# صدع — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B9/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D8%AF%D8%B9/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [صدع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B9.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: صدع

الصَّدْعُ: الشَّقُّ في الشيءِ الصُّلْبِ كالزُّجاجةِ والحائِطِ وغيرهما، وجمعه صُدُوعٌ؛ قال قيس ابن ذريح:
أَيا كَبِداً طارتْ صُدُوعاً نَوافِذاً،
ويا حَسْرَتا ماذا تَغَلْغَلَ بِالْقَلْبِ؟
ذهب فيه أَي أَن كل جزء منها صار صَدْعاً، وتَأْوِيل الصَّدْعِ في الزجاج أَن يَبِينَ بعضُه من بعض. وصَدَعَ الشيءَ يَصْدَعُه صَدْعاً وصَدَّعَه فانْصَدَعَ وتَصَدَّعَ: شَقّه بنصفين، وقيل: صَدّعه شقّه ولم يفترق. وقوله عز وجل: يومئذ يَصَّدَّعُون؛ قال الزجاج: معناه يَتَفَرَّقُون فيصيرون فَرِيقَيْنِ فريق في الجنة وفريق في السعير، وأَصلها يَتَصَدَّعُون فقلب التاء صاداً وأُدغمت في الصاد، وكل نصف منه صِدْعةٌ وصَدِيعٌ؛ قال ذو الرمة:
عَشِيّةَ قَلْبِي في المُقِيم صَدِيعُه،
وراحَ جَنابَ الظاعِنينَ صَدِيعُ
وصَدَعْتُ الغنم صِدْعَتَيْن، بكسر الصاد، أَي فِرْقَتَيْن، وكل واحدة منهما صِدْعة؛ ومنه الحديث: أَنَّ المُصَدِّقَ يجعل الغنم صدْعَيْنِ ثم يأْخذ منهما الصَّدَقةَ، أَي فِرْقَيْنِ؛ وقول قيس بن ذريح: فلَمّا بَدا منها الفِراقُ كما بَدا،
بِظَهْرِ الصَّفا الصَّلْدِ، الشُّقُوقُ الصَّوادِعُ
يجوز أَن يكون صَدَعَ في معنى تَصَدع لغة ولا أَعرفها، ويجوز أَن يكون على النسب أَي ذاتُ انْصِداعٍ وتَصَدُّعٍ. وصَدَع الفَلاةَ والنهرَ يَصْدَعُهما صَدْعاً وصَدَّعَهما: شَقَّهما وقَطَعَهما، على المثل؛ قال لبيد:فَتَوَسَّطا عُرْضَ السَّرِيِّ، وصَدَّعا
مَسْجُورةً مُتَجاوِراً قُلاَّمُها
وصَدَعْتُ الفَلاةَ أَي قَطَعْتُها في وسَط جَوْزها.
والصَّدْعُ: نباتُ الأَرض لأَنه يَصْدَعُها يَشُقُّها فَتَنْصَدِعُ به. وفي التنزيل: والأَرضِ ذاتِ الصَّدْعِ؛ قال ثعلب: هي الأَرضُ تَنْصَدِعُ بالنبات. وتَصَدَّعَتِ الأَرضُ بالنبات: تشَقَّقَت. وانْصَدَعَ الصبحُ: انشَقَّ عنه الليلُ. والصَّدِيعُ: الفجرُ لانصِداعِه؛ قال عمرو بن معديكرب:تَرَى السِّرْحانَ مُفْتَرِشاً يَدَيْهِ،
كأَنَّ بَياضَ لَبَّتِه صَدِيعُ
ويسمى الصبح صَدِيعاً كما يسمى فَلَقاً، وقد انْصَدَعَ وانْفَجَرَ وانْفَلَقَ وانْفَطَرَ إِذا انْشَقَّ.
والصَّدِيعُ: انصِداعُ الصُّبْح، والصَّدِيعُ: الرُّقْعةُ الجديدة في الثوب الخَلَق كأَنها صُدِعَتْ أَي شُقَّتْ. والصَّدِيعُ: الثوب المُشَقَّقُ. والصِّدْعةُ: القِطْعةُ من الثوب تُشَقُّ منه؛ قال لبيد: دَعِي اللَّوْمَ أَوْ بِينِي كشقِّ صَدِيعِ
قال بعضهم: هو الرِّداءُ الذي شُقَّ صِدْعَيْن، يُضْرب مثلاً لكل فُرْقةٍ لا اجتِماعَ بعدها.
وصَدَعْتُ الشيءَ: أَظهَرْتُه وبَيَّنْتُه؛ ومنه قول أَبي ذؤيب: وكأَنَّهُنَّ رِبابةٌ، وكأَنَّه
يَسَرٌ يُفِيضُ على القِداحِ ويَصْدَعُ
