# صدع — Lane's Lexicon

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B9/sozluk/lexicon
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D8%AF%D8%B9/entries/lexicon

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [صدع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B9.md)
- Lane's Lexicon: Edward W. Lane · 19. yy

## Madde başı: صدع

صَدَعَهُ
1 صَدَعَهُ ذ , (S, Msb, K,) aor. صَدَعَ , (Msb, K,) inf. n. صَدْعٌ, (S, * Msb, K, *) He clave, split, slit, or cracked, it [i. e. a hard thing, such as a glass vessel, and a wall, and the like of these; (see صَدْعٌ below;) or so generally]; syn. شَقَّهُ; (S, Msb, K;) as also ↓ صدّعهُ, [but app. in an intensive sense, or relating to a number of objects,] inf. n. تَصْدِيعٌ: (TA:) or so as to divide it in halves: or so that it did not separate. (K.) ― -b2- [Hence,] one says, صَدَعَهُ صَدْعَ الرِّدَآءِ [He slit it, or rent it, as with the slitting, or rending, of the garment called رداء]. (TA.) ― -b3- And صَدَعَ الفَلَاةَ (tropical:) He traversed, or crossed, the desert; [as though he clave it;] (S, Msb, K, TA;) and in like manner, النَّهْرَ the river. (TA.) And هٰذَا الطَّرِيقُ يَصْدَعُ فِى أَرْضِ كَذَا وَكَذَا (assumed tropical:) [This road extends through such and such a land]. (TA.) And صَدَعَ اللَّيْلَ, inf. n. as above, (tropical:) He journeyed during [or through] the night. (IKtt, TA.) ― -b4- صَدْعٌ also signifies The act of separating, or dispersing, or scattering; (Msb;) and so ↓ تَصْدِيعٌ; (S, O;) syn. تَفْرِيقٌ [with which each is probably syn. in other, but similar, senses]. (S, O, Msb.) One says, صَدَعَ الشَّىْءَ He, or it, separated, or dispersed, or scattered, the thing. (TA.) And صَدَعْتُ القَوْمَ, inf. n. صَدْعٌ, (assumed tropical:) I separated, or dispersed, or scattered, the people, or party. (Msb.) And صَدَعَتْهُمُ النَّوَى means [in like manner] فَرَّقَتْهُم [i. e. (tropical:) The place that was the object of the journey separated them from their homes &c.]; and so ↓ صَدَّعَتْهُم; whence التَّصْدَاعُ [as an inf. n., like التَّصْدِيعُ]. (TA.) And صَدَعْتُ الغَنَمَ صِدْعَتَيْنِ (assumed tropical:) I separated, or divided, the sheep, or the goats, into two flocks or herds. (S, TA.) ― -b5- [And hence,] صَدَعْتُ الشَّىْءَ (assumed tropical:) I made the thing distinct [as though separate from others], apparent, manifest, evident, clear, or plain: whence the saying of Aboo-Dhu-eyb in a verse cited in art. فيض, conj. 4. (S.) ― -b6- And صَدَعَ بِالحَقِّ (tropical:) He spoke the truth openly, or aloud, (S, Msb, K, TA,) distinguishing, or discriminating, between it and falsehood: and thus Kh has expl. the verb as used in the verse of Aboo-Dhu-eyb above referred to. (TA.) And صَدَعَ بِالأَمْرِ, (K, TA,) aor. and inf. n. as above, (TA,) (assumed tropical:) He made known the affair, or case, by speaking of it. (K, TA.) ― -b7- فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ, in the Kur [xv. 94], means (assumed tropical:) Therefore cleave thou, or divide thou, their congregation, [app. by separating the believers from the unbelievers, with that wherewith thou art charged, (بِهِ being understood after تؤمر,) i. e.,] with the declaration of the unity [of God]: (IAar, O, Msb, K:) or (assumed tropical:) distinguish thou therewith between the truth and falsehood: (AO, O, Msb, K:) or (assumed tropical:) dispense thou among them in their collective state [that wherewith thou art charged, i. e.] the announcement [of the unity &c.]: (TA:) or (assumed tropical:) reveal thou, or make manifest, (Fr, Zj, S, Msb, K, TA,) that with which thou art charged, (Zj, Msb, TA,) and fear not any one, (Zj, TA,) or the ordinance, i. e., (Fr, TA,) thy religion; (Fr, S, TA;) ما [with what follows it] being held by Fr, who thus explains the phrase, to occupy the place of an inf. n., namely, الأَمْر: (TA:) or (assumed tropical:) utter thou openly, or aloud, (O, K, TA,) that with which thou art charged, meaning, accord. to Ibn-Mujلhid, (TA,) the Kur-لn: (O, K, TA:) in the R it is said to be from الصَّدِيعُ meaning “ the daybreak; ” ignorance being likened to the darkness of night, and the Kur-لn to light that cleaves that darkness: (TA:) or (assumed tropical:) order thou, or ordain, or decree, [that with which thou art charged, i. e.,] the truth: and (assumed tropical:) decide thou according to the ordinance [prescribed to thee]: (O, K, TA:) or (tropical:) direct thy course by that [revelation] with [the preaching of] which thou art charged: (O, K, TA:) so says Th, on the authority of an Arab of the desert; accord. to whom, (O, TA,) ― -b8- صَدَعَ فُلَانًا signifies (tropical:) He directed his course to such a one because of his generosity. (Th, O, K, TA.) ― -b9- صَدَعَ بِالأَمْرِ, (K, TA,) aor. and inf. n. as above, (TA,) also signifies (assumed tropical:) He hit, or attained, with the affair, its proper place [or object]. (K, TA.) ― -b10- And صَدَعْتُ اـِلَى الشَّىْءِ, (AZ, S, K,) aor. as above, (AZ, S,) inf. n. صُدُوعٌ, (assumed tropical:) I inclined to the thing. (AZ, S, K. *) ― -b11- And صَدَعَهُ عَنْهُ (assumed tropical:) He, or it, turned him away from him, or it. (K.) One says, مَا صَدَعَكَ عَنْ هٰذَا الأَمْرِ (assumed tropical:) What turned thee away from this affair? (S, O, TA:) and some say, ما صَدَغَكَ, with the pointed غ, which is better. (O, TA.) -A2- See also the next paragraph. -A3- And see صَادِعٌ, last sentence.

