لكل فُرْقةٍ لا اجتِماعَ بعدها.
وصَدَعْتُ الشيءَ: أَظهَرْتُه وبَيَّنْتُه؛ ومنه قول أَبي ذؤيب: وكأَنَّهُنَّ رِبابةٌ، وكأَنَّه
يَسَرٌ يُفِيضُ على القِداحِ ويَصْدَعُ
وصَدَعَ الشيءَ فَتَصَدَّعَ: فزّقه فتفرَّقَ. والتصديعُ: التفريقُ. وفي حديث الاستسقاء: فتَصَدَّعَ السَّحابُ صِدْعاً أَي تقطَّعَ وتفرَّقَ. يقال: صَدَعْتُ الرّداء صَدْعاً إِذا شَقَقْتَه، والاسم الصِّدْعُ، بالكسر، والصَّدْع في الزجاجة، بالفتح؛ ومنه الحديث: فأَعطانِي قُبْطِيّةً وقال: اصْدَعْها صَدْعَيْنِ أَي شُقَّها بنصفين. وفي حديث عائشة، رضي الله عنها: فَصَدَعَتْ منه صَدْعةً فاخْتَمَرَتْ بها. وتصَدَّعَ القوم تفرَّقُوا. وفي الحديث: فقال بعدما تَصَدّعَ كذا وكذا أَي بعدما تفرّقوا؛ وقوله: فلا يُبْعِدَنْكَ اللهُ خَيْرَ أَخِي امْرئٍ،
إِذا جَعَلَتْ نَجْوى الرِّجالِ تَصَدَّعُ
معناه تَفَرَّقُ فتَظْهَرُ وتُكْشَفُ. وصَدَعَتْهم النَّوَى وصَدَّعَتْهم: فرَّقَتْهم، والتَّصْداعُ، تَفْعالٌ من ذلك؛ قال قيس بن ذريح:إِذا افْتَلَتَتْ مِنْكَ النَّوَى ذا مَوَدّةٍ،
حَبِيباً بِتَصْداعٍ مِنَ البَيْنِ ذِي شَعبِ
ويقال: رأَيتُ بين القوم صَدَعاتٍ أَي تفرُّقاً في الرأْي والهَوَى. ويقال: أَصْلِحوا ما فيكم من الصَّدَعاتِ أَي اجْتَمِعوا ولا تتفَرَّقُوا. ابن السكيت: الصَّدْعُ الفَصْلُ؛ وأَنشد لجرير:
هو الخَلِيفةُ فارْضَوْا ما قَضَى لكُمُ،
بالحَقِّ يَصْدَعُ، ما في قوله جَنَفُ
قال: يَصْدع يفْصِلُ ويُنَفِّذُ؛ وقال ذو الرمة:
فأَصْبَحْتُ أَرْمي كُلَّ شَبْحٍ وحائِلٍ،
كأَنِّي مُسَوِّي قِسْمةِ الأَرضِ صادِعُ
يقول: أَصبحتُ أَرْمي بعيني كل شَبْحٍ وهو الشخص. وحائِل: كل شيء يَتَحَرَّكُ؛ يقول: لا يأْخُذُني في عينَيّ كَسْرٌ ولا انْثِناءٌ كأَني مُسَوٍّ، يقول: كأَني أُرِيكَ قِسْمةَ هذه الأَرض بين أَقوام. صادِعٌ: قاضٍ يَصْدَعُ يَفْرُقُ بين الحقّ والباطل.
والصُّداعُ: وجَعُ الرأْس، وقد صُدِّعَ الرجلُ تَصْدِيعاً، وجاء في الشعر صُدِعَ، بالتخفيف، فهو مَصْدُوعٌ.
والصّدِيعُ: الصِّرْمةُ من الإِبل والفِرْقةُ من الغنم. وعليه صِدْعةٌ من مالٍ أَي قَليلٌ. والصِّدْعةُ والصَّدِيعُ: نحو السِّتين من الإِبل، وما بين العشرة إِلى الأَربعين من الضأْن، والقِطْعةُ من الغنم إِذا بلغت سِتين، وقيل: هو القَطِيعُ من الظّباء والغنم. أَبو زيد: الصِّرْمةُ والقِصْلةُ والحُدْرةُ ما بين العشرة إِلى الأَربعين من الإِبل، فإِذا بلغت ستين فهي الصِّدْعةُ؛ قال المَرَّارُ:
إِذا أَقْبَلْن هاجِرةً، أَثارَتْ
مِنَ الأَظْلالِ إِجْلاً أَو صَدِيعا
ورجل صَدْعٌ، بالتسكين وقد يحرك: وهو الضَّرْب الخفِيفُ اللحم. والصَّدَعُ والصَّدْعُ: الفَتِيُّ الشابُّ القَوِيُّ من الأَرْعال والظِّباء والإِبل والحُمُرِ، وقيل: هو الوَسَطُ منها؛ قال الأَزهري: الصَّدْعُ الوَعِلُ بين الوَعِلَيْنِ. ابن السكيت: لا يقال في الوَعِل إِلا صَدَعٌ، بالتحريك، وَعِلٌ بَيْنَ الوَعِلَيْنِ وهو الوَسط منها ليس بالعظيم ولا الصغير، وقيل: وهو الشيء بين الشيئين من أَيّ نوع كان بين الطويل والقصير والفَتِيّ والمُسِنّ والسمين والمَهْزول والعظيم والصغير؛ قال: يا رُبَّ أَبَّازٍ مِنَ العُفْرِ صَدَعْ،
تَقَبَّضَ الذِّئْبُ إِليه واجْتَمَعْ
ويقال: هو الرجل الشابُّ المُسْتَقُِمُ القَناة. وفي حديث عمر، رضي الله عنه، حين سأَل الأُسْقُفَّ عن الخلفاء فلمّا انتَهى إِلى نعْت الرابع قال: صَدَعٌ من حديد، فقال عمر: وادَفَراه قال شمر: قوله صَدَعٌ من حَدِيدٍ يريد كالصَّدَعِ من الوُعُولِ المُدَمَّجِ الشديد الخلق الشابّ الصُّلْبِ القَوِيِّ، وإِنما يوصف بذلك لاجتماع القوة فيه والخفة، شبّهه في نَهْضَتِه إِلى صِعابِ الأُمور وخِفَّته في الحروب حتى يُفْضى الأمرُ إِليه بالوَعِلِ لتوَقُّلِه في رُؤوس الجبال، وجعلَه من حديد مبالغة في وصفه بالشدّة والبأْس والصبر على الشدائدِ، وكان حماد بن زيد يقول: صَدَأٌ من حديد. قال الأَصمعي: وهذا أَشبه لأَن الصَّدَأَ له دَفَرٌ وهو النَّتْنُ. وقال الكسائي: رأَيت رجلاً صَدَعاً، وهو الرَّبْعةُ القليل اللحم. وقال أَبو ثَرْوانَ: تقول إِنهم على ما تَرى من صَداعَتِهم
(* قوله «صداعتهم» كذا
ضبط في الأصل ولينظر في الضبط والمعنى وما الغرض من حكاية أبي ثروان هذه هنا.) لَكِرامٌ. وفي حديث حذيفة: فإِذا صَدَعٌ من الرجال، فقلتُ: مَن هذا الصَّدَعُ؟ يعني هذا الرَّبْعةَ في خَلْقِه رجلٌ بين الرجلين، وهو كالصَّدَعِ من الوُعُول وعِلٌ بين الوَعِلينِ. والصَّدِيعُ: القميص بين القميصين لا بالكبير ولا بالصغير.
وصَدَعْتُ الشيء: أَظْهَرْتُه وبَيَّنْتُه؛ ومنه قول أَبي ذؤيب: يَسَرٌ يُفِيضُ على القِداحِ ويَصْدَعُ
ورجل صَدَعٌ: ماضٍ في أَمرِهِ. وصَدَعَ بالأَمرِ يَصْدَعُ صَدْعاً: أَصابَ به موضِعَه وجاهَرَ به. وصَدَعَ بالحق: تكلم به جهاراً. وفي التنزيل: فاصدع بما تؤمر؛ قال بعض المفسرين: اجْهَرْ بالقرآن، وقال ابن مجاهد أَي بالقرآن، وقال أَبو إِسحق: أَظْهِرْ ما تُؤْمَرُ به ولا تَخفْ أَحداً، أُخِذَ من الصَّدِيع وهو الصبح، وقال الفراء: أَراد عز وجل فاصْدَعْ بالأَمر الذي أَظْهَرَ دِينَك، أَقامَ ما مُقامَ المصدر، وقال ابن عرفة: أَي فَرِّقْ بين الحق والباطل من قوله عز وجل: يومئذ يَصَدَّعون، أَي يتفرَّقُون، وقال ابن الأَعرابي في قوله: فاصْدَعْ بما تُؤْمَرُ، أَي شُقَّ جماعتهم بالتوحيد، وقال غيره: فَرِّقِ القول فيهم مجتمعين وفُرادى. قال ثعلب: سمعت أَعرابيّاً كان يَحْضُر مجلس ابن الأَعرابي يقول معنى اصْدَعْ بما تُؤْمَرُ أَي اقْصِدْ ما تُؤْمَرُ، قال: والعرب تقول اصدع فلاناً أَي اقصده لأَنه كريم.
ودلِيلٌ مِصْدَعٌ: ماضٍ لوجهه. وخطِيبٌ مِصْدَعٌ: بَلِيغٌ جرِيءٌ على الكلام.
قال أَبو زيد: هُمْ إِلْبٌ عليه وصَدْعٌ واحد، وكذلك هم وَعْلٌ عليه وضِلْعٌ واحد إِذا اجتمعوا عليه بالعَداوةِ، والناسُ علينا صَدْعٌ واحد أَي مجتمعون بالعَداوة.
وصَدَعْتُ إِلى الشيء أَصْدَعُ صُدُوعاً: مِلْتُ إِليه. وما صَدَعَكَ عن هذا الأَمرِ صَدْعاً أَي صَرَفَكَ. والمَصْدَعُ: طريق سهل في غِلَظٍ من الأَرض. وجَبَلٌ صادِعٌ: ذاهِبٌ في الأَرض طولاً، وكذلك سبيل صادِعٌ ووادٍ صادِعٌ، وهذا الطريق يَصْدَعُ في أَرض كذا وكذا. والمِصْدَعُ: المِشْقَصُ من السهام.

##### Türkçe

**الصَّدْعُ**: cam şişe ve duvar gibi katı şeydeki yarık; ve başkaları; çoğulu **صُدُوعٌ**’dur; Kays b. Zurayh dedi ki:

Ey ciğer, uçup giden, delici **صُدُوعاً** (yarıklar) hâlinde,
ve ey hasretim, kalbe ne sızdı?

“**ذهب فيه**” yani: onun her bir parçasının her bir cüz’ü bir **صَدْعاً** (yarık) oldu. Camda **الصَّدْعِ**’ın te’vili: onun bir kısmının bir kısmından ayrılıp belirginleşmesidir. Ve **صَدَعَ** şeyi **يَصْدَعُه** **صَدْعاً** ve **صَدَّعَه**; böylece **انْصَدَعَ** ve **تَصَدَّعَ**: onu iki yarıya yardı; ve denildi ki: **صَدّعه** onu yardı da ayrılmadı. Aziz ve celil olanın sözü: **يومئذ يَصَّدَّعُون**; Zecçâc dedi ki: manası, ayrılıp da iki fırka olmalarıdır: bir fırka cennette, bir fırka alevli ateşte; aslı **يَتَصَدَّعُون** idi; **التاء** **صاداً**’a çevrildi ve **الصاد**’a idğam edildi. Ve onun her yarısı **صِدْعةٌ** ve **صَدِيعٌ**’dir; Zü’r-Rumme dedi ki:

Akşamleyin kalbimin, ikamet edende, **صَدِيعُه** (yarığı),
ve gidenlerin yanına gitti, **صَدِيعُ** (yarık).

Ve “koyunu iki **صِدْعَتَيْن**e ayırdım”, **الصاد**’ın kesriyle; yani iki fırkaya; ve onların her biri **صِدْعة**’dır. Bundan hadis: **المُصَدِّقَ** koyunu iki **صدْعَيْنِ** yapar, sonra onlardan sadakayı alır; yani iki fırkadan. Ve Kays b. Zurayh’ın sözü:

Ondan ayrılık görününce, göründüğü gibi,
sert kayalığın sırtında, yarıcı yarıklar.

**صَدَعَ**’ın, **تَصَدع** manasında bir lehçe olması caizdir; fakat ben onu bilmem. Ve nisbet üzere olması da caizdir; yani **ذاتُ انْصِداعٍ وتَصَدُّعٍ** (yarılma ve çatlama sahibi). Ve **صَدَعَ** çölü ve nehri **يَصْدَعُهما** **صَدْعاً** ve **صَدَّعَهما**: onları yardı ve kesti; misal üzere; Lebîd dedi ki:

Gece yürüyüşünün enine ortaladılar ve yardılar,
kızgın, komşu, keskin uçları.

Ve “çölü **صَدَعْتُ**” yani: onun tam ortasındaki geçişinde onu kestim.

Ve **الصَّدْعُ**: yerin bitkisidir; çünkü onu **يَصْدَعُها** (yarar), onu çatlatır; böylece onunla **فَتَنْصَدِعُ**. Ve tenzilde: **والأَرضِ ذاتِ الصَّدْعِ**; Sa‘leb dedi ki: o, bitkiyle **تَنْصَدِعُ** (çatlayan) yerdir. Ve “yer bitkiyle **تَصَدَّعَت**”: çatladı. Ve “sabah **انْصَدَعَ**”: gece ondan yarıldı. Ve **الصَّدِيعُ**: sabah vaktidir; onun **انصِداعِه** (yarılışı) sebebiyle; Amr b. Ma‘dîkerib dedi ki:

Kurdu, iki elini yaymış yatarken görürsün,
sanki gerdanının beyazlığı **صَدِيعُ**.

Ve sabah, **فَلَقاً** diye adlandırıldığı gibi **صَدِيعاً** diye de adlandırılır; ve yarıldığı zaman **انْصَدَعَ** ve **انْفَجَرَ** ve **انْفَلَقَ** ve **انْفَطَرَ** olur.

Ve **الصَّدِيعُ**: sabahın **انصِداعُ**’ıdır; ve **الصَّدِيعُ**: eski elbisede yeni yama; sanki **صُدِعَتْ** yani yarıldı. Ve **الصَّدِيعُ**: çatlamış elbise. Ve **الصِّدْعةُ**: elbiseden yarılıp alınan parça; Lebîd dedi ki:

Kınamayı bırak; yahut benden ayrıl, **صَدِيعِ**’in yarılması gibi.

Bazıları dedi ki: o, iki **صِدْعَيْن**e yarılmış ridâdır; kendisinden sonra birleşme olmayan her ayrılığa misal vurulur.

Ve “şeyi **صَدَعْتُ**”: onu ortaya çıkardım ve açıkladım; bundan Ebû Züeyb’in sözü:

Sanki onlar bir rebâbe, ve sanki o,
ok çubuklarının üzerine taşan bir kolaylık ve **يَصْدَعُ** (açığa vurur).

Ve **صَدَعَ** şeyi, böylece **تَصَدَّعَ**: onu parçaladı da dağıldı. Ve **التصديعُ**: ayırmadır. Ve yağmur duası hadîsinde: bulut **تَصَدَّعَ** **صِدْعاً**; yani parçalandı ve dağıldı. Denir ki: “ridâyı **صَدَعْتُ** **صَدْعاً**” onu yardığım zaman; isim **الصِّدْعُ**’dır, kesre ile; cam şişede ise **الصَّدْع** fetha ile. Bundan hadis: bana bir Kıptî elbisesi verdi ve dedi ki: **اصْدَعْها صَدْعَيْنِ** yani onu iki yarıya yar. Ve Âişe hadîsinde, Allah ondan razı olsun: ondan bir **صَدْعةً** kopardı da onunla başını örttü. Ve kavim **تصَدَّعَ**: ayrıldılar. Ve hadiste: “sonra, şöyle şöyle **تَصَدّعَ** olduktan sonra dedi” yani ayrıldıktan sonra. Ve onun sözü:

Allah seni uzak etmesin, kişinin en hayırlı kardeşini,
erkeklerin gizli konuşması **تَصَدَّعُ** (dağılır) olduğu zaman.

Manası: ayrılır da ortaya çıkar ve açığa vurulur. Ve **النَّوَى** onları **صَدَعَتْ** ve **صَدَّعَتْهم**: onları ayırdı; ve **التَّصْداعُ**: bunun **تَفْعالٌ** veznidir; Kays b. Zurayh dedi ki:

Senden, sevgi sahibi birini uzaklık çekip koparınca,
ayrılığın, çatallı bir **تَصْداعٍ**’ı ile sevgiliyi.

Ve denir ki: “kavim arasında **صَدَعاتٍ** gördüm” yani görüş ve hevada ayrılık. Ve denir ki: “içinizdeki **الصَّدَعاتِ**’ı düzeltin” yani birleşin ve ayrılmayın.

İbnü’s-Sikkît: **الصَّدْعُ** ayırmadır; Cerîr’den okudu:

O halifedir; size hükmettiğine razı olun,
hak ile **يَصْدَعُ**; sözünde eğrilik yoktur.

Dedi ki: **يَصْدع** ayırır ve yürürlüğe koyar. Ve Zü’r-Rumme dedi ki:

Sabah oldum; her gölgeyi ve her hareket edeni atıyorum,
sanki ben, yerin taksimini eşitleyen bir **صادِعُ**.

Diyor ki: gözümle her **شَبْحٍ**’ı atıyorum; o şahıstır. Ve **حائِل**: hareket eden her şey. Diyor ki: gözlerimde kırılma ve bükülme beni tutmaz; sanki ben düzelticiyim. Diyor ki: sanki ben sana bu yerin taksimini kavimler arasında gösteriyorum. **صادِعٌ**: hak ile bâtıl arasında ayıran, hükmeden.

Ve **الصُّداعُ**: baş ağrısıdır; adam **صُدِّعَ** **تَصْدِيعاً**; şiirde hafifletmeyle **صُدِعَ** geldi; o hâlde o **مَصْدُوعٌ**’dur.

Ve **الصّدِيعُ**: develerden bir sürü parçası ve koyunlardan bir fırka. Ve onda maldan bir **صِدْعةٌ** vardır; yani az. Ve **الصِّدْعةُ** ve **الصَّدِيعُ**: develerden altmış kadar; koyundan on ile kırk arası; ve koyundan altmışa ulaştığında parça; ve denildi ki: o, ceylan ve koyundan sürüdür. Ebû Zeyd: **الصِّرْمةُ** ve **القِصْلةُ** ve **الحُدْرةُ** develerden on ile kırk arasıdır; altmışa ulaşınca o **الصِّدْعةُ**’dır; el-Merrâr dedi ki:

Öğle sıcağında geldiklerinde, gölgelerden kaldırdı,
bir buzağı yahut bir **صَدِيعا**.

Ve adam **صَدْعٌ**’dır, sükûn ile; bazen harekelenir: o, eti hafif olan türdür.

Ve **الصَّدَعُ** ve **الصَّدْعُ**: ceylanlardan, develerden ve yaban eşeklerinden genç, güçlü delikanlı; ve denildi ki: onların ortasıdır. Ezherî dedi ki: **الصَّدْعُ** iki dağ keçisi arasındaki dağ keçisidir. İbnü’s-Sikkît: dağ keçisinde ancak **صَدَعٌ** denir, hareke ile: iki dağ keçisi arasında bir dağ keçisi; onların ortasıdır; ne büyük ne küçük. Ve denildi ki: o, iki şey arasındaki şeydir; hangi türden olursa olsun: uzun ile kısa arasında, genç ile yaşlı arasında, semiz ile zayıf arasında, büyük ile küçük arasında; dedi ki:

Nice toprak renkli yaban eşeği **صَدَعْ**,
kurt ona doğru büzüldü ve toplandı.