وصَدَعَ الشيءَ فَتَصَدَّعَ: فزّقه فتفرَّقَ. والتصديعُ: التفريقُ. وفي حديث الاستسقاء: فتَصَدَّعَ السَّحابُ صِدْعاً أَي تقطَّعَ وتفرَّقَ. يقال: صَدَعْتُ الرّداء صَدْعاً إِذا شَقَقْتَه، والاسم الصِّدْعُ، بالكسر، والصَّدْع في الزجاجة، بالفتح؛ ومنه الحديث: فأَعطانِي قُبْطِيّةً وقال: اصْدَعْها صَدْعَيْنِ أَي شُقَّها بنصفين. وفي حديث عائشة، رضي الله عنها: فَصَدَعَتْ منه صَدْعةً فاخْتَمَرَتْ بها. وتصَدَّعَ القوم تفرَّقُوا. وفي الحديث: فقال بعدما تَصَدّعَ كذا وكذا أَي بعدما تفرّقوا؛ وقوله: فلا يُبْعِدَنْكَ اللهُ خَيْرَ أَخِي امْرئٍ،
إِذا جَعَلَتْ نَجْوى الرِّجالِ تَصَدَّعُ
معناه تَفَرَّقُ فتَظْهَرُ وتُكْشَفُ. وصَدَعَتْهم النَّوَى وصَدَّعَتْهم: فرَّقَتْهم، والتَّصْداعُ، تَفْعالٌ من ذلك؛ قال قيس بن ذريح:إِذا افْتَلَتَتْ مِنْكَ النَّوَى ذا مَوَدّةٍ،
حَبِيباً بِتَصْداعٍ مِنَ البَيْنِ ذِي شَعبِ
ويقال: رأَيتُ بين القوم صَدَعاتٍ أَي تفرُّقاً في الرأْي والهَوَى. ويقال: أَصْلِحوا ما فيكم من الصَّدَعاتِ أَي اجْتَمِعوا ولا تتفَرَّقُوا. ابن السكيت: الصَّدْعُ الفَصْلُ؛ وأَنشد لجرير:
هو الخَلِيفةُ فارْضَوْا ما قَضَى لكُمُ،
بالحَقِّ يَصْدَعُ، ما في قوله جَنَفُ
قال: يَصْدع يفْصِلُ ويُنَفِّذُ؛ وقال ذو الرمة:
فأَصْبَحْتُ أَرْمي كُلَّ شَبْحٍ وحائِلٍ،
كأَنِّي مُسَوِّي قِسْمةِ الأَرضِ صادِعُ
يقول: أَصبحتُ أَرْمي بعيني كل شَبْحٍ وهو الشخص. وحائِل: كل شيء يَتَحَرَّكُ؛ يقول: لا يأْخُذُني في عينَيّ كَسْرٌ ولا انْثِناءٌ كأَني مُسَوٍّ، يقول: كأَني أُرِيكَ قِسْمةَ هذه الأَرض بين أَقوام. صادِعٌ: قاضٍ يَصْدَعُ يَفْرُقُ بين الحقّ والباطل.
والصُّداعُ: وجَعُ الرأْس، وقد صُدِّعَ الرجلُ تَصْدِيعاً، وجاء في الشعر صُدِعَ، بالتخفيف، فهو مَصْدُوعٌ.
والصّدِيعُ: الصِّرْمةُ من الإِبل والفِرْقةُ من الغنم. وعليه صِدْعةٌ من مالٍ أَي قَليلٌ. والصِّدْعةُ والصَّدِيعُ: نحو السِّتين من الإِبل، وما بين العشرة إِلى الأَربعين من الضأْن، والقِطْعةُ من الغنم إِذا بلغت سِتين، وقيل: هو القَطِيعُ من الظّباء والغنم. أَبو زيد: الصِّرْمةُ والقِصْلةُ والحُدْرةُ ما بين العشرة إِلى الأَربعين من الإِبل، فإِذا بلغت ستين فهي الصِّدْعةُ؛ قال المَرَّارُ:
إِذا أَقْبَلْن هاجِرةً، أَثارَتْ
مِنَ الأَظْلالِ إِجْلاً أَو صَدِيعا
ورجل صَدْعٌ، بالتسكين وقد يحرك: وهو الضَّرْب الخفِيفُ اللحم. والصَّدَعُ والصَّدْعُ: الفَتِيُّ الشابُّ القَوِيُّ من الأَرْعال والظِّباء والإِبل والحُمُرِ، وقيل: هو الوَسَطُ منها؛ قال الأَزهري: الصَّدْعُ الوَعِلُ بين الوَعِلَيْنِ. ابن السكيت: لا يقال في الوَعِل إِلا صَدَعٌ، بالتحريك، وَعِلٌ بَيْنَ الوَعِلَيْنِ وهو الوَسط منها ليس بالعظيم ولا الصغير، وقيل: وهو الشيء بين الشيئين من أَيّ نوع كان بين الطويل والقصير والفَتِيّ والمُسِنّ والسمين والمَهْزول والعظيم والصغير؛ قال: يا رُبَّ أَبَّازٍ مِنَ العُفْرِ صَدَعْ،