2 صَدَّعَ see 1, in three places. -A2- [Freytag adds two other explanations of صدّع: namely, “ Immisit, ” followed by an accus. and فى; taken by inference from the Ham p. 196, l. 12 from the bottom: and “ Rupit, perdidit; ” from Reiske's additions to Golius: but both of these require consideration.] ― -b2- [صدّعهُ also signifies (assumed tropical:) It affected him with headache; as though it made his head to split.] One says, صَدَّعَنِى أَزِيزُ الرَّحَى (assumed tropical:) [The sounding of the mill-stone affected me with headache]. (A and TA in art. از.) And صُدِّعَ, inf. n. تَصْدِيعٌ, (assumed tropical:) He (a man, S) was, or became, affected with صُدَاع [or headache]; (S, O, K; [see the Kur lvi. 19;]) and ↓ صُدِعَ [without teshdeed], pass. part. n. ↓ مَصْدُوعٌ, is allowable in poetry. (O, K.)

تصدّع
5 تصدّع ذ , of which اِصَّدَّعَ is a var.: (O, K:) see 7, in four places. ― -b2- Also It became separated, or dispersed, or scattered. (K.) One says, تصدّع القَوْمُ (tropical:) The people, or party, became separated, or dispersed, or scattered. (S, Msb, TA.) And تصدّعوا عَنِّى (assumed tropical:) They became separated, &c., from me. (TA.) يَوْمَئِذٍ يَصَّدَّعُونَ, in the Kur [xxx. 42], means On that day they shall become separated into two parties, a party in Paradise and a party in Hell. (Zj, O, TA.) And one says, تصدّع السَّحَابُ (assumed tropical:) The clouds became [scattered, or] dissundered. (TA.) And تَصَدَّعَتِ الأَرْضُ بِفُلَانٍ (assumed tropical:) Such a one, fleeing, became concealed in the earth or land [as though it became cloven with him]. (O, K, and Ham pp. 136 and 418.) -A2- تصدّع لَهُ: see تصدّأ, in art. صدأ.

انصدع
7 انصدع ذ [generally said of a hard thing, such as a glass vessel, and a wall, and the like of these, (see 1, first sentence,)] It became cloven, split, slit, or cracked; or, in an intrans. sense, it clave, split, slit, or cracked; syn. اِنْشَقَّ: (S, Msb, K:) [or so as to become divided in halves: or so that it did not separate: (see again 1, first sentence:)] as also ↓ تصدّع [but app. in an intensive sense, meaning it became cloven &c., or it clave &c., much, or in several places]. (O, K.) One says, البَيْضَةُ وَلَمْ تَتَفَلَّقْ ↓ تَصَدَّعَتِ [The egg cracked, or rather cracked in several places, but did not split apart]. (AZ, S in art. قيض.) And ↓ تصدّع الثَّوْبُ The garment, or piece of cloth, became slit or rent, or much slit or rent; i. q. اِنْصَاحَ. (Msb in art. صيح.) And انصدعت الأَرْضُ بِالنَّبَاتِ The earth clave with, or became cloven by, the plants, or herbage; as also ↓ تصدّعت. (TA.) And انصدع الصُّبْحُ (assumed tropical:) The dawn broke; like انفجر, and انفلق, and انفطر. (TA.)

صَدْعٌ
صَدْعٌ ذ [originally an inf. n.] A cleft, split, slit, or crack, (Lth, S, O, K, TA,) [generally] in a hard thing, (Lth, O, K, TA,) such as a glass vessel, and a wall, and the like of these: pl. صُدُوعٌ. (TA.) Hassلn says, satirizing El-Hلrith Ibn-'Owf El-Murree,
وَأَمَانَةُ المُرِّىِّ حَيْثُ لَقِيتَهُ
مِثْلُ الزُّجَاجَةِ صَدْعُهَا لَمْ يُجْبَرِ
[And the fidelity of the Murree, where (meaning wherever) thou meetest him, is like the glass vessel, of which the crack is not repaired]. (O, TA.) ― -b2- And A part, or portion, separated, of a thing, (O, K, TA,) of sheep or goats, and the like: (TA:) an inf. n. used as a subst. [properly thus termed]: (O, K, TA:) like خَلْقٌ in the sense of مَخْلُوقٌ, &c. (O, TA.) ― -b3- And The plants of the earth; (K;) because they cleave it: (TA:) [i. e.] the plants from over which the earth cleaves: so in the phrase وَالأَرْضِ ذَاتِ الصَّدْعِ, in the Kur lxxxvi. 12: (Bd:) or this phrase means And the earth which is cloven by the plants (Th, Bd, TA) and by the springs. (Bd.) -A2- And i. q. اـِلْبٌ: (TA:) you say, النَّاسُ عَلَيْهِمْ صَدْعٌ وَاحِد, (K, TA,) and اـِلْبٌ وَاحِدٌ [or أَلْبٌ وَاحِدٌ], (TA,) The people are one company combined in hostility against them: (K, TA:) and in like manner وَعْلٌ واحد and ضِلَعٌ واحد: so says AZ. (TA.) -A3- And A man light of flesh; and so ↓ صَدَعٌ, (S, K,) sometimes: (S:) or of middling stature, light of flesh: (Ks, TA:) like the mountain-goat thus termed. (TA.) ― -b2- See also صَدَعٌ.

صِدْعٌ
صِدْعٌ ذ The half of a thing that is cloven, or split, or slit, in halves. (K, * TA. [See also صِدْعَةٌ.]) You say, صَدَعَ الشَّىْءَ صِدْعَيْنِ He clave, or split, or slit, the thing in halves. (TA.) ― -b2- And (assumed tropical:) A company of men. (Ibn-'Abbلd, O, K.) ― -b3- And (assumed tropical:) A woman who makes a division in the state of a people and does not repair it. (Ibn- 'Abbلd, O, TA.)