Ve denir ki: o, mızrak gövdeli düzgün genç adamdır. Ömer hadîsinde, Allah ondan razı olsun: piskoposa halifeler hakkında sordu; dördüncünün vasfına varınca dedi ki: **صَدَعٌ من حديد**; Ömer dedi ki: “vâ defrâh!” Şemmer dedi ki: “**صَدَعٌ من حَدِيدٍ**” sözüyle, dağ keçilerinden, sıkı yapılı, şiddetli yaratılışlı, genç, sert, güçlü **الصَّدَعِ** gibi demek ister; onda kuvvetin ve hafifliğin toplanması sebebiyle böyle vasfedilir; onu, zor işlere kalkışındaki ataklığı ve savaşlarda hafifliği bakımından dağ keçisine benzetti; çünkü dağ keçisi, dağ başlarında tırmanışı sebebiyle iş ona bırakılır. Ve onu “demirden” yaptı; şiddet, yiğitlik ve zorluklara sabır vasfında mübalağa olarak. Hammâd b. Zeyd derdi ki: **صَدَأٌ من حديد**. Asma‘î dedi ki: bu daha benzer; çünkü **الصَّدَأَ**’ın **دَفَرٌ**’i vardır; o da kokudur. Kisâî dedi ki: “bir adam **صَدَعاً** gördüm”; o, orta boylu, az etli olandır. Ebû Servân dedi ki: “onların, gördüğün **صَداعَتِهم** üzere olmalarına rağmen, elbette kerîmdirler.” Ve Huzeyfe hadîsinde: “erkeklerden bir **صَدَعٌ** olunca, dedim ki: bu **الصَّدَعُ** kimdir?” yani yaratılışında orta boylu; iki adam arasında bir adam; o, dağ keçilerinden **الصَّدَعِ** gibidir: iki dağ keçisi arasında bir dağ keçisi. Ve **الصَّدِيعُ**: iki gömlek arasında gömlek; ne büyük ne küçük.

Ve “şeyi **صَدَعْتُ**”: onu ortaya çıkardım ve açıkladım; bundan Ebû Züeyb’in sözü:

ok çubuklarının üzerine taşan bir kolaylık ve **يَصْدَعُ**.

Ve adam **صَدَعٌ**: işinde yürüyen. Ve **صَدَعَ** iş ile **يَصْدَعُ** **صَدْعاً**: onunla yerini buldu ve onunla açıktan yaptı. Ve **صَدَعَ** hak ile: onu açıkça söyledi. Ve tenzilde: **فاصدع بما تؤمر**; bazı müfessirler dedi ki: Kur’an’ı açıktan oku. İbn Mücâhid dedi ki: yani Kur’an ile. Ebû İshâk dedi ki: emrolunduğunu ortaya çıkar ve kimseden korkma; **الصَّدِيع**’den alınmıştır; o da sabahtır. Ferrâ dedi ki: Aziz ve celil olan, “dininı ortaya çıkardığın emirle **فاصْدَعْ**”ı murad etti; masdarın makamına “mâ”yı ikame etti. İbn Arafe dedi ki: yani hak ile bâtıl arasında ayır; Aziz ve celil olanın sözü: **يومئذ يَصَدَّعون**’dan; yani ayrılırlar. İbnü’l-A‘râbî, “**فاصْدَعْ بما تُؤْمَرُ**” hakkında dedi ki: yani tevhid ile onların cemaatini yar. Başkası dedi ki: onları toplu ve tek tek iken sözde ayır. Sa‘leb dedi ki: İbnü’l-A‘râbî’nin meclisine devam eden bir bedevîyi işittim; “**اصْدَعْ بما تُؤْمَرُ**”un manası: emrolunduğun şeye yönel, dedi. Dedi ki: Araplar “falancayı **اصدع**” der; yani ona yönel; çünkü o kerîmdir.

Ve **دلِيلٌ مِصْدَعٌ**: yüz tuttuğu yolda yürüyen. Ve **خطِيبٌ مِصْدَعٌ**: beliğ, söz üzerinde cesur.

Ebû Zeyd dedi ki: “Onlar ona karşı bir **إِلْبٌ** ve tek bir **صَدْعٌ**’dır”; aynı şekilde “onlar ona karşı bir **وَعْلٌ** ve tek bir **ضِلْعٌ**’dır”; ona düşmanlıkla toplandıkları zaman. Ve “insanlar bize karşı tek bir **صَدْعٌ**’dır” yani düşmanlıkla toplanmışlardır.

Ve “şeye doğru **صَدَعْتُ** **أَصْدَعُ** **صُدُوعاً**”: ona meylettim. Ve “bu işten seni **صَدَعَكَ** **صَدْعاً**” yani seni çevirdi. Ve **المَصْدَعُ**: yerin sertliğinde kolay bir yol. Ve **جَبَلٌ صادِعٌ**: yerde uzunlamasına giden; aynı şekilde **سبيل صادِعٌ** ve **وادٍ صادِعٌ**; ve “bu yol, filan filan yerde **يَصْدَعُ**.” Ve **المِصْدَعُ**: oklardan **المِشْقَصُ**.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B9/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ص د ع * * الصَّدْعُ * الشق وقد * صَدَعَهُ فانْصَدَعَ * وبابه قطع قلت ومنه قوله تعالى ﴿والأرض ذات الصدع﴾ و * صَدَعَ * بالحق تكلم به جهارا وقوله تعالى ﴿فاصدع بما تُؤمر﴾ قال الفراء أراد فاصدع بالأمر أي أظهر بدينك و * تَصَدَّعَ * القوم تفرقوا و * الصُّدَاعُ * وجع الرأس و * صُدِّعَ * الرجل على ما لم يسم فاعله * تَصْديعا

##### Türkçe

* ص د ع * * **الصَّدْعُ** * yarık; ve muhakkak ki onu **صَدَعَهُ** (yardı), böylece **انْصَدَعَ** (yarıldı); ve onun bâbı **قطع**’tır. Dedim ki: Ondandır O’nun (Allah’ın) sözü, yüce: ﴿والأرض ذات **الصدع**﴾; ve **صَدَعَ** hak ile: onunla açıkça konuştu; ve O’nun sözü, yüce: ﴿**فاصدع** بما تُؤمر﴾; el-Ferrâ dedi: “**فاصدع** ile murad, emir ile **فاصدع**’dır; yani dininle (ilgili olanı) ortaya çıkar.” Ve **تَصَدَّعَ** kavim: ayrıldılar. Ve **الصُّدَاعُ**: baş ağrısı. Ve **صُدِّعَ** adam: faili isimlendirilmeyen üzere. **تَصْديعا**.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B9/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الصدع: الشق في شيء صلب، كالزجاجة والحائط ونحوهما، قاله الليث، وأنشد لحسان يهجو الحارث بن عوف المري:
  وأمانة المري حيث لـقـيتـه                      مثل الزجاجة صدعها لم يجبر وجمعه صدوع، قال قيس بن ذريح:
  أيا كبدا طارت صدوعا نوافذا                      ويا حسرتا ماذا تغلغل بالقلب

  ذهب فيه إلى أن كل جزء منها صار صدعا، وتأويل الصدع في الزجاجة أن يبين بعضه من بعض. الصدع: الفرقة من الشيء كالغنم ونحوه، سميت بالمصدر كما قيل للمخلوق: خلق، وللمحمول: حمل، ومنه حديث عمر - رضي الله عنه في صدقة الغنم -: ثم يصدع الغنم صدعين. الصدع: الرجل الضرب الخفيف اللحم، وقد يحرك، كما في الصحاح، وقال الكسائي: رأيت رجلا صدعا، وهو: الربعة القليل اللحم، وفي حديث حذيفة: فإذا صدع من الرجال، فقلت: من هذا الصدع? يعني: من هذا الربعة في خلقه، رجل بين الرجلين، وهو كالصدع من الوعول: وعل بين الوعلين. الصدع: نبات الأرض، لأنه يصدعها، أي يشقها فتنصدع به، وفي التنزيل:  والأرض ذات الصدع  قال ثعلب: هي الأرض تنصدع بالنبات، وهو مجاز. يقال: الناس عليهم صدع واحد، أي ألب واحد، أي مجتمعون بالعداوة، وكذلك هم وعل عليه، وضلع واحد. قاله أبو زيد. الصدع، بالكسر: الجماعة من الناس، عن ابن عباد. الصدع: الشقة من الشيء، اسم من صدع الشيء صدعين، إذا شقه بنصفين. الصدعة، بهاء: الصرمة من الإبل، نقله الجوهري، وقال أبو زيد: الصرمة، والقصلة، والحدوة: ما بين العشرة إلى الأربعين من الإبل، فإذا بلغت ستين فهي الصدعة. قلت: ففي هذا إزالة الإبهام عن معنى الصدعة، والنص على كميتها. الصدعة: الفرقة من الغنم، نقله الجوهري، يقال: صدعت الغنم صدعتين، أي فرقتين، كل واحدة منهما صدعة، وقيل: الصدعة: القطعة من الغنم إذا بلغت ستين، وقيل: هو القطيع من الظباء والغنم. الصدعة: النصف من الشيء المشقوق نصفين، كل شق منه صدعة، كالصديع، فيهما، هكذا بضمير التثنية في سائر النسخ، والصواب: فيها، أي في الثلاثة، فإن الصديع يطلق على الفرقة من الغنم، وعلى الصرمة من الإبل، وعلى كل شيء يشق نصفين، فكل شق منه صديع، والأخير قد يأتي أيضا في سياق المصنف فيما بعد، ولو اقتصر على هذا كان أجود، وشاهد الصديع - بمعنى الصرمة من الإبل - قول المرار بن سعيد الفقعسي يصف الإبل:
  إذا أقبلن هـاجـرة أثـارت                      من الأظلال إجلا أو صديعا و قوله تعالى:  فاصدع بما تؤمر  أي: شق جماعاتهم بالتوحيد، قاله ابن الأعرابي، أو معناه اجهر بما تؤمر، من صدع بالأمر، إذا جاهر به. وقال مجاهد: بالقرآن. أو معناه: أظهر ما تؤمر به، ولا تخف أحدا. من الصديع، وهو الصبح، قاله أبو إسحاق، أو من صدعت الشيء: أظهرته، وقال الفراء: أراد عز وجل فاصدع بالأمر الذي أظهر دينك، أقام ما مقام المصدر، أو احكم بالحق. من صدع بالحق، إذا تكلم به. قيل: افصل بالأمر، نقله بعض المفسرين، وقال الراغب: أي افصله، قال: وهو مستعار من صدع الأجسام. أو اقصد بما تؤمر، نقله ثعلب عن أعرابي كان يحضر مجلس ابن الأعرابي، وكان ابن الأعرابي ربما يأخذ عنه. أو افرق به بين الحق والباطل، نقله ابن عرفة، وهو قول معمر، وبه فسر قول أبي ذؤيب يصف الحمار والأتن:
  فكـأنـهـن ربـابة وكـأنـه                      يسر يفيض على القداح ويصدع أي يفرق على القداح، أي بالقداح وقيل: معناه: يبين بالحكم، ويخبر بما يجيء، وبه فسر قول جرير يمدح يزيد بن عبد الملك:
  هو الخليفة فارضوا ما قضى لكم                      بالحق يصدع، ما في قوله جنف

  وقال السهيلي في الروض في تفسير قوله تعالى:  فاصدع بما تؤمر  هو من الصديع، بمعنى الفجر، شبه الجهل بظلمة الليل، والقرآن نور، فصدع به تلك الظلمة، كما يصدع الفجر ظلمة الليل. وصدعه، كمنعه، صدعا: شقه، أو شقه نصفين، أو شقه ولم يفترق، فهي ثلاثة أقوال. ولا يخفى أن الثالث هو عين الأول، فهما قولان لا غير. صدع فلانا: قصده لكرمه، نقله ثعلب عن الأعرابي الذي كان يحضر مجلس ابن الأعرابي. وبه فسرت الآية، كما تقدم، وهو مجاز. صدع بالحق: تكلم به جهارا مفرقا بينه وبين الباطل، وهو مجاز، وبه فسرت الآية، كما تقدم، وبه فسر أيضا الخليل قول أبي ذؤيب السابق، قال: يصدع، أي يقول بأعلى صوته: فاز قدح فلان، أو هذا قدح فلان. صدع بالأمر يصدع صدعا: أصاب به موضعه، وجاهر به. قال أبو زيد: صدع إليه صدوعا: مال. صدعه عنه: صرفه، يقال: ما صدعك عن هذا الأمر، أي ما صرفك، كما في الصحاح، وقال ابن فارس: وناس يقولون: ما صدغك، بالغين المعجمة، وهذا أحسن، وكذلك ذكره ابن دريد بالغين المعجمة. قلت: وقد ذكره الجوهري أيضا بالغين المعجمة، كما سيأتي. صدع الفلاة: قطعها، وهو مجاز وكذلك النهر، إذا شقه. يقال: بينهم صدعات في الرأي والهوى، محركة، أي تفرق، ويقال: أصلحوا ما فيكم من الصدعات، أي اجتمعوا ولا تتفرقوا. ويقال أيضا: إنهم على ما فيهم من الصدعات ألباء كرام. وهو مجاز. يقال: جبل صادع، أي ذاهب في الأرض طولا، وهو مجاز. وكذلك: سيل صادع، كذا في النسخ، وصوابه: سبيل صادع، وواد صادع، وهذا الطريق يصدع في أرض كذا وكذا. قال ابن دريد: الصبح الصادع: المشرق. قال: والمصادع: طرق سهلة في غلظ من الأرض، الواحد مصدع، كمقعد، وهو مجاز. المصادع أيضا: المشاقص من السهام، وبه سميت الكنانة خابئة المصادع، الواحد مصدع كمنبر، وربما قالوا: خطيب مصدع، كمنبر، أي بليغ جريء على الكلام، ذو بيان، كما قالوا: مصلق، ومسلق، ومصقع. والصدع محركة - من الأوعال والظباء والحمر والإبل - : الفتي الشاب القوي، وتسكن الدال ولو قال: ويسكن كما هو دأبه في عباراته، كان أخصر. أو الصدع، بالتحريك: هو الشيء بين الشيئين من أي نوع كان، بين الطويل والقصير، والفتي والمسن، والسمين والمهزول، والعظيم والصغير، وقال الجوهري: الصدع: الوسط من الوعول ليس بالعظيم ولا الصغير، ولكنه وعل بين وعلين، وكذلك هو من الظباء والحمر، لا يقال فيه إلا بالتحريك. قلت: وهو قول ابن السكيت، وأنشد:
  يا رب أباز من العفر صدع                      تقبض الذئب إليه واجتمع والرجز لمنظور الأسدي، وقال دريد بن الصمة:
  يا ليتني فيها جذع                      أخب فيها وأضع
  أقود وطفاء الزمع                      كأنها شاة صـدع وقال الأعشى:
  قد يترك الدهر في خلقاء راسـية                      وهيا وينزل منها الأعصم الصدعا وقال ابن الرقاع:
  لو أخطأ الموت شيئا أو تخـطـأه                      لأخطأ الأعصم المستوعل الصدعا

  الصدع من الحديد: صدؤه، وسأل عمر - رضي الله عنه - الأسقف عن الخلفاء، فحدثه حتى انتهى إلى نعت الرابع، فقال: صدع من حديد - ويروى صدأ من حديد - فقال عمر: وادفراه. قال شمر: يريد كالصدع من الوعول المدمج الشديد الخلق، الشاب الصلب القوي، شبهه في خفته في الحروب ونهوضه إلى مزاولة صعاب الأمور - حين يفضى الأمر إليه - بالوعل؛ لتوقله في شعفات الجبال الشاهقة، وجعل الصدع من حديد؛ مبالغة في وصفه بالبأس والنجدة، والصبر والشدة، وقد تقدم شيء من هذا البحث في الهمزة. وكان حماد بن زيد يقول: صدأ من حديد. قال الأصمعي: وهذا أشبه، لأن الصدأ له دفر، وهو النتن، وفي كلام المصنف نظر يتأمل فيه. من المجاز: الصديع، كأمير: الصبح، لانصداعه، وفي العباب: لأنه يصدع الليل، أي يشقه، ويسمى صديعا، كما يسمى فلقا، قال عمرو بن معد يكرب رضي الله عنه:
  وكم من غائط من دون سلمى                      قليل الإنس ليس به كـتـيع
  به السرحان مفتـرشـا يديه                      كأن بياض لبـتـه صـديع الصديع: رقعة جديدة في ثوب خلق، كأنها صدعت، أي شقت، قال لبيد رضي الله عنه:
  دعي اللؤم أو بيني كشق صديع                      فقد لمت قبل اليوم غير مطيع وكل نصف من ثوب، أو شيء يشق نصفين فهو صديع، وقيل: صديع في قول لبيد هو الرداء الذي شق صدعين، يقال: بات منه كشق صديع، ويضرب في كل فرقة لا اجتماع بعدها، ج: صدع، كتب. الصديع: اللبن الحليب وضعته فبرد، فعلته الدواية، وسمي صديعا؛ لأنك تصدع الدواية عن صريح اللبن. قال ابن عباد: الصديع: الفتي من الأوعال، وقيل: هو المربوع الخلق، أي وعل بين الوعلين، كالصدع، محركة. قال: والصديع: ثوب يلبس تحت الدرع، وهو القميص بين القميصين، لا بالكبير ولا بالصغير. الصداع، كغراب: وجع الرأس، كما في الصحاح، وقال الراغب: هو شبه الانشقاق في الرأس من الوجع، مستعار من الصدع، بمعنى الشق في الحائط وغيره، وأنشد الصاغاني للقطامي يصف ناقة:
  وسارت سيرة ترضيك منها                      يكاد وشيجها يشفي الصداعا وصدع الرجل، بالضم، تصديعا، كما في الصحاح، أي أصابه الصداع، قال الصاغاني: وهو الاختيار ويجوز في الشعر صدع، كعني، فهو مصدوع. والمصدع، كمحدث: سيف زهير بن جذيمة العبسي أبي قيس، ويقال: اجتمع زهير بن جذيمة وخالد بن جعفر عند بعض ملوك بني نصر بالحيرة، فجرى بينهما فخر، فقال زهير: جدعت والله رجلا من بني جعفر بن كلاب وأنا شاب، فسماني أبي مجدعا، وضربت بسيفي رجلا من بني كلاب، فصدع، فسمي سيفي مصدعا. مصدع: ع، نقله الصاغاني. من المجاز: تصدع، أي تفرق، يقال: تصدع القوم، أي تفرقوا. قال متمم بن نويرة يرثي أخاه مالكا:
  وكنا كندماني جـذيمة حـقـبة                      من الدهر حتى قيل: لن يتصدعا فلما تفرقنا كأني ومالكا لطول اجتماع لم نبت ليلة معا كاصدع، بتشديد الصاد والدال، قال الله تعالى:  يومئذ يصدعون  قال الزجاج: معناه يتفرقون، فيصيرون فريقين، فريق في الجنة وفريق في السعير، وأصلها يتصدعون، قلبت التاء صادا، ثم أدغمت. قال ابن عباد: تصدعت الأرض بفلان، إذا تغيب فيها فارا. وانصدع: انشق، كتصدع، وهما مطاوعا صدعه وصدعه، قال سويد بن أبي كاهل اليشكري:
  فبهـم ينـكـى عـدو وبـهـم                      يرأب الشعب إذا الشعب انصدع

  وقال ابن الرقاع:
  ونكبة لو رمى الرامي بها حجـرا                      أصم من جندل الصوان لانصدعـا
  أتت علي فلم أترك لها سـلـبـي                      وما استكنت لها شكوى ولا جزعا. ومما يستدرك عليه: صدعه تصديعا: شقه، وصدع الفلاة والنهر تصديعا: شقهما وقطعهما، على المثل، قال لبيد:
  فتوسطا عرض السري وصدعا                      مسجورة متجاوزا قلامـهـا وقول قيس بن ذريح:
  فلما بدا منها الـفـراق كـمـا بـدا                      بظهر الصفا الصلد الشقوق الصوادع يجوز أن يكون صدع في معنى تصدع، لغة، ويجوز أن يكون على النسب، أي ذات انصداع وتصدع. وانصدعت الأرض بالنبات، وتصدعت: انشقت. وانصدع الصبح: انشق عنه الليل، كما يقال: انفجر، وانفلق، وانفطر. والصديع: الثوب المشقق. وصدع الشيء: بينه وفرقه. وتصدع السحاب: تقطع. وصدعتهم النوى، وصدعتهم: فرقتهم، وهو مجاز. والتصداع تفعال من ذلك. قال قيس بن ذريح:
  إذا افتلتت منك النـوى ذا مـودة                      حبيبا بتصداع من البين ذي شعب والصدع: الفصل، نقله ابن السكيت، وهو مجاز. والصادع: القاضي بين القوم. وعليه صدعة من مال، بالكسر: أي قليل. والصديع: نحو الستين من الإبل. وقال أبو ثروان: تقول: إنهم على ما ترى من صدعاتهم لكرام. ورجل صدع، بالتحريك: ماض في أمره. وقيل: في قوله تعالى:  فاصدع بما تؤمر  أي فرق القول فيهم مجتمعين وفرادى. ودليل مصدع، كمنبر: ماض لوجهه. وتصدعوا عني: تفرقوا. ويقال: صدعه صدع الرداء. ويقال: هو أصدعهم بالصواب، في أسرع جواب. والصدع، بالكسر: المرأة تصدع أمر القوم فلا تشعبه، عن ابن عباد. والصديع: الجماعة من البقر. وصدع الليل صدعا: سراه، وهو مجاز، نقله ابن القطاع. وقال السهيلي في الروض: الصديع في بيت الشماخ: ثوب تلبسه النواحة أسود تحت ثوب أبيض وتصدع الأسود عند صدرها، فيبدو الأبيض: نقله قاسم بن ثابت، وأنشد:
  كأنهن إذ وردن ليعـا                      نواحة مجتابة صديعا وليع: اسم طريق.