تَقَبَّضَ الذِّئْبُ إِليه واجْتَمَعْ
ويقال: هو الرجل الشابُّ المُسْتَقُِمُ القَناة. وفي حديث عمر، رضي الله عنه، حين سأَل الأُسْقُفَّ عن الخلفاء فلمّا انتَهى إِلى نعْت الرابع قال: صَدَعٌ من حديد، فقال عمر: وادَفَراه قال شمر: قوله صَدَعٌ من حَدِيدٍ يريد كالصَّدَعِ من الوُعُولِ المُدَمَّجِ الشديد الخلق الشابّ الصُّلْبِ القَوِيِّ، وإِنما يوصف بذلك لاجتماع القوة فيه والخفة، شبّهه في نَهْضَتِه إِلى صِعابِ الأُمور وخِفَّته في الحروب حتى يُفْضى الأمرُ إِليه بالوَعِلِ لتوَقُّلِه في رُؤوس الجبال، وجعلَه من حديد مبالغة في وصفه بالشدّة والبأْس والصبر على الشدائدِ، وكان حماد بن زيد يقول: صَدَأٌ من حديد. قال الأَصمعي: وهذا أَشبه لأَن الصَّدَأَ له دَفَرٌ وهو النَّتْنُ. وقال الكسائي: رأَيت رجلاً صَدَعاً، وهو الرَّبْعةُ القليل اللحم. وقال أَبو ثَرْوانَ: تقول إِنهم على ما تَرى من صَداعَتِهم
(* قوله «صداعتهم» كذا
ضبط في الأصل ولينظر في الضبط والمعنى وما الغرض من حكاية أبي ثروان هذه هنا.) لَكِرامٌ. وفي حديث حذيفة: فإِذا صَدَعٌ من الرجال، فقلتُ: مَن هذا الصَّدَعُ؟ يعني هذا الرَّبْعةَ في خَلْقِه رجلٌ بين الرجلين، وهو كالصَّدَعِ من الوُعُول وعِلٌ بين الوَعِلينِ. والصَّدِيعُ: القميص بين القميصين لا بالكبير ولا بالصغير.
وصَدَعْتُ الشيء: أَظْهَرْتُه وبَيَّنْتُه؛ ومنه قول أَبي ذؤيب: يَسَرٌ يُفِيضُ على القِداحِ ويَصْدَعُ
ورجل صَدَعٌ: ماضٍ في أَمرِهِ. وصَدَعَ بالأَمرِ يَصْدَعُ صَدْعاً: أَصابَ به موضِعَه وجاهَرَ به. وصَدَعَ بالحق: تكلم به جهاراً. وفي التنزيل: فاصدع بما تؤمر؛ قال بعض المفسرين: اجْهَرْ بالقرآن، وقال ابن مجاهد أَي بالقرآن، وقال أَبو إِسحق: أَظْهِرْ ما تُؤْمَرُ به ولا تَخفْ أَحداً، أُخِذَ من الصَّدِيع وهو الصبح، وقال الفراء: أَراد عز وجل فاصْدَعْ بالأَمر الذي أَظْهَرَ دِينَك، أَقامَ ما مُقامَ المصدر، وقال ابن عرفة: أَي فَرِّقْ بين الحق والباطل من قوله عز وجل: يومئذ يَصَدَّعون، أَي يتفرَّقُون، وقال ابن الأَعرابي في قوله: فاصْدَعْ بما تُؤْمَرُ، أَي شُقَّ جماعتهم بالتوحيد، وقال غيره: فَرِّقِ القول فيهم مجتمعين وفُرادى. قال ثعلب: سمعت أَعرابيّاً كان يَحْضُر مجلس ابن الأَعرابي يقول معنى اصْدَعْ بما تُؤْمَرُ أَي اقْصِدْ ما تُؤْمَرُ، قال: والعرب تقول اصدع فلاناً أَي اقصده لأَنه كريم.
ودلِيلٌ مِصْدَعٌ: ماضٍ لوجهه. وخطِيبٌ مِصْدَعٌ: بَلِيغٌ جرِيءٌ على الكلام.
قال أَبو زيد: هُمْ إِلْبٌ عليه وصَدْعٌ واحد، وكذلك هم وَعْلٌ عليه وضِلْعٌ واحد إِذا اجتمعوا عليه بالعَداوةِ، والناسُ علينا صَدْعٌ واحد أَي مجتمعون بالعَداوة.
وصَدَعْتُ إِلى الشيء أَصْدَعُ صُدُوعاً: مِلْتُ إِليه. وما صَدَعَكَ عن هذا الأَمرِ صَدْعاً أَي صَرَفَكَ. والمَصْدَعُ: طريق سهل في غِلَظٍ من الأَرض. وجَبَلٌ صادِعٌ: ذاهِبٌ في الأَرض طولاً، وكذلك سبيل صادِعٌ ووادٍ صادِعٌ، وهذا الطريق يَصْدَعُ في أَرض كذا وكذا. والمِصْدَعُ: المِشْقَصُ من السهام.