صَدَعٌ
صَدَعٌ ذ and ↓ صَدْعٌ, (K,) or the former only, (S,) applied to a mountain-goat, and a gazelle, and an ass, [app. a wild ass,] (S, K,) and a camel, (K,) Of a middling size, neither great nor small, but between the two: (S:) or youthful and strong: [see also صَدِيعٌ:] or [in the CK “ and ”] the former word signifies a thing of any sort between two things; between tall and short, and youthful and advanced in age, and fat and lean, and great and small. (K.) ― -b2- For the former word as applied to a man: see صَدْعٌ. ― -b3- Also, thus applied Penetrating, sharp, or effective, in his affair. (TA.) -A2- [It is said that] صَدَعٌ signifies also The صَدَأ [i. e. rust] of iron. (K.) [But this seems to be a mistake, which has arisen from what here follows.] It is said that [a certain person called] El-Uskuff [which generally means “ the bishop ”], being asked by 'Omar respecting the Khaleefehs, designated [him who was afterwards] the fourth of them ['Alee] as صَدَعٌ مِنْ حَدِيدٍ, meaning [lit.] thereby A mountain-goat of iron; using it as a hyperbolical appellation to denote his might and courage and endurance and hardness: or the phrase, as some relate it, is صَدَأٌ حَديدٌ [which may be rendered, “ light or active in body ” (a meaning assigned to صَدَأٌ and صَدَعٌ, the latter of which is said to be in this sense the original), and “ sharp ”]; or صَدَأُ حَدِيدٍ [i. e. “ rust of iron, ” app. alluding to his frequent and long-continued wearing of mail and bearing of weapons]; which last is thought by As to be most probably correct. (O, * TA.)

صِدْعَةٌ
صِدْعَةٌ ذ The half of a thing that is cloven, split, or slit, in halves; as also ↓ صَدِيعٌ. (K. [See also صِدْعٌ.]) ― -b2- And A [herd such as is termed] صِرْمَة of camels; (S, O, K;) and so ↓ صَدِيعٌ: (S, O, K: *) or, accord. to AZ, a herd of camels amounting to sixty. (O, TA.) And A separate flock, or herd, of sheep or goats; as also ↓ صَدِيعٌ: (S, O, K:) or, as some say, of these also, amounting to sixty: and it is said to signify also a herd of gazelles: (TA:) and ↓ صَدِيعٌ signifies also a herd of oxen [probably meaning wild oxen]. (O, TA.) ― -b3- One says also, عَلَيْهِ صِدْعَةٌ مِنْ مَالٍ i. e. [On him lies a debt of] a small amount of property. (TA.)

صَدَعَاتٌ
صَدَعَاتٌ ذ (tropical:) [Divisions in opinion &c.]. One says, بَيْنَهُمْ صَدَعَاتٌ فِى الرَّأْىِ وَالهَوَى (tropical:) Between them is division [in opinion and affection; or rather between them are divisions &c.]. (O, K, TA.) And أَصْلِحُوا مَا فِيكُمْ مِنَ الصَّدَعَاتِ (tropical:) [Repair ye the divisions that are among you;] i. e. become ye in a state of unity. (O, TA.) And اـِنَّهُمْ عَلَى مَا فِيهِمْ مِنَ الصَّدَعَاتِ أَلِبَّآءُ كِرَامٌ (tropical:) [Verily they, notwithstanding the divisions that are among them, are intelligent and generous]. (TA.) [It is stated in the TA, among the additions to the K in this art., that one says also, اـِنَّهُمْ عَلَى مَا تَرَى لَكِرَامٌ ↓ مِنْ صَدَاعَتِهِمْ app. as meaning (assumed tropical:) Verily they, notwithstanding what thou seest of their disunion, are generous: but I think it most probable that صَدَاعَتِهِمْ is a mistranscription for صَدَعَاتِهِمْ.] -A2- [Reiske, as stated by Freytag, explains it as signifying also Camels going swiftly.]

صُدَاعٌ
صُدَاعٌ ذ (assumed tropical:) Headache: (S, O, Msb, K:) Er-Rلghib says that it is like a splitting in the head by reason of pain; and is a metaphorical term. (TA.)

صَدِيعٌ
صَدِيعٌ ذ Either half of a garment, or piece of cloth, (O, K,) that is slit in halves: (O:) and a thing [شَىْءٌ accord. to the copies of the K, but I think that the right reading is شَىْءٍ i. e. “ of a thing, ”] that is cloven, or split, or slit, in halves: pl. صُدُعٌ. (K.) See also صِدْعَةٌ, first sentence. It is also said to signify A [garment of the kind called] رِدَآء, that is slit in halves. (TA.) And A new patch in an old and worn-out garment. (O, K.) And A garment much rent. (TA.) And A black garment which a wailing woman wears with a white garment beneath it, and which she rends at her bosom so that the white one appears: so says Kلsim Ibn-Thلbit. (TA.) And A garment that is worn beneath the coat of mail. (O, K.) And A shirt [of a middling size] between two shirts, neither large nor small. (TA.) ― -b2- See also صِدْعَةٌ, second and third sentences, in three places. ― -b3- Accord. to Ibn-'Abbلd, (O,) applied to a mountain-goat, it signifies Youthful: and (some say, O) of middling size; syn. مَرْبُوعُ الخَلْقِ; (O, K, TA;) i. e. between two [in size]; like صَدَعٌ [q. v.]. (TA.) -A2- Also (assumed tropical:) Daybreak: (S, O, K:) because it cleaves the night. (O.) -A3- And Fresh milk which is put in a place, and becomes cool, and overspread by a thin skin: (O, K:) so called because you skim off (تَصْدَعُ, lit. “ cleave, ”) that thin skin from the clear milk. (O.)