##### Türkçe

**الصدع**: cam şişe, duvar ve benzerleri gibi sert bir şeydeki yarık; bunu **الليث** söylemiştir; ve **حسان**’dan, **الحارث بن عوف المري**’yi hicvederken, şu beyti okumuştur:
  Ve **المري**’nin emaneti, onu nerede bulursan,                      cam şişe gibidir; onun **صدع**’ı onarılmamıştır.
Onun çoğulu **صدوع**’dur; **قيس بن ذريح** dedi ki:
  Ey ciğer, uçup giden, delip geçen **صدوع**lar hâlinde;                      ey hasret, kalbe ne nüfuz etti?

  Onda şu görüşe gitti: onun her bir parçası bir **صدع** oldu. Cam şişedeki **الصدع**’ın te’vili: onun bir kısmının bir kısmından ayrılıp belirginleşmesidir. **الصدع**: koyun ve benzeri gibi bir şeyden ayrılan bölük; **المصدر** ile adlandırılmıştır; nitekim yaratılmışa **خلق**, taşınana **حمل** denildiği gibi. Ondan, **عمر**’in - Allah ondan razı olsun - koyun sadakası hakkındaki hadisi: “Sonra koyunları iki **صدع** olarak böler.” **الصدع**: eti hafif (az) olan, ince yapılı adam; ve harekelenebilir; **الصحاح**’ta olduğu gibi. **الكسائي** dedi: “Bir adamı **صدعا** gördüm”; o: eti az, orta boylu olandır. **حذيفة** hadîsinde: “Derken erkeklerden bir **صدع** (geldi); ben dedim ki: Bu **الصدع** kim?” yani: yaratılışında bu orta boylu kim? İki adam arasında bir adam; ve o, dağ keçilerinden **الصدع** gibidir: iki dağ keçisi arasında bir dağ keçisi. **الصدع**: yerin bitkisi; çünkü onu **يصدعها**, yani onu yarar; böylece onunla yarılır. Tenzîlde: **والأرض ذات الصدع**. **ثعلب** dedi: O, bitkiyle yarılan yerdir; bu mecazdır. Denir ki: İnsanlar üzerlerinde tek bir **صدع** üzeredir; yani tek bir **ألب** üzeredir; yani düşmanlıkta birleşmişlerdir; aynı şekilde onlar, onun üzerinde bir **وعل** ve tek bir **ضلع**dır. Bunu **أبو زيد** söyledi. **الصدع** (kesre ile): insanlardan bir topluluk; **ابن عباد**’dan. **الصدع**: bir şeyden bir parça; “Bir şeyi iki **صدع** olarak **صدع** etti”den isimdir; onu iki yarıya yardığı zaman. **الصدعة** (هاء ile): develerden bir **الصرمة**; bunu **الجوهري** nakletti. **أبو زيد** dedi: **الصرمة** ve **القصلة** ve **الحدوة**: develerden on ile kırk arasındakidir; altmışa ulaştığında ise o **الصدعة**’dır. Dedim: Bu, **الصدعة**’nın anlamındaki kapalılığı giderme ve miktarını açıkça belirtmedir. **الصدعة**: koyundan bir bölük; bunu **الجوهري** nakletti. Denir ki: “Koyunu iki **صدعة** olarak **صدعت** ettim”; yani iki bölük; her biri bir **صدعة**’dır. Ve denildi ki: **الصدعة**: altmışa ulaştığında koyundan parça. Ve denildi ki: o, ceylanların ve koyunun sürüsüdür. **الصدعة**: iki yarıya yarılmış şeyin yarısı; onun her yarığı bir **صدعة**’dır; **الصديع** gibi; “ikisi”nde; bütün nüshalarda ikilinin zamiriyle böyle. Doğrusu: “üçü”nde, yani üçünde; çünkü **الصديع**, koyundan bölük için de, develerden **الصرمة** için de, iki yarıya yarılan her şey için de kullanılır; onun her yarığı bir **صديع**’dır. Sonuncusu, müellifin ilerideki bağlamında da gelebilir; yalnız bununla yetinseydi daha iyi olurdu. **الصديع**’in - develerden **الصرمة** anlamında - şahidi, **المرار بن سعيد الفقعسي**’nin develeri vasfederken sözü:
  Öğle sıcağında geldiklerinde,                      gölgelerden bir **إجلا** yahut bir **صديعا** kaldırırlar.
Ve Yüce Allah’ın sözü: **فاصدع بما تؤمر**; yani: onları tevhid ile topluluklar hâlinde yar; bunu **ابن الأعرابي** söyledi. Yahut manası: emrolunduğun şeyi açıkça söyle; “işle **صدع** etti”den; onu açıktan söylediği zaman. **مجاهد** dedi: Kur’an ile. Yahut manası: emrolunduğun şeyi ortaya koy; kimseden korkma. **الصديع**’den; o da sabah aydınlığıdır; bunu **أبو إسحاق** söyledi. Yahut “bir şeyi **صدعت** ettim”den: onu ortaya çıkardım. **الفراء** dedi: Aziz ve Celil olan, “Dinini ortaya çıkardığın iş ile **فاصدع** et”i murad etti; **المصدر**’un yerine “mâ”yı ikame etti. Yahut hak ile hükmet. “Hak ile **صدع** etti”den; onunla konuştuğu zaman. Denildi ki: iş ile ayır; bunu bazı müfessirler nakletti. **الراغب** dedi: yani onu ayır; dedi ki: bu, cisimleri **صدع** etmekten ödünçtür. Yahut emrolunduğun şeye yönel; bunu **ثعلب**, **ابن الأعرابي**’nin meclisine devam eden bir bedevîden nakletti; **ابن الأعرابي** bazen ondan alırdı. Yahut onunla hak ile bâtılın arasını ayır; bunu **ابن عرفة** nakletti; bu, **معمر**’in sözüdür. Bununla, **أبي ذؤيب**’in eşeği ve dişi eşekleri vasfederken sözü tefsir edildi:
  Sanki onlar bir **ربابة** ve sanki o,                      ok parçaları üzerine taşar ve **يصدع** eder.
Yani ok parçaları üzerine ayırır; yani ok parçaları ile. Ve denildi ki: manası: hüküm ile açıklar ve gelecek olanı haber verir. Bununla, **جرير**’in **يزيد بن عبد الملك**’i överken sözü tefsir edildi:
  O halifedir; size hükmettiğine razı olun;                      hak ile **يصدع** eder; sözünde eğrilik yoktur.

  **السهيلي**, **الروض**’da, Yüce Allah’ın **فاصدع بما تؤمر** sözünün tefsirinde dedi ki: O, **الصديع**’dendir; fecir anlamında. Cehaleti gecenin karanlığına benzetti; Kur’an nurdur; onunla o karanlığı yardı; tıpkı fecrin gecenin karanlığını yarması gibi. Ve “onu **صدعه** etti”, “onu **منعه** etti” gibi, **صدعا**: onu yardı; yahut onu iki yarıya yardı; yahut onu yardı da ayrılmadı; bunlar üç görüştür. Üçüncünün birincinin aynısı olduğu gizli değildir; böylece iki görüşten başkası değildir. “Falancayı **صدع** etti”: onun keremi için ona yöneldi; bunu **ثعلب**, **ابن الأعرابي**’nin meclisine devam eden bedevîden nakletti. Bununla âyet tefsir edildi; geçtiği üzere; bu mecazdır. “Hak ile **صدع** etti”: onu açıktan söyledi; onunla bâtılın arasını ayırarak; bu mecazdır; bununla âyet tefsir edildi; geçtiği üzere. Bununla, **الخليل** de, yukarıdaki **أبي ذؤيب** beytini tefsir etti; dedi ki: **يصدع**; yani en yüksek sesiyle der: “Falancanın oku kazandı” yahut “Bu falancanın okudur.” “İş ile **صدع** etti”, **يصدع** **صدعا**: onunla yerine isabet etti ve onu açıktan söyledi. **أبو زيد** dedi: “Ona doğru **صدع** etti”, **صدوعا**: meyletti. “Onu ondan **صدعه** etti”: onu çevirdi. Denir ki: “Seni bu işten ne **صدع** etti?” yani seni ne çevirdi; **الصحاح**’ta olduğu gibi. **ابن فارس** dedi: İnsanlardan bir kısmı “Seni ne **صدغك** etti?” der; **الغين المعجمة** ile; bu daha iyidir. **ابن دريد** de onu **الغين المعجمة** ile zikretti. Dedim: **الجوهري** de onu **الغين المعجمة** ile zikretti; ileride geleceği üzere. “Çölü **صدع** etti”: onu kesti; bu mecazdır. Aynı şekilde nehir; onu yardığı zaman. Denir ki: Aralarında görüş ve hevada **صدعات** vardır; harekeli; yani ayrılık. Ve denir ki: “Sizdeki **الصدعات**’ı ıslah ettiler”; yani toplanın ve ayrılmayın. Ve ayrıca denir ki: “Onlarda **الصدعات** bulunmasına rağmen, onlar kerim **ألباء**dır.” Bu mecazdır. Denir ki: **جبل صادع**; yani yerde uzunlamasına giden; bu mecazdır. Aynı şekilde: **سيل صادع**; nüshalarda böyle; doğrusu: **سبيل صادع**. Ve **واد صادع**; ve bu yol, filan filan yerde **يصدع** eder. **ابن دريد** dedi: **الصبح الصادع**: doğan. Dedi ki: **المصادع**: yerin sertliğinde kolay yollar; tekili **مصدع**; **مقعد** gibi; bu mecazdır. **المصادع** ayrıca: oklardan **المشاقص**; bununla sadağa “**خابئة المصادع**” adı verildi; tekili **مصدع**; **منبر** gibi. Bazen “**خطيب مصدع**” derler; **منبر** gibi; yani beliğ, söz söylemeye cüretli, beyan sahibi; nitekim **مصلق** ve **مسلق** ve **مصقع** dedikleri gibi. Ve **الصدع** (harekeli) - dağ keçilerinden, ceylanlardan, yaban eşeklerinden ve develerden - : güçlü, genç delikanlı; **الدال** sakinlenir; “ve **يسكن**” deseydi, ibarelerindeki âdeti üzere, daha kısa olurdu. Yahut **الصدع** (harekeli): her türden iki şey arasındaki şeydir; uzun ile kısa arasında, genç ile yaşlı arasında, şişman ile zayıf arasında, büyük ile küçük arasında. **الجوهري** dedi: **الصدع**: dağ keçilerinin ortasıdır; ne büyük ne küçük; fakat iki dağ keçisi arasında bir dağ keçisidir. Aynı şekilde o, ceylanlardan ve yaban eşeklerindendir; onda ancak hareke ile söylenir. Dedim: Bu, **ابن السكيت**’in sözüdür. Ve şu beyti okudu:
  Ey Rabbim, toprak renkli olanlardan bir **صدع** **أباز**;                      kurdu kendine doğru toplar ve bir araya getirir.
Ve recez, **منظور الأسدي**’nindir. **دريد بن الصمة** dedi:
  Keşke onda bir **جذع** olsaydım;                      onda koşar ve koyardım.
  **وطفاء الزمع**’ı sürerdim;                      sanki o bir **شاة صـدع**.
**الأعشى** dedi:
  Devir, sağlam bir kayalıkta bir **خلقاء** bırakabilir;                      ve ondan **الأعصم الصدعا**’yı indirir.
**ابن الرقاع** dedi:
  Ölüm bir şeyi ıskalasa yahut onu aşsa,                      **الأعصم المستوعل الصدعا**’yı ıskalardı.

**الصدع** demirden: onun pasıdır. Ömer - Allah ondan razı olsun - piskoposa halifeler hakkında sordu; ona anlattı, nihayet dördüncünün vasfına vardı da dedi ki: **صدع من حديد** - **صدأ من حديد** diye de rivayet edilir -; bunun üzerine Ömer dedi ki: “Vay kokusuna!” Şemmer dedi ki: Maksadı, yaratılışı sıkı, genç, katı, güçlü; sert yapılı, kuvvetli dağ keçilerinden **الصدع** gibi (olan)dır; onu, savaşlarda hafifliği ve - iş ona verildiğinde - zor işlere girişmek için ayağa kalkışı bakımından dağ keçisine benzetti; çünkü o, yüksek dağların sivri tepelerinde tırmanıp yükselir; ve onu yiğitlik, yardımseverlik, sabır ve şiddetle vasfetmede mübalağa olarak **الصدع من حديد** yaptı. Bu araştırmadan bir şey **الهمزة**’de geçmişti. Hammâd b. Zeyd şöyle derdi: **صدأ من حديد**. Asmaî dedi ki: Bu daha benzer; çünkü **الصدأ**’nın **دفر**’i vardır; o da pis kokudur. Musannifin sözünde, üzerinde düşünülecek bir bakış vardır.

Mecazdan: **الصديع**, **كأمير**: sabah; **لانصداعه** sebebiyle. Ve **العباب**’da: Çünkü o, geceyi **يصدع** eder; yani onu yarar; ve **صديعا** diye adlandırılır; nasıl ki **فلقا** diye adlandırılır. Amr b. Ma‘dîkerib - Allah ondan razı olsun - dedi ki:
  سلمى’nın önünde nice çukur yer vardır ki                      az insanlıdır, onda **كـتـيع** yoktur
  onda kurt, ellerini yaymış yatmaktadır                      sanki göğsünün beyazlığı **صـديع**’dir

**الصديع**: eski bir elbisede yeni bir yama; sanki **صدعت**; yani yarıldı. Lebîd - Allah ondan razı olsun - dedi ki:
  Alçaklığı bırak, yahut beni **شق صديع** gibi ayır                      çünkü bugün öncesinde itaat etmeyen dışında kınadım

Ve bir elbisenin her yarısı, yahut iki yarıya yarılan her şey, o **صديع**’dir. Ve denildi ki: Lebîd’in sözündeki **صديع**, iki **صدع** olarak yarılmış ridâdır; “ondan **كشق صديع** gibi geceledi” denir; ve bundan sonra birleşme olmayan her ayrılıkta darb-ı mesel yapılır. Çoğulu: **صدع**; **كتب**.

**الصديع**: sağılmış süt; onu koydun da soğudu; onu **الدواية** yaptı; ve **صديعا** diye adlandırıldı; çünkü sen **الدواية**’yi sütün safından **تصدع** edersin. İbn Abbâd dedi ki: **الصديع**: dağ keçilerinden genç olan. Ve denildi ki: o, yaratılışı dört köşe olandır; yani iki dağ keçisi arasında bir dağ keçisi; **كالصدع**; harekeli. Dedi ki: Ve **الصديع**: zırhın altında giyilen bir elbise; iki gömlek arasındaki gömlektir; ne büyükle ne küçükle.

**الصداع**, **كغراب**: baş ağrısı; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Râgıb dedi ki: O, ağrıdan dolayı başta yarılma benzeridir; **الصدع**’dan ödünçtür; duvarda ve başkasında yarık manasında. Sâgânî, Kutâmî’den, bir deveyi vasfederken nakletti:
  Ondan seni razı edecek bir yürüyüşle yürüdü                      neredeyse onun damarları **الصداع**’ı iyileştirecek

Ve adam **صدع** etti, damme ile; **تصديعا**; **الصحاح**’ta olduğu gibi; yani ona **الصداع** isabet etti. Sâgânî dedi ki: Tercih edilen budur; şiirde **صدع** caizdir; **كعني** gibi; o hâlde o **مصدوع**’dur.

Ve **المصدع**, **كمحدث**: Ebû Kays, Absî, Züheyr b. Cüzeyme’nin kılıcıdır. Ve denilir ki: Züheyr b. Cüzeyme ile Hâlid b. Ca‘fer, Hîre’de Benî Nasr krallarından bazısının yanında toplandı; aralarında övünme cereyan etti; Züheyr dedi ki: “Vallahi ben, gençken Benî Ca‘fer b. Kilâb’dan bir adamın burnunu kestim; babam bana **مجدعا** adını verdi; ve kılıcımla Benî Kilâb’dan bir adama vurdum da **فصدع**; bu yüzden kılıcıma **مصدعا** adı verildi.” **مصدع**: bir yer adıdır; Sâgânî nakletti.

Mecazdan: **تصدع**; yani dağıldı; “**تصدع القوم**” denir; yani dağıldılar. Mütemmim b. Nüveyre, kardeşi Mâlik’e mersiye söylerken dedi ki:
  Biz, Cüzeyme’nin iki içki arkadaşı gibi idik, bir müddet                      zamandan; nihayet “asla **يتصدعا** etmeyecekler” denildi
  Ayrılınca, sanki ben ve Mâlik                      uzun bir birliktelikten dolayı bir geceyi birlikte geçirmemişiz

**كاصدع**, ص ve د’nin şeddeli oluşuyla. Allah Teâlâ dedi ki: **يومئذ يصدعون**. Zeccâc dedi ki: Manası: dağılırlar; iki fırka olurlar: cennette bir fırka ve alevli ateşte bir fırka. Aslı **يتصدعون** idi; **التاء** **صادا** çevrildi, sonra idğam edildi. İbn Abbâd dedi ki: “**تصدعت الأرض بفلان**”: onda kaçak olarak gizlendiği zaman.

Ve **انصدع**: yarıldı; **كتصدع** gibi; ikisi de **صدعه** ve **صدعه**’nin mutâvi‘idir. Süveyd b. Ebî Kâhil el-Yeşkürî dedi ki:
  Onlarla düşmana zarar verilir ve onlarla                      çatlak, çatlak **انصدع** edince yarık onarılır

İbn er-Rikâ‘ dedi ki:
  Bir musibet ki, atıcı onunla bir taş atsa                      çakmaktaşının cendelinden daha sağır; elbette **لانصدعا** ederdi
  Bana geldi de ondan ganimetimi bırakmadım                      ona ne bir şikâyetle ne de bir sızlanmayla boyun eğdim

Ve ona ek olarak: **صدعه تصديعا**: onu yardı. Ve **صدع الفلاة والنهر تصديعا**: ikisini yardı ve ikisini kesti; mesel üzere. Lebîd dedi ki:
  Gece yolunun genişliğinin ortasına girdiler ve **صدعا** ettiler                      kızgın (kum)u; onun **قلام**’ını aşarak

Kays b. Zurayh’ın sözü:
  Ondan ayrılık görününce, göründüğü gibi                      sert safânın sırtında **الشقوق الصوادع**

**صدع**’ın **تصدع** manasında olması caizdir; bir lehçe olarak. Ve nisbet üzere olması da caizdir; yani **ذات انصداع وتصدع**.

Ve yer bitkiyle **انصدعت**; ve **تصدعت**: yarıldı. Ve sabah **انصدع** etti: gece ondan yarıldı; nasıl ki **انفجر** denir, **انفلق** denir, **انفطر** denir.

Ve **الصديع**: yarılmış elbise. Ve **صدع الشيء**: onu ayırdı ve onu böldü. Ve bulut **تصدع** etti: parçalandı. Ve **صدعتهم النوى** ve **صدعتهم**: onları ayırdı; bu mecazdır. Ve **التصداع** bunun **تفعال** veznidir. Kays b. Zurayh dedi ki:
  Senden, sevgi sahibi bir sevgiliyi **النوى** kapıp götürürse                      ayrılığın, çatlaklı, **شعب**lı bir **تصداع** ile

Ve **الصدع**: ayrım; İbn es-Sikkît nakletti; bu mecazdır. Ve **الصادع**: kavim arasında hükmeden kadı. Ve onun üzerinde maldan bir **صدعة** vardır; kesre ile: yani az. Ve **الصديع**: develerden altmış kadar. Ebû Servân dedi ki: “Gördüğün **صدعاتهم**’a rağmen onlar kerem sahibidirler” dersin.