### Türkçe

**الصَّدْعُ**: cam şişe ve duvar gibi katı şeydeki yarık; ve başkaları; çoğulu **صُدُوعٌ**’dur; Kays b. Zurayh dedi ki:

Ey ciğer, uçup giden, delici **صُدُوعاً** (yarıklar) hâlinde,
ve ey hasretim, kalbe ne sızdı?

“**ذهب فيه**” yani: onun her bir parçasının her bir cüz’ü bir **صَدْعاً** (yarık) oldu. Camda **الصَّدْعِ**’ın te’vili: onun bir kısmının bir kısmından ayrılıp belirginleşmesidir. Ve **صَدَعَ** şeyi **يَصْدَعُه** **صَدْعاً** ve **صَدَّعَه**; böylece **انْصَدَعَ** ve **تَصَدَّعَ**: onu iki yarıya yardı; ve denildi ki: **صَدّعه** onu yardı da ayrılmadı. Aziz ve celil olanın sözü: **يومئذ يَصَّدَّعُون**; Zecçâc dedi ki: manası, ayrılıp da iki fırka olmalarıdır: bir fırka cennette, bir fırka alevli ateşte; aslı **يَتَصَدَّعُون** idi; **التاء** **صاداً**’a çevrildi ve **الصاد**’a idğam edildi. Ve onun her yarısı **صِدْعةٌ** ve **صَدِيعٌ**’dir; Zü’r-Rumme dedi ki:

Akşamleyin kalbimin, ikamet edende, **صَدِيعُه** (yarığı),
ve gidenlerin yanına gitti, **صَدِيعُ** (yarık).

Ve “koyunu iki **صِدْعَتَيْن**e ayırdım”, **الصاد**’ın kesriyle; yani iki fırkaya; ve onların her biri **صِدْعة**’dır. Bundan hadis: **المُصَدِّقَ** koyunu iki **صدْعَيْنِ** yapar, sonra onlardan sadakayı alır; yani iki fırkadan. Ve Kays b. Zurayh’ın sözü:

Ondan ayrılık görününce, göründüğü gibi,
sert kayalığın sırtında, yarıcı yarıklar.