صَدَاعَةٌ
صَدَاعَةٌ ذ : see a saying mentioned above, voce صَدَعَاتٌ.

صَادِعٌ
صَادِعٌ ذ [act. part. n. of صَدَعَ; Cleaving, splitting, &c.] ― -b2- [Hence,] applied to a valley, (O, K,) and a road, or way, (سَبِيلٌ, O, TA, in the K erroneously written سَيْلٌ [a torrent], TA, [or both may be correct,]) and a mountain, (K, TA, [in the O, حَبْلٌ is put for جَبَلٌ,]) (assumed tropical:) Extending far along the earth. (O, K, TA.) ― -b3- And, applied to the daybreak, (assumed tropical:) Shining, or bright; syn. مُشْرِقٌ. (IDrd, O, K.) ― -b4- Also (assumed tropical:) One who decides, or judges, between, or among, a people, or party. (TA.) ― -b5- A poet (قيس بن ذريح) says,
فَلَمَّا بَدَا مِنْهَا الفِرَاقُ كَمَا بَدَا
بِظَهْرِ الصَّفَا الصَّلْدِ الشُّقُوقُ الصَّوَادِعُ
[i. e. And when separation from her appeared, like as appear the cleaving cracks in the surface of the hard and smooth rock]: it may be that ↓ صَدَعَ is syn. with تَصَدَّعَ in some dial. [and that صَوَادِع is pl. of its part. n.]: or this may be an instance of a possessive epithet, meaning having a cleaving. (TA.)

هُوَ أَصْدَعُهُمْ بِالصَّوَابِ فِى أَسْرَعِ جَوَابٍ
هُوَ أَصْدَعُهُمْ بِالصَّوَابِ فِى أَسْرَعِ جَوَابٍ ذ (assumed tropical:) [app. He is the most effective of them in deciding rightly in a most quick answer]. (TA.)

مَصْدَعٌ
مَصْدَعٌ ذ (tropical:) A smooth, or plain, road, in a rugged tract of ground: pl. مَصَادِعُ. (IDrd, O, K, TA.)

مِصْدَعٌ
مِصْدَعٌ ذ A [sort of arrow-head, or arrow, such as is termed] مِشْقَص [q. v.]: pl. مَصَادِعُ. (IDrd, O, K.) Hence the quiver is called خَابِئَةُ المَصَادِعِ [The concealer, or guarder, of the مصادع]. (TA.) ― -b2- دَلِيلٌ مِصْدَعٌ (assumed tropical:) A guide going his way [app. with energy]. (TA.) ― -b3- And خَطِيبٌ مِصْدَعٌ (assumed tropical:) An orator, or a preacher, perspicuous, (O, K, TA,) eloquent, (K, TA,) and bold in speech. (TA.)

مَصْدُوعٌ
مَصْدُوعٌ ذ : see 2, last sentence.