Ve bir adam **صدع**; harekeli: işinde yürüyüp giden. Ve denildi ki: Allah Teâlâ’nın sözü: **فاصدع بما تؤمر**; yani sözü, onlar toplu iken ve tek tek iken aralarında ayır. Ve **دليل مصدع**, **كمنبر**: yüz tuttuğu yolda yürüyüp giden. Ve “**تصدعوا عني**”: benden dağıldılar. Ve “**صدعه صدع الرداء**” denir. Ve “O, doğruyla onların en **أصدع**’ıdır” denir; yani en hızlı cevapta.

Ve **الصدع**, kesre ile: kavmin işini **تصدع** eden kadın; onu **تشعب** etmez; İbn Abbâd’dan. Ve **الصديع**: sığırlardan bir topluluk. Ve **صدع الليل صدعا**: gecede yürüdü; bu mecazdır; İbn el-Kattâ‘ nakletti.

Süheylî, **الروض**’da dedi ki: Şemmâh’ın beytindeki **الصديع**: ağıtçı kadının beyaz bir elbisenin altında giydiği siyah bir elbisedir; göğsü yanında siyah **تصدع** eder de beyaz görünür; Kâsım b. Sâbit nakletti; ve şu beyti okudu:
  Sanki onlar, **ليعا**’ya vardıklarında                      **صديعا** yırtmış bir ağıtçı kadın(lar)dır

**ليع**: bir yolun adıdır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B9/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

صَدَعَهُ
1 صَدَعَهُ ذ , (S, Msb, K,) aor. صَدَعَ , (Msb, K,) inf. n. صَدْعٌ, (S, * Msb, K, *) He clave, split, slit, or cracked, it [i. e. a hard thing, such as a glass vessel, and a wall, and the like of these; (see صَدْعٌ below;) or so generally]; syn. شَقَّهُ; (S, Msb, K;) as also ↓ صدّعهُ, [but app. in an intensive sense, or relating to a number of objects,] inf. n. تَصْدِيعٌ: (TA:) or so as to divide it in halves: or so that it did not separate. (K.) ― -b2- [Hence,] one says, صَدَعَهُ صَدْعَ الرِّدَآءِ [He slit it, or rent it, as with the slitting, or rending, of the garment called رداء]. (TA.) ― -b3- And صَدَعَ الفَلَاةَ (tropical:) He traversed, or crossed, the desert; [as though he clave it;] (S, Msb, K, TA;) and in like manner, النَّهْرَ the river. (TA.) And هٰذَا الطَّرِيقُ يَصْدَعُ فِى أَرْضِ كَذَا وَكَذَا (assumed tropical:) [This road extends through such and such a land]. (TA.) And صَدَعَ اللَّيْلَ, inf. n. as above, (tropical:) He journeyed during [or through] the night. (IKtt, TA.) ― -b4- صَدْعٌ also signifies The act of separating, or dispersing, or scattering; (Msb;) and so ↓ تَصْدِيعٌ; (S, O;) syn. تَفْرِيقٌ [with which each is probably syn. in other, but similar, senses]. (S, O, Msb.) One says, صَدَعَ الشَّىْءَ He, or it, separated, or dispersed, or scattered, the thing. (TA.) And صَدَعْتُ القَوْمَ, inf. n. صَدْعٌ, (assumed tropical:) I separated, or dispersed, or scattered, the people, or party. (Msb.) And صَدَعَتْهُمُ النَّوَى means [in like manner] فَرَّقَتْهُم [i. e. (tropical:) The place that was the object of the journey separated them from their homes &c.]; and so ↓ صَدَّعَتْهُم; whence التَّصْدَاعُ [as an inf. n., like التَّصْدِيعُ]. (TA.) And صَدَعْتُ الغَنَمَ صِدْعَتَيْنِ (assumed tropical:) I separated, or divided, the sheep, or the goats, into two flocks or herds. (S, TA.) ― -b5- [And hence,] صَدَعْتُ الشَّىْءَ (assumed tropical:) I made the thing distinct [as though separate from others], apparent, manifest, evident, clear, or plain: whence the saying of Aboo-Dhu-eyb in a verse cited in art. فيض, conj. 4. (S.) ― -b6- And صَدَعَ بِالحَقِّ (tropical:) He spoke the truth openly, or aloud, (S, Msb, K, TA,) distinguishing, or discriminating, between it and falsehood: and thus Kh has expl. the verb as used in the verse of Aboo-Dhu-eyb above referred to. (TA.) And صَدَعَ بِالأَمْرِ, (K, TA,) aor. and inf. n. as above, (TA,) (assumed tropical:) He made known the affair, or case, by speaking of it. (K, TA.) ― -b7- فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ, in the Kur [xv. 94], means (assumed tropical:) Therefore cleave thou, or divide thou, their congregation, [app. by separating the believers from the unbelievers, with that wherewith thou art charged, (بِهِ being understood after تؤمر,) i. e.,] with the declaration of the unity [of God]: (IAar, O, Msb, K:) or (assumed tropical:) distinguish thou therewith between the truth and falsehood: (AO, O, Msb, K:) or (assumed tropical:) dispense thou among them in their collective state [that wherewith thou art charged, i. e.] the announcement [of the unity &c.]: (TA:) or (assumed tropical:) reveal thou, or make manifest, (Fr, Zj, S, Msb, K, TA,) that with which thou art charged, (Zj, Msb, TA,) and fear not any one, (Zj, TA,) or the ordinance, i. e., (Fr, TA,) thy religion; (Fr, S, TA;) ما [with what follows it] being held by Fr, who thus explains the phrase, to occupy the place of an inf. n., namely, الأَمْر: (TA:) or (assumed tropical:) utter thou openly, or aloud, (O, K, TA,) that with which thou art charged, meaning, accord. to Ibn-Mujلhid, (TA,) the Kur-لn: (O, K, TA:) in the R it is said to be from الصَّدِيعُ meaning “ the daybreak; ” ignorance being likened to the darkness of night, and the Kur-لn to light that cleaves that darkness: (TA:) or (assumed tropical:) order thou, or ordain, or decree, [that with which thou art charged, i. e.,] the truth: and (assumed tropical:) decide thou according to the ordinance [prescribed to thee]: (O, K, TA:) or (tropical:) direct thy course by that [revelation] with [the preaching of] which thou art charged: (O, K, TA:) so says Th, on the authority of an Arab of the desert; accord. to whom, (O, TA,) ― -b8- صَدَعَ فُلَانًا signifies (tropical:) He directed his course to such a one because of his generosity. (Th, O, K, TA.) ― -b9- صَدَعَ بِالأَمْرِ, (K, TA,) aor. and inf. n. as above, (TA,) also signifies (assumed tropical:) He hit, or attained, with the affair, its proper place [or object]. (K, TA.) ― -b10- And صَدَعْتُ اـِلَى الشَّىْءِ, (AZ, S, K,) aor. as above, (AZ, S,) inf. n. صُدُوعٌ, (assumed tropical:) I inclined to the thing. (AZ, S, K. *) ― -b11- And صَدَعَهُ عَنْهُ (assumed tropical:) He, or it, turned him away from him, or it. (K.) One says, مَا صَدَعَكَ عَنْ هٰذَا الأَمْرِ (assumed tropical:) What turned thee away from this affair? (S, O, TA:) and some say, ما صَدَغَكَ, with the pointed غ, which is better. (O, TA.) -A2- See also the next paragraph. -A3- And see صَادِعٌ, last sentence.

2 صَدَّعَ see 1, in three places. -A2- [Freytag adds two other explanations of صدّع: namely, “ Immisit, ” followed by an accus. and فى; taken by inference from the Ham p. 196, l. 12 from the bottom: and “ Rupit, perdidit; ” from Reiske's additions to Golius: but both of these require consideration.] ― -b2- [صدّعهُ also signifies (assumed tropical:) It affected him with headache; as though it made his head to split.] One says, صَدَّعَنِى أَزِيزُ الرَّحَى (assumed tropical:) [The sounding of the mill-stone affected me with headache]. (A and TA in art. از.) And صُدِّعَ, inf. n. تَصْدِيعٌ, (assumed tropical:) He (a man, S) was, or became, affected with صُدَاع [or headache]; (S, O, K; [see the Kur lvi. 19;]) and ↓ صُدِعَ [without teshdeed], pass. part. n. ↓ مَصْدُوعٌ, is allowable in poetry. (O, K.)

تصدّع
5 تصدّع ذ , of which اِصَّدَّعَ is a var.: (O, K:) see 7, in four places. ― -b2- Also It became separated, or dispersed, or scattered. (K.) One says, تصدّع القَوْمُ (tropical:) The people, or party, became separated, or dispersed, or scattered. (S, Msb, TA.) And تصدّعوا عَنِّى (assumed tropical:) They became separated, &c., from me. (TA.) يَوْمَئِذٍ يَصَّدَّعُونَ, in the Kur [xxx. 42], means On that day they shall become separated into two parties, a party in Paradise and a party in Hell. (Zj, O, TA.) And one says, تصدّع السَّحَابُ (assumed tropical:) The clouds became [scattered, or] dissundered. (TA.) And تَصَدَّعَتِ الأَرْضُ بِفُلَانٍ (assumed tropical:) Such a one, fleeing, became concealed in the earth or land [as though it became cloven with him]. (O, K, and Ham pp. 136 and 418.) -A2- تصدّع لَهُ: see تصدّأ, in art. صدأ.

انصدع
7 انصدع ذ [generally said of a hard thing, such as a glass vessel, and a wall, and the like of these, (see 1, first sentence,)] It became cloven, split, slit, or cracked; or, in an intrans. sense, it clave, split, slit, or cracked; syn. اِنْشَقَّ: (S, Msb, K:) [or so as to become divided in halves: or so that it did not separate: (see again 1, first sentence:)] as also ↓ تصدّع [but app. in an intensive sense, meaning it became cloven &c., or it clave &c., much, or in several places]. (O, K.) One says, البَيْضَةُ وَلَمْ تَتَفَلَّقْ ↓ تَصَدَّعَتِ [The egg cracked, or rather cracked in several places, but did not split apart]. (AZ, S in art. قيض.) And ↓ تصدّع الثَّوْبُ The garment, or piece of cloth, became slit or rent, or much slit or rent; i. q. اِنْصَاحَ. (Msb in art. صيح.) And انصدعت الأَرْضُ بِالنَّبَاتِ The earth clave with, or became cloven by, the plants, or herbage; as also ↓ تصدّعت. (TA.) And انصدع الصُّبْحُ (assumed tropical:) The dawn broke; like انفجر, and انفلق, and انفطر. (TA.)

صَدْعٌ
صَدْعٌ ذ [originally an inf. n.] A cleft, split, slit, or crack, (Lth, S, O, K, TA,) [generally] in a hard thing, (Lth, O, K, TA,) such as a glass vessel, and a wall, and the like of these: pl. صُدُوعٌ. (TA.) Hassلn says, satirizing El-Hلrith Ibn-'Owf El-Murree,
وَأَمَانَةُ المُرِّىِّ حَيْثُ لَقِيتَهُ
مِثْلُ الزُّجَاجَةِ صَدْعُهَا لَمْ يُجْبَرِ
[And the fidelity of the Murree, where (meaning wherever) thou meetest him, is like the glass vessel, of which the crack is not repaired]. (O, TA.) ― -b2- And A part, or portion, separated, of a thing, (O, K, TA,) of sheep or goats, and the like: (TA:) an inf. n. used as a subst. [properly thus termed]: (O, K, TA:) like خَلْقٌ in the sense of مَخْلُوقٌ, &c. (O, TA.) ― -b3- And The plants of the earth; (K;) because they cleave it: (TA:) [i. e.] the plants from over which the earth cleaves: so in the phrase وَالأَرْضِ ذَاتِ الصَّدْعِ, in the Kur lxxxvi. 12: (Bd:) or this phrase means And the earth which is cloven by the plants (Th, Bd, TA) and by the springs. (Bd.) -A2- And i. q. اـِلْبٌ: (TA:) you say, النَّاسُ عَلَيْهِمْ صَدْعٌ وَاحِد, (K, TA,) and اـِلْبٌ وَاحِدٌ [or أَلْبٌ وَاحِدٌ], (TA,) The people are one company combined in hostility against them: (K, TA:) and in like manner وَعْلٌ واحد and ضِلَعٌ واحد: so says AZ. (TA.) -A3- And A man light of flesh; and so ↓ صَدَعٌ, (S, K,) sometimes: (S:) or of middling stature, light of flesh: (Ks, TA:) like the mountain-goat thus termed. (TA.) ― -b2- See also صَدَعٌ.

صِدْعٌ
صِدْعٌ ذ The half of a thing that is cloven, or split, or slit, in halves. (K, * TA. [See also صِدْعَةٌ.]) You say, صَدَعَ الشَّىْءَ صِدْعَيْنِ He clave, or split, or slit, the thing in halves. (TA.) ― -b2- And (assumed tropical:) A company of men. (Ibn-'Abbلd, O, K.) ― -b3- And (assumed tropical:) A woman who makes a division in the state of a people and does not repair it. (Ibn- 'Abbلd, O, TA.)

صَدَعٌ
صَدَعٌ ذ and ↓ صَدْعٌ, (K,) or the former only, (S,) applied to a mountain-goat, and a gazelle, and an ass, [app. a wild ass,] (S, K,) and a camel, (K,) Of a middling size, neither great nor small, but between the two: (S:) or youthful and strong: [see also صَدِيعٌ:] or [in the CK “ and ”] the former word signifies a thing of any sort between two things; between tall and short, and youthful and advanced in age, and fat and lean, and great and small. (K.) ― -b2- For the former word as applied to a man: see صَدْعٌ. ― -b3- Also, thus applied Penetrating, sharp, or effective, in his affair. (TA.) -A2- [It is said that] صَدَعٌ signifies also The صَدَأ [i. e. rust] of iron. (K.) [But this seems to be a mistake, which has arisen from what here follows.] It is said that [a certain person called] El-Uskuff [which generally means “ the bishop ”], being asked by 'Omar respecting the Khaleefehs, designated [him who was afterwards] the fourth of them ['Alee] as صَدَعٌ مِنْ حَدِيدٍ, meaning [lit.] thereby A mountain-goat of iron; using it as a hyperbolical appellation to denote his might and courage and endurance and hardness: or the phrase, as some relate it, is صَدَأٌ حَديدٌ [which may be rendered, “ light or active in body ” (a meaning assigned to صَدَأٌ and صَدَعٌ, the latter of which is said to be in this sense the original), and “ sharp ”]; or صَدَأُ حَدِيدٍ [i. e. “ rust of iron, ” app. alluding to his frequent and long-continued wearing of mail and bearing of weapons]; which last is thought by As to be most probably correct. (O, * TA.)

صِدْعَةٌ
صِدْعَةٌ ذ The half of a thing that is cloven, split, or slit, in halves; as also ↓ صَدِيعٌ. (K. [See also صِدْعٌ.]) ― -b2- And A [herd such as is termed] صِرْمَة of camels; (S, O, K;) and so ↓ صَدِيعٌ: (S, O, K: *) or, accord. to AZ, a herd of camels amounting to sixty. (O, TA.) And A separate flock, or herd, of sheep or goats; as also ↓ صَدِيعٌ: (S, O, K:) or, as some say, of these also, amounting to sixty: and it is said to signify also a herd of gazelles: (TA:) and ↓ صَدِيعٌ signifies also a herd of oxen [probably meaning wild oxen]. (O, TA.) ― -b3- One says also, عَلَيْهِ صِدْعَةٌ مِنْ مَالٍ i. e. [On him lies a debt of] a small amount of property. (TA.)

صَدَعَاتٌ
صَدَعَاتٌ ذ (tropical:) [Divisions in opinion &c.]. One says, بَيْنَهُمْ صَدَعَاتٌ فِى الرَّأْىِ وَالهَوَى (tropical:) Between them is division [in opinion and affection; or rather between them are divisions &c.]. (O, K, TA.) And أَصْلِحُوا مَا فِيكُمْ مِنَ الصَّدَعَاتِ (tropical:) [Repair ye the divisions that are among you;] i. e. become ye in a state of unity. (O, TA.) And اـِنَّهُمْ عَلَى مَا فِيهِمْ مِنَ الصَّدَعَاتِ أَلِبَّآءُ كِرَامٌ (tropical:) [Verily they, notwithstanding the divisions that are among them, are intelligent and generous]. (TA.) [It is stated in the TA, among the additions to the K in this art., that one says also, اـِنَّهُمْ عَلَى مَا تَرَى لَكِرَامٌ ↓ مِنْ صَدَاعَتِهِمْ app. as meaning (assumed tropical:) Verily they, notwithstanding what thou seest of their disunion, are generous: but I think it most probable that صَدَاعَتِهِمْ is a mistranscription for صَدَعَاتِهِمْ.] -A2- [Reiske, as stated by Freytag, explains it as signifying also Camels going swiftly.]

صُدَاعٌ
صُدَاعٌ ذ (assumed tropical:) Headache: (S, O, Msb, K:) Er-Rلghib says that it is like a splitting in the head by reason of pain; and is a metaphorical term. (TA.)

صَدِيعٌ
صَدِيعٌ ذ Either half of a garment, or piece of cloth, (O, K,) that is slit in halves: (O:) and a thing [شَىْءٌ accord. to the copies of the K, but I think that the right reading is شَىْءٍ i. e. “ of a thing, ”] that is cloven, or split, or slit, in halves: pl. صُدُعٌ. (K.) See also صِدْعَةٌ, first sentence. It is also said to signify A [garment of the kind called] رِدَآء, that is slit in halves. (TA.) And A new patch in an old and worn-out garment. (O, K.) And A garment much rent. (TA.) And A black garment which a wailing woman wears with a white garment beneath it, and which she rends at her bosom so that the white one appears: so says Kلsim Ibn-Thلbit. (TA.) And A garment that is worn beneath the coat of mail. (O, K.) And A shirt [of a middling size] between two shirts, neither large nor small. (TA.) ― -b2- See also صِدْعَةٌ, second and third sentences, in three places. ― -b3- Accord. to Ibn-'Abbلd, (O,) applied to a mountain-goat, it signifies Youthful: and (some say, O) of middling size; syn. مَرْبُوعُ الخَلْقِ; (O, K, TA;) i. e. between two [in size]; like صَدَعٌ [q. v.]. (TA.) -A2- Also (assumed tropical:) Daybreak: (S, O, K:) because it cleaves the night. (O.) -A3- And Fresh milk which is put in a place, and becomes cool, and overspread by a thin skin: (O, K:) so called because you skim off (تَصْدَعُ, lit. “ cleave, ”) that thin skin from the clear milk. (O.)

صَدَاعَةٌ
صَدَاعَةٌ ذ : see a saying mentioned above, voce صَدَعَاتٌ.

صَادِعٌ
صَادِعٌ ذ [act. part. n. of صَدَعَ; Cleaving, splitting, &c.] ― -b2- [Hence,] applied to a valley, (O, K,) and a road, or way, (سَبِيلٌ, O, TA, in the K erroneously written سَيْلٌ [a torrent], TA, [or both may be correct,]) and a mountain, (K, TA, [in the O, حَبْلٌ is put for جَبَلٌ,]) (assumed tropical:) Extending far along the earth. (O, K, TA.) ― -b3- And, applied to the daybreak, (assumed tropical:) Shining, or bright; syn. مُشْرِقٌ. (IDrd, O, K.) ― -b4- Also (assumed tropical:) One who decides, or judges, between, or among, a people, or party. (TA.) ― -b5- A poet (قيس بن ذريح) says,
فَلَمَّا بَدَا مِنْهَا الفِرَاقُ كَمَا بَدَا
بِظَهْرِ الصَّفَا الصَّلْدِ الشُّقُوقُ الصَّوَادِعُ
[i. e. And when separation from her appeared, like as appear the cleaving cracks in the surface of the hard and smooth rock]: it may be that ↓ صَدَعَ is syn. with تَصَدَّعَ in some dial. [and that صَوَادِع is pl. of its part. n.]: or this may be an instance of a possessive epithet, meaning having a cleaving. (TA.)

هُوَ أَصْدَعُهُمْ بِالصَّوَابِ فِى أَسْرَعِ جَوَابٍ
هُوَ أَصْدَعُهُمْ بِالصَّوَابِ فِى أَسْرَعِ جَوَابٍ ذ (assumed tropical:) [app. He is the most effective of them in deciding rightly in a most quick answer]. (TA.)

مَصْدَعٌ
مَصْدَعٌ ذ (tropical:) A smooth, or plain, road, in a rugged tract of ground: pl. مَصَادِعُ. (IDrd, O, K, TA.)