**صَدَعَ**’ın, **تَصَدع** manasında bir lehçe olması caizdir; fakat ben onu bilmem. Ve nisbet üzere olması da caizdir; yani **ذاتُ انْصِداعٍ وتَصَدُّعٍ** (yarılma ve çatlama sahibi). Ve **صَدَعَ** çölü ve nehri **يَصْدَعُهما** **صَدْعاً** ve **صَدَّعَهما**: onları yardı ve kesti; misal üzere; Lebîd dedi ki:

Gece yürüyüşünün enine ortaladılar ve yardılar,
kızgın, komşu, keskin uçları.

Ve “çölü **صَدَعْتُ**” yani: onun tam ortasındaki geçişinde onu kestim.

Ve **الصَّدْعُ**: yerin bitkisidir; çünkü onu **يَصْدَعُها** (yarar), onu çatlatır; böylece onunla **فَتَنْصَدِعُ**. Ve tenzilde: **والأَرضِ ذاتِ الصَّدْعِ**; Sa‘leb dedi ki: o, bitkiyle **تَنْصَدِعُ** (çatlayan) yerdir. Ve “yer bitkiyle **تَصَدَّعَت**”: çatladı. Ve “sabah **انْصَدَعَ**”: gece ondan yarıldı. Ve **الصَّدِيعُ**: sabah vaktidir; onun **انصِداعِه** (yarılışı) sebebiyle; Amr b. Ma‘dîkerib dedi ki:

Kurdu, iki elini yaymış yatarken görürsün,
sanki gerdanının beyazlığı **صَدِيعُ**.

Ve sabah, **فَلَقاً** diye adlandırıldığı gibi **صَدِيعاً** diye de adlandırılır; ve yarıldığı zaman **انْصَدَعَ** ve **انْفَجَرَ** ve **انْفَلَقَ** ve **انْفَطَرَ** olur.

Ve **الصَّدِيعُ**: sabahın **انصِداعُ**’ıdır; ve **الصَّدِيعُ**: eski elbisede yeni yama; sanki **صُدِعَتْ** yani yarıldı. Ve **الصَّدِيعُ**: çatlamış elbise. Ve **الصِّدْعةُ**: elbiseden yarılıp alınan parça; Lebîd dedi ki:

Kınamayı bırak; yahut benden ayrıl, **صَدِيعِ**’in yarılması gibi.

Bazıları dedi ki: o, iki **صِدْعَيْن**e yarılmış ridâdır; kendisinden sonra birleşme olmayan her ayrılığa misal vurulur.

Ve “şeyi **صَدَعْتُ**”: onu ortaya çıkardım ve açıkladım; bundan Ebû Züeyb’in sözü:

Sanki onlar bir rebâbe, ve sanki o,
ok çubuklarının üzerine taşan bir kolaylık ve **يَصْدَعُ** (açığa vurur).

Ve **صَدَعَ** şeyi, böylece **تَصَدَّعَ**: onu parçaladı da dağıldı. Ve **التصديعُ**: ayırmadır. Ve yağmur duası hadîsinde: bulut **تَصَدَّعَ** **صِدْعاً**; yani parçalandı ve dağıldı. Denir ki: “ridâyı **صَدَعْتُ** **صَدْعاً**” onu yardığım zaman; isim **الصِّدْعُ**’dır, kesre ile; cam şişede ise **الصَّدْع** fetha ile. Bundan hadis: bana bir Kıptî elbisesi verdi ve dedi ki: **اصْدَعْها صَدْعَيْنِ** yani onu iki yarıya yar. Ve Âişe hadîsinde, Allah ondan razı olsun: ondan bir **صَدْعةً** kopardı da onunla başını örttü. Ve kavim **تصَدَّعَ**: ayrıldılar. Ve hadiste: “sonra, şöyle şöyle **تَصَدّعَ** olduktan sonra dedi” yani ayrıldıktan sonra. Ve onun sözü:

Allah seni uzak etmesin, kişinin en hayırlı kardeşini,
erkeklerin gizli konuşması **تَصَدَّعُ** (dağılır) olduğu zaman.

Manası: ayrılır da ortaya çıkar ve açığa vurulur. Ve **النَّوَى** onları **صَدَعَتْ** ve **صَدَّعَتْهم**: onları ayırdı; ve **التَّصْداعُ**: bunun **تَفْعالٌ** veznidir; Kays b. Zurayh dedi ki:

Senden, sevgi sahibi birini uzaklık çekip koparınca,
ayrılığın, çatallı bir **تَصْداعٍ**’ı ile sevgiliyi.