### Türkçe

**صَدَعَهُ**
1 **صَدَعَهُ** ذ , (S, Msb, K,) muzâri‘i **صَدَعَ** , (Msb, K,) mastarı **صَدْعٌ**, (S, * Msb, K, *) O, onu yardı, böldü, yırttı yahut çatlattı; [yani sert bir şeyi; cam bir kap ve duvar ve bunların benzerleri gibi; (aşağıda **صَدْعٌ**’a bak;) yahut genel olarak böyle]; eşanlamlısı **شَقَّهُ**; (S, Msb, K;) ve ayrıca ↓ **صدّعهُ**, [fakat görünüşe göre şiddetli bir mânada yahut birden çok nesneyle ilgili olarak,] mastarı **تَصْدِيعٌ**: (TA:) yahut onu iki yarıya ayıracak şekilde: yahut ayrılmayacak şekilde. (K.) ― -b2- [Bundan dolayı,] şöyle denir: **صَدَعَهُ صَدْعَ الرِّدَآءِ** [Onu, **رداء** denilen elbisenin yarılması yahut yırtılması gibi, yardı yahut yırttı]. (TA.) ― -b3- Ve **صَدَعَ الفَلَاةَ** (mecaz:) O, çölü katetti yahut geçti; [sanki onu yarmış gibi;] (S, Msb, K, TA;) ve aynı şekilde, **النَّهْرَ** nehri. (TA.) Ve **هٰذَا الطَّرِيقُ يَصْدَعُ فِى أَرْضِ كَذَا وَكَذَا** (varsayılan mecaz:) [Bu yol, şöyle şöyle bir arazide uzanır]. (TA.) Ve **صَدَعَ اللَّيْلَ**, mastarı yukarıdaki gibi, (mecaz:) O, gece boyunca [yahut gece içinde] yolculuk etti. (IKtt, TA.) ― -b4- **صَدْعٌ** ayrıca ayırma, dağıtma yahut saçma fiilini ifade eder; (Msb;) ve böylece ↓ **تَصْدِيعٌ**; (S, O;) eşanlamlısı **تَفْرِيقٌ** [ki her biri muhtemelen diğer, fakat benzer mânalarda, onunla eşanlamlıdır]. (S, O, Msb.) Şöyle denir: **صَدَعَ الشَّىْءَ** O, yahut o (şey), şeyi ayırdı, dağıttı yahut saçtı. (TA.) Ve **صَدَعْتُ القَوْمَ**, mastarı **صَدْعٌ**, (varsayılan mecaz:) Ben, kavmi yahut topluluğu ayırdım, dağıttım yahut saçtım. (Msb.) Ve **صَدَعَتْهُمُ النَّوَى** şu mânaya gelir: [aynı şekilde] **فَرَّقَتْهُم** [yani (mecaz:) yolculuğun hedefi olan yer onları yurtlarından vb. ayırdı]; ve böylece ↓ **صَدَّعَتْهُم**; buradan **التَّصْدَاعُ** [**التَّصْدِيعُ** gibi bir mastar olarak]. (TA.) Ve **صَدَعْتُ الغَنَمَ صِدْعَتَيْنِ** (varsayılan mecaz:) Ben, koyunları yahut keçileri iki sürüye ayırdım yahut böldüm. (S, TA.) ― -b5- [Ve bundan dolayı,] **صَدَعْتُ الشَّىْءَ** (varsayılan mecaz:) Ben, şeyi belirgin [sanki başkalarından ayrı] kıldım; açık, zahir, belli, vâzıh yahut sarih yaptım: buradan Ebû-Ḏu-eyb’in فيض maddesinde, 4. bâbda zikredilen bir beyitteki sözü. (S.) ― -b6- Ve **صَدَعَ بِالحَقِّ** (mecaz:) O, hakkı açıkça yahut yüksek sesle söyledi, (S, Msb, K, TA,) onunla bâtıl arasında ayırıp seçerek: ve böylece Kh, yukarıda işaret edilen Ebû-Ḏu-eyb’in beytinde kullanıldığı üzere fiili açıklamıştır. (TA.) Ve **صَدَعَ بِالأَمْرِ**, (K, TA,) muzâri‘i ve mastarı yukarıdaki gibi, (TA,) (varsayılan mecaz:) O, işten yahut durumdan söz ederek onu bildirdi. (K, TA.) ― -b7- **فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ**, Kur’ân’da [xv. 94], şu mânaya gelir (varsayılan mecaz:) Öyleyse onların cemaatini yar; yahut böl; [görünüşe göre, sana yüklenen şeyle müminleri kâfirlerden ayırarak, (**بِهِ**’nin **تُؤْمَرُ**’dan sonra takdir edildiği üzere,) yani] tevhidin ilanıyla: (IAar, O, Msb, K:) yahut (varsayılan mecaz:) onunla hak ile bâtıl arasında ayır: (AO, O, Msb, K:) yahut (varsayılan mecaz:) onların toplu hâli içinde [sana yüklenen şeyi, yani] ilanı [tevhid vb.’yi] dağıt: (TA:) yahut (varsayılan mecaz:) sana yüklenen şeyi açığa çıkar yahut belirgin kıl, (Fr, Zj, S, Msb, K, TA,) (Zj, Msb, TA,) ve hiç kimseden korkma, (Zj, TA,) yahut hükmü, yani, (Fr, TA,) dinini; (Fr, S, TA;) **ما** [kendinden sonra gelenle birlikte], Fr’a göre—ki o bu ibareyi böyle açıklar—bir mastarın yerini tutar; yani **الأَمْر**: (TA:) yahut (varsayılan mecaz:) sana yüklenen şeyi açıkça yahut yüksek sesle söyle, (O, K, TA,) İbn-Mücâhid’e göre bununla kastedilen, (TA,) Kur’ân’dır: (O, K, TA:) R’de bunun **الصَّدِيعُ**’dan olduğu söylenir; mânası “tan yeri”; cehalet gece karanlığına, Kur’ân ise o karanlığı yaran nura benzetilmiştir: (TA:) yahut (varsayılan mecaz:) sana yüklenen şeyi, yani hakkı emret yahut hükme bağla yahut takdir et: ve (varsayılan mecaz:) sana yazılan hükme göre hükmet: (O, K, TA:) yahut (mecaz:) sana yüklenen [vahiy] ile [vaaz] doğrultusunda yönünü doğrult: (O, K, TA:) Th, çölde yaşayan bir Arabın rivayetiyle böyle der; ona göre, (O, TA,) ― -b8- **صَدَعَ فُلَانًا** (mecaz:) O, onun cömertliği sebebiyle falana yöneldi, mânasına gelir. (Th, O, K, TA.) ― -b9- **صَدَعَ بِالأَمْرِ**, (K, TA,) muzâri‘i ve mastarı yukarıdaki gibi, (TA,) ayrıca (varsayılan mecaz:) O, iş ile onun uygun yerine [yahut hedefe] isabet etti, mânasına gelir. (K, TA.) ― -b10- Ve **صَدَعْتُ اـِلَى الشَّىْءِ**, (AZ, S, K,) muzâri‘i yukarıdaki gibi, (AZ, S,) mastarı **صُدُوعٌ**, (varsayılan mecaz:) Ben, şeye meylettim. (AZ, S, K. *) ― -b11- Ve **صَدَعَهُ عَنْهُ** (varsayılan mecaz:) O, yahut o (şey), onu ondan yahut ondan (şeyden) çevirdi. (K.) Şöyle denir: **مَا صَدَعَكَ عَنْ هٰذَا الأَمْرِ** (varsayılan mecaz:) Seni bu işten ne çevirdi? (S, O, TA:) ve bazıları, noktalı **غ** ile **ما صَدَغَكَ** der; bu daha iyidir. (O, TA.) -A2- Ayrıca bir sonraki paragrafa bak. -A3- Ve **صَادِعٌ**’a, son cümleye bak.

2 **صَدَّعَ**: 1’e, üç yerde bak. -A2- [Freytag, **صدّع** için iki başka açıklama daha ekler: yani “Immisit,” ardından mansûb ve **فى** ile; Ham s. 196, alttan 12. satırdan istidlâl yoluyla alınmış: ve “Rupit, perdidit;” Reiske’nin Golius’a eklerinden: fakat bu ikisi de değerlendirme gerektirir.] ― -b2- [**صدّعهُ** ayrıca (varsayılan mecaz:) Ona baş ağrısı yaptı; sanki başını yaracakmış gibi.] Şöyle denir: **صَدَّعَنِى أَزِيزُ الرَّحَى** (varsayılan mecaz:) [Değirmen taşının uğultusu bana baş ağrısı yaptı]. (A ve TA, از maddesinde.) Ve **صُدِّعَ**, mastarı **تَصْدِيعٌ**, (varsayılan mecaz:) O (bir adam, S), **صُدَاع** [yahut baş ağrısı] ile etkilenmiş oldu yahut oldu; (S, O, K; [Kur’ân lvi. 19’a bak;]) ve ↓ **صُدِعَ** [şeddesiz], edilgen ism-i mef‘ûlü ↓ **مَصْدُوعٌ**, şiirde câizdir. (O, K.)