مِصْدَعٌ
مِصْدَعٌ ذ A [sort of arrow-head, or arrow, such as is termed] مِشْقَص [q. v.]: pl. مَصَادِعُ. (IDrd, O, K.) Hence the quiver is called خَابِئَةُ المَصَادِعِ [The concealer, or guarder, of the مصادع]. (TA.) ― -b2- دَلِيلٌ مِصْدَعٌ (assumed tropical:) A guide going his way [app. with energy]. (TA.) ― -b3- And خَطِيبٌ مِصْدَعٌ (assumed tropical:) An orator, or a preacher, perspicuous, (O, K, TA,) eloquent, (K, TA,) and bold in speech. (TA.)

مَصْدُوعٌ
مَصْدُوعٌ ذ : see 2, last sentence.

##### Türkçe

**صَدَعَهُ**
1 **صَدَعَهُ** ذ , (S, Msb, K,) muzâri‘i **صَدَعَ** , (Msb, K,) mastarı **صَدْعٌ**, (S, * Msb, K, *) O, onu yardı, böldü, yırttı yahut çatlattı; [yani sert bir şeyi; cam bir kap ve duvar ve bunların benzerleri gibi; (aşağıda **صَدْعٌ**’a bak;) yahut genel olarak böyle]; eşanlamlısı **شَقَّهُ**; (S, Msb, K;) ve ayrıca ↓ **صدّعهُ**, [fakat görünüşe göre şiddetli bir mânada yahut birden çok nesneyle ilgili olarak,] mastarı **تَصْدِيعٌ**: (TA:) yahut onu iki yarıya ayıracak şekilde: yahut ayrılmayacak şekilde. (K.) ― -b2- [Bundan dolayı,] şöyle denir: **صَدَعَهُ صَدْعَ الرِّدَآءِ** [Onu, **رداء** denilen elbisenin yarılması yahut yırtılması gibi, yardı yahut yırttı]. (TA.) ― -b3- Ve **صَدَعَ الفَلَاةَ** (mecaz:) O, çölü katetti yahut geçti; [sanki onu yarmış gibi;] (S, Msb, K, TA;) ve aynı şekilde, **النَّهْرَ** nehri. (TA.) Ve **هٰذَا الطَّرِيقُ يَصْدَعُ فِى أَرْضِ كَذَا وَكَذَا** (varsayılan mecaz:) [Bu yol, şöyle şöyle bir arazide uzanır]. (TA.) Ve **صَدَعَ اللَّيْلَ**, mastarı yukarıdaki gibi, (mecaz:) O, gece boyunca [yahut gece içinde] yolculuk etti. (IKtt, TA.) ― -b4- **صَدْعٌ** ayrıca ayırma, dağıtma yahut saçma fiilini ifade eder; (Msb;) ve böylece ↓ **تَصْدِيعٌ**; (S, O;) eşanlamlısı **تَفْرِيقٌ** [ki her biri muhtemelen diğer, fakat benzer mânalarda, onunla eşanlamlıdır]. (S, O, Msb.) Şöyle denir: **صَدَعَ الشَّىْءَ** O, yahut o (şey), şeyi ayırdı, dağıttı yahut saçtı. (TA.) Ve **صَدَعْتُ القَوْمَ**, mastarı **صَدْعٌ**, (varsayılan mecaz:) Ben, kavmi yahut topluluğu ayırdım, dağıttım yahut saçtım. (Msb.) Ve **صَدَعَتْهُمُ النَّوَى** şu mânaya gelir: [aynı şekilde] **فَرَّقَتْهُم** [yani (mecaz:) yolculuğun hedefi olan yer onları yurtlarından vb. ayırdı]; ve böylece ↓ **صَدَّعَتْهُم**; buradan **التَّصْدَاعُ** [**التَّصْدِيعُ** gibi bir mastar olarak]. (TA.) Ve **صَدَعْتُ الغَنَمَ صِدْعَتَيْنِ** (varsayılan mecaz:) Ben, koyunları yahut keçileri iki sürüye ayırdım yahut böldüm. (S, TA.) ― -b5- [Ve bundan dolayı,] **صَدَعْتُ الشَّىْءَ** (varsayılan mecaz:) Ben, şeyi belirgin [sanki başkalarından ayrı] kıldım; açık, zahir, belli, vâzıh yahut sarih yaptım: buradan Ebû-Ḏu-eyb’in فيض maddesinde, 4. bâbda zikredilen bir beyitteki sözü. (S.) ― -b6- Ve **صَدَعَ بِالحَقِّ** (mecaz:) O, hakkı açıkça yahut yüksek sesle söyledi, (S, Msb, K, TA,) onunla bâtıl arasında ayırıp seçerek: ve böylece Kh, yukarıda işaret edilen Ebû-Ḏu-eyb’in beytinde kullanıldığı üzere fiili açıklamıştır. (TA.) Ve **صَدَعَ بِالأَمْرِ**, (K, TA,) muzâri‘i ve mastarı yukarıdaki gibi, (TA,) (varsayılan mecaz:) O, işten yahut durumdan söz ederek onu bildirdi. (K, TA.) ― -b7- **فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ**, Kur’ân’da [xv. 94], şu mânaya gelir (varsayılan mecaz:) Öyleyse onların cemaatini yar; yahut böl; [görünüşe göre, sana yüklenen şeyle müminleri kâfirlerden ayırarak, (**بِهِ**’nin **تُؤْمَرُ**’dan sonra takdir edildiği üzere,) yani] tevhidin ilanıyla: (IAar, O, Msb, K:) yahut (varsayılan mecaz:) onunla hak ile bâtıl arasında ayır: (AO, O, Msb, K:) yahut (varsayılan mecaz:) onların toplu hâli içinde [sana yüklenen şeyi, yani] ilanı [tevhid vb.’yi] dağıt: (TA:) yahut (varsayılan mecaz:) sana yüklenen şeyi açığa çıkar yahut belirgin kıl, (Fr, Zj, S, Msb, K, TA,) (Zj, Msb, TA,) ve hiç kimseden korkma, (Zj, TA,) yahut hükmü, yani, (Fr, TA,) dinini; (Fr, S, TA;) **ما** [kendinden sonra gelenle birlikte], Fr’a göre—ki o bu ibareyi böyle açıklar—bir mastarın yerini tutar; yani **الأَمْر**: (TA:) yahut (varsayılan mecaz:) sana yüklenen şeyi açıkça yahut yüksek sesle söyle, (O, K, TA,) İbn-Mücâhid’e göre bununla kastedilen, (TA,) Kur’ân’dır: (O, K, TA:) R’de bunun **الصَّدِيعُ**’dan olduğu söylenir; mânası “tan yeri”; cehalet gece karanlığına, Kur’ân ise o karanlığı yaran nura benzetilmiştir: (TA:) yahut (varsayılan mecaz:) sana yüklenen şeyi, yani hakkı emret yahut hükme bağla yahut takdir et: ve (varsayılan mecaz:) sana yazılan hükme göre hükmet: (O, K, TA:) yahut (mecaz:) sana yüklenen [vahiy] ile [vaaz] doğrultusunda yönünü doğrult: (O, K, TA:) Th, çölde yaşayan bir Arabın rivayetiyle böyle der; ona göre, (O, TA,) ― -b8- **صَدَعَ فُلَانًا** (mecaz:) O, onun cömertliği sebebiyle falana yöneldi, mânasına gelir. (Th, O, K, TA.) ― -b9- **صَدَعَ بِالأَمْرِ**, (K, TA,) muzâri‘i ve mastarı yukarıdaki gibi, (TA,) ayrıca (varsayılan mecaz:) O, iş ile onun uygun yerine [yahut hedefe] isabet etti, mânasına gelir. (K, TA.) ― -b10- Ve **صَدَعْتُ اـِلَى الشَّىْءِ**, (AZ, S, K,) muzâri‘i yukarıdaki gibi, (AZ, S,) mastarı **صُدُوعٌ**, (varsayılan mecaz:) Ben, şeye meylettim. (AZ, S, K. *) ― -b11- Ve **صَدَعَهُ عَنْهُ** (varsayılan mecaz:) O, yahut o (şey), onu ondan yahut ondan (şeyden) çevirdi. (K.) Şöyle denir: **مَا صَدَعَكَ عَنْ هٰذَا الأَمْرِ** (varsayılan mecaz:) Seni bu işten ne çevirdi? (S, O, TA:) ve bazıları, noktalı **غ** ile **ما صَدَغَكَ** der; bu daha iyidir. (O, TA.) -A2- Ayrıca bir sonraki paragrafa bak. -A3- Ve **صَادِعٌ**’a, son cümleye bak.

2 **صَدَّعَ**: 1’e, üç yerde bak. -A2- [Freytag, **صدّع** için iki başka açıklama daha ekler: yani “Immisit,” ardından mansûb ve **فى** ile; Ham s. 196, alttan 12. satırdan istidlâl yoluyla alınmış: ve “Rupit, perdidit;” Reiske’nin Golius’a eklerinden: fakat bu ikisi de değerlendirme gerektirir.] ― -b2- [**صدّعهُ** ayrıca (varsayılan mecaz:) Ona baş ağrısı yaptı; sanki başını yaracakmış gibi.] Şöyle denir: **صَدَّعَنِى أَزِيزُ الرَّحَى** (varsayılan mecaz:) [Değirmen taşının uğultusu bana baş ağrısı yaptı]. (A ve TA, از maddesinde.) Ve **صُدِّعَ**, mastarı **تَصْدِيعٌ**, (varsayılan mecaz:) O (bir adam, S), **صُدَاع** [yahut baş ağrısı] ile etkilenmiş oldu yahut oldu; (S, O, K; [Kur’ân lvi. 19’a bak;]) ve ↓ **صُدِعَ** [şeddesiz], edilgen ism-i mef‘ûlü ↓ **مَصْدُوعٌ**, şiirde câizdir. (O, K.)

**تصدّع**
5 **تصدّع** ذ , bunun **اِصَّدَّعَ** bir varyantıdır: (O, K:) 7’ye, dört yerde bak. ― -b2- Ayrıca: Ayrılmış, dağılmış yahut saçılmış oldu. (K.) Şöyle denir: **تصدّع القَوْمُ** (mecaz:) Kavim yahut topluluk ayrıldı, dağıldı yahut saçıldı. (S, Msb, TA.) Ve **تصدّعوا عَنِّى** (varsayılan mecaz:) Benden ayrıldılar, vb. (TA.) **يَوْمَئِذٍ يَصَّدَّعُونَ**, Kur’ân’da [xxx. 42], şu mânaya gelir: O gün iki fırkaya ayrılacaklardır; Cennet’te bir fırka ve Cehennem’de bir fırka. (Zj, O, TA.) Ve şöyle denir: **تصدّع السَّحَابُ** (varsayılan mecaz:) Bulutlar [saçıldı yahut] parçalanıp ayrıldı. (TA.) Ve **تَصَدَّعَتِ الأَرْضُ بِفُلَانٍ** (varsayılan mecaz:) Falan kimse, kaçarken, yerin yahut arazinin içinde gizlendi [sanki onunla yarılmış gibi]. (O, K, ve Ham s. 136 ve 418.) -A2- **تصدّع لَهُ**: صدأ maddesinde **تصدّأ**’ya bak.

**انصدع**
7 **انصدع** ذ [genellikle sert bir şey hakkında söylenir; cam bir kap ve duvar ve bunların benzerleri gibi, (1’in ilk cümlesine bak,)] O, yarılmış, bölünmüş, yırtılmış yahut çatlamış oldu; yahut lâzım mânada, yarıldı, bölündü, yırtıldı yahut çatladı; eşanlamlısı **اِنْشَقَّ**: (S, Msb, K:) [yahut iki yarıya ayrılacak şekilde: yahut ayrılmayacak şekilde: (yeniden 1’in ilk cümlesine bak:)] ve ayrıca ↓ **تصدّع** [fakat görünüşe göre şiddetli bir mânada; yani çokça yahut birkaç yerde yarılmış vb. oldu, yahut yarıldı vb.]. (O, K.) Şöyle denir: **البَيْضَةُ وَلَمْ تَتَفَلَّقْ ↓ تَصَدَّعَتِ** [Yumurta çatladı; daha doğrusu birkaç yerinden çatladı; fakat ayrılıp parçalanmadı]. (AZ, S, قيض maddesinde.) Ve ↓ **تصدّع الثَّوْبُ** Elbise yahut kumaş parçası yarılmış yahut yırtılmış oldu; yahut çokça yarılmış yahut yırtılmış oldu; **اِنْصَاحَ** ile aynı mânada. (Msb, صيح maddesinde.) Ve **انصدعت الأَرْضُ بِالنَّبَاتِ** Yer, bitkilerle yahut otla yarıldı; yahut bitkiler tarafından yarılmış oldu; ve ayrıca ↓ **تصدّعت**. (TA.) Ve **انصدع الصُّبْحُ** (varsayılan mecaz:) Tan söktü; **انفجر** ve **انفلق** ve **انفطر** gibi. (TA.)

**صَدْعٌ**
**صَدْعٌ** ذ [aslında bir mastar] Bir yarık, çatlak, yırtık yahut çatlama, (Lth, S, O, K, TA,) [genellikle] sert bir şeyde, (Lth, O, K, TA,) cam bir kap ve duvar ve bunların benzerleri gibi: çoğulu **صُدُوعٌ**. (TA.) Hassân, El-Hâris İbn-‘Owf El-Murrî’yi hicvederek şöyle der:
وَأَمَانَةُ المُرِّىِّ حَيْثُ لَقِيتَهُ
مِثْلُ الزُّجَاجَةِ صَدْعُهَا لَمْ يُجْبَرِ
[Murrî’nin emaneti, onu nerede (yani nerede olursa olsun) bulursan, çatlağı onarılmayan cam kap gibidir]. (O, TA.) ― -b2- Ve bir şeyin ayrılmış bir parçası yahut bölümü, (O, K, TA,) koyun yahut keçiden ve benzerlerinden: (TA:) bir mastarın isim olarak kullanılmasıdır [aslında böyle adlandırılır]: (O, K, TA:) **خَلْقٌ**’un **مَخْلُوقٌ** mânasında olması gibi, vb. (O, TA.) ― -b3- Ve yerin bitkileri; (K;) çünkü onu yararlar: (TA:) [yani] yerin üzerinden bitkilerin çıktığı, yerin yarıldığı bitkiler: Kur’ân’da **وَالأَرْضِ ذَاتِ الصَّدْعِ**, lxxxvi. 12’de böyledir: (Bd:) yahut bu ibare şu mânaya gelir: Bitkilerle (Th, Bd, TA) ve pınarlarla yarılan yer. (Bd.) -A2- Ve **اـِلْبٌ** ile aynı mânada: (TA:) şöyle dersin: **النَّاسُ عَلَيْهِمْ صَدْعٌ وَاحِد**, (K, TA,) ve **اـِلْبٌ وَاحِدٌ** [yahut **أَلْبٌ وَاحِدٌ**], (TA,) İnsanlar onlara karşı düşmanlıkta birleşmiş tek bir topluluktur: (K, TA:) ve aynı şekilde **وَعْلٌ واحد** ve **ضِلَعٌ واحد**: AZ böyle der. (TA.) -A3- Ve eti hafif bir adam; ve böylece ↓ **صَدَعٌ**, (S, K,) bazen: (S:) yahut orta boylu, eti hafif: (Ks, TA:) bu şekilde adlandırılan dağ keçisi gibi. (TA.) ― -b2- Ayrıca **صَدَعٌ**’a bak.

**صِدْعٌ**
**صِدْعٌ** ذ Bir şeyin ikiye yarılmasıyla oluşan yarısı. (K, * TA. [Ayrıca **صِدْعَةٌ**’ya bak.]) Şöyle dersin: **صَدَعَ الشَّىْءَ صِدْعَيْنِ** O, şeyi iki yarıya yardı yahut böldü yahut yırttı. (TA.) ― -b2- Ve (varsayılan mecaz:) erkeklerden bir topluluk. (Ibn-‘Abbâd, O, K.) ― -b3- Ve (varsayılan mecaz:) bir kavmin durumunda bir ayrılık yapan ve onu onarmayan kadın. (Ibn-‘Abbâd, O, TA.)

**صَدَعٌ**
**صَدَعٌ** ذ ve ↓ **صَدْعٌ**, (K,) yahut yalnız birincisi, (S,) dağ keçisine, ceylana ve eşeğe, [görünüşe göre yaban eşeğine,] (S, K,) ve deveye, (K,) uygulanır: Orta büyüklükte; ne büyük ne küçük, ikisinin arasında: (S:) yahut genç ve güçlü: [ayrıca **صَدِيعٌ**’a bak:] yahut [CK’de “ve”] birinci kelime, her türden iki şey arasında olan bir şeyi ifade eder; uzun ile kısa arasında, genç ile yaşlı arasında, şişman ile zayıf arasında, büyük ile küçük arasında. (K.) ― -b2- Bir adam hakkında birinci kelime için: **صَدْعٌ**’a bak. ― -b3- Ayrıca, böyle uygulanınca: İşinde nüfuz edici, keskin yahut etkili. (TA.) -A2- [Denilmiştir ki] **صَدَعٌ** ayrıca demirin **صَدَأ**’sı [yani pası] mânasına gelir. (K.) [Fakat bu, burada gelen şeyden doğmuş bir hata gibi görünür.] Denilmiştir ki El-Uskuff [ki genellikle “piskopos” demektir], ‘Ömer tarafından halifeler hakkında sorulunca, onların dördüncüsü olacak olanı [‘Alî’yi] **صَدَعٌ مِنْ حَدِيدٍ** diye nitelemiştir; bununla [lafzen] “demirden bir dağ keçisi”ni kastetmiştir; onun kudretini, cesaretini, dayanıklılığını ve sertliğini belirtmek için mübalağalı bir lakap olarak kullanmıştır: yahut ibare, bazılarınca rivayet edildiği üzere, **صَدَأٌ حَديدٌ**’dir [ki “bedence hafif yahut çevik” (bu mânanın **صَدَأٌ** ve **صَدَعٌ**’a verildiği; ikincisinin bu mânada aslî olduğu söylenir) ve “keskin” diye tercüme edilebilir]; yahut **صَدَأُ حَدِيدٍ** [yani “demirin pası”; görünüşe göre zırh giymeyi ve silah taşımayı sık ve uzun süre sürdürmesine işaret eder]; bu sonuncusunun As’a göre en muhtemel doğru olduğu düşünülür. (O, * TA.)

**صِدْعَةٌ**
**صِدْعَةٌ** ذ Bir şeyin ikiye yarılmasıyla oluşan yarısı; ve ayrıca ↓ **صَدِيعٌ**. (K. [Ayrıca **صِدْعٌ**’a bak.]) ― -b2- Ve develerden **صِرْمَة** denilen bir sürü; (S, O, K;) ve böylece ↓ **صَدِيعٌ**: (S, O, K: *) yahut AZ’ye göre, altmışa ulaşan bir deve sürüsü. (O, TA.) Ve koyun yahut keçiden ayrı bir sürü; ve ayrıca ↓ **صَدِيعٌ**: (S, O, K:) yahut bazılarına göre bunlardan da altmışa ulaşan: ve ayrıca ceylan sürüsü mânasına geldiği de söylenir: (TA:) ve ↓ **صَدِيعٌ** ayrıca öküz sürüsü mânasına gelir [muhtemelen yaban öküzleri kastedilir]. (O, TA.) ― -b3- Şöyle de denir: **عَلَيْهِ صِدْعَةٌ مِنْ مَالٍ** yani [Onun üzerinde bir borç vardır:] az bir mal miktarı. (TA.)

**صَدَعَاتٌ**
**صَدَعَاتٌ** ذ (mecaz:) [Görüş vb.’de ayrılıklar]. Şöyle denir: **بَيْنَهُمْ صَدَعَاتٌ فِى الرَّأْىِ وَالهَوَى** (mecaz:) Aralarında görüşte ve meyilde ayrılıklar vardır [yahut daha doğrusu aralarında ayrılıklar vb. vardır]. (O, K, TA.) Ve **أَصْلِحُوا مَا فِيكُمْ مِنَ الصَّدَعَاتِ** (mecaz:) [Aranızdaki ayrılıkları düzeltin;] yani birlik hâlinde olun. (O, TA.) Ve **اـِنَّهُمْ عَلَى مَا فِيهِمْ مِنَ الصَّدَعَاتِ أَلِبَّآءُ كِرَامٌ** (mecaz:) [Şüphesiz onlar, aralarındaki ayrılıklara rağmen, zeki ve cömerttirler]. (TA.) [TA’da, bu maddede K’ye yapılan ekler arasında, ayrıca şöyle denildiği belirtilir: **اـِنَّهُمْ عَلَى مَا تَرَى لَكِرَامٌ ↓ مِنْ صَدَاعَتِهِمْ**; görünüşe göre (varsayılan mecaz:) “Şüphesiz onlar, senin gördüğün ayrılığa rağmen, cömerttirler” mânasında; fakat ben, **صَدَاعَتِهِمْ**’in **صَدَعَاتِهِمْ** yerine yanlış yazım olmasının en muhtemel olduğunu düşünüyorum.] -A2- [Reiske, Freytag’ın naklettiğine göre, bunun ayrıca hızlı giden develer mânasına geldiğini açıklar.]