Ve denir ki: “kavim arasında **صَدَعاتٍ** gördüm” yani görüş ve hevada ayrılık. Ve denir ki: “içinizdeki **الصَّدَعاتِ**’ı düzeltin” yani birleşin ve ayrılmayın.

İbnü’s-Sikkît: **الصَّدْعُ** ayırmadır; Cerîr’den okudu:

O halifedir; size hükmettiğine razı olun,
hak ile **يَصْدَعُ**; sözünde eğrilik yoktur.

Dedi ki: **يَصْدع** ayırır ve yürürlüğe koyar. Ve Zü’r-Rumme dedi ki:

Sabah oldum; her gölgeyi ve her hareket edeni atıyorum,
sanki ben, yerin taksimini eşitleyen bir **صادِعُ**.

Diyor ki: gözümle her **شَبْحٍ**’ı atıyorum; o şahıstır. Ve **حائِل**: hareket eden her şey. Diyor ki: gözlerimde kırılma ve bükülme beni tutmaz; sanki ben düzelticiyim. Diyor ki: sanki ben sana bu yerin taksimini kavimler arasında gösteriyorum. **صادِعٌ**: hak ile bâtıl arasında ayıran, hükmeden.

Ve **الصُّداعُ**: baş ağrısıdır; adam **صُدِّعَ** **تَصْدِيعاً**; şiirde hafifletmeyle **صُدِعَ** geldi; o hâlde o **مَصْدُوعٌ**’dur.

Ve **الصّدِيعُ**: develerden bir sürü parçası ve koyunlardan bir fırka. Ve onda maldan bir **صِدْعةٌ** vardır; yani az. Ve **الصِّدْعةُ** ve **الصَّدِيعُ**: develerden altmış kadar; koyundan on ile kırk arası; ve koyundan altmışa ulaştığında parça; ve denildi ki: o, ceylan ve koyundan sürüdür. Ebû Zeyd: **الصِّرْمةُ** ve **القِصْلةُ** ve **الحُدْرةُ** develerden on ile kırk arasıdır; altmışa ulaşınca o **الصِّدْعةُ**’dır; el-Merrâr dedi ki:

Öğle sıcağında geldiklerinde, gölgelerden kaldırdı,
bir buzağı yahut bir **صَدِيعا**.

Ve adam **صَدْعٌ**’dır, sükûn ile; bazen harekelenir: o, eti hafif olan türdür.

Ve **الصَّدَعُ** ve **الصَّدْعُ**: ceylanlardan, develerden ve yaban eşeklerinden genç, güçlü delikanlı; ve denildi ki: onların ortasıdır. Ezherî dedi ki: **الصَّدْعُ** iki dağ keçisi arasındaki dağ keçisidir. İbnü’s-Sikkît: dağ keçisinde ancak **صَدَعٌ** denir, hareke ile: iki dağ keçisi arasında bir dağ keçisi; onların ortasıdır; ne büyük ne küçük. Ve denildi ki: o, iki şey arasındaki şeydir; hangi türden olursa olsun: uzun ile kısa arasında, genç ile yaşlı arasında, semiz ile zayıf arasında, büyük ile küçük arasında; dedi ki:

Nice toprak renkli yaban eşeği **صَدَعْ**,
kurt ona doğru büzüldü ve toplandı.