**تصدّع**
5 **تصدّع** ذ , bunun **اِصَّدَّعَ** bir varyantıdır: (O, K:) 7’ye, dört yerde bak. ― -b2- Ayrıca: Ayrılmış, dağılmış yahut saçılmış oldu. (K.) Şöyle denir: **تصدّع القَوْمُ** (mecaz:) Kavim yahut topluluk ayrıldı, dağıldı yahut saçıldı. (S, Msb, TA.) Ve **تصدّعوا عَنِّى** (varsayılan mecaz:) Benden ayrıldılar, vb. (TA.) **يَوْمَئِذٍ يَصَّدَّعُونَ**, Kur’ân’da [xxx. 42], şu mânaya gelir: O gün iki fırkaya ayrılacaklardır; Cennet’te bir fırka ve Cehennem’de bir fırka. (Zj, O, TA.) Ve şöyle denir: **تصدّع السَّحَابُ** (varsayılan mecaz:) Bulutlar [saçıldı yahut] parçalanıp ayrıldı. (TA.) Ve **تَصَدَّعَتِ الأَرْضُ بِفُلَانٍ** (varsayılan mecaz:) Falan kimse, kaçarken, yerin yahut arazinin içinde gizlendi [sanki onunla yarılmış gibi]. (O, K, ve Ham s. 136 ve 418.) -A2- **تصدّع لَهُ**: صدأ maddesinde **تصدّأ**’ya bak.

**انصدع**
7 **انصدع** ذ [genellikle sert bir şey hakkında söylenir; cam bir kap ve duvar ve bunların benzerleri gibi, (1’in ilk cümlesine bak,)] O, yarılmış, bölünmüş, yırtılmış yahut çatlamış oldu; yahut lâzım mânada, yarıldı, bölündü, yırtıldı yahut çatladı; eşanlamlısı **اِنْشَقَّ**: (S, Msb, K:) [yahut iki yarıya ayrılacak şekilde: yahut ayrılmayacak şekilde: (yeniden 1’in ilk cümlesine bak:)] ve ayrıca ↓ **تصدّع** [fakat görünüşe göre şiddetli bir mânada; yani çokça yahut birkaç yerde yarılmış vb. oldu, yahut yarıldı vb.]. (O, K.) Şöyle denir: **البَيْضَةُ وَلَمْ تَتَفَلَّقْ ↓ تَصَدَّعَتِ** [Yumurta çatladı; daha doğrusu birkaç yerinden çatladı; fakat ayrılıp parçalanmadı]. (AZ, S, قيض maddesinde.) Ve ↓ **تصدّع الثَّوْبُ** Elbise yahut kumaş parçası yarılmış yahut yırtılmış oldu; yahut çokça yarılmış yahut yırtılmış oldu; **اِنْصَاحَ** ile aynı mânada. (Msb, صيح maddesinde.) Ve **انصدعت الأَرْضُ بِالنَّبَاتِ** Yer, bitkilerle yahut otla yarıldı; yahut bitkiler tarafından yarılmış oldu; ve ayrıca ↓ **تصدّعت**. (TA.) Ve **انصدع الصُّبْحُ** (varsayılan mecaz:) Tan söktü; **انفجر** ve **انفلق** ve **انفطر** gibi. (TA.)

**صَدْعٌ**
**صَدْعٌ** ذ [aslında bir mastar] Bir yarık, çatlak, yırtık yahut çatlama, (Lth, S, O, K, TA,) [genellikle] sert bir şeyde, (Lth, O, K, TA,) cam bir kap ve duvar ve bunların benzerleri gibi: çoğulu **صُدُوعٌ**. (TA.) Hassân, El-Hâris İbn-‘Owf El-Murrî’yi hicvederek şöyle der:
وَأَمَانَةُ المُرِّىِّ حَيْثُ لَقِيتَهُ
مِثْلُ الزُّجَاجَةِ صَدْعُهَا لَمْ يُجْبَرِ
[Murrî’nin emaneti, onu nerede (yani nerede olursa olsun) bulursan, çatlağı onarılmayan cam kap gibidir]. (O, TA.) ― -b2- Ve bir şeyin ayrılmış bir parçası yahut bölümü, (O, K, TA,) koyun yahut keçiden ve benzerlerinden: (TA:) bir mastarın isim olarak kullanılmasıdır [aslında böyle adlandırılır]: (O, K, TA:) **خَلْقٌ**’un **مَخْلُوقٌ** mânasında olması gibi, vb. (O, TA.) ― -b3- Ve yerin bitkileri; (K;) çünkü onu yararlar: (TA:) [yani] yerin üzerinden bitkilerin çıktığı, yerin yarıldığı bitkiler: Kur’ân’da **وَالأَرْضِ ذَاتِ الصَّدْعِ**, lxxxvi. 12’de böyledir: (Bd:) yahut bu ibare şu mânaya gelir: Bitkilerle (Th, Bd, TA) ve pınarlarla yarılan yer. (Bd.) -A2- Ve **اـِلْبٌ** ile aynı mânada: (TA:) şöyle dersin: **النَّاسُ عَلَيْهِمْ صَدْعٌ وَاحِد**, (K, TA,) ve **اـِلْبٌ وَاحِدٌ** [yahut **أَلْبٌ وَاحِدٌ**], (TA,) İnsanlar onlara karşı düşmanlıkta birleşmiş tek bir topluluktur: (K, TA:) ve aynı şekilde **وَعْلٌ واحد** ve **ضِلَعٌ واحد**: AZ böyle der. (TA.) -A3- Ve eti hafif bir adam; ve böylece ↓ **صَدَعٌ**, (S, K,) bazen: (S:) yahut orta boylu, eti hafif: (Ks, TA:) bu şekilde adlandırılan dağ keçisi gibi. (TA.) ― -b2- Ayrıca **صَدَعٌ**’a bak.