**صُدَاعٌ**
**صُدَاعٌ** ذ (varsayılan mecaz:) Baş ağrısı: (S, O, Msb, K:) Er-Râghib, bunun ağrı sebebiyle başta bir yarılma gibi olduğunu söyler; ve mecazî bir terimdir. (TA.)

**صَدِيعٌ**
**صَدِيعٌ** ذ Bir elbisenin yahut kumaş parçasının ikiye yarılmış yarılarından her biri, (O, K,) ikiye yarılmış olan: (O:) ve ikiye yarılmış, bölünmüş yahut yırtılmış bir şey [K nüshalarına göre **شَىْءٌ**, fakat doğru okunuşun **شَىْءٍ** yani “bir şeyin” olması gerektiğini düşünüyorum] : çoğulu **صُدُعٌ**. (K.) Ayrıca **صِدْعَةٌ**’ya, ilk cümleye bak. Ayrıca ikiye yarılmış bir **رِدَآء** mânasına geldiği de söylenir. (TA.) Ve eski ve yıpranmış bir elbisede yeni bir yama. (O, K.) Ve çok yırtık bir elbise. (TA.) Ve ağıtçı kadının, altında beyaz bir elbise varken üstüne giydiği siyah elbise; göğsünden yırtar da beyaz olan görünür: Kâsim İbn-Sâbit böyle der. (TA.) Ve zırhın altında giyilen bir elbise. (O, K.) Ve iki gömlek arasında bir gömlek [orta büyüklükte]; ne büyük ne küçük. (TA.) ― -b2- Ayrıca **صِدْعَةٌ**’ya, ikinci ve üçüncü cümlelere, üç yerde bak. ― -b3- İbn-‘Abbâd’a göre, (O,) dağ keçisine uygulanınca, genç mânasına gelir: ve (bazıları der ki, O) orta büyüklükte; eşanlamlısı **مَرْبُوعُ الخَلْقِ**; (O, K, TA;) yani iki [büyüklük] arasında; **صَدَعٌ** gibi [bk.]. (TA.) -A2- Ayrıca (varsayılan mecaz:) Tan yeri: (S, O, K:) çünkü geceyi yarar. (O.) -A3- Ve bir yere konulan, soğuyan ve üstünü ince bir kaymak tabakası kaplayan taze süt: (O, K:) böyle adlandırılmıştır; çünkü o ince tabakayı berrak sütten sıyırırsın (**تَصْدَعُ**, lafzen “yararsın”). (O.)

**صَدَاعَةٌ**
**صَدَاعَةٌ** ذ : yukarıda, **صَدَعَاتٌ** maddesinde zikredilen söze bak.

**صَادِعٌ**
**صَادِعٌ** ذ [**صَدَعَ**’ın ism-i fâili; yaran, bölen, vb.] ― -b2- [Bundan dolayı,] bir vadiye, (O, K,) ve bir yola yahut geçide, (**سَبِيلٌ**, O, TA, K’de yanlışlıkla **سَيْلٌ** [sel] yazılmıştır, TA, [yahut ikisi de doğru olabilir,]) ve bir dağa, (K, TA, [O’da **حَبْلٌ** **جَبَلٌ** yerine konmuştur,]) (varsayılan mecaz:) yeryüzü boyunca uzaklara uzanan (denir). (O, K, TA.) ― -b3- Ve tan yerine uygulanınca, (varsayılan mecaz:) parlayan yahut aydınlık; eşanlamlısı **مُشْرِقٌ**. (IDrd, O, K.) ― -b4- Ayrıca (varsayılan mecaz:) bir kavim yahut topluluk arasında hükmeden yahut yargılayan kimse. (TA.) ― -b5- Bir şair (قيس بن ذريح) şöyle der:
فَلَمَّا بَدَا مِنْهَا الفِرَاقُ كَمَا بَدَا
بِظَهْرِ الصَّفَا الصَّلْدِ الشُّقُوقُ الصَّوَادِعُ
[yani: Ondan ayrılık görününce, sert ve düz kayanın yüzeyinde görünen yarıcı çatlaklar gibi]: bazı lehçede ↓ **صَدَعَ**’ın **تَصَدَّعَ** ile eşanlamlı olması mümkündür [ve **صَوَادِع** onun ism-i fâilinin çoğulu olması]: yahut bu, sahiplik sıfatının bir örneğidir; “yarıcı çatlaklara sahip” mânasında. (TA.)

**هُوَ أَصْدَعُهُمْ بِالصَّوَابِ فِى أَسْرَعِ جَوَابٍ**
**هُوَ أَصْدَعُهُمْ بِالصَّوَابِ فِى أَسْرَعِ جَوَابٍ** ذ (varsayılan mecaz:) [görünüşe göre: En hızlı cevapta doğruyu hükme bağlamada onların en etkilisidir]. (TA.)

**مَصْدَعٌ**
**مَصْدَعٌ** ذ (mecaz:) engebeli bir arazi parçasında düzgün yahut düz bir yol: çoğulu **مَصَادِعُ**. (IDrd, O, K, TA.)

**مِصْدَعٌ**
**مِصْدَعٌ** ذ **مِشْقَص** denilen [ok ucu yahut ok türünden] bir şey: çoğulu **مَصَادِعُ**. (IDrd, O, K.) Bundan dolayı sadak **خَابِئَةُ المَصَادِعِ** diye adlandırılır [**مصادع**’ın gizleyicisi yahut koruyucusu]. (TA.) ― -b2- **دَلِيلٌ مِصْدَعٌ** (varsayılan mecaz:) yolunda giden bir kılavuz [görünüşe göre bir enerjiyle]. (TA.) ― -b3- Ve **خَطِيبٌ مِصْدَعٌ** (varsayılan mecaz:) açık anlatımlı, (O, K, TA,) beliğ, (K, TA,) ve sözde cesur bir hatip yahut vaiz. (TA.)

**مَصْدُوعٌ**
**مَصْدُوعٌ** ذ : 2’nin son cümlesine bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B9/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

صَدَعَ
صَدَعَ A ( n. ac. صَدْع 1 ),
a.  Split, cleft, parted, divided, separated.

b.  Crossed, traversed ( desert ).

c.  Made clear, evident, manifest.

d.  [ Bi ], Manifested, declared, disclosed, revealed.

e.  [ Bi ], Carried out, accomplished   ( affair ).

f.  ( n. ac. صُدُوْع 27 ) [ Ila ], Inclined to.

صَدَّعَ
صَدَّعَ II ,
a.  see I (a) ,

b.  ( c ).

d.  [ coll. ], Distressed, molested.

تَصَدَّعَ
تَصَدَّعَ V ,
a.  Was split, cleft, divided; opened.

b.  Separated, became dispersed.

اِنْصَدَعَ
اِنْصَدَعَ VII ,
a.  see V (a) .

صَدْع
صَدْع 1 , ( pl. صُدُوْع 27 ),
a.  Split, crack, rent.

b.  see 4 .

صَدْعَة
صَدْعَة 1t , ( pl. صَدَعَات ),
a.  Piece, bit, fragment.

b.  Difference, divergence of opinion, disagreement.

صِدْع
صِدْع 2 , ( pl. صِدَع 7 ),
a.  Half, portion, part.

b.  Troop, band.

صِدْعَة
صِدْعَة 2t ,
a.  see 2 (a) .

صَدَع
صَدَع 4 ,
a.  Young & robust, sturdy, vigorous.

صُدَاْع
صُدَاْع 24 ,
a.  Headache, megrim, neuralgia.

صَدِيْع
صَدِيْع 25 , ( pl. صُدُع 10 ),
a.  see 2 (a) .

##### Türkçe

**صَدَعَ**
**صَدَعَ** A ( mastar: **صَدْع** 1 ),
a. Yardı, çatlattı; ayırdı, böldü, tefrik etti.

b. (Çölü) geçti, katetti.

c. Açık kıldı, belirgin kıldı, zahir kıldı.

d. [ Bi ], Açığa vurdu, ilan etti, ifşa etti, ortaya çıkardı.

e. [ Bi ], (İşi) yerine getirdi, gerçekleştirdi.

f. ( mastar: **صُدُوْع** 27 ) [ Ila ], (Şeye) meyletti.

**صَدَّعَ**
**صَدَّعَ** II ,
a. I (a)’ya bak,

b. (c).

d. [ toplu ], Eziyet etti, rahatsız etti.

**تَصَدَّعَ**
**تَصَدَّعَ** V ,
a. Yarılmış oldu, çatlamış oldu, bölünmüş oldu; açılmış oldu.

b. Ayrıldı, dağınık hâle geldi.

**اِنْصَدَعَ**
**اِنْصَدَعَ** VII ,
a. V (a)’ya bak.

**صَدْع**
**صَدْع** 1 , ( çoğulu: **صُدُوْع** 27 ),
a. Yarık, çatlak, yırtık.

b. 4’e bak.

**صَدْعَة**
**صَدْعَة** 1t , ( çoğulu: **صَدَعَات** ),
a. Parça, kırıntı, fragman.

b. Farklılık, görüş ayrılığı, anlaşmazlık.

**صِدْع**
**صِدْع** 2 , ( çoğulu: **صِدَع** 7 ),
a. Yarı, pay, kısım.

b. Bölük, takım.

**صِدْعَة**
**صِدْعَة** 2t ,
a. 2 (a)’ya bak.

**صَدَع**
**صَدَع** 4 ,
a. Genç ve sağlam; metin, güçlü, kuvvetli.

**صُدَاْع**
**صُدَاْع** 24 ,
a. Baş ağrısı, migren, nevralji.

**صَدِيْع**
**صَدِيْع** 25 , ( çoğulu: **صُدُع** 10 ),
a. 2 (a)’ya bak.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B9/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