Ve denir ki: o, mızrak gövdeli düzgün genç adamdır. Ömer hadîsinde, Allah ondan razı olsun: piskoposa halifeler hakkında sordu; dördüncünün vasfına varınca dedi ki: **صَدَعٌ من حديد**; Ömer dedi ki: “vâ defrâh!” Şemmer dedi ki: “**صَدَعٌ من حَدِيدٍ**” sözüyle, dağ keçilerinden, sıkı yapılı, şiddetli yaratılışlı, genç, sert, güçlü **الصَّدَعِ** gibi demek ister; onda kuvvetin ve hafifliğin toplanması sebebiyle böyle vasfedilir; onu, zor işlere kalkışındaki ataklığı ve savaşlarda hafifliği bakımından dağ keçisine benzetti; çünkü dağ keçisi, dağ başlarında tırmanışı sebebiyle iş ona bırakılır. Ve onu “demirden” yaptı; şiddet, yiğitlik ve zorluklara sabır vasfında mübalağa olarak. Hammâd b. Zeyd derdi ki: **صَدَأٌ من حديد**. Asma‘î dedi ki: bu daha benzer; çünkü **الصَّدَأَ**’ın **دَفَرٌ**’i vardır; o da kokudur. Kisâî dedi ki: “bir adam **صَدَعاً** gördüm”; o, orta boylu, az etli olandır. Ebû Servân dedi ki: “onların, gördüğün **صَداعَتِهم** üzere olmalarına rağmen, elbette kerîmdirler.” Ve Huzeyfe hadîsinde: “erkeklerden bir **صَدَعٌ** olunca, dedim ki: bu **الصَّدَعُ** kimdir?” yani yaratılışında orta boylu; iki adam arasında bir adam; o, dağ keçilerinden **الصَّدَعِ** gibidir: iki dağ keçisi arasında bir dağ keçisi. Ve **الصَّدِيعُ**: iki gömlek arasında gömlek; ne büyük ne küçük.

Ve “şeyi **صَدَعْتُ**”: onu ortaya çıkardım ve açıkladım; bundan Ebû Züeyb’in sözü:

ok çubuklarının üzerine taşan bir kolaylık ve **يَصْدَعُ**.

Ve adam **صَدَعٌ**: işinde yürüyen. Ve **صَدَعَ** iş ile **يَصْدَعُ** **صَدْعاً**: onunla yerini buldu ve onunla açıktan yaptı. Ve **صَدَعَ** hak ile: onu açıkça söyledi. Ve tenzilde: **فاصدع بما تؤمر**; bazı müfessirler dedi ki: Kur’an’ı açıktan oku. İbn Mücâhid dedi ki: yani Kur’an ile. Ebû İshâk dedi ki: emrolunduğunu ortaya çıkar ve kimseden korkma; **الصَّدِيع**’den alınmıştır; o da sabahtır. Ferrâ dedi ki: Aziz ve celil olan, “dininı ortaya çıkardığın emirle **فاصْدَعْ**”ı murad etti; masdarın makamına “mâ”yı ikame etti. İbn Arafe dedi ki: yani hak ile bâtıl arasında ayır; Aziz ve celil olanın sözü: **يومئذ يَصَدَّعون**’dan; yani ayrılırlar. İbnü’l-A‘râbî, “**فاصْدَعْ بما تُؤْمَرُ**” hakkında dedi ki: yani tevhid ile onların cemaatini yar. Başkası dedi ki: onları toplu ve tek tek iken sözde ayır. Sa‘leb dedi ki: İbnü’l-A‘râbî’nin meclisine devam eden bir bedevîyi işittim; “**اصْدَعْ بما تُؤْمَرُ**”un manası: emrolunduğun şeye yönel, dedi. Dedi ki: Araplar “falancayı **اصدع**” der; yani ona yönel; çünkü o kerîmdir.

Ve **دلِيلٌ مِصْدَعٌ**: yüz tuttuğu yolda yürüyen. Ve **خطِيبٌ مِصْدَعٌ**: beliğ, söz üzerinde cesur.

Ebû Zeyd dedi ki: “Onlar ona karşı bir **إِلْبٌ** ve tek bir **صَدْعٌ**’dır”; aynı şekilde “onlar ona karşı bir **وَعْلٌ** ve tek bir **ضِلْعٌ**’dır”; ona düşmanlıkla toplandıkları zaman. Ve “insanlar bize karşı tek bir **صَدْعٌ**’dır” yani düşmanlıkla toplanmışlardır.

Ve “şeye doğru **صَدَعْتُ** **أَصْدَعُ** **صُدُوعاً**”: ona meylettim. Ve “bu işten seni **صَدَعَكَ** **صَدْعاً**” yani seni çevirdi. Ve **المَصْدَعُ**: yerin sertliğinde kolay bir yol. Ve **جَبَلٌ صادِعٌ**: yerde uzunlamasına giden; aynı şekilde **سبيل صادِعٌ** ve **وادٍ صادِعٌ**; ve “bu yol, filan filan yerde **يَصْدَعُ**.” Ve **المِصْدَعُ**: oklardan **المِشْقَصُ**.