**صِدْعٌ**
**صِدْعٌ** ذ Bir şeyin ikiye yarılmasıyla oluşan yarısı. (K, * TA. [Ayrıca **صِدْعَةٌ**’ya bak.]) Şöyle dersin: **صَدَعَ الشَّىْءَ صِدْعَيْنِ** O, şeyi iki yarıya yardı yahut böldü yahut yırttı. (TA.) ― -b2- Ve (varsayılan mecaz:) erkeklerden bir topluluk. (Ibn-‘Abbâd, O, K.) ― -b3- Ve (varsayılan mecaz:) bir kavmin durumunda bir ayrılık yapan ve onu onarmayan kadın. (Ibn-‘Abbâd, O, TA.)

**صَدَعٌ**
**صَدَعٌ** ذ ve ↓ **صَدْعٌ**, (K,) yahut yalnız birincisi, (S,) dağ keçisine, ceylana ve eşeğe, [görünüşe göre yaban eşeğine,] (S, K,) ve deveye, (K,) uygulanır: Orta büyüklükte; ne büyük ne küçük, ikisinin arasında: (S:) yahut genç ve güçlü: [ayrıca **صَدِيعٌ**’a bak:] yahut [CK’de “ve”] birinci kelime, her türden iki şey arasında olan bir şeyi ifade eder; uzun ile kısa arasında, genç ile yaşlı arasında, şişman ile zayıf arasında, büyük ile küçük arasında. (K.) ― -b2- Bir adam hakkında birinci kelime için: **صَدْعٌ**’a bak. ― -b3- Ayrıca, böyle uygulanınca: İşinde nüfuz edici, keskin yahut etkili. (TA.) -A2- [Denilmiştir ki] **صَدَعٌ** ayrıca demirin **صَدَأ**’sı [yani pası] mânasına gelir. (K.) [Fakat bu, burada gelen şeyden doğmuş bir hata gibi görünür.] Denilmiştir ki El-Uskuff [ki genellikle “piskopos” demektir], ‘Ömer tarafından halifeler hakkında sorulunca, onların dördüncüsü olacak olanı [‘Alî’yi] **صَدَعٌ مِنْ حَدِيدٍ** diye nitelemiştir; bununla [lafzen] “demirden bir dağ keçisi”ni kastetmiştir; onun kudretini, cesaretini, dayanıklılığını ve sertliğini belirtmek için mübalağalı bir lakap olarak kullanmıştır: yahut ibare, bazılarınca rivayet edildiği üzere, **صَدَأٌ حَديدٌ**’dir [ki “bedence hafif yahut çevik” (bu mânanın **صَدَأٌ** ve **صَدَعٌ**’a verildiği; ikincisinin bu mânada aslî olduğu söylenir) ve “keskin” diye tercüme edilebilir]; yahut **صَدَأُ حَدِيدٍ** [yani “demirin pası”; görünüşe göre zırh giymeyi ve silah taşımayı sık ve uzun süre sürdürmesine işaret eder]; bu sonuncusunun As’a göre en muhtemel doğru olduğu düşünülür. (O, * TA.)

**صِدْعَةٌ**
**صِدْعَةٌ** ذ Bir şeyin ikiye yarılmasıyla oluşan yarısı; ve ayrıca ↓ **صَدِيعٌ**. (K. [Ayrıca **صِدْعٌ**’a bak.]) ― -b2- Ve develerden **صِرْمَة** denilen bir sürü; (S, O, K;) ve böylece ↓ **صَدِيعٌ**: (S, O, K: *) yahut AZ’ye göre, altmışa ulaşan bir deve sürüsü. (O, TA.) Ve koyun yahut keçiden ayrı bir sürü; ve ayrıca ↓ **صَدِيعٌ**: (S, O, K:) yahut bazılarına göre bunlardan da altmışa ulaşan: ve ayrıca ceylan sürüsü mânasına geldiği de söylenir: (TA:) ve ↓ **صَدِيعٌ** ayrıca öküz sürüsü mânasına gelir [muhtemelen yaban öküzleri kastedilir]. (O, TA.) ― -b3- Şöyle de denir: **عَلَيْهِ صِدْعَةٌ مِنْ مَالٍ** yani [Onun üzerinde bir borç vardır:] az bir mal miktarı. (TA.)

**صَدَعَاتٌ**
**صَدَعَاتٌ** ذ (mecaz:) [Görüş vb.’de ayrılıklar]. Şöyle denir: **بَيْنَهُمْ صَدَعَاتٌ فِى الرَّأْىِ وَالهَوَى** (mecaz:) Aralarında görüşte ve meyilde ayrılıklar vardır [yahut daha doğrusu aralarında ayrılıklar vb. vardır]. (O, K, TA.) Ve **أَصْلِحُوا مَا فِيكُمْ مِنَ الصَّدَعَاتِ** (mecaz:) [Aranızdaki ayrılıkları düzeltin;] yani birlik hâlinde olun. (O, TA.) Ve **اـِنَّهُمْ عَلَى مَا فِيهِمْ مِنَ الصَّدَعَاتِ أَلِبَّآءُ كِرَامٌ** (mecaz:) [Şüphesiz onlar, aralarındaki ayrılıklara rağmen, zeki ve cömerttirler]. (TA.) [TA’da, bu maddede K’ye yapılan ekler arasında, ayrıca şöyle denildiği belirtilir: **اـِنَّهُمْ عَلَى مَا تَرَى لَكِرَامٌ ↓ مِنْ صَدَاعَتِهِمْ**; görünüşe göre (varsayılan mecaz:) “Şüphesiz onlar, senin gördüğün ayrılığa rağmen, cömerttirler” mânasında; fakat ben, **صَدَاعَتِهِمْ**’in **صَدَعَاتِهِمْ** yerine yanlış yazım olmasının en muhtemel olduğunu düşünüyorum.] -A2- [Reiske, Freytag’ın naklettiğine göre, bunun ayrıca hızlı giden develer mânasına geldiğini açıklar.]