صدع
صَدَعَ - يَصْدَعُ - صَدْع - صَدَّعَ - يُصَدِّعُ، صُدِّعَ - يُصَدَّعُ - تَصَدَّعَ - يَتَصَدَّعُ، يَصَدَّعُ - يَصََّدَّعُوْن - مُتَصَدِّع - مُتَصَدِّعَاً
صَدَعَ - يَصْدَعُ + كائن + كائناً + بـِ شيء أو أمر: يرد تحرك شيء باتجاهه بمواجهته بحاجز أو جسم صلب، فيجعله يعود من حيث أتى على شكل أجزاء مبعثرة متفرقة
﴿فاصدع بما تؤمر﴾: اصدع الناس بما تؤمر: تعرض لهم وواجههم واصدمهم بما تؤمر به
صَدْع - الصدع: اسم فعل " صَدَعَ - يَصْدَعُ ُ ": الارتداد مبعثراً متفرقاً بعد الصدم بشيء صلب
﴿وَالسَّمَاءِ ذَاتِ الرَّجْعِ(11)وَالْأَرْضِ ذَاتِ الصَّدْعِ﴾: السماء تُرْجِعُ ما يصعد فيها وهي الجاذبية، والأرض تصدع مايسقط ويهبط عليها عليها فترده مبعثراً متفرقاً
صَدَّعَ - يُصَدِّعُ: على وزن " فـَعـَّل" من " صَدَعَ - يَصْدَعُ ُ ": جعله " يَصْدَعُ " على وجه التكرار والشدة: جعله يرتد متفرقاً بشدة
صُدِّعَ - يُصَدَّعُ: مبني للمجهول من " صَدَّعَ - يُصَدِّعُ "
تَصَدَّعَ - يَتَصَدَّعُ: على وزن " تَفَعَل " من " صَدَعَ - يَصْدَعُ ": يقوم بفعل " صَدَعَ - يَصْدَعُ " على وجه التكرار والشدة بشكل ذاتي: يرتد من حيث أتى، بشدة وعنف متفرقاً متبعثراً، وذلك بشكل ذاتي بسبب وجود سد أو عائق في وجهه: يصدعه شيء آخر بعنف وشدة: يواجه بحاجز يمنع تقدمه ويرده مبعثراً  متفرقاً
يَصَدَّع  - يَصَّدَّعُوْن: أصلها " يَتَصَدَّعون ": بحالة تشديد وادغام: يواجه بفعل  " صَدَعَ - يَصْدَعُ "
مُتَصَدِّع: اسم فاعل صفة مشبهة من " تَصَدَّع - يَتَصَدَّع  ": مرتداً على شكل أجزاء مبعثرة متفرقة
مُتَصَدِّعَاً: حال  من " مُتَصَدِّع "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " صد وإيقاف تقدم كائن أو مهاجم ورده وإجباره على التراجع أو التحول إلى اتجاه آخر "، وهي:
صَدَّ - يَصُدُّ، صَدَع َ- يَصْدَعُ، ضَدَّ - يَضُدُّ، دَرَأَ - يَدْرَأُ، رَدَّ - يَرُدُّ، رَجَعَ - يَرْجِعُ (المتعدي)
صَدَعَ - اصْدَعْ - فاصدع
 	﴿فاصدع بما تؤمر وأعرض عن المشركين(94)﴾ الحجر
الصدع
 ﴿وَالسَّمَاءِ ذَاتِ الرَّجْعِ(11)وَالْأَرْضِ ذَاتِ الصَّدْعِ(12)﴾ الطارق
يَصَدَّع - يصدعون
 ﴿فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ الْقَيِّمِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا مَرَدَّ لَهُ مِنْ اللَّهِ يَوْمَئِذٍ يَصَّدَّعُونَ(43)﴾ الروم
 	﴿لا يُصَدَّعُونَ عَنْهَا وَلَا يُنزِفُونَ(19)﴾ الواقعة
متصدعا
 ﴿لو أنزلنا هذا القرآن على جبل لرأيته خاشعا متصدعا من خشية الله وتلك الأمثال نضربها للناس لعلهم يتفكرون(21)﴾ الحشر ﴿والأرض ذات الصدع (12)﴾ الطارق
مختار الصحاح
● [صدع] ص د ع: الصَّدْعُ الشق وقد صَدَعَهُ فانْصَدَعَ وبابه قطع قلت ومنه قوله تعالى ﴿والأرض ذات الصدع﴾ و صَدَعَ بالحق تكلم به جهارا وقوله تعالى ﴿فاصدع بما تُؤمر﴾ قال الفراء أراد فاصدع بالأمر أي أظهر بدينك و تَصَدَّعَ القوم تفرقوا و الصُّدَاعُ وجع الرأس و صُدِّعَ الرجل على ما لم يسم فاعله تَصْديعا
الراغب
صدع
- الصدع: الشق في الأجسام الصلبة كالزجاج والحديد ونحوهما، يقال: صدعته فانصدع، وصدعته فتصدع، قال تعالى: }يومئذ يصدعون﴿[الروم/ 43]، وعنه استعير: صدع الأمر، أي: فصله، قال:﴾فاصدع بما تؤمر﴿[الحجر/94]، وكذا استعير منه الصداع، وهو شبه الاشتقاق في الرأس من الوجع. قال:﴾لا يصدعون عنها ولا ينزفون{ [الواقعة/19]، ومنه الصديع للفجر (انظر: المجمل 2/552، والبصائر 3/395، واللسان: صدع)، وصدعت الفلاة: قطعتها (انظر: المجمل 2/552)، وتصدع القوم أي: تفرقوا.
ملخص السان
1.     الصَّدْعُ: الشَّقُّ في الشيءِ الصُّلْبِ كالزُّجاجةِ والحائِطِ وغيرهما، وتَأْوِيل الصَّدْعِ في  الزجاج أَن يَبِينَ بعضُه من بعض.
2.     وصَدَعَ الشيءَ يَصْدَعُه صَدْعاً وصَدَّعَه فانْصَدَعَ وتَصَدَّعَ: شَقّه بنصفين،وقيل: صَدّعه شقّه ولم يفترق.
3.     وصَدَع الفَلاةَ والنهرَ  يَصْدَعُهما صَدْعاً وصَدَّعَهما: شَقَّهما وقَطَعَهما، وصَدَعْتُ الفَلاةَ أَي قَطَعْتُها في وسَط جَوْزها.
4.     والصَّدْعُ: نباتُ الأَرض لأَنه يَصْدَعُها يَشُقُّها فَتَنْصَدِعُ به.وتَصَدَّعَتِ الأَرضُ بالنبات: تشَقَّقَت.
5.     وانْصَدَعَ الصبحُ:انشَقَّ عنه الليلُ.والصَّدِيعُ: الفجرُ لانصِداعِه؛
6.     والصَّدِيعُ: الرُّقْعةُ الجديدة في  الثوب الخَلَق كأَنها صُدِعَتْ أَي شُقَّتْ.والصَّدِيعُ: الثوب المُشَقَّقُ.والصِّدْعةُ: القِطْعةُ من الثوب تُشَقُّ منه؛
7.     وصَدَعْتُ الشيءَ: أَظهَرْتُه وبَيَّنْتُه؛
8.     تَصَدَّعُ معناه تَفَرَّقُ فتَظْهَرُ وتُكْشَفُ.
9.     الصَّدْعُ الفَصْلُ؛يَصْدع يفْصِلُ ويُنَفِّذُ؛
10.                        والصُّداعُ: وجَعُ الرأْس،
11.                        والصَّدَعُ والصَّدْعُ: الفَتِيُّ الشابُّ القَوِيُّ من الأَرْعال والظِّباء  والإِبل والحُمُرِ،وقيل: هو الوَسَطُ منها؛
12.                        وصَدَعَ بالأَمرِ يَصْدَعُ صَدْعاً:  أَصابَ به موضِعَه وجاهَرَ به.وصَدَعَ بالحق: تكلم به جهاراً.
13.                        وخطِيبٌ مِصْدَعٌ: بَلِيغٌ جرِيءٌ على الكلام.
14.                        وصَدَعْتُ إِلى الشيء أَصْدَعُ صُدُوعاً: مِلْتُ إِليه.
15.                       وما صَدَعَكَ عن  هذا الأَمرِ صَدْعاً أَي صَرَفَكَ.
لسان العرب
صدع
● - صدع: الصَّدْعُ: الشَّقُّ في الشيءِ الصُّلْبِ كالزُّجاجةِ والحائِطِ  وغيرهما، وجمعه صُدُوعٌ؛ قال قيس ابن ذريح:  أَيا كَبِداً طارتْ صُدُوعاً نَوافِذاً،  ويا حَسْرَتا ماذا تَغَلْغَلَ بِالْقَلْبِ؟  ذهب فيه أَي أَن كل جزء منها صار صَدْعاً، وتَأْوِيل الصَّدْعِ في  الزجاج أَن يَبِينَ بعضُه من بعض. وصَدَعَ الشيءَ يَصْدَعُه صَدْعاً وصَدَّعَه  فانْصَدَعَ وتَصَدَّعَ: شَقّه بنصفين، وقيل: صَدّعه شقّه ولم يفترق.  وقوله عز وجل: يومئذ يَصَّدَّعُون؛ قال الزجاج: معناه يَتَفَرَّقُون فيصيرون  فَرِيقَيْنِ فريق في الجنة وفريق في السعير، وأَصلها يَتَصَدَّعُون فقلب  التاء صاداً وأُدغمت في الصاد، وكل نصف منه صِدْعةٌ وصَدِيعٌ؛ قال ذو  الرمة:  عَشِيّةَ قَلْبِي في المُقِيم صَدِيعُه،  وراحَ جَنابَ الظاعِنينَ صَدِيعُ  وصَدَعْتُ الغنم صِدْعَتَيْن، بكسر الصاد، أَي فِرْقَتَيْن، وكل واحدة  منهما صِدْعة؛ ومنه الحديث: أَنَّ المُصَدِّقَ يجعل الغنم صدْعَيْنِ ثم  يأْخذ منهما الصَّدَقةَ، أَي فِرْقَيْنِ؛ وقول قيس بن ذريح:  فلَمّا بَدا منها الفِراقُ كما بَدا،  بِظَهْرِ الصَّفا الصَّلْدِ، الشُّقُوقُ الصَّوادِعُ  يجوز أَن يكون صَدَعَ في معنى تَصَدع لغة ولا أَعرفها، ويجوز أَن يكون  على النسب أَي ذاتُ انْصِداعٍ وتَصَدُّعٍ. وصَدَع الفَلاةَ والنهرَ  يَصْدَعُهما صَدْعاً وصَدَّعَهما: شَقَّهما وقَطَعَهما، على المثل؛ قال  لبيد:فَتَوَسَّطا عُرْضَ السَّرِيِّ، وصَدَّعا  مَسْجُورةً مُتَجاوِراً قُلاَّمُها  وصَدَعْتُ الفَلاةَ أَي قَطَعْتُها في وسَط جَوْزها.  والصَّدْعُ: نباتُ الأَرض لأَنه يَصْدَعُها يَشُقُّها فَتَنْصَدِعُ به.  وفي التنزيل: والأَرضِ ذاتِ الصَّدْعِ؛ قال ثعلب: هي الأَرضُ تَنْصَدِعُ  بالنبات. وتَصَدَّعَتِ الأَرضُ بالنبات: تشَقَّقَت. وانْصَدَعَ الصبحُ:  انشَقَّ عنه الليلُ. والصَّدِيعُ: الفجرُ لانصِداعِه؛ قال عمرو بن  معديكرب:تَرَى السِّرْحانَ مُفْتَرِشاً يَدَيْهِ،  كأَنَّ بَياضَ لَبَّتِه صَدِيعُ  ويسمى الصبح صَدِيعاً كما يسمى فَلَقاً، وقد انْصَدَعَ وانْفَجَرَ  وانْفَلَقَ وانْفَطَرَ إِذا انْشَقَّ.  والصَّدِيعُ: انصِداعُ الصُّبْح، والصَّدِيعُ: الرُّقْعةُ الجديدة في  الثوب الخَلَق كأَنها صُدِعَتْ أَي شُقَّتْ. والصَّدِيعُ: الثوب  المُشَقَّقُ. والصِّدْعةُ: القِطْعةُ من الثوب تُشَقُّ منه؛ قال لبيد:  دَعِي اللَّوْمَ أَوْ بِينِي كشقِّ صَدِيعِ  قال بعضهم: هو الرِّداءُ الذي شُقَّ صِدْعَيْن، يُضْرب مثلاً لكل  فُرْقةٍ لا اجتِماعَ بعدها.  وصَدَعْتُ الشيءَ: أَظهَرْتُه وبَيَّنْتُه؛ ومنه قول أَبي ذؤيب:  وكأَنَّهُنَّ رِبابةٌ، وكأَنَّه  يَسَرٌ يُفِيضُ على القِداحِ ويَصْدَعُ  وصَدَعَ الشيءَ فَتَصَدَّعَ: فزّقه فتفرَّقَ. والتصديعُ: التفريقُ. وفي  حديث الاستسقاء: فتَصَدَّعَ السَّحابُ صِدْعاً أَي تقطَّعَ وتفرَّقَ.  يقال: صَدَعْتُ الرّداء صَدْعاً إِذا شَقَقْتَه، والاسم الصِّدْعُ، بالكسر،  والصَّدْع في الزجاجة، بالفتح؛ ومنه الحديث: فأَعطانِي قُبْطِيّةً وقال:  اصْدَعْها صَدْعَيْنِ أَي شُقَّها بنصفين. وفي حديث عائشة، رضي الله  عنها: فَصَدَعَتْ منه صَدْعةً فاخْتَمَرَتْ بها. وتصَدَّعَ القوم تفرَّقُوا.  وفي الحديث: فقال بعدما تَصَدّعَ كذا وكذا أَي بعدما تفرّقوا؛ وقوله:  فلا يُبْعِدَنْكَ اللهُ خَيْرَ أَخِي امْرئٍ،  إِذا جَعَلَتْ نَجْوى الرِّجالِ تَصَدَّعُ  معناه تَفَرَّقُ فتَظْهَرُ وتُكْشَفُ. وصَدَعَتْهم النَّوَى  وصَدَّعَتْهم: فرَّقَتْهم، والتَّصْداعُ، تَفْعالٌ من ذلك؛ قال قيس بن  ذريح:إِذا افْتَلَتَتْ مِنْكَ النَّوَى ذا مَوَدّةٍ،  حَبِيباً بِتَصْداعٍ مِنَ البَيْنِ ذِي شَعبِ  ويقال: رأَيتُ بين القوم صَدَعاتٍ أَي تفرُّقاً في الرأْي والهَوَى.  ويقال: أَصْلِحوا ما فيكم من الصَّدَعاتِ أَي اجْتَمِعوا ولا تتفَرَّقُوا.  ابن السكيت: الصَّدْعُ الفَصْلُ؛ وأَنشد لجرير:  هو الخَلِيفةُ فارْضَوْا ما قَضَى لكُمُ،  بالحَقِّ يَصْدَعُ، ما في قوله جَنَفُ  قال: يَصْدع يفْصِلُ ويُنَفِّذُ؛ وقال ذو الرمة:  فأَصْبَحْتُ أَرْمي كُلَّ شَبْحٍ وحائِلٍ،  كأَنِّي مُسَوِّي قِسْمةِ الأَرضِ صادِعُ  يقول: أَصبحتُ أَرْمي بعيني كل شَبْحٍ وهو الشخص. وحائِل: كل شيء  يَتَحَرَّكُ؛ يقول: لا يأْخُذُني في عينَيّ كَسْرٌ ولا انْثِناءٌ كأَني  مُسَوٍّ، يقول: كأَني أُرِيكَ قِسْمةَ هذه الأَرض بين أَقوام. صادِعٌ: قاضٍ  يَصْدَعُ يَفْرُقُ بين الحقّ والباطل.  والصُّداعُ: وجَعُ الرأْس، وقد صُدِّعَ الرجلُ تَصْدِيعاً، وجاء في  الشعر صُدِعَ، بالتخفيف، فهو مَصْدُوعٌ.  والصّدِيعُ: الصِّرْمةُ من الإِبل والفِرْقةُ من الغنم. وعليه صِدْعةٌ  من مالٍ أَي قَليلٌ. والصِّدْعةُ والصَّدِيعُ: نحو السِّتين من الإِبل،  وما بين العشرة إِلى الأَربعين من الضأْن، والقِطْعةُ من الغنم إِذا بلغت  سِتين، وقيل: هو القَطِيعُ من الظّباء والغنم. أَبو زيد: الصِّرْمةُ  والقِصْلةُ والحُدْرةُ ما بين العشرة إِلى الأَربعين من الإِبل، فإِذا بلغت  ستين فهي الصِّدْعةُ؛ قال المَرَّارُ:  إِذا أَقْبَلْن هاجِرةً، أَثارَتْ  مِنَ الأَظْلالِ إِجْلاً أَو صَدِيعا  ورجل صَدْعٌ، بالتسكين وقد يحرك: وهو الضَّرْب الخفِيفُ اللحم.  والصَّدَعُ والصَّدْعُ: الفَتِيُّ الشابُّ القَوِيُّ من الأَرْعال والظِّباء  والإِبل والحُمُرِ، وقيل: هو الوَسَطُ منها؛ قال الأَزهري: الصَّدْعُ  الوَعِلُ بين الوَعِلَيْنِ. ابن السكيت: لا يقال في الوَعِل إِلا صَدَعٌ،  بالتحريك، وَعِلٌ بَيْنَ الوَعِلَيْنِ وهو الوَسط منها ليس بالعظيم ولا الصغير،  وقيل: وهو الشيء بين الشيئين من أَيّ نوع كان بين الطويل والقصير  والفَتِيّ والمُسِنّ والسمين والمَهْزول والعظيم والصغير؛ قال:  يا رُبَّ أَبَّازٍ مِنَ العُفْرِ صَدَعْ،  تَقَبَّضَ الذِّئْبُ إِليه واجْتَمَعْ  ويقال: هو الرجل الشابُّ المُسْتَقُِمُ القَناة. وفي حديث عمر، رضي الله  عنه، حين سأَل الأُسْقُفَّ عن الخلفاء فلمّا انتَهى إِلى نعْت الرابع  قال: صَدَعٌ من حديد، فقال عمر: وادَفَراه قال شمر: قوله صَدَعٌ من  حَدِيدٍ يريد كالصَّدَعِ من الوُعُولِ المُدَمَّجِ الشديد الخلق الشابّ  الصُّلْبِ القَوِيِّ، وإِنما يوصف بذلك لاجتماع القوة فيه والخفة، شبّهه في  نَهْضَتِه إِلى صِعابِ الأُمور وخِفَّته في الحروب حتى يُفْضى الأمرُ إِليه  بالوَعِلِ لتوَقُّلِه في رُؤوس الجبال، وجعلَه من حديد مبالغة في وصفه  بالشدّة والبأْس والصبر على الشدائدِ، وكان حماد بن زيد يقول: صَدَأٌ من  حديد. قال الأَصمعي: وهذا أَشبه لأَن الصَّدَأَ له دَفَرٌ وهو النَّتْنُ.  وقال الكسائي: رأَيت رجلاً صَدَعاً، وهو الرَّبْعةُ القليل اللحم. وقال  أَبو ثَرْوانَ: تقول إِنهم على ما تَرى من صَداعَتِهم  (* قوله «صداعتهم» كذا  ضبط في الأصل ولينظر في الضبط والمعنى وما الغرض من حكاية أبي ثروان هذه  هنا.) لَكِرامٌ. وفي حديث حذيفة: فإِذا صَدَعٌ من الرجال، فقلتُ: مَن  هذا الصَّدَعُ؟ يعني هذا الرَّبْعةَ في خَلْقِه رجلٌ بين الرجلين، وهو  كالصَّدَعِ من الوُعُول وعِلٌ بين الوَعِلينِ. والصَّدِيعُ: القميص بين  القميصين لا بالكبير ولا بالصغير.  وصَدَعْتُ الشيء: أَظْهَرْتُه وبَيَّنْتُه؛ ومنه قول أَبي ذؤيب:  يَسَرٌ يُفِيضُ على القِداحِ ويَصْدَعُ  ورجل صَدَعٌ: ماضٍ في أَمرِهِ. وصَدَعَ بالأَمرِ يَصْدَعُ صَدْعاً:  أَصابَ به موضِعَه وجاهَرَ به. وصَدَعَ بالحق: تكلم به جهاراً. وفي التنزيل:  فاصدع بما تؤمر؛ قال بعض المفسرين: اجْهَرْ بالقرآن، وقال ابن مجاهد أَي  بالقرآن، وقال أَبو إِسحق: أَظْهِرْ ما تُؤْمَرُ به ولا تَخفْ أَحداً،  أُخِذَ من الصَّدِيع وهو الصبح، وقال الفراء: أَراد عز وجل فاصْدَعْ  بالأَمر الذي أَظْهَرَ دِينَك، أَقامَ ما مُقامَ المصدر، وقال ابن عرفة: أَي  فَرِّقْ بين الحق والباطل من قوله عز وجل: يومئذ يَصَدَّعون، أَي  يتفرَّقُون، وقال ابن الأَعرابي في قوله: فاصْدَعْ بما تُؤْمَرُ، أَي شُقَّ  جماعتهم بالتوحيد، وقال غيره: فَرِّقِ القول فيهم مجتمعين وفُرادى. قال ثعلب:  سمعت أَعرابيّاً كان يَحْضُر مجلس ابن الأَعرابي يقول معنى اصْدَعْ بما  تُؤْمَرُ أَي اقْصِدْ ما تُؤْمَرُ، قال: والعرب تقول اصدع فلاناً أَي اقصده  لأَنه كريم.  ودلِيلٌ مِصْدَعٌ: ماضٍ لوجهه. وخطِيبٌ مِصْدَعٌ: بَلِيغٌ جرِيءٌ على  الكلام.  قال أَبو زيد: هُمْ إِلْبٌ عليه وصَدْعٌ واحد، وكذلك هم وَعْلٌ عليه  وضِلْعٌ واحد إِذا اجتمعوا عليه بالعَداوةِ، والناسُ علينا صَدْعٌ واحد أَي  مجتمعون بالعَداوة.  وصَدَعْتُ إِلى الشيء أَصْدَعُ صُدُوعاً: مِلْتُ إِليه. وما صَدَعَكَ عن  هذا الأَمرِ صَدْعاً أَي صَرَفَكَ. والمَصْدَعُ: طريق سهل في غِلَظٍ من  الأَرض. وجَبَلٌ صادِعٌ: ذاهِبٌ في الأَرض طولاً، وكذلك سبيل صادِعٌ  ووادٍ صادِعٌ، وهذا الطريق يَصْدَعُ في أَرض كذا وكذا. والمِصْدَعُ:  المِشْقَصُ من السهام.
مقاييس اللغة:
(صدع) الصاد والدال والعين أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على انفراجٍ في الشيء. يقال صَدَعْتُهُ فانصدَعَ وتصدَّعَ. وصَدَعْتُ الفلاةَ: قطعتُها. ودليلٌ هادٍ مِصدَع. والصَّدْع: النَّبات؛ لأنه يَصدَع الأرض، [في] قوله تعالى: ﴿وَالأَرْضِ ذَاتِ الصَّدْعِ﴾  [الطارق 12].
ومن الباب: صَدَع بالحقِّ، إِذا تكلَّمَ به جهاراً. قال سُبحانَهُ لنبيِّه عليه السلام: ﴿فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ﴾ [الحجر 94]. ويقال تصدَّعَ القَوْمُ، إِذا تفرّقُوا. والصِّدْعَة من الإِبل: قِطعةٌ كالسِّتِّين ونحوِها، كأنَّها انصدعت عن العسكَر العظيم.
ومما شذَّ عن الباب: الصَّدَع، الفتِيُّ من الأوعال.
القاموس المحيط:
الصَّدْعُ الشَّقُّ في شيءٍ صُلْبٍ، والفِرْقَةُ من الشيء، سُمِّيَتْ بالمَصْدَرِ، والرجلُ الخفيفُ اللحمِ، ويُحَرَّكُ، ونباتُ الأرضِ. والناسُ عليهم صَدْعٌ واحدٌ، أي مُجْتَمِعونَ بالعَداوة، وبالكسر الجَماعةُ من الناسِ، والشُّقَّةُ من الشيء، وبهاءٍ الصِّرْمَةُ من الإِبِلِ، والفِرْقَةُ من الغَنَمِ، والنِّصْفُ من الشيء المَشْقوقِ نِصْفَينِ، كالصَّديعِ، فيهما، وقوله تعالى " فاصْدَعْ بما تُؤْمَرُ " ، أي شُقَّ جماعاتِهِم بالتَّوْحيد، أو اجْهَرْ بالقُرْآن، أو أظهِرْ، أو احْكُمْ بالحَقِّ وافْصِلْ بالأمْرِ، أو اقْصِدْ بما تُؤْمَرُ، أو افْرُقْ به بين الحقِّ والباطِلِ. وصَدَعَهُ، كمنَعَهُ شقَّهُ، أو شَقَّهُ نِصْفَيْن، أو شَقَّهُ ولم يَفْتَرِقْ. و فلاناً قَصَدَهُ لِكَرَمِهِ، و بالحق تَكَلَّمَ به جِهَاراً، و بالأمر أصابَ به موضِعَهُ، وجاهَرَ به، و إليه صُدُوعاً مال، و عنه صَرَفَهُ، و الفَلاَةَ قَطَعَها. وبينهم صَدَعاتٌ في الرأيِ والهَوَى، محركةً، أي تَفَرُّقٌ. وجبلٌ صادِعٌ ذاهِبٌ في الأرضِ طُولاً، وكذلك سَيْلٌ، ووادٍ. والصُّبْحُ الصادِعُ المُشْرِقُ. والمَصادِعُ طُرُقٌ سَهْلَةٌ في غِلَظٍ من الأرضِ، الواحِدُ كمَقْعَدٍ، والمشَاقِصُ، الواحِدُ كمِنْبَرٍ. وخَطيبٌ مِصْدَعٌ، كمِنْبَرٍ بَليغٌ. والصَّدَعُ، محركةً، من الأَوْعالِ والظِّباءِ والحُمُرِ والإِبِلِ الفَتِيُّ الشابُّ القويُّ، وتُسَكَّنُ الدالُ، أو الشيءُ بين الشَّيْئَيْنِ من أيِّ نَوْعٍ كان، بين الطَّويلِ والقصيرِ، والفتيِّ والمُسِنِّ، والسَّمينِ والمَهْزولِ، والعظيمِ والصَّغيرِ