**صُدَاعٌ**
**صُدَاعٌ** ذ (varsayılan mecaz:) Baş ağrısı: (S, O, Msb, K:) Er-Râghib, bunun ağrı sebebiyle başta bir yarılma gibi olduğunu söyler; ve mecazî bir terimdir. (TA.)

**صَدِيعٌ**
**صَدِيعٌ** ذ Bir elbisenin yahut kumaş parçasının ikiye yarılmış yarılarından her biri, (O, K,) ikiye yarılmış olan: (O:) ve ikiye yarılmış, bölünmüş yahut yırtılmış bir şey [K nüshalarına göre **شَىْءٌ**, fakat doğru okunuşun **شَىْءٍ** yani “bir şeyin” olması gerektiğini düşünüyorum] : çoğulu **صُدُعٌ**. (K.) Ayrıca **صِدْعَةٌ**’ya, ilk cümleye bak. Ayrıca ikiye yarılmış bir **رِدَآء** mânasına geldiği de söylenir. (TA.) Ve eski ve yıpranmış bir elbisede yeni bir yama. (O, K.) Ve çok yırtık bir elbise. (TA.) Ve ağıtçı kadının, altında beyaz bir elbise varken üstüne giydiği siyah elbise; göğsünden yırtar da beyaz olan görünür: Kâsim İbn-Sâbit böyle der. (TA.) Ve zırhın altında giyilen bir elbise. (O, K.) Ve iki gömlek arasında bir gömlek [orta büyüklükte]; ne büyük ne küçük. (TA.) ― -b2- Ayrıca **صِدْعَةٌ**’ya, ikinci ve üçüncü cümlelere, üç yerde bak. ― -b3- İbn-‘Abbâd’a göre, (O,) dağ keçisine uygulanınca, genç mânasına gelir: ve (bazıları der ki, O) orta büyüklükte; eşanlamlısı **مَرْبُوعُ الخَلْقِ**; (O, K, TA;) yani iki [büyüklük] arasında; **صَدَعٌ** gibi [bk.]. (TA.) -A2- Ayrıca (varsayılan mecaz:) Tan yeri: (S, O, K:) çünkü geceyi yarar. (O.) -A3- Ve bir yere konulan, soğuyan ve üstünü ince bir kaymak tabakası kaplayan taze süt: (O, K:) böyle adlandırılmıştır; çünkü o ince tabakayı berrak sütten sıyırırsın (**تَصْدَعُ**, lafzen “yararsın”). (O.)

**صَدَاعَةٌ**
**صَدَاعَةٌ** ذ : yukarıda, **صَدَعَاتٌ** maddesinde zikredilen söze bak.

**صَادِعٌ**
**صَادِعٌ** ذ [**صَدَعَ**’ın ism-i fâili; yaran, bölen, vb.] ― -b2- [Bundan dolayı,] bir vadiye, (O, K,) ve bir yola yahut geçide, (**سَبِيلٌ**, O, TA, K’de yanlışlıkla **سَيْلٌ** [sel] yazılmıştır, TA, [yahut ikisi de doğru olabilir,]) ve bir dağa, (K, TA, [O’da **حَبْلٌ** **جَبَلٌ** yerine konmuştur,]) (varsayılan mecaz:) yeryüzü boyunca uzaklara uzanan (denir). (O, K, TA.) ― -b3- Ve tan yerine uygulanınca, (varsayılan mecaz:) parlayan yahut aydınlık; eşanlamlısı **مُشْرِقٌ**. (IDrd, O, K.) ― -b4- Ayrıca (varsayılan mecaz:) bir kavim yahut topluluk arasında hükmeden yahut yargılayan kimse. (TA.) ― -b5- Bir şair (قيس بن ذريح) şöyle der:
فَلَمَّا بَدَا مِنْهَا الفِرَاقُ كَمَا بَدَا
بِظَهْرِ الصَّفَا الصَّلْدِ الشُّقُوقُ الصَّوَادِعُ
[yani: Ondan ayrılık görününce, sert ve düz kayanın yüzeyinde görünen yarıcı çatlaklar gibi]: bazı lehçede ↓ **صَدَعَ**’ın **تَصَدَّعَ** ile eşanlamlı olması mümkündür [ve **صَوَادِع** onun ism-i fâilinin çoğulu olması]: yahut bu, sahiplik sıfatının bir örneğidir; “yarıcı çatlaklara sahip” mânasında. (TA.)

**هُوَ أَصْدَعُهُمْ بِالصَّوَابِ فِى أَسْرَعِ جَوَابٍ**
**هُوَ أَصْدَعُهُمْ بِالصَّوَابِ فِى أَسْرَعِ جَوَابٍ** ذ (varsayılan mecaz:) [görünüşe göre: En hızlı cevapta doğruyu hükme bağlamada onların en etkilisidir]. (TA.)

**مَصْدَعٌ**
**مَصْدَعٌ** ذ (mecaz:) engebeli bir arazi parçasında düzgün yahut düz bir yol: çoğulu **مَصَادِعُ**. (IDrd, O, K, TA.)

**مِصْدَعٌ**
**مِصْدَعٌ** ذ **مِشْقَص** denilen [ok ucu yahut ok türünden] bir şey: çoğulu **مَصَادِعُ**. (IDrd, O, K.) Bundan dolayı sadak **خَابِئَةُ المَصَادِعِ** diye adlandırılır [**مصادع**’ın gizleyicisi yahut koruyucusu]. (TA.) ― -b2- **دَلِيلٌ مِصْدَعٌ** (varsayılan mecaz:) yolunda giden bir kılavuz [görünüşe göre bir enerjiyle]. (TA.) ― -b3- Ve **خَطِيبٌ مِصْدَعٌ** (varsayılan mecaz:) açık anlatımlı, (O, K, TA,) beliğ, (K, TA,) ve sözde cesur bir hatip yahut vaiz. (TA.)

**مَصْدُوعٌ**
**مَصْدُوعٌ** ذ : 2’nin son cümlesine bak.