و من الحديدِ: صَدَأْهُ. وكأَميرٍ: الصُّبْحُ، ورُقْعَةٌ جديدةٌ في ثَوْبٍ خَلَقٍ، وكُلُّ نِصْفٍ من ثَوْبٍ أو شيءٍ يُشَقُّ نِصْفَيْنِ، ج: ككُتُبٍ، واللَّبَنُ الحَليبُ وضَعْتَهُ فَبَرَدَ، فَعَلَتْهُ الدُّوَايَةُ، والفَتِيُّ من الأَوْعالِ، والمَرْبُوعُ الخَلْقِ، وثوبٌ يُلْبَسُ تحتَ الدِّرْعِ. وكغرابٍ: وجَعُ الرَّأسِ، وصُدِّعَ، بالضم، تَصْديعاً، ويَجُوزُ في الشِّعْرِ صُدِعَ، كعُنِيَ، فَهو مَصْدُوعٌ. والمُصَدِّعُ، كمحدِّثٍ: سيفُ زُهَيْرِ بنِ جَذِيمَةَ، و ع. وتَصَدَّعَ: تَفَرَّقَ، كاصَّدَّعَ، و الأرضُ بفُلانٍ: إذا تَغَيَّبَ فيها فارّاً. وانْصَدَعَ: انْشَقَّ، كَتَصَدَّعَ.
تاج العروس:
صدع
الصَّدْع : الشَّقُّ في شيءٍ صُلْبٍ كالزُّجاجةِ والحائطِ ونَحوِهما قاله الليثُ وأنشدَ لحَسّانَ يهجو الحارث بنَ عَوْفٍ المُرِّيَّ :
وأمانَةُ المُرِّيِّ حَيْثُ لقيتَهُ ... مِثلُ الزُّجاجةِ صَدْعُها لم يُجْبَرِ وجَمعُه صُدوع قال قَيْسُ بنُ ذَريحٍ :
أيا كَبِدَاً طارَتْ صُدوعاً نَوافِذا ... ويا حَسْرَتا ماذا تَغَلْغلَ بالقلْبِ
ذهب فيه إلى أنّ كلَّ جُزءٍ منها صارَ صَدْعَاً وتَأْوِيلُ الصَّدْعِ في الزُّجاجةِ أن يَبينَ بَعْضُه من بعضٍ . الصَّدْع : الفِرقَةُ من الشيءِ كالغنَمِ ونَحوِه سُمِّيت بالمصدرِ كما قيل للمخلوقِ : خَلْقٌ وللمَحمول : حَمْلٌ ومنه حديثُ عمرَ - رَضِيَ الله عنه في صَدَقَةِ الغنَم - : ثمّ يَصْدَعُ الغنَمَ صَدْعَيْن . الصَّدْع : الرجُلُ الضَّرْب الخفيفُ اللَّحْم وقد يُحرّك كما في الصحاح وقال الكسائيُّ : رأيتُ رجلاً صَدَعَاً وهو : الرَّبْعَة القليلُ اللحم وفي حديثِ حُذَيْفةَ : فإذا صَدَعٌ من الرِّجالِ فقلتُ : مَن هذا الصَّدَع ؟ يعني : من هذا الرَّبْعَةُ في خَلْقِه رجلٌ بَيْنَ الرَّجُلَيْن وهو كالصَّدَعِ من الوعول : وَعِلٌ بَيْنَ الوَعِلَيْن . الصَّدْع : نباتُ الأرض لأنّه يَصْدَعُها أي يشقُّها فَتَنْصَدِعُ به وفي التنزيل : " والأرضِ ذاتِ الصَّدْعِ " قال ثعلبٌ : هي الأرضُ تَنْصَدِعُ بالنبات وهو مَجاز . يقال : الناسُ عليهم صَدْعٌ واحدٌ أي أَلْبٌ واحدٌ أي مُجتَمِعون بالعَداوَةِ وكذلك هم وَعْلٌ عليه وضِلَعٌ واحدٌ . قاله أبو زيدٌ . الصِّدْع بالكَسْر : الجماعةُ من الناس عن ابْن عَبَّادٍ . الصِّدْع : الشُّقَّةُ من الشيءِ اسمٌ من صَدَعَ الشيءَ صِدْعَيْن إذا شَقَّه بنِصفَيْن . الصِّدْعَة بهاءٍ : الصِّرْمَةُ من الإبل نقله الجَوْهَرِيّ وقال أبو زيد : الصِّرْمَة والقِصْلَة والحُدْوَة : ما بينَ العَشَرةِ إلى الأربعين من الإبل فإذا بَلَغَتْ سِتِّينَ فهي الصِّدعَة . قلتُ : ففي هذا إزالةُ الإبهامِ عن معنى الصِّدْعة والنَّصُّ على كَمِّيَّتِها . الصِّدْعَة : الفِرقَةُ من الغنَم نقله الجَوْهَرِيّ يقال : صَدَعْتُ الغنَمَ صِدْعَتَيْن أي فِرْقتَيْن كلُّ واحدةٍ منهما صِدْعةٌ وقيل : الصِّدْعَة : القِطعةُ من الغنَمِ إذا بَلَغَتْ ستِّين وقيل : هو القَطيعُ من الظِّباءِ والغنَم . الصِّدْعَةُ : النِّصْفُ من الشيءِ المَشقوقِ نِصفَيْن كلُّ شقٍّ منه صِدْعَةٌ كالصَّديع فيهما هكذا بضميرِ التثْنِيَة في سائرِ النسخ والصوابُ : فيها أي في الثلاثة فإنّ الصَّديعَ يُطلَقُ على الفِرقَةِ من الغنَم وعلى الصِّرْمَةِ من الإبل وعلى كلِّ شيءٍ يُشَقُّ نِصفَيْن فكلُّ شِقٍّ منه صَديعٌ والأخيرُ قد يأتي أيضاً في سِياقِ المُصَنِّف فيما بعد ولو اقتصرَ على هذا كان أَجْوَدَ وشاهِدُ الصَّديعِ - بمعنى الصِّرْمةِ من الإبلِ - قولُ المَرّارِ بنِ سعيدٍ الفَقْعَسيِّ يصفُ الإبلَ :
إذا أَقْبَلْنَ هاجِرَةً أثارَتْ ... من الأَظْلالِ إجْلاً أو صَديعا و قَوْله تَعالى : " فاصْدَعْ بما تُؤمَرُ " أي : شُقَّ جَماعاتِهم بالتوحيد قاله ابْن الأَعْرابِيّ أو معناه اجْهَرْ بما تُؤمَر من صَدَعَ بالأمر إذا جاهَرَ به . وقال مُجاهِدٌ : بالقُرآن . أو معناه : أَظْهِرْ ما تُؤمَر به ولا تَخَفْ أَحَدَاً . من الصَّديع وهو الصُّبْح قاله أبو إسحاق أو من صَدَعْتُ الشيءَ : أَظْهَرتُه وقال الفَرّاءُ : أرادَ عزّ وجلَّ فاصْدَعْ بالأمرِ الذي أَظْهَرَ دِينَك أقامَ ما مُقامَ المصدرِ أو احْكُمْ بالحَقِّ . من صَدَعَ بالحَقِّ إذا تكلَّمَ به . قيل : افْصِلْ بالأمر نقله بعضُ المُفسِّرين وقال الراغب : أي افْصِلْه قال : وهو مُستَعارٌ من صَدْعِ الأجْسام . أو اقْصِدْ بما تُؤمَر نقله ثعلبٌ عن أعرابيٍّ كان يحضُرُ مجلِسَ ابْن الأَعْرابِيّ وكان ابْن الأَعْرابِيّ ربّما يأخذُ عنه . أو افْرُقْ به بينَ الحقِّ والباطل نَقَلَه ابنُ عَرَفَةَ وهو قَوْلُ مَعْمَر وبه فُسِّر قولُ أبي ذُؤَيْبٍ يصفُ الحمارَ والأُتُن :
فَكَأَنَّهُنَّ رَبابَةٌ وكأنَّهُ ... يَسَرٌ يُفيضُ على القِداحِ ويَصْدَعُ أي يُفرِّقُ على القِداحِ أي بالقِداح وقيل : معناه : يُبيِّنُ بالحُكم ويُخبِرُ بما يَجيء وبه فُسِّرَ قولُ جَريرٍ يَمْدَحُ يَزيدَ بنَ عبدِ المَلِك :
هو الخَليفةُ فارَضَوْا ما قَضى لكُمُ ... بالحقِّ يَصْدَعُ ما في قولِه جَنَفُ
وقال السُّهَيْلِيُّ في الرَّوضِ في تفسيرِ قَوْله تَعالى : " فاصْدَعْ بما تُؤمَر " هو من الصَّديع بمعنى الفَجر شبَّه الجهلَ بظلمَةِ الليل والقرآنُ نُورٌ فَصَدَعَ به تلكَ الظُّلمَةَ كما يَصْدَعُ الفَجرُ ظُلمَةَ الليل . وَصَدَعهُ كَمَنَعه صَدْعَاً : شَقَّه أو شَقَّه نِصفَيْن أو شقَّه ولم يَفْتَرِقْ فهي ثلاثةُ أقوالٍ . ولا يَخْفَى أنّ الثالثَ هو عَيْنُ الأوّل فهما قوْلانِ لا غير . صَدَعَ فلاناً : قَصَدَه لكَرَمِه نقله ثعلبٌ عن الأعرابيِّ الذي كان يحضرُ مجلِسَ ابْن الأَعْرابِيّ . وبه فُسِّرت الآيةُ كما تقدّم وهو مَجاز . صَدَعَ بالحقِّ : تكلَّمَ به جِهاراً مُفَرِّقاً بينه وبين الباطل وهو مَجاز وبه فُسِّرت الآية كما تقدّم وبه فسَّرَ أيضاً الخليلُ قولَ أبي ذُؤَيْبٍ السابق قال : يَصْدَعُ أي يقولُ بأعلى صَوْتِه : فازَ قِدْحُ فلان أو هذا قِدْحُ فلانٍ . صَدَعَ بالأمرِ يَصْدَعُ صَدْعَاً : أصابَ به موضِعَه وجاهَرَ به . قال أبو زيدٍ : صَدَعَ إليه صُدوعاً : مالَ . صَدَعَه عنه : صَرَفَه يقال : ما صَدَعَكَ عن هذا الأمرِ أي ما صَرَفَك كما في الصحاح وقال ابنُ فارسٍ : وناسٌ يقولون : ما صَدَغَكَ بالغَين المُعجَمة وهذا أَحْسَن وكذلك ذَكَرَه ابْن دُرَيْدٍ بالغَين المُعجَمة . قلتُ : وقد ذَكَرَه الجَوْهَرِيّ أيضاً بالغَين المُعجَمة كما سيأتي . صَدَعَ الفَلاةَ : قَطَعَها وهو مَجاز وكذلك النَّهرَ إذا شقَّه . يقال : بينهم صَدَعَاتٌ في الرأيِ والهَوى مُحرّكةً أي تفَرُّق ويقال : أَصْلِحوا ما فيكم من الصَّدَعات أي اجتمِعوا ولا تَتَفَرَّقوا . ويقال أيضاً : إنّهم على ما فيهم من الصَّدَعاتِ ألِبّاءُ كِرامٌ . وهو مَجاز . يقال : جبلٌ صادِعٌ أي ذاهِبٌ في الأرضِ طُولاً وهو مَجاز . وكذلك : سَيْلٌ صادِع كذا في النسخ وصوابُه : سَبيلٌ صادِعٌ ووادٍ صادِعٌ وهذا الطريقُ يَصْدَعُ في أرضِ كذا وكذا . قال ابْن دُرَيْدٍ : الصُّبْحُ الصّادِع : المُشرِق . قال : والمَصادِع : طرُقٌ سَهْلَةٌ في غِلَظٍ من الأرض الواحدُ مَصْدَعٌ كَمَقْعَدٍ وهو مَجاز . المَصادِع أيضاً : المَشاقِص من السِّهام وبه سُمِّيت الكِنانةُ خابِئَةَ المَصادِع الواحدُ مِصْدَعٌ كمِنبَرٍ وربما قالوا : خَطيبٌ مِصْدَعٌ كمِنبَرٍ أي بَليغٌ جَريءٌ على الكلامِ ذو بَيان كما قالوا : مِصْلَقٌ ومِسْلَقٌ ومِصقَع . والصَّدَع محرّكةً - من الأوْعالِ والظِّباءِ والحمُرِ والإبل - : الفَتِيُّ الشابُّ القويُّ وتُسَكَّنُ الدالُ ولو قال : ويُسَكَّنُ كما هو دَأْبُه في عباراتِه كان أَخْصَرَ . أو الصَّدَع بالتحريك : هو الشيءُ بينَ الشيئَيْن من أيِّ نوعٍ كان بين الطويلِ والقصير والفَتِيِّ والمُسِنِّ والسمين والمَهزول والعظيمِ والصغير وقال الجَوْهَرِيّ : الصَّدَع : الوسَطُ من الوُعولِ ليس بالعظيمِ ولا الصغير ولكنّه وَعِلٌ بين وَعِلَيْن وكذلك هو من الظِّباءِ والحُمُر لا يقال فيه إلاّ بالتحريك . قلتُ : وهو قولُ ابن السِّكِّيت وأنشدَ :
يا رُبَّ أَبّازٍ من العُفْرِ صَدَعْ ... تقَبَّضَ الذئبُ إليه واجْتَمعْ والرّجزُ لمَنظورٍ الأسَديِّ وقال دُرَيْدُ بنُ الصِّمَّة :
يا لَيْتَني فيها جَذَعْ ... أَخُبُّ فيها وأَضَعْ
أقودُ وَطْفَاءَ الزَّمَعْ ... كأنَّها شاةٌ صَدَعْ وقال الأعشى :
قد يَتْرُكُ الدهرُ في خَلْقَاءَ راسِيَةٍ ... وَهْيَاً ويُنزِلُ منها الأَعْصَمَ الصَّدَعا وقال ابنُ الرِّقاع :
لو أَخْطَأ الموتُ شيئاً أو تخَطَّأَهُ ... لأَخْطأَ الأعْصَمَ المُستَوْعِلَ الصَّدَعا
الصَّدَعُ من الحديد : صدَؤُه وسأل عُمرُ - رَضِيَ الله عنه - الأُسْقُفَ عن الخُلفاء فحدَّثَه حتى انتهى إلى نَعْتِ الرابع فقال : صدَعٌ من حديدٍ - ويُروى صدَأٌ من حديد - فقال عمرُ : وادَفْراه . قال شَمِرٌ : يريدُ كالصَّدَعِ من الوعولِ المُدمَجِ الشديدِ الخَلْق الشابِّ الصُّلْب القويّ شبَّهَه في خِفَّتِه في الحروبِ ونُهوضِه إلى مُزاوَلةِ صِعابِ الأمور - حين يُفضى الأمرُ إليه - بالوَعِل ؛ لتَوَقُّلِه في شَعَفَاتِ الجبالِ الشاهَقةِ وجعلَ الصَّدَعَ من حديدٍ ؛ مُبالغةً في وَصْفِه بالبأسِ والنجدة والصبرِ والشِّدّةِ وقد تقدّم شيءٌ من هذا البَحثِ في الهَمزَة . وكان حَمّادُ بن زَيْدٍ يقول : صَدَأٌ من حديد . قال الأَصْمَعِيّ : وهذا أَشْبَه لأنّ الصدَأَ له دَفَرٌ وهو النَّتَنُ وفي كلامِ المُصَنِّف نظَرٌ يُتَأَمَّلُ فيه . منَ المَجاز : الصَّدِيع كأمير : الصُّبح لانْصِداعِه وفي العُباب : لأنّه يَصْدَعُ الليلَ أي يَشقُّه ويُسمّى صَديعاً كما يُسمّى فَلَقَاً قال عَمْرُو بنِ مَعْدِ يَكْرِبَ رَضِيَ الله عنه :
وكم مِن غائِطٍ من دونِ سَلْمَى ... قليلِ الإنْسِ ليسَ به كَتيعُ
به السِّرْحانُ مُفتَرِشاً يَدَيْهِ ... كأنَّ بَياضَ لَبَّتِه صَديعُ الصَّديع : رُقعَةٌ جديدةٌ في ثوبٍ خَلْقٍ كأنّها صُدِعتْ أي شُقَّت قال لَبيدٌ رَضِيَ الله عنه :
دَعي اللُّؤْمَ أو بِيني كشَقِّ صَديعِ ... فقد لُمْتِ قبلَ اليومِ غيرَ مُطيعِ وكلُّ نِصفٍ من ثوبٍ أو شيءٍ يُشَقُّ نِصفَيْن فهو صَديعٌ وقيل : صَديعٌ في قولِ لَبيدٍ هو الرِّداءُ الذي شُقَّ صِدعَيْن يقال : باتَ منه كشِقِّ صَديعِ ويُضربُ في كلِّ فُرقَةٍ لا اجتِماعَ بَعْدَها ج : صُدُعٌ كُتُبٍ . الصَّديع : اللبَنُ الحَليبُ وَضَعْتَه فَبَرَدَ فَعَلَتْهُ الدُّوَايَة وسُمِّيَ صَديعاً ؛ لأنّك تَصْدَعُ الدُّوايةَ عن صَريحِ اللبَن . قال ابْن عَبَّادٍ : الصَّديع : الفَتِيُّ من الأوعال وقيل : هو المَرْبوعُ الخَلقِ أي وَعِلٌ بَيْنَ الوَعِلَيْن كالصَّدَع محرّكةً . قال : والصَّديع : ثوبٌ يُلبَسُ تحتَ الدِّرْع وهو القَميصُ بين القميصَيْن لا بالكبير ولا بالصغير . الصُّدَاع كغُرابٍ : وَجَعُ الرأس كما في الصحاح وقال الراغبُ : هو شِبهُ الانشِقاقِ في الرأسِ من الوجَع مُستَعارٌ من الصَّدْع بمعنى الشَّقِّ في الحائطِ وغيرِه وأنشدَ الصَّاغانِيّ للقُطاميِّ يصفُ ناقةً :
وسارَتْ سِيرَةً تُرْضيكَ مِنها ... يَكادُ وَشيجُها يَشْفِي الصُّدَاعا وصُدِّعَ الرجلُ بالضَّمّ تَصْدِيعاً كما في الصحاح أي أصابَه الصُّداع قال الصَّاغانِيّ : وهو الاختِيارُ ويَجوزُ في الشِّعرِ صُدِعَ كعُني فهو مَصْدُوعٌ . والمُصَدِّع كمُحدِّثٍ : سَيْفُ زُهَيْر بنِ جَذيمةَ العَبسيِّ أبي قَيْسٍ ويقال : اجتمعَ زُهَيْرُ بنُ جَذيمَةَ وخالدُ بنُ جَعْفَرٍ عندَ بعضِ ملوكِ بَني نَصْرٍ بالحِيرَة فَجَرَى بينهما فَخْرٌ فقال زُهَيْرٌ : جَدَعْتُ واللهِ رجُلاً من بَني جعفرِ بنِ كِلابٍ وأنا شابٌّ فسَمَّاني أبي مُجَدِّعاً وضَرَبْتُ بسَيفي رجلاً من بَني كلابٍ فصُدِّعَ فسُمِّي سَيْفِي مُصَدِّعاً . مُصَدِّع : ع نَقَلَه الصَّاغانِيّ . منَ المَجاز : تصَدَّعَ أي تفرَّقَ يقال : تصَدَّعَ القومُ أي تفرَّقوا . قال مُتَمِّمُ بنُ نُوَيْرة يَرْثِي أخاه مالِكاً :
وكُنّا كَنَدْمانَيْ جَذيمَةَ حِقبَةً ... من الدهرِ حتى قيل : لن يَتَصَدَّعا فلمّا تفَرَّقْنا كأنِّي ومالِكاً لطُولِ اجتِماعٍ لم نَبِتْ لَيْلَةً مَعَا كاصَّدَّعَ بتشديدِ الصادِ والدال قال الله تَعالى : " يَوْمَئِذٍ يَصَّدَّعون " قال الزَّجَّاج : معناه يَتَفَرَّقون فيَصيرون فريقَيْن فريقٌ في الجَنّةِ وفريقٌ في السَّعير وأصلُها يَتَصَدَّعون قُلِبَتْ التاء صاداً ثمّ أُدغِمَتْ . قال ابْن عَبَّادٍ : تصَدَّعَت الأرضُ بفلانٍ إذا تغَيَّبَ فيها فارّاً . وانْصَدَعَ : انْشَقَّ كَتَصَدَّعَ وهما مُطاوِعا صَدَعَه وصدَّعَه قال سُوَيْدُ بن أبي كاهِلٍ اليَشْكُريُّ :
فبِهم يُنْكى عَدُوٌّ وبهمْ ... يُرْأَبُ الشَّعْبُ إذا الشَّعْبُ انْصَدَعْ
وقال ابنُ الرِّقاع :
وَنَكْبَةٍ لو رمى الرامي بها حَجَرَاً ... أصَمَّ مِن جَنْدَلِ الصّوَّانِ لانْصَدَعا
أَتَتْ عليَّ فلم أَتْرُكْ لها سَلَبي ... وما اسْتَكَنْتُ لها شَكْوَى ولا جَزَعَا . ومِمّا يُسْتَدْرَك عليه : صدَّعَه تَصْدِيعاً : شَقَّه وصدَّعَ الفَلاةَ والنهرَ تَصْدِيعاً : شقَّهُما وَقَطَعهُما على المثَل قال لَبيدٌ :
فَتَوَسَّطا عُرْضَ السَّرِيّ وصَدَّعا ... مَسْجُورَةً مُتَجاوِزاً قُلاَّمُها وقول قَيْسِ بنِ ذَريحٍ :
فلمّا بَدا مِنها الفِراقُ كما بَدا ... بظَهرِ الصَّفا الصَّلْدِ الشُّقوقُ الصَّوادِعُ يجوزُ أن يكونَ صَدَعَ في معنى تصَدَّع لغة ويجوزُ أن يكونَ على النَّسَب أي ذاتُ انْصِداعٍ وَتَصَدُّعٍ . وانْصَدَعَت الأرضُ بالنبات وَتَصَدَّعَت : انْشَقَّت . وانْصَدعَ الصُّبحُ : انْشقَّ عنه الليلُ كما يقال : انْفجرَ وانْفلقَ وانْفطرَ . والصَّديع : الثوبُ المُشَقَّق . وصَدَعَ الشيءَ : بيَّنَه وفرَّقَه . وَتَصَدَّع السَّحابُ : تقطَّع . وصَدَعَتْهم النَّوَى وصدَّعَتْهُم : فرَّقَتْهُم وهو مَجاز . والتَّصْداعُ تَفْعَالٌ من ذلك . قال قيسُ بن ذَريحٍ :
إذا افْتَلَتَتْ منك النَّوى ذا موَدَّةٍ ... حَبيباً بتَصْداعٍ من البَيْنِ ذي شَعْبِ والصَّدْع : الفَصل نَقَلَه ابن السِّكِّيت وهو مَجاز . والصادِع : القاضي بين القوم . وعليه صِدْعَةٌ من مالٍ بالكَسْر : أي قليل . والصَّديع : نحوُ السِّتِّينَ من الإبل . وقال أبو ثروان : تقول : إنّهم على ما ترى من صَدَعَاتِهم لكِرامٌ . ورجلٌ صَدَعٌ بالتحريك : ماضٍ في أَمْرِه . وقيل : في قَوْله تَعالى : " فاصْدَعْ بما تُؤْمَر " أي فرِّقِ القولَ فيهم مُجتَمِعين وفُرادى . ودليلٌ مِصْدَعٌ كمِنبَرٍ : ماضٍ لوَجهِه . وَتَصَدَّعوا عنّي : تفرَّقوا . ويقال : صَدَعَه صَدْعَ الرِّداءِ . ويقال : هو أَصْدَعُهم بالصواب في أَسْرَعِ جَوابِ . والصِّدْع بالكَسْر : المرأةُ تَصْدَعُ أَمْرَ القومِ فلا تَشْعَبُه عن ابْن عَبَّادٍ . والصَّديع : الجماعةُ من البقر . وصَدَعَ الليلَ صَدْعَاً : سَراه وهو مَجاز نقله ابنُ القَطّاع . وقال السُّهَيْلِيُّ في الرَّوْض : الصَّديعُ في بيتِ الشّمّاخِ : ثَوبٌ تَلْبَسُه النَّوَّاحةُ أَسْوَدُ تحتَ ثوبٍ أبيضَ وتَصْدَعُ الأَسْوَدَ عند صَدْرِها فيبدو الأَبْيَض : نقله قاسِمُ بنُ ثابِتٍ وأنشد :
كأنَّهُنَّ إذْ وَرَدْنَ لِيعا ... نَوَّاحَةٌ مُجْتابَةٌ صَديعا ولِيعٌ : اسمُ طريقٍ

_Türkçe çeviri henüz yok_
